Jolanta Maria Kaleta
"Kolekcja Hankego"

Copyright © by Wydawnictwo Psychoskok, 2013
Copyright © by Jolanta Maria Kaleta, 2013

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być reprodukowana, powielana i udostępniana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy.

Skład, opracowanie graficzne i projekt okładki: Wydawnictwo Psychoskok

ISBN: 978-83-933996-7-3

Wydawnictwo Psychoskok
ul. Chopina 9, pok. 23, 62-507 Konin
tel. (63) 242 02 02, kom.665-955-131

wydawnictwo.psychoskok.pl
http://ebooki123.pl
e-mail:wydawnictwo@psychoskok.pl

Jolanta Maria Kaleta

KOLEKCJA HANKEGO

Wydawnictwo Psychoskok 2013
Konin

POŻAR

Minęła północ, kiedy Matyldę obudził głośny szept mamy i delikatne szarpanie za ramię.

– Tyldziu… Tyldziu… Obudź się. Kościół się pali.

Słowa matki docierały do niej z głębokiej otchłani pierwszego snu, tego najtwardszego i najsmaczniejszego, jaki się miewa w tym wieku, w wieku dwudziestu paru lat.

– Kościół? – spojrzała na matkę nieprzytomnym wzorkiem. – Który?

Z żalem otworzyła oczy. Miała taki piękny sen. Fruwała jak ptak, wysoko nad domami. Szybowała nad ogrodami, a wszystko, tam w dole, wydawało się takie małe niczym drewniane, dziecięce klocki.

– Kościół garnizonowy – wyjaśniła mama, wyrywając ją ostatecznie ze słodkich ramion Morfeusza. – To straszne, ale jeszcze czegoś takiego nie widziałaś.

Szybkim krokiem wróciła do pokoju, gdzie jej matka, a babcia Matyldy stała w drzwiach na balkon i obserwowała popisy żywiołu.

Mieszkanie tych trzech kobiet znajdowało się na czwartym, ostatnim piętrze bloku, przed którym, aż do Placu 1-go Maja nie pobudowano żadnych wysokich budynków. Dopiero szpital wojewódzki i cerkiew prawosławna przy ulicy Świętego Mikołaja zasłaniały częściowo bryłę kościoła Św. Elżbiety, zwanego garnizonowym. Płonęła wieża i ogień był widoczny jak na dłoni. Wysokie płomienie strzelały w górę na kilkanaście metrów, odcinając się jasną, prawie żółtą barwą od nieba, które przybrało kolor purpury. Z ognia, co chwilę, strzelały w górę snopy iskier. Tego, co działo się poniżej, Matylda nie mogła dostrzec, jednak dochodzące do mieszkania wycie syren straży pożarnej, pogotowia ratunkowego i milicji, pozwalało wyobrazić sobie rozgrywającą się tragedię. Zapewne działo się tam prawdziwe piekło. Istotnie – na drugi dzień w gazetach i w dzienniku telewizyjnym podano informacje, że mimo udziału w gaszeniu pożaru wielu jednostek straży pożarnej, płomienie strawiły nie tylko wieżę i dach kościoła, ale także jego wyposażenie, w tym jedne z najpiękniejszych, zabytkowych organów, jakie istniały na Dolnym Śląsku.

– Zupełnie, jak podczas bombardowania Lwowa…– przypomniało się babci, stojącej z rękoma splecionymi za plecami, co jeszcze bardziej uwidoczniało jej brzuszek. W zasadzie nie można było powiedzieć, że była gruba, ale brzuch po trzech ciążach i porodach pozostał wydatny. Teraz, obserwując ten festiwal ognia, stanęły jej przed oczyma koszmarne dni wojny.

– Przecież już raz się palił… kilka miesięcy temu… – Matylda wytrąciła babcię z jej wojennej pamięci i przywróciła do teraźniejszości. – Pamiętacie? W gazetach napisano, że spaliło się całe rusztowanie.

– Pewno robotnicy zaprószyli ogień przy tym całym remoncie, wtedy i teraz – mama nerwowo zaplatała i rozplatała końcówkę swego bardzo długiego, bo sięgającego kolan, warkocza.

Matylda spojrzała na matkę ze zdziwieniem.

– Jak to? Podczas remontu nikt tego nie kontroluje? – wypytywała, wytrącona z równowagi. – Nie sprawdzają, gdy wychodzą do domu, czy wszystko jest w porządku? Przecież ja muszę sprawdzić dwa razy zanim zamknę gabinet na klucz! – Matylda wyobraziła sobie, co by to było, gdyby ją złapano na tym, że na przykład zostawiła włączoną lampę. Dopiero by dyrektorka się na nią darła. O premii mogłaby zapomnieć na długi czas.

– Takie ruskie porządki – babcia wzruszyła ramionami. Jej już nic nie mogło zdziwić. – Komuniści tutaj to przywlekli, to tak teraz jest! Jak mieszkaliśmy w Leipzig… – Swoim zwyczajem chciała, choć w opowieściach wrócić do czasów młodości.

– O Jezu! Wieża zapadła się do środka! – krzyknęła mama Matyldy, przerywając bezceremonialnie te wspominki. Z emocji i przerażenia chwyciła się dłońmi za głowę.

– Strasznie to wygląda… – wyszeptała Matylda i zastygła w identycznej pozie jak jej matka. Widząc, że ją naśladuje, a tego chciała uniknąć za wszelką cenę, wcisnęła ręce w kieszenie szlafroka. Po kilku minutach oświadczyła zdecydowanie:

– Idę spać. Nie wiem, jak wy, ale ja rano przed siódmą muszę wstać. Jeśli się spóźnię do muzeum, to dyrektorka będzie mi zwracać uwagę, a ja tego nie lubię.

– Idź, Tyldziu, idź – poparła ją babcia.

– Błagam, nie mówcie do mnie Tyldziu! Bo tego nie znoszę – burknęła, wychodząc z pokoju. Na znak dezaprobaty, na takie zdrabnianie jej imienia, lekko trzasnęła drzwiami.

Oryginalne imię Matyldadostała po swojej drugiej babci, matce ojca, który wkrótce po narodzinach dziewczynki został zamordowany przez komunistów, mimo że nie zaliczał się do tak zwanych wrogów ludu. Nie wywodził się ani z ziemiańskiej rodziny, ani z burżuazji. Wystarczyło, że skrytykował panujące porządki, a właściwie nieporządki w fabryce, gdzie był majstrem. Pochodzący z Poznania, z dziada pradziada, porządek i pracowitość miał we krwi. Nie mógł patrzeć na marnowanie materiałów, powszechną kradzież i partactwo. Na drugi dzień, po tym jak powiedział, co myśli o takim zarządzaniu, dwóch ubranych w prochowce osobników wywlekło go z domu jeszcze o świcie, w piżamie i kapciach. Więcej go nie zobaczyły. Ponoć zmarł na zapalenie płuc. Były i tak w dobrej sytuacji, że wydano im zwłoki i mogły urządzić pogrzeb. Babcia Matylda wówczas już nie żyła, podobnie jak jej mąż Wincenty. Obydwoje zginęli jeszcze podczas wojny. Ojciec Matyldy miał wówczas 17 lat.

Rano, oczywiście, wstała zbyt późno, aby zdążyć cokolwiek zjeść. Błyskawicznie wskoczyła w swoje ulubione, sztruksowe spodnie koloru piasku. Na czarny podkoszulek narzuciła z tego samego materiału coś w rodzaju długiego wdzianka zapinanego na guziki, z krótkim rękawem i paskiem w talii. Komplecik uszyła mama, bo przecież w sklepach trudno było kupić coś modnego. Latała w tym stroju świątek, piątek i niedziela. Gdy słupek rtęci w termometrze za oknem wędrował powyżej dwudziestu kilku stopni wdzianko zdejmowała i zostawała w samym podkoszulku, kiedy robiło się chłodniej, wkładała dodatkowo gruby golf. Żadna tkanina nie mogła się równać z porządnie spranym sztruksem. Do tego brezentowa, ciemnozielona torba, na długim pasku, przewieszona przez ramię, tak wielka, że mogła pomieścić ze cztery bochenki chleba albo dwa tomy encyklopedii.

Dzień po pożarze zapowiadał się ciepły. Jak to w czerwcu. Na przystanek tramwajowy Matylda dobiegła w ostatniej chwili. Gdybyniedobra wola – jakimś cudem uprzejmego – motorniczego, który chwilkę zaczekał na Matyldę, „dziesiątka” uciekłaby jej sprzed nosa. Chyba spodobała mu się ta szczuplutka, niezbyt wysoka dziewczyna o długich jasnych włosach. Zdążyła wpaść do muzeum akurat w momencie, kiedy sekretarka zeszła na portiernię, aby wziąć od pani Łucji zeszyt. Przychodzący pracownicy składali swój podpis, a ona wpisywała godzinę przyjścia. Spóźnialscy te przykre formalności kończyli w gabinecie dyrektorki, okraszone kilkoma słowami nagany. Nieomal jak w szkole.

Wejście do biur muzeum znajdowało się od strony Sukiennic. Matylda, by dojść do swojego gabinetu, musiała jeszcze pokonać wąziutkie schodki prowadzące na piętro, potem długi, wąski korytarz łączący Sukiennice z Ratuszem, znowu po schodach, tym razem pięknych, szerokich wykonanych z granitu, na sam dół do Sali Mieszczańskiej, a dopiero z niej do pokoiku, gdzie mieścił się jej gabinet. Z jego ogromnych okien, poprzecinanych szprosami, rozpościerał się widok na południową pierzeję rynku. Zatrzymujące się co chwilę tramwaje i czekający na kolejny pasażerowie, przysłaniali skromne wystawy sklepów. Matylda musiała jeszcze tylko otworzyć zamykane na klucz biurko, wyjąć z niego klucze do szafy pancernej, a z niej dokumenty dotyczące aktualnych zadań i mogła zabierać się do pracy. Oczywiście, najpierw zapalała papierosa i zamawiała wrzątek na herbatę u portierki dyżurującej przy głównym wejściu. Cieszyła się, że choć gabinet był malutki, to jednak miała go do swojej wyłącznej dyspozycji i nie musiała się do nikogo dostosowywać ani nikt nie patrzył jej na ręce. Po czterech latach pracy była już doświadczonym pracownikiem i pełniła funkcję starszego asystenta oraz kierownika jednoosobowego działu, w którym była jednocześnie personelem.

Obowiązków miała dużo, a momentami nawet za dużo. Była jednak zadowolona, że pracuje sama – na własną odpowiedzialność, ale i na własny rachunek. Od wielu tygodni mozoliła się nad przygotowaniem wystawy monograficznej twórczości artysty plastyka – Wacława Chudego. Do lipca miała napisać katalog, przypilnować drukarnię, aby wydrukowała plakat i oczywiście zorganizować samą wystawę. Scenariusz miała już napisany i złożyła go w urzędzie cenzurydo akceptacji. Należało jeszcze zgromadzić prace artysty, które miały być zaprezentowane na wystawie. Ten etap pracy muzealnika Matylda lubiła najbardziej. Wybrać, zgromadzić i przedstawić publiczności najpiękniejsze dzieła, jakie artyście udało się stworzyć.

Rozmyślania nad wystawą przerwało pukanie do drzwi. Mimo, że nie wyrzekła sakramentalnego – proszę – drzwi pomału, wydając charakterystyczny zgrzyt starych, zardzewiałych zawiasów, uchyliły się. W szparę wsunęła się głowa porośnięta gęstą, z lekka rudawą czupryną, z bródką potocznie zwaną kozią i długimi, obwisłymi wąsami, także o rudym zabarwieniu.

– A ten, co tutaj znowu węszy… – pomyślała, ale uwagę zostawiła dla siebie. – Wejdź! Co tam cię sprowadza? – Spytała oficjalnym tonem.

– No, witaj – szepnął rudobrody tajemniczo i zarazem upojnie. –Co masz na tapecie? – Wyciągnął do przodu swoją przeraźliwie chudą szyję z nadzieją, że dojrzy to, co Matylda tak szybko wsunęła do szuflady biurka.

– Cały czas siedzę nad Chudym, ale scenariusz już w cenzurze – wzruszyła obojętnie ramionami. – Mam nadzieję, że obędzie się bez skreśleń. – Dodała z westchnieniem.

Nieproszony, zagłębił się w fotelu pod oknem i swoim zwyczajem kościstymi palcami gładził capią bródkę.

– Na to bym nie liczył… – straszył tym swoim tajemniczo brzmiącym głosem. – Wiesz, że zdarzały mu się prace o tematyce religijnej, a tego cenzor nie przełknie. Jeżeli się nie udławi, to z pewnością rzygnie brzydko, na czerwono, na ten cały twój scenariusz.

– Wiem, wiem – machała ręką, odganiając od siebie złowieszcze krakania kolegi. – Ja już mam swoje sposoby. – Puściła do niego figlarne oczko. – Myślę, że tym razem nie trzeba będzie przewracać wszystkiego do góry nogami. Napijesz się herbatki czy kawki? Zaraz będzie wrzątek. – Zmieniła temat. Matyldę szlag trafiał, gdy ktoś ją pouczał.

W zasadzie było to pytanie retoryczne. Wszyscy merytoryczni wiedzieli, że Jerzy Zarzycki przychodził albo na herbatę, zamiennie z kawą, albo pożyczyć pieniądze, bo znowu mu zabrakło na wątróbkę dla kota, albo na pszenicę dla papużki. Z dwojga złego Matylda wolała, żeby przychodził na herbatę, bo u niej z pieniędzmi było zawsze bardzo krucho.

– O, z przyjemnością poproszę o kawkę – zaszeptał radośnie i założył chude nogi, jedna na drugą.

Zawiesił na Matyldzie spojrzenie, które miało mówić – Jaka ty jesteś ładna. Jednak, tak naprawdę, ona tego jego spojrzenia do końca nie rozgryzła. Czasami miała wrażenie, że Jerzy usiłuje wzrokiem zmusić ją do opuszczenia muzeum raz na zawsze. Przy słowie ‘kawka’ ktoś zapukał do drzwi i także nie czekając na – proszę – otworzył je. Tym razem wsunęła się głowa portierki.

– Pani magister! – oznajmiła głośno, na całą Salę Mieszczańską. – Przyniosłam wrzątek! – Powoli do gabinetu Matyldywsunęła się cała postać woźnej w granatowym, atłasowym fartuchu z wielkim, aluminiowym czajnikiem w ręku.

– Dziękuję bardzo, pani Zofio – Matylda zerwała się z krzesła, zgrabnie wyminęła fotel i Jerzego, wzięła czajnik z jej rąk i nalała wrzątku do kubeczków.

– No, to ja już nie przeszkadzam, pani magister… – oznajmiła usłużnie portierka, wymownie obrzucając wzrokiem Zarzyckiego i cichutko zamknęła za sobą drzwi.

– Jasna cholera – pomyślała Matylda. – Zaraz babsko rozpaple wśród fizycznych, że merytoryczni romansują zamiast pracować. – Wkurzona wsypywała łyżeczką kawę rozpuszczalną do wrzątku.

– Chcesz cukru? – spytała i nie czekając na odpowiedź postawiła słoiczek z białą zawartością na biurku. Wiadomym było, że Zarzycki słodkości sobie nie żałował, a cukier był przecież na kartki.

Wsypał sobie dwie kopiaste łyżeczki, mieszał w garnuszku, dzwoniąc jak w kościele na mszę i nie patrząc na Matyldę, spytał:

– A Warszawa da choć trochę prac Chudego? – zdobył się na obojętny ton. Zależało mu, żeby Matylda nie domyślała się, jak bardzo interesuje się jej działaniami.

– Wszystko już wszędzie dograłam. Bez tego nie mogłabym zamknąć scenariusza. – Kłamała jak z nut, bo właśnie Warszawa robiła największe trudności. Chyba jedynie dlatego, że to Wrocław do nich zwrócił się o wypożyczenie kilku medali artysty. Wolała jednak o tym Jerzemu nie mówić. Z nieznanych jej przyczyn lubił, kiedy plany jego kolegów po fachu nie dawały się łatwo realizować. A że w kilku muzeach warszawskich miał jakiś swoich przydupasów, to osobiście do tego się dokładał. Tak przynajmniej niosła muzealna plotka. Matylda wolała zatem nie ryzykować. Była to jej pierwsza, duża wystawa monograficzna i chciała wypaść jak najlepiej. Za tydzień miała umówione spotkanie w Warszawie i od niego zależało, czy dyrektor Narodowego wyrazi zgodę na wypożyczenie tych kilku akwarel czy też nie. I o tym planie Zarzycki nie mógł się dowiedzieć.

– A jak twoja praca nad malarstwem dolnośląskim? – spytała, złośliwie poruszając to właśnie zagadnienie.

Był to temat, który on dosłownie jej ukradł i chyba za karę miał problemy z jego realizacją. Ze względów politycznych. Taka tematyka, która odnosiła się do niemieckiej twórczości na terenie Dolnego Śląska, nie była mile widziana przez władze. Przecież trzeba było szukać dowodów polskości tych ziem, a nie niemieckości. Nie miało znaczenia, że artysta na ogół tworzy ponad wszelkimi podziałami, że dziedzictwo kulturowe należy do narodu, a nie do państwa. Temat był śliski jak lód, żeby nie użyć gorszego słowa. Jerzy zanurzył wąsy w garnuszku z kawą i upił kilka łyków zanim odpowiedział:

– Sama wiesz. Z Komitetu Wojewódzkiego nie wychodzę, ale efektów nie ma. Żałuję, że wziąłem ten temat.

Poczuła w duchu coś na kształt satysfakcji.

– A jak twoje zoo? Nie płaczą, gdy zostają same w domu? – drążyła celowo tematy drażliwe dla Jerzego. Chciała, aby jej gość już sobie poszedł, robota leżała wrzucona do szuflady, a on siedział jak przyspawany. A że nie lubił, jak się z niego natrząsają z powodu zwierzątek, to kończył temat wychodząc.

Jerzy jednak spoglądał na czubki swoich nowych butów, ruszając stopą to w górę, to w dół. Ze stoickim spokojem oznajmił:

– Nie płaczą… Śpią cały czas.

– Nie boisz się, że któregoś pięknego dnia kot zeżre na obiad papużkę? – dyskretnie spojrzała na zegarek, ale pozostało to niezauważone.

Zapewne Matylda dowiedziałaby się po raz setny, jakie to metody zabezpieczenia stosuje Jerzy, gdyby znowu ktoś nie zapukał do drzwi i oczywiście otworzył je bez czekania na zaproszenie do środka. Tym razem wsunęła się głowa wicedyrektorki, Haliny Wąsowicz, a za nią dość obfity tułów w eleganckim, popielatym sweterku z Peweksu.

– Jurek! – fuknęła. – Nie siedź tutaj bezczynnie, tylko chodź do mnie, bo mamy ze sobą do pogadania! – Dobitnie, z nutą pogardy, zaakcentowała słowo ‘tutaj’, nie witając się z Matyldą, jakby ta była powietrzem.

– Już, już lecę – bąkał. – Tylko dopiję kawki… – Zerwał się jak sztubak i stojąc w progu wysiorbał resztki płynu. – Umyję po sobie… – Dodał tym swoim tajemniczym szeptem i z kubeczkiem w dłoni popędził za Haliną.

Kiedy za gośćmi zamknęły się drzwi, Matylda odetchnęła z ulgą. Wysunęła szufladę i wyjęła pośpiesznie schowane dokumenty. Rozłożyła na biurku luźne kartki. Były to pisma od kilku wrocławskich instytucji. Wszystkie zaczynały się od słów, że z przykrością informują, ale takiego obrazu nie mają, nie mieli, nie wiedzą, gdzie jest, że u nich nigdy nie było i tak dalej, w tym stylu. A to oznaczało, że wciąż odbijała się jak piłka od ściany. Zapaliła papierosa, wkręciła papier do maszyny i napisała nagłówek:

Komitet Wojewódzki PZPR we Wrocławiu. Wydział Kultury i Sztuki.

Pismo miało dotyczyć zgody na badanie dziejów obrazów związanych z Wrocławiem, a zaginionych w niewyjaśnionych okolicznościach podczas wojny i po jej zakończeniu. Matylda ustaliła z dyrektor Kowalską, że podejmie się takiej pracy, ale obydwie chciały to utrzymać w tajemnicy z wielu względów. Jednym z nich był rodzący się ruch poszukiwaczy skarbów. Ich działania z reguły były niezgodne z prawem, a na dodatek często powiązane z kolekcjonerami z Niemiec i to tych Zachodnich. Wiedza zgromadzona przez pracowników muzeum mogła bardzo łatwo paść ich łupem. Im później taki projekt ujrzy światło dzienne, tym dłużej ona będzie mogła spokojnie pracować. Najtrudniej było uzyskać zgodę Kościoła na prowadzenie poszukiwań w ich magazynach, strychach czy piwnicach. Nie darzył on zaufaniem żadnej instytucji państwowej i trudno się temu dziwić, znając choć trochę dzieje stosunków Kościół – Państwo w Polsce po II wojnie światowej. Drugą przeszkodę stanowiły bliżej nieokreślone przepisy w biurach, zakładach pracy czy fabrykach, które zasłaniając się nimi, nie chciały wpuszczać muzealników do swoich magazynów. Pismo od KW mogłoby te przeszkody pokonać. Poza Kościołem, oczywiście.

Matyldę interesowało szczególnie kilka obrazów. Jeden, o niewielkich walorach artystycznych, ale za to znany ze swojego tajemniczego zniknięcia w 1948 roku, po zakończeniu Wystawy Ziem Odzyskanych. Zatytułowany „Panorama bitwy na Psim Polu”, namalowany przez Stobieckiego i Rozpędowskiego zaledwie rok wcześniej. Przepadł jak kamień w wodę. Natomiast wartość artystyczna, historyczna i materialna pozostałych obrazów była ogromna, jednak Matylda nie miała nawet pewności, czy one nadal istniały. Były to dzieła Michała Willmanna, XVII-wiecznego malarza śląskiego, który mieszkał i tworzył w Lubiążu. Nazywany był Śląskim Rafaelem lub Rembrandtem. We Wrocławiu, do II wojny światowej, a więc wówczas, kiedy miasto należało do Niemiec, w Śląskim Muzeum Sztuk Pięknych istniała kolekcja jego prac. Tuż przed końcem wojny, na polecenie władz, zbiory ewakuowano i wiele z nich zaginęło. Jak na razie, bezpowrotnie. Natomiast zamówiony w XVII wieku przez kościół pod wezwaniem świętego Antoniego, bezpośrednio u samego mistrza, obraz przedstawiający Jana Kapistrana, powinien nadal znajdować się w Polsce. I to we Wrocławiu właśnie. Tylko gdzie? Zniknął, jakby go diabeł ogonem przykrył.

Matylda nie mogła zrozumieć też przyczyny, dla której gmach Śląskiego Muzeum, mimo że stosunkowo niewiele zniszczony podczas działań wojennych, nowe władze miasta zdecydowały się tak ochoczo wysadzić w powietrze. I tak we Wrocławiu, w miejscu zburzonego muzeum powstał Plac Muzealny, ale bez żadnego muzeum.

ANONIM

– Proszę koleżeństwa, proszę siadać! Może za stołem zmieścimy się wszyscy – oznajmiła dyrektor Kowalska, poprawiając elegancką, jedwabną apaszkę w granatowe grochy, zawiązaną finezyjnie pod szyją. Zasiadła na swoim prezydialnym miejscu, wyjęła ze skórkowego etui okulary i położyła przed sobą jakieś pismo. Mimo, że Muzeum było niewielkie i zatrudniało garstkę pracowników naukowych, merytorycznych, jak ich nazywano, potrafili uczynić całkiem niezły rozgardiasz jednocześnie rozmawiając, siadając za stołem i wyjmując duże notesy i przybory do pisania. Byli przyzwyczajeni, że podczas zebrania całego zespołu padały ważne kwestie i trzeba je było notować. Po kilku minutach pod ostrym spojrzeniem Kowalskiej rozmowy pomału wygasły i wszyscy zamienili się w słuch lub udawali, że tak właśnie było.

– Co też tym razem stara wymyśliła do spółki z KW? – kołatało się w niejednej głowie. – Pewno znowu jakaś gówniana wystawa ku czci albo ku pamięci.

– Proszę koleżeństwa! – dyrektorka chrząknęła i głośno przełknęła ślinę, co zdarzało się jedynie wówczas, gdy nic przyjemnego nie miała do zakomunikowania. – Pismo następującej treści przyszło wczoraj, poranną pocztą, do sekretariatu, a ponieważ na kopercie widniała adnotacja „do rąk własnych dyrektor Kowalskiej”, pani Grażyna jej nie otwierała i zrobiłam to dopiero ja, dziś rano. Oto co stanowi treść… – Założyła okulary, chrząknęła raz jeszcze, oblizała wysuszone ze zdenerwowania wargi i ponurym tonem odczytała:

Spłonął kościół garnizonowy, teraz kolej na was!

10 czerwca 1976 roku.

– To anonim. Oczywiście, drań nie podpisał się – oznajmiła dość cicho, odłożyła pismo na stół, zdjęła okulary i przyglądała się badawczo kompletnie zbitym z tropu pracownikom.

Nikt nie wyrzekł ani słowa. Wszyscy spoglądali na dyrektorkę, oczekując, aż oznajmi, że już milicja żartownisia ujęła i żeby wszyscy byli spokojni. Ale ona nie puściła nawet pary z ust. W końcu Zbyszek z działu rzeźby przerwał ciszę:

– To chyba jakiś dowcipniś! Już milicja sprawę wyjaśniła, tak?

– Obawiam się, że to nie żart i nic milicja nie wyjaśniła – odparła dość kwaśno Kowalska i w gabinecie dyrektorki znowu zaległa nieprzyjemna cisza. Przez uchylone okna do wnętrza wpadały dźwięki rzewnej melodii wyciskane z harmonii przez ulicznego grajka.

– Ale, czy milicja wie o tym… no… anonimie? – czerwieniąc się jak zwykle, spytała Krystyna ze starodruków.

– Oczywiście, że milicja wie – Kowalska wzruszyła ramionami. – W pierwszej kolejności powiadomiliśmy milicję, ja i pani wicedyrektor Wąsowicz. – Znowu założyła okulary i jeszcze raz spojrzała na pismo, jakby spodziewała się, że jego treść niespodziewanie uległa zmianie. – Tutaj mam kopię, oryginał już jest na milicji i ponoć wszczęli śledztwo.

Bardzo delikatne westchnienie wyrażające ulgę, które wydobyło się z niektórych ust, po niezbyt dużym dyrektorskim gabinecie rozpłynęło się błyskawicznie.

– Ale to wariat! Z pewnością wariat! Po co mu te pożary?! – zżymał się Zbyszek, który był istotą bardzo racjonalną i prostolinijną. Przy trójce dzieci trudno być marzycielem i fantastą.

Kowalska spojrzała na niego z dezaprobatą i wyjaśniła:

– Nikt nie wie po co, ale do spalenia kościoła zrobił już podejście kilka miesięcy wcześniej, pamiętacie? Chyba w styczniu czy w lutym, ale wtedy spaliło się tylko rusztowanie.

– To przecież może być przypadek! – Zbyszek nie dawał za wygraną.

Rozparł się na krześle i rzucał na swoją szefową spojrzenia pełne politowania, zapewne dla jej babskiego rozumowania.

– Ale nie był – syknęła i przygwoździła go do krzesła surowym spojrzeniem. – Wówczas milicja ustaliła, ponad wszelką wątpliwość, że było to podpalenie. Co spowodowało pożar przed tygodniem jeszcze nie wiedzą, ale wiadomo już, że były listy z pogróżkami. Pisane tą samą ręką, a właściwie na tej samej maszynie. – Postukała przy tych słowach kościstym palcem, ozdobionym sporych rozmiarów złotym pierścionkiem, w leżące na stole pismo.

Znowu zapadła cisza, przerywana dyskretnym tykaniem dużego, ściennego zegara, który wskazywał piętnastą pięć. Za godzinę powinni skończyć pracę i wrócić do swoich domów. Jednak siedzącym sztywno, odrobinę przerażonym muzealnikom, w głowach wykiełkowała przykra myśl, że dzisiaj chyba tak szybko stąd nie wyjdą. I nie mylili się. Dyrektorka wstała zza stołu i bez słowa wyszła do sekretariatu, ale zanim zebrani zdążyli otworzyć usta, żeby skomentować zasłyszane rewelacje, wróciła. Wraz z nią wszedł do gabinetu młody mężczyzna. Miał około trzydziestu paru lat, szczupły i niewysoki, o jasnych włosach, lekko kręconych. Wypisz wymaluj Robert Redford, gdyby nie ponure, ciemnobrązowe oczy, które spod opadającej na czoło grzywki, patrzyły zimno i przenikliwie na siedzących jak słupy soli pracowników muzeum. Zapewne przykładał dużą wagę do swego wyglądu, jak to zazwyczaj czynią mężczyźni niskiego wzrostu, bo ubrał się nienagannie – brązowa, sztruksowa marynarka, do tego beżowa koszula i starannie dobrany modny, szeroki krawat. Pod pachą ściskał czarną aktówkę. Obrzucił raz jeszcze lodowatym spojrzeniem personel Muzeum i wówczas spotkał duże, niebieskie oczy Matyldy. Nieco dłużej zatrzymał na niej wzrok. Jego spojrzenie wydało się jej zbyt natarczywe. Choć nie należała do osób nieśmiałych, opuściła oczy pod pretekstem zanotowania czegoś w swoim kalendarzu.

– Państwo pozwolą, że przedstawię – dyrektorka wskazała ręką przybysza. – Pan porucznik Jacek Małecki z Komendy Wojewódzkiej Milicji. Pan porucznik prowadzi śledztwo w sprawie podpalenia kościoła garnizonowego i ponieważ obydwie sprawy się łączą, stąd jego wizyta u nas. Proszę, panie poruczniku, niech pan siada. – Podsunęła mu swój fotel, a sama usiadła na krześle, obok Haliny i jak reszta zespołu oczekiwała na jakieś wyjaśnienia, zapewnienia, że milicja panuje i zabezpiecza, a oni mogą nadal, bez lęku, obcować z dziełami sztuki.

Małecki rozsiadł się wygodnie, wyjął z teczki jakieś papiery, etui, zapewne z piórem lub długopisem i jeszcze raz potoczył wzrokiem po zebranych. Tym razem Matylda wytrzymała ciężar jego spojrzenia i odniosła wrażenie, jakby właśnie o to mu chodziło – żeby mógł patrzeć w jej oczy. – Kretyn – pomyślała. – Zebrało mu się na amory, a tu nas chcą puścić z dymem.

Kiedy porucznik zakończył lustrację wzrokiem, odchrząknął i spoglądając w swoje dokumenty odezwał się wreszcie:

– Treść pisma państwo już poznali. Dodam tylko, że na plebanię kościoła garnizonowego, jeszcze przed pierwszym pożarem, przyszło pismo zapowiadające podpalenie. Wówczas podjęliśmy czynności śledcze, ale nie udało się ustalić kto je wysłał. Ponad wszelką wątpliwość wiadomo, że list wrzucono do skrzynki w okolicach dworca głównego, co praktycznie nie daje możliwości znalezienia choćby kilku osób podejrzanych. To pismo – położył szczupłą i wypielęgnowaną dłoń na bliżej nieznanej nikomu kartce papieru – również wrzucono do tej samej skrzynki. Obecnie jest ona pod obserwacją, gdyż nie można wykluczyć, że pojawią się kolejne anonimy. Nie muszę chyba dodawać, że obydwa napisano na tej samej maszynie. Do państwa mamy w zasadzie jedną sprawę: – czy zauważyliście w ostatnich dniach coś podejrzanego? – Spytał i po raz kolejny potoczył wzrokiem po zebranych. Zapadła cisza, którą przerwał nieśmiały głos Krystyny:

– Jak mamy rozumieć słowa „coś podejrzanego”? – i zapuściła w ciemne oczy porucznika spojrzenie pełne kokieterii.

– No… – podniósł wzrok do nieba, jakby to stamtąd miała nadejść odpowiedź. – Czy, na przykład, ktoś nie przebywał we wnętrzach muzealnych dłużej niż inni…? Czy nie wypytywał zbyt szczegółowo….? No… Generalnie, czy nie zachowywał się inaczej niż przeciętny obywatel zwiedzający muzeum. – Zakończył wywód i jeszcze raz powiódł wzrokiem po zebranych.

– To ja nic takiego nie widziałam – szybko wyjaśniła Krysia i rozanielona skrzyżowała ręce na piersiach, gapiąc się nadal na porucznika.

– Ja w zasadzie też nie, bo rzadko jestem w salach wystawowych – dodał szybko Zbyszek, który ze względu na dzieci rzeczywiście dyżur miał najwyżej raz na dwa miesiące.

Matylda natychmiast przypomniała sobie, że dwa tygodnie temu, kiedy oprowadzała wycieczkę z Czechosłowacji, jej uwagę zwrócił starszy już mężczyzna, całkiem siwy i nawet lekko wyłysiały. Wyglądał na osobę niezainteresowanąhistorią ratusza, lecz tym, co się znajdowało za oknami. Jednak może nie chodziło o ulicę, lecz o całkiem coś innego. Małecki wysłuchał jej relacji i coś sobie zanotował. Spytał, czy rozpozna go na zdjęciu, po czym spakował swoje papiery do teczki.

– Czy macie państwo jakieś pytania? – spytał raczej z czystej formalności i już lekko podniósł się z miejsca, gdy zatrzymało go pytanie bibliotekarki:

– Czy pan porucznik nie sądzi, że autorem listów jest wariat?

– Nasi biegli psychiatrzy sądowi już pismo badali i ta koncepcja została całkowicie wykluczona – odparł oschle, zdegustowany takim naiwnym pytaniem.

Rzucił okiem na pracowników, jakby chciał sprawdzić, czy jeszcze ktoś był czegoś ciekaw. Ku jego zaskoczeniu padło kolejne pytanie:

– Ale po co ktoś normalny miałby spalić kościół, a potem ratusz? – obstawał przy swojej koncepcji Zbyszek.

– O organizacjach skupiającej byłych hitlerowców pan słyszał? – odpowiedział Małecki pytaniem. – O tym, że dla nich najważniejszym jest zemścić się na Polakach za przegraną wojnę, pan słyszał? O rewizjonistach zza Łaby pan słyszał? – Widząc, jak Zbyszek potakująco kiwał głową, zatrzasnął teczkę i energicznie wstał zza stołu. Dał w ten sposób do zrozumienia, że na więcej głupich pytań nie odpowie.

– Do widzenia państwu – skłonił się lekko. – Bo jeszcze będziemy się widywać. – Oznajmił, jakby z pogróżką w głosie i wyszedł z gabinetu z wysoko uniesioną głową, co zapewne miało dodać mu choć ze dwa centymetry na wzroście, a dyrektorka usłużnie potruchtała za nim.

Wróciła równie szybko jak wyszła, niosąc w ręku dużą kartkę papieru i kalendarz ścienny. Nie wróżyło to nic dobrego dla zgromadzonych w jej gabinecie muzealników. Kalendarz zawsze wiązał się z dodatkowymi obowiązkami, poza godzinami pracy, bez dodatkowego, jakże by inaczej, wynagrodzenia.

– Proszę koleżeństwa! – oznajmiła już w progu. – Na polecenie milicji musimy wyznaczyć, poczynając od dziś dyżury… w nocy… – Zawiesiła głos, bo zdawała sobie sprawę, co oznaczały jej słowa.

– Jak to, w nocy?! – chóralny krzyk wypełnił cały dyrektorski gabinet i nieprzyjemnym zgrzytem rozległ się w mózgu Kowalskiej.

Zachowała jednak zimną krew, a nade wszystko stalową wolę. Nie bez przyczyny partia powierzyła jej władzę nad tą ważną placówką kultury.

– W dzień jesteśmy wszyscy na miejscu i mamy na całość oko. Ale w nocy jest tylko jedna portierka. Co ona zrobi, kiedy zajdzie coś podejrzanego? Nie mówiąc o tym, że nie będzie wiedziała, czy to jest podejrzane czy nie? – wyjaśniała, z nerwowymi wypiekami na twarzy, gotowa bronić ratusza własną piersią. – Już wstępnie obliczyłam, że na każdego przypada dyżur jeden raz w tygodniu. Nic wielkiego. – Wydęła pogardliwie usta. – Proszę, tu jest kartka, niech każdy wpisze, które dni, a właściwie noce mu pasują. – Oznajmiła stanowczo, kładąc kartkę na stole, tuż przed Krystyną.

– Ależ, pani dyrektor! Przecież ja mam dzieci! – wykrzyknął wzburzony Zbyszek, oblewając się rumieńcem, jakby co najmniej oznajmił, że ma zamiar po nocach płodzić kolejne, a nie pilnować te już narodzone.

Dyrektorka spojrzała na niego takim wzrokiem, jakby to on osobiście podpalił wszystkie kościoły we Wrocławiu i spytała:

– Ma je pan sam czy razem z żoną?

– Ale… – zaczął, lecz dyrektorka mu przerwała:

– Jeśli się panu nie podoba, to niech się pan zwolni, czy ja mam to zrobić? – syknęła i jej życzliwe na ogół oczy zwęziły się do kilkumilimetrowej szparki, a trójkątna twarz natychmiast upodobniła się do kobry, spoglądającej na swoją ofiarę zagonioną w kąt.

Zapadła cisza, w której słychać było jedynie skrzypienie piór na papierze. Matylda wpisała, że może pełnić dyżur co drugą noc i jest to obojętne, które to będą noce. Dyrektorka czytając to, spojrzała na nią z wdzięcznością i uznaniem. „Jaki to dobry nabytek dla naszego muzeum, ta cała Matylda” – pomyślała. Na tym zebranie zakończyło się.

Matylda miała tylko kilka godzin, aby pojechać do domu, coś zjeść, zdrzemnąć się i na godzinę 21.00 zjawić się w muzeum.

– Czy oni tam już całkiem zwariowali? – zadała retoryczne pytanie babcia, na wieść o nocnych dyżurach w ratuszu.

Na rządzących w domu Matyldy nigdy nie mówiło się inaczej jak „oni”.

– Takie czasy, mamo… Kobiety na traktorze, kobiety w fabryce, to i mogą dyżurować po nocach i łapać morderców – mama Matyldy już niczemu się nie dziwiła.

– Ale zrozumcie, że taka portierka nie będzie wiedziała, czy to, co się dzieje, jest niebezpieczne dla muzeum czy nie i nie będzie umiała podjąć decyzji – Matylda tłumaczyła ze zbytnią egzaltacją. – A dzwonienie po nocy do dyrekcji i czekanie na jej przyjazd może okazać się spóźnione. – Nie miała także dobrego mniemania o stanie umysłu portierek i całkowicie zgadzała się z Kowalską, że tylko pracownik merytoryczny może coś sensownego zdziałać w razie zagrożenia.

Babcia jednak nie dawała za wygraną.

– Ależ, Tyldziu! Co ty zrobisz, gdy taki bandzior uderzy cię po głowie łomem? – straszyła podekscytowana. – Będziesz mogła, co najwyżej, patrzeć, czy dobrze upadasz, nic więcej!

– Błagam… Tylko nie Tyldziu… – syknęła, jakby ją ugryzła osa. – A poza tym, nikt nie będzie się włamywał łomem, bo jest system alarmowy i zaraz będą wyły syreny. Chodzi o coś nietypowego… Coś podejrzanego… – Sama nawet dokładnie nie umiała tego wyjaśnić, ale wystarczało jej, że to czuła. Były momenty, że ta nadopiekuńczość matki i babki uwierała ją niczym kamień w bucie, ale zbyt je kochała, aby zdobyć się na ostrzejsze słowa.

– Kiedy mieszkaliśmy w Leipzig…. – zaczęła babcia, która na każdą okoliczność miała do porównania albo Leipzig, albo Husygny we Francji, a w najgorszych przypadkach Sokołówkę na Ukrainie.

– Mamuś! Masz więcej zapałek, bo o tej porze to już nie kupię? – Matylda bezceremonialnie przerwała babcine wywody, bo czasu miała już niewiele. Pod wieczór jeździł jeden tramwaj co pół godziny.

– A czy ty musisz tak kopcić? Nie wystarczy, że twoja mama się truje? – babcia chciała przeforsować swoje zdanie chociaż w kwestii palenia, bo tu miała bezsprzecznie rację. Nikt jednak nie zwrócił na jej słowa najmniejszej uwagi.

– No, to ja już lecę! Paaaa! – wykrzyknęła Matylda, zatrzaskując za sobą drzwi od mieszkania z uczuciem ulgi i przeskakując po dwa stopnie, pognała na dół z rozwianym włosem.

W ostatniej chwili dobiegła na przystanek. „Dobrze, że ubrałam zwykłe buty, a nie te na koturnie, bo bym nie zdążyła!” – myślała sapiąc i dysząc na tylnym pomoście tramwaju.

ZAGADKOWA LISTA

Pierwsze dyżury nocne nie przyniosły żadnych rezultatów. Nic się nie wydarzyło, po prostu nic. Nikt nie zauważył żadnych podejrzanych typków, dźwięków czy pakunków przypominających ładunek wybuchowy. Nikt też nie usiłował nocą wtargnąć do zabytkowego budynku. Niektórzy pracownicy już zaczynali narzekać po kątach, że stara włazi do dupy nie tylko tym z KW, ale także całej MO i komu tylko popadnie. Zwłaszcza ci, którzy podczas dyżurów spali jak zabici i chyba nie obudziłby ich nawet wielki pożar, a co dopiero podejrzana sytuacja. Lotem błyskawicy fizyczni, czyli portierki i sprzątaczki, kolportowali między siebie i merytorycznych, kto w jaki sposób spędza dyżur. Zwłaszcza Matylda musiała się nasłuchać, gdy całe noce krążyła jak ta ‘biała dama’ po nieoświetlonych salach ratusza. Portierka, przynosząc jej herbatę zawsze chwaliła: „pani magister to rzetelnie pilnuje, a inni to tylko śpią. Nie dość, że późno przyjdą, to jeszcze nad ranem się wymykają i ani razu nie zrobią obchodu. Zwłaszcza mężczyźni!” Oburzenie portierek było wielkie. Matylda domyślała się, że to Zbyszek należał do tych, co później przyjdą, wcześniej wyjdą, ale najgłośniej będzie krzyczał, dlaczego on w tym roku nie dostał nagrody? Na te wszystkie wywody mogła zareagować jedynie bezradnym rozłożeniem rąk. Cholera wie, co o mnie pytlują do pozostałych – dopowiadała sobie w duszy.

Jak każdego dyżuru, o pierwszej w nocy szła Salą Mieszczańską, a odgłos jej kroków po kamiennej posadzce rozlegał się głuchym echem w panującym półmroku. W pewnym momencie odniosła wrażenie, że słyszy jakieś szmery. Odgłos wydobywał się od strony schodków prowadzących do sutereny, w przybudówce północnej ratusza, pod Izbą Rady. Obecnie znajdowały się tam jedynie puste pomieszczenia, zbyt wilgotne, aby można je było użytkować w jakimkolwiek muzealnym celu. Przed wiekami mieściły się tam cele więzienne, do których wejście prowadziło z dziedzińca. Miały one wiele mówiące nazwy:

– bocianie gniazdo,

– zimna kuchnia,

– pusta sakiewka,

– czyżykowy chłop,

– strzeż się,

– cierpliwy Hiob.

Odgłos dobiegał wyraźnie od strony zimnej kuchni. Jakby ktoś czy coś delikatnie skrobało w ścianę. Podeszła do schodków i ręką macała po ścianie, szukając włącznika, ale bezskutecznie. Burknęła pod nosem ‘jasna cholera’ i zaczęła schodzić w dół po omacku. Przytrzymywała się ściany, bo z nieznanych przyczyn, nawet nie wiadomo kiedy, być może jeszcze przed wiekami, nikt nie zamontował poręczy. Dobrze, że choć mur pełen był nierówności i wystających cegieł czy kamieni, więc choć ich mogła się czepiać. Nigdy tu nie wchodziła, więc nie miała pojęcia, że granitowe schody były bardzo nierówne. Zwłaszcza ten trzeci od góry był znacznie niżej niż poprzednie. Zbyt mocno postawiła nogę, która nie znajdując we właściwym miejscu oparcia, poleciała z impetem w dół i po chwili Matylda rozciągnęła się na schodach niczym naleśnik i zjechała w tej pozycji na sam koniec, tłukąc się przy tym boleśnie w kość krzyżową i zadek.

Przez moment zrobiło jej się niedobrze z bólu i miała wrażenie, że zemdleje. Oblała się zimnym potem, lecz pozostała świadoma. Próbowała się podnieść. W zasięgu ręki nie znalazła jednak niczego, na czym mogłaby się wesprzeć. Macała rękoma i szukała wsparcia. Po chwili pod palcami poczuła coś wystającego z muru. Uchwyciła się z całych sił i pozbierała boleśnie z posadzki. Albo ciężar Matyldy był zbyt duży, albo zaprawa się całkiem wykruszyła, w każdym razie, to coś wysunęło się spomiędzy szeregu innych i spadło na posadzkę, prosto na stopę Matyldy. Zasyczała z bólu i już otwierała usta, aby wyrzucić z siebie dosadne przekleństwo, gdy zauważyła, że była to cegła, która wypadając odsłoniła wąską, lecz głęboką wnękę. W nikłym światełku, dochodzącym od strony Sali Mieszczańskiej, coś w jej wnętrzu niewyraźnie majaczyło.

Matylda schyliła się i zajrzała do otworu. Poza ciemnym zarysem kształtu nic konkretnego nie dostrzegła. Z niepokojem wsunęła dłoń do środka. Zawsze czuła się nieswojo, wkładając rękę w ciemny otwór. Miała niejasne uczucie, że to może być niebezpieczne, bo jak natrafi, na przykład na pająka i to dużego, to co wtedy? Nie mogła wykluczyć innego, uzbrojonego w ostre zęby, zwierzęcia. Lecz ciekawość była większa od wszelkiego lęku. Lodowatymi z przejęcia palcami namacała coś twardego, wilgotnego i obślizgłego. Na żabę za duże, ale tak samo zimne w dotyku. Coś jakby skórzanego. Żółw? Sama myśl wydała się absurdalna. Uchwyciła to i ostrożnie wyciągnęła. W ręku trzymała pakunek wielkości A4, dość płaski, jak szkolny zeszyt, niezbyt ciężki, owinięty kawałkiem skóry, jakby z jakiegoś płaszcza czy kurtki. Delikatnie wzięła go w obydwie ręce i pomału, ostrożnie weszła po schodach na górę. Było o tyle łatwiej, że teraz smużkę światła miała przed sobą, a nie z tyłu, jak podczas schodzenia. Kiedy znalazła się w Sali Mieszczańskiej, ruszyła w kierunku portierni, ale już z daleka zorientowała się, że jest pusta. Pani Zofia pewno znowu poszła na obchód.

– Tym lepiej – pomyślała Matylda. – Najpierw sama obejrzę znalezisko.

Szybkim krokiem, mimo bólu pośladka, pokuśtykała do swojego gabinetu. Położyła zawiniątko na biurku, potem zadarła sweter na plecach do góry i podeszła do lustra – zdarła sobie skórę na kości krzyżowej, ale krwawienie było niewielkie. Machnęła na nie ręką, podciągnęła spodnie i zasiadła za biurkiem. Nagle zerwała się jak oparzona.

– Matko Boska! – przypomniała sobie. – A te odgłosy?!

Wróciła biegiem przez Salę Mieszczańską do cel więziennych. Tym razem miała w ręku zapałki i oświetliła sobie drogę. Zeszła po schodach i rozejrzała się po kątach. Odgłos skrobania pochodził zza ściany, z zewnątrz. Znieruchomiała na chwilę i nasłuchiwała. Skrobanie było wyraźne. Ktoś robi podkop? – pomyślała, ale sama uznała tę myśl za kompletnie głupią. Przecież ratusz oświetlony był nawet nocą i to ze wszystkich stron. Podniosła z podłogi cegłę, która przez lata zasłaniała skrytkę, wcisnęła ją na miejsce i wyszła, zamykając cichutko za sobą drzwi. Tym razem pani Zofia była już na swoim miejscu. Kiedy usłyszała o skrobaniu w suterynie, tylko się uśmiechnęła i machnęła ręką.

– To szczury w kanalizacji, już to sprawdzaliśmy! – wyjaśniła. – Wszystko jest w porządku, pani magister!

– No to dobrze, bo się wystraszyłam, że ktoś robi podkop – oznajmiła z przepraszającym uśmiechem. –

Idę wobec tego do siebie.

Z szafy wyciągnęła nową parę bawełnianych rękawiczek i karton z bibułami. Rozłożyła je na biurku. Delikatnie, na tym białym podkładzie, położyła znalezisko i przyjrzała się uważnie. Nie myliła się – warstwę wierzchnią stanowił kawałek skórzanego płaszcza, widoczne były dziurki od guzików. Po jego rozwinięciu oczom Matyldy ukazały się kartki papieru, zapisane odręcznie, w języku niemieckim, współczesnym, nie gotykiem. Niestety, zewnętrzne części były mocno zniszczone przez wilgoć – poczerniałe i zgniłe. O odczytaniu, nawet fragmentów, nie było mowy. Te ze środka zachowały się w stanie dobrym, pismo czytelne, kaligraficzne. Nie znając dobrze języka niemieckiego z łatwością domyśliła się jednak, że ktoś sporządził spis czy wykaz przeróżnych przedmiotów i ich właścicieli.

Matylda położyła przed sobą kartkę papieru maszynowego i starannie przepisywała każde przeczytane nazwisko. Pod nim umieszczała w słupku nazwy przedmiotów. Już po kilku zdaniach nabrała przekonania, że to nie żadne przedmioty, lecz tytuły obrazów i to cennych. Wynikało to z przewijających się często gęsto nazwisk wybitnych twórców, w tym renesansowych i barokowych. Gdy pomiędzy nimi natrafiła na Michaela Willmanna wstrzymała oddech. Nawet nie poczuła cienkiej strużki potu spływającej jej po plecach. Nerwowo odgarniając włosy za uszy, przepisywała strona po stronie. Na tych ostatnich figurowały wykazy licznych przedmiotów ze złota i srebra, przypisanych do tych samych nazwisk, co cenne obrazy. Reszta tekstu okazała się dla Matyldy mało czytelna – nie znała na tyle niemieckiego. Mogła jedynie wywnioskować, że wymieniono kilka nazw miejscowości, ale brzmiały kompletnie obco, poza Breslau. Każdy przepisany arkusik papieru umieszczała starannie między bibułkami, a kopię odkładała na bok. Naliczyła około trzydziestu kartek. Kiedy już uporała się z tą benedyktyńską czynnością, całość delikatnie włożyła do tekturowego pojemnika i odstawiła na dno szafy pancernej.

Zapaliła papierosa i wpatrywała się w sporządzoną przez siebie kopię. W oczy rzucało się jedno nazwisko – Karl Hanke. Była przekonana, że chodziło o gauleitera Dolnego Śląska, Karla Hanke, ale żeby mieć sto procent pewności musiała to sprawdzić. Zamknęła gabinet starannie na klucz i popędziła kolejny już raz na portiernię. Niestety, pani Zofii na swoim miejscu nie zastała. Mogła jedynie pomyśleć – gdzie ta stara się włóczy po nocach? Nie zastanawiając się długo, otworzyła szafkę z kluczami zapasowymi, chwyciła jeden z nich i pognała schodami na górę do Sukiennic, do biblioteki. Panujące ciemności Refektarza, tajemnicze cienie rzucane przez kolumny, głuchy stukot butów po kamiennej posadzce, wprowadziły nastrój grozy. Przez krótki moment wydało się jej, że gdzieś w cieniu, przyklejony do muru plecami, szyderczo uśmiecha się gauleiter, w brunatnym mundurze członka NSDAP, ze swastyką na rękawie. Dopadła biblioteki i z impetem zatrzasnęła za sobą drzwi. Doskonale znała jej rozkład i wiedząc, co gdzie się znajduje, bo przecież była tu bardzo częstym gościem, w trzy minuty znalazła to, czego szukała – opasłe wydanie „Festung Breslau”. Wyrwała kartkę z notesu, leżącego na biurku i napisała krótko: – „Ewciu! Wzięłam w nocy Festung Breslau”. Położyła ją w widocznym miejscu, zamknęła drzwi na klucz i popędziła do siebie, kurczowo przyciskając książkę do piersi, jakby to mogło odpędzić ewentualne duchy szwendające się po ratuszu.

Już po kilku minutach znalazła interesujący ją fragment – Karl Hanke, gauleiter Dolnego Śląska, zwany katem Wrocławia. Na ten niepochlebny przydomek zasłużył swoim postępowaniem w czasach II wojny. Kiedy Armia Czerwona zbliżała się do Wrocławia, pod koniec 1944 roku, długo nie zezwalał na ewakuację blisko miliona ludności cywilnej znajdującej się w mieście. Stał na stanowisku, że Rosjanie miasta nie zdobędą, ba, że nawet nie wejdą na teren Dolnego Śląska. Kiedy byli już, jak to się poetycko mówi, u bram, wydał rozkaz ewakuacji kobiet i dzieci. Spóźniony, bo dworce już zostały zniszczone przez bombardowanie, a na dworze panowały dwudziestostopniowe mrozy. Kobiety, starcy i dzieci nieprzygotowani, w panice opuszczali miasto. Zamarznięte trupy walały się w przydrożnych rowach. Nim dotarli do Drezna z mrozu, głodu i trudu podróży zginęło ich wiele tysięcy. Tam z kolei dosięgły ich angielskie naloty dywanowe. W Breslau pozostali mężczyźni i chłopcy powyżej 10 roku życia, oraz garstka tych, którzy bądź nie zdążyli, bądź wbrew przepisowi nie zgodzili się opuścić miasta. Zamieniono w je w twierdzę i miało się bronić do końca. Cokolwiek miałoby to znaczyć. Każdy przejaw defetyzmu karany był śmiercią. Pierwszy pożegnał się z życiem wiceburmistrz Wolfgang Spielhagen – został rozstrzelany, a zwłoki Hanke kazał wrzucić do Odry. Dla przykładu. Widać nie był dość odstraszający albo surowość gaulaitera była zbyt duża, bo pojawiły się kolejne ofiary: Sommer, Glueck, Pfand, Kurzbach…

Część tych nazwisk znajdowała się także na liście, znalezionej w skrytce pod schodami. Wszyscy wówczas byli wyższymi urzędnikami Breslau. Wszyscy oni nie dożyli końca wojny, poza jednym – Karlem Hanke. W bardzo tajemniczych okolicznościach, a wersji jest co najmniej trzy, opuścił twierdzę przed kapitulacją i słuch o nim zaginął. Żona w 1950 roku sądownie uznała go za zmarłego, ale to o niczym nie świadczyło. Był poszukiwany przez Trybunał Norymberski jako zbrodniarz wojenny, więc korzystniej było dla niego udawać, że nie żyje. Listę zapewne sporządził urzędujący w Ratuszu Spielhagen. Z przyczyn znanych tylko sobie. Podczas dramatycznych wydarzeń ukrył ją we wnęce w murze. Tajemnicę zabrał ze sobą w lodowaty nurt Odry. Odnaleziona, mogła być znakomitą wskazówką, gdzie szukać zrabowane dobra.

Matylda zamknęła książkę i spojrzała na zegarek – wskazywał szóstą rano. Jej dyżur dobiegał końca. Uporządkowała biurko, sporządzoną kopię wsunęła do torebki, a szafę pancerną zamknęła na klucz. Klucze, wbrew przepisom, schowała także do torebki. Tak na wszelki wypadek, gdyby, nie daj Bóg, ktoś się włamał do jej gabinetu. Do zawartości szafy nie miał możliwości dobrać się zbyt szybko. Była przecież pancerna. Posprzątała gabinet, zgasiła światło i wyszła z ratusza. Słońce choć nisko, już jasno świeciło na niebie, odbijając się tysiącem promieni w oknach zabytkowych kamienic. Sklepy i kawiarnie pozamykane jeszcze na głucho, tylko liczne grupki pasażerów zbitych w gromadkę na przystanku, świadczyły, że rozpoczął się kolejny dzień pracy. Pomnik Aleksandra Fredry, jak zwykle okupowały gołębie, które zostawiały na nim niezliczone dowody wdzięczności za kawałki chleba rzucane przez mieszkańców i turystów. Mleczarze kończyli roznoszenie mleka i hałas stukających o siebie szklanych butelek, wiezionych w metalowych wózkach, dawał Wrocławianom znać, że czas już wstawać, zjeść śniadanie i udać się do pracy.

Na przystanku „dziesiątki” zebrała się spora grupka ludzi. Niektórzy nerwowo spoglądali na zegarki – widocznie tramwaj się spóźniał. Jak zwykle. Matylda, ziewając szeroko, penetrowała wzrokiem wystawę Księgarni Żeromskiego, szukając nowości wydawniczych, które by ją zainteresowały. W końcu nadjechał tramwaj. Z trudem wcisnęła się do drugiego wagonu. Spoglądała przez okno na nieliczne samochody zatrzymujące się na światłach i ich pasażerów.

– Fajnie byłoby mieć samochód – westchnęła z żalem. – Nawet takiego „malucha”. W sam raz dla mnie.

Pensja muzealnika nie rokowała możliwości takiego zakupu w ciągu najbliższych dziesięciu lat, a może nawet dłużej. A na talon szanse były równe zeru.