Pięć tygodni w balonie

Wydawnictwo Zielona Sowa

Kraków

Projekt graficzny serii:

Mariusz Pająk

Ilustracja na okładce:

Zbigniew Seweryn

Opracowanie graficzne okładki:

Agnieszka Lakoma

Ryciny autorstwa Eduarde Riou zostały udostępnione

dzięki uprzejmości pana Andrzeja Zydorczaka

Redakcja:

Edyta Wygonik

ISBN 978-83-7895-245-9

Text © copyright by Wydawnictwo Zielona Sowa Sp. z o.o., Kraków 2008

Wydawnictwo Zielona Sowa Sp. z o.o.

30-404 Kraków, ul. Cegielniana 4A

tel./fax (012) 266-62-94, tel. (012) 266-62-92

www.zielonasowa.pl

wydawnictwo@zielonasowa.pl

Na posiedzeniu Królewskiego Towarzystwa Geograficznego w Londynie, 14 stycznia 1862 r., obecnych było niezwykle dużo członków i słuchaczy. Prezes sir Francis M. w przemówieniu często przerywanym oklaskami, zawiadomił swych kolegów o bardzo ważnym przedsięwzięciu.

Swe wystąpienie zakończył odwołaniem się do angielskiego patriotyzmu:

– Anglia zawsze stała na czele narodów (historycznie udowodniono, że zawsze jakiś naród przewodził innym), między innymi w dziedzinie odkryć geograficznych (liczne oklaski). Doktor Samuel Fergusson, jej nieodrodny syn, na pewno nie zawiedzie swej ojczyzny (ze wszystkich stron: Nie! Nie!). Jeśli jego plany się powiodą (Powiodą! Powiodą!), uzupełnimy niedokładne dotąd dane o kartografii afrykańskiej (grzmiące oklaski), a jeśli się nie powiodą (Nigdy! Nigdy!), będą przynajmniej jednym z najśmielszych dokonań opartych na genialnej myśli ludzkiej (gorące brawa).

– Wiwat! Niech żyje! – krzyknęło zgromadzenie rozentuzjazmowane tym przemówieniem.

– Niech żyje nieustraszony Fergusson! – zawołał jeden z zapalonych słuchaczy. Znowu rozległy się pełne entuzjazmu okrzyki. Nazwisko Fergussona było na ustach wszystkich.

Wśród obecnych znajdowali się doświadczeni podróżnicy, którzy odważnie docierali do wszystkich zakątków naszego świata. W czasie swoich wypraw wielokrotnie narażeni byli na ryzyko śmierci, spowodowanej między innymi katastrofami okrętów czy napaściami tubylców. Nic jednak nie stłumiło ich entuzjazmu podczas przemówienia sir Francisa M. i jak pamięć ludzka sięga, nigdy jeszcze w Królewskim Towarzystwie Geograficznym mówca nie miał tak wielkiego powodzenia.

W Anglii entuzjazm nie ogranicza się tylko do słów. Ofiarowano więc doktorowi Fergussonowi zaliczkę w wysokości dwóch tysięcy pięciuset funtów szterlingów. Wysokość sumy odpowiadała znaczeniu przedsięwzięcia.

Jeden z członków Towarzystwa zapytał prezesa, czy doktor Fergusson będzie oficjalnie przedstawiony.

– Doktor czeka na decyzję – odpowiedział sir Francis M.

– Niech wejdzie! – zawołano. – Niech wejdzie! Musimy zobaczyć tak odważnego człowieka!

– Może ten fantastyczny projekt jest tylko mistyfikacją? – zapytał wiekowy już komandor.

– Prawdopodobne jest także, że doktor Fergusson nie istnieje – stwierdził sceptycznie jeden z członków Towarzystwa.

– Wtedy należałoby go stworzyć – zaproponował jakiś dowcipniś.

– Proszę wprowadzić doktora Fergussona – rzekł po prostu sir Francis M.

I doktor wszedł wśród grzmotu oklasków, zresztą wcale nie wzruszony.

Był to mężczyzna lat około czterdziestu, średniego wzrostu; żywy temperament zdradzały rumieńce na ogorzałej twarzy, której wyraz był zimny, rysy regularne, nos duży i kształtny. Spokojne i inteligentne oczy budziły zaufanie; ręce miał długie, a nogi muskularne, silne, świadczące o tym, że potrafi długo wędrować.

W całej postawie doktora dominowała powaga, która nie dopuszczała do najmniejszego podejrzenia o oszustwo.

Oklaski i brawa trwały do chwili, gdy doktor przyjacielskim skinieniem ręki poprosił o milczenie; przedstawił się prezesowi, następnie zwrócił się do zgromadzonych, podniósł w górę rękę i krzyknął jedno słowo:

– Excelsior! **(Excelsior (łac.) – W górę!)**

Nigdy ani niespodziewane interpelacje panów Brighta i Cobdena, ani też żądanie nadzwyczajnych funduszów przez lorda Palmerstona na umocnienie wybrzeży Anglii nie miały takiego poparcia. Jedno słowo zdominowało mowę sir Francisa M. Doktor okazał się wzniosły, a jednocześnie skromny; wyrzekł słowo najwłaściwsze w tej sytuacji: „Excelsior!”.

Stary komandor, pozbywszy się sceptycyzmu wobec projektu tego „dziwnego człowieka”, zażądał umieszczenia „całej” mowy Fergussona w „Biuletynach Królewskiego Towarzystwa Geograficznego” w Londynie.

Kim był doktor Fergusson i czego zamierzał dokonać? Ojciec młodego Fergussona, kapitan marynarki angielskiej, przygotowywał swego syna od młodzieńczych lat do niebezpieczeństw tego zawodu. Chłopiec od dziecka wykazywał się bystrym umysłem i odwagą. Zafascynowały go opisy wypraw, odkryć. Śledził odkrycia dokonane przez odważnych badaczy i pragnął pójść w ślady: Mungo-Parka, Bruce’a, Caillié’a, Levaillanta, a nawet Selkirka i Robinsona Cruzoe, którego podziwiał, chociaż krytykował niektóre jego posunięcia. Wydawało mu się, że na miejscu Robinsona nigdy nie opuściłby wyspy, gdzie był tak szczęśliwy.

Ojciec, nie zabraniając mu czytania awanturniczych powieści, pilnował, by syn zdobywał wiedzę naukową z dziedzin: hydrografii, fizyki, mechaniki, botaniki, medycyny i astronomii. Gdy umarł, Samuel Fergusson miał dwadzieścia dwa lata i odbył już podróż dookoła świata, zaciągnąwszy się do korpusu bengalskich inżynierów. Odznaczył się w wielu wyprawach, ale życie żołnierza mu nie odpowiadało; nie marzył o dowództwie i nie chciał wykonywać rozkazów. Podał się do dymisji i polując, zbierając zioła, przebył północną część Półwyspu Indyjskiego, pokonując w ten sposób całą przestrzeń od Kalkuty do Suratu.

Później odpłynął do Australii i w 1845 r. należał do wyprawy kapitana Sturta, któremu polecono odkryć nowe Morze Kaspijskie, gdyż przypuszczano, że podobne do niego istnieje w środku Nowej Holandii **(Nowa Holandia – dawna nazwa Australii.)**.

Samuel Fergusson powrócił do Anglii w 1850 r., następnie w 1853 r. towarzyszył kapitanowi Mac Clure w wyprawie, która okrążała ląd amerykański od Cieśniny Beringa do Przylądka Farewell.

Zmiany klimatyczne, niebezpieczeństwa i niedogodności podróży nie wpłynęły na zdrowie i usposobienie Fergussona; reprezentował on typ prawdziwego podróżnika.

W latach 1855-1857 zwiedził w towarzystwie braci Schlagintweit cały zachodni Tybet i z wyprawy tej przywiózł ciekawe spostrzeżenia etnograficzne.

W czasie swoich podróży Samuel Fergusson był aktywnym korespondentem dziennika „Daily Telegraph” – wydawanego w stu czterdziestu tysiącach egzemplarzy dziennie i ledwie zaspokajającego kilka milionów czytelników. Anglia znała więc tego doktora, chociaż nie był członkiem naukowego klubu, Królewskiego Towarzystwa Geograficznego w Londynie ani podobnych: w Berlinie, Paryżu lub Wiedniu. Nie był też członkiem ani Klubu Podróżników, ani nawet Królewskiego Instytutu Politechnicznego, gdzie przewodnią rolę odgrywał jego przyjaciel, statystyk Kockburn.

Uczony ten zaproponował mu rozwiązanie następującego zagadnienia: Znając liczbę mil **(Mila – jednostka długości; mila angielska lądowa równa się 1609 m; mila morska, używana w żegludze morskiej, równa się 1852 m.)**, którą przemierzył doktor naokoło świata, obliczyć o ile dłuższą drogę przebyła jego głowa niż nogi, biorąc pod uwagę różnicę promieni.

Fergusson unikał kontaktu z towarzystwami; był człowiekiem, który działał, a nie przemawiał.

Znana jest anegdota o pewnym Angliku, który zamierzał poznać Jezioro Genewskie. Zajął miejsce w powozie, tyłem do jeziora. Anglik nie zobaczył jeziora, ale odjechał do Londynu zachwycony jego pięknem.

Doktor Fergusson dużo podróżował i dużo widział. Twierdził, że to nie on wybiera trasę, lecz okoliczności wybierają jego.

Trudno więc się dziwić, że z tak zimną krwią przyjmował oklaski członków Towarzystwa Królewskiego. Postanowiwszy bowiem zrealizować swe zamiary, nie dbał o poparcie tłumów.

Po zakończeniu obrad zaprowadzono doktora do Klubu Podróżnika w Pall Mall, gdzie na jego cześć przygotowano wspaniałą ucztę. Smak podanych potraw był godny spożywających je osób, a głównym punktem menu był jesiotr.

Wznoszono liczne toasty winem francuskim na cześć podróżników, którzy wsławili się odkryciami w Afryce. Wypito zdrowie lub uczczono pamięć wielu odkrywców, wymieniając ich w porządku alfabetycznym. Bankiet zakończono toastem na cześć doktora Fergussona, który swą wyprawą miał uświetnić dzieła wielkich poprzedników.

Nazajutrz w dniu 15 stycznia „Daily Telegraph” opublikował następujący artykuł:

„Być może zostaną odkryte tajemnice wnętrza Afryki, które usiłowali poznać uczeni w ciągu sześciu wieków. Czy »współczesny Edyp« tego dokona? Odkrywcy-naukowcy: doktor Barth, który dotarł do Sudanu, doktor Livingstone, który odbył śmiałe wyprawy od Przylądka Dobrej Nadziei do rzeki Zambezi; kapitanowie Burton i Speke, którzy odkryli Wielkie Jeziora – ci ludzie przetarli trzy drogi nowych odkryć. Prace tych śmiałych pionierów nauki ma połączyć w jedną całość doktor Samuel Fergusson.

Nieustraszony ten badacz zamierza przelecieć balonem całą Afrykę od wschodu na zachód. Jeżeli jesteśmy dobrze poinformowani, tę niezwykłą podróż rozpocznie od wyspy Zanzibar na brzegach wschodnich. Co do punktu, w którym podróż zakończy; jest to znane tylko Opatrzności. Projekt tej wyprawy naukowej został wczoraj oficjalnie wniesiony na posiedzeniu Królewskiego Towarzystwa Geograficznego; po przyjęciu go przekazano dwa tysiące pięćset funtów szterlingów na koszty przedsięwzięcia.

Będziemy informowali czytelników o przebiegu tej podróży, której podobnych nie ma w rocznikach geograficznych.”

Łatwo sobie wyobrazić wrażenie, jakie wywołał ten artykuł: sceptycy wątpili w istnienie doktora Fergussona, w genewskich „Rocznikach Towarzystwa Geograficznego” ośmieszono nie tylko doktora, lecz także Królewskie Towarzystwo Geograficzne w Londynie.

Petermann w swoich „Doniesieniach” wydawanych w Gotha, rzeczowo odpowiedział na drukowane insynuacje: znał on osobiście doktora Fergussona i ręczył za możliwość realizacji jego projektu.

Zresztą wkrótce wszystkie wątpliwości przestały być aktualne. W Londynie przygotowywano się do podróży: w fabrykach lyońskich zamówiono tkaninę na budowę aerostatku, a rząd angielski oddał do dyspozycji doktora okręt przewozowy Resolute pod dowództwem kapitana Penneta.

Informacje o wyprawie ukazały się między innymi w: „Rocznikach Towarzystwa Geograficznego” w Paryżu, „Nowych Rocznikach Podróży, Geografii, Historii”, „Czasopiśmie doniesień ogólnych”.

„Północny Przegląd Amerykański” zaproponował doktorowi, by umożliwił Ameryce udział w tak ważnym przedsięwzięciu.

Słowem, nie mówiąc już o dziennikach, nie było pisma naukowego od „Dziennika Misji Ewangelickich” do „Przeglądu Algierskiego i Kolonialnego”, od „Rocznika Szerzenia Wiary” do „Zwiastuna Misyjnego”, które nie zajęłoby stanowiska w tej sprawie.

Zakładano się o znaczne sumy w Londynie i całej Anglii: czy doktor Fergusson istnieje rzeczywiście czy też jest osobą zmyśloną; czy uda się w planowaną podróż czy nie; czy wyprawa zakończy się sukcesem; czy powróci do Anglii czy nie powróci. Zupełnie jak na znanych torach wyścigowych.

Doktor stał się bohaterem w oczach swoich rodaków; on sam nie zdawał sobie jednak sprawy ze swej popularności. Zachowywał się naturalnie, udzielał informacji dotyczących swojej wyprawy. Odmawiał tylko licznie zgłaszającym się awanturnikom i poszukiwaczom przygód uczestnictwa w swojej ekspedycji. Nie przyjmował również propozycji różnych wynalazców.

Doktor Fergusson miał przyjaciela, różniącego się pod wieloma względami od niego, ale bardzo mu bliskiego.

Dick Kennedy był Szkotem w całym znaczeniu tego słowa: otwarty, rezolutny i uparty. Mieszkał w miasteczku Leith pod Edynburgiem. Był on czasem rybakiem, ale przede wszystkim oddawał się myślistwu. Znany był z celności strzałów. Twarz i postać Dicka Kennedy’ego przypominała bardzo Halberta Glendininga, bohatera powieści Waltera Scotta. Był wysoki, pełen wdzięku, zwinności i siły, wzbudzał zaufanie.

Przyjaciele poznali się w Indiach, gdzie obydwaj służyli w jednym pułku; kiedy Dick polował na tygrysa lub słonia, Samuel szukał roślin i owadów; każdy z nich osiągał sukcesy. Często rozdzielały ich losy, ale sympatia i życzliwość przetrwała.

Po powrocie do Anglii często tracili ze sobą kontakt z powodu naukowych wypraw doktora, ale ten po każdym powrocie natychmiast jechał do przyjaciela Szkota i spędzał u niego kilka tygodni.

Dick rozmawiał o przeszłości, Samuel czynił przygotowania na przyszłość; ten patrzył przed siebie, tamten za siebie. Fergusson był niespokojny, Kennedy opanowany i pogodny.

Powróciwszy z podróży do Tybetu, doktor przez dwa lata nie mówił o nowych podróżach. Dick przypuszczał, że zrezygnował ze swojej pasji poznawania świata. Był z tego zadowolony, gdyż uważał, że Samuel dość zrobił dla nauki, a zbyt wiele dla ludzkości.

Doktor nic na to nie odpowiadał, siedział zamyślony lub dokonywał jakichś obliczeń, spędzając noce na robieniu doświadczeń z dziwnymi maszynami o nieznanym przeznaczeniu. Widocznie jakiś plan dojrzewał w jego głowie.

– Co u licha może go tak zajmować? – zastanawiał się Kennedy, gdy przyjaciel pożegnawszy się z nim, udał się w styczniu do Londynu.

Pewnego dnia dowiedział się o tym, przeczytawszy artykuł w „Daily Telegraph.”

– Rany boskie! – zawołał. – Wariat! Szaleniec! Podróżować w balonie po Afryce! Tego tylko brakowało! I nad tym rozmyślał dwa lata!

Rozpacz Dicka objawiła się między innymi tłuczeniem pięścią w głowę. Gdy jego oddana mu gospodyni Elspeth chciała go pocieszyć, sugerując jakieś nieporozumienie, krzyknął:

– Ale gdzież tam! Przecież go znam na wylot! To o nim piszą dzienniki. Podróżować w obłokach! Patrzcie go, teraz już orłom zazdrości! Nie! Jak mi Bóg miły, na to nie pozwolę! Zatrzymam go gwałtem! Oho, gdybym go puścił, któregoś dnia powędrowałby na Księżyc.

Tego samego wieczoru Kennedy, trochę niespokojny, trochę zrozpaczony, wsiadł do pociągu w General Railway Station i nazajutrz przyjechał do Londynu. W trzy kwadranse potem wysiadł z dorożki przed domkiem doktora w Soho Square na Greck Street; wszedł do sieni i głośno zastukał do drzwi.

Fergusson sam otworzył.

– Dick? – rzekł nie bardzo zdziwiony.

– Ja – odpowiedział Kennedy.

– Co się stało, kochany Dicku, przyjeżdżasz do Londynu w czasie polowania?

– Tak.

– I po co?

– By nie dopuścić do niesłychanego szaleństwa.

– Szaleństwa? – zapytał doktor.

– Czy to, co napisano w tym dzienniku, jest prawdą? – spytał Kennedy, wyciągając numer „Daily Telegraph”.

– A, to o tym mówisz... Te dzienniki są bardzo plotkarskie. Ale usiądź, kochany Dicku.

– Nie usiądę. Czy naprawdę masz zamiar przedsięwziąć tę podróż?

– Naprawdę; przygotowania idą szybko i...

– Pokaż mi te rzeczy, potłukę je na miazgę! Dawaj!

Zacny Szkot naprawdę się rozzłościł.

– Uspokój się, kochany Dicku – powiedział doktor. – Rozumiem twoje rozdrażnienie. Masz do mnie żal, że dotychczas nie zawiadomiłem cię o mych nowych projektach.

– Nazywasz to nowymi projektami!

– Byłem bardzo zajęty – ciągnął dalej Samuel, nie przerywając – miałem wiele do roboty! Ale bądź spokojny, nie odjechałbym, nie napisawszy do ciebie...

– Bardzo dbam o to...

– Bo mam zamiar zabrać cię ze sobą.

Szkot podskoczył jak dziki kozioł.

– Braciszku! Chcesz, by nas razem zamknęli w Betlehem!? **(Betlehem – szpital dla nerwowo chorych w Londynie.)** – Liczyłem na ciebie, Dicku i wybrałem ciebie, odrzuciwszy innych.

Kennedy milczał osłupiały.