Jan Kochanowski

Treny

Publikacja zrealizowana w ramach projektu WolneLektury.pl

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Strona tytułowa

[Treny - nota edytorska]

[Treny - Motto i dedykacja]

Tren I

Tren II

Tren III

Tren IV

Tren V

Tren VI

Tren VII

Tren VIII

Tren IX

Tren X

Tren XI

Tren XII

Tren XIII

Tren XIV

Tren XV

Tren XVI

Tren XVII

Tren XVIII

Tren XIX albo Sen

Przypisy

Treny — nota edytorska

Trenach

Tekst Trenów został tu podany według drugiego wydania, ostatniego opublikowanego za życia poety, które ukazało się w roku 1583 w Drukarni Łazarzowej w Krakowie. Tekst przygotowałem zgodnie z kryteriami zawartymi w opracowaniu Zasady wydawania tekstów staropolskich. Projekt — typ B (edycje popularnonaukowe), Wrocław 1955. Zdecydowałem się jednak zachować pewne cechy językowe, których nie uwzględnia się w edycjach popularnonaukowych, zwłaszcza dawne końcówki fleksyjne i większość dawnych form ortograficznych.

Edycja utworu nie opiera się w całości na żadnym z wydań współczesnych, choć uwzględniono zarówno rozstrzygnięcia zawarte w edycji opracowanej w ramach sejmowego wydania Dzieł wszystkich Kochanowskiego przez Marię Renatę Mayenową, Lucynę Woronczakową oraz Jerzego Axera i Marię Cytowską, jak i wydaniu przygotowanym przez Janusza Pelca dla serii Biblioteki Narodowej.

Przy tworzeniu komentarza obok wyżej wspomnianych wydań bardzo pomocna była wcześniejsza edycja Trenów w serii Biblioteki Narodowej w opracowaniu Tadeusza Sinki, a także podstawowe słowniki, w tym Słownik polszczyzny XVI wieku oraz — w zakresie wyjaśnień historyczno-mitologicznych — współczesne wydania klasycznego Dictionary of Phrase and Fable Ebenezera Cobhama Brewera.

Gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w jest odmienne od znaczenia obecnego.

prof. dr hab. Piotr Wilczek

Uniwersytet Warszawski, Instytut Badań Interdyscyplinarnych ”Artes Liberales”

[Motto i dedykacja][1]

Tales sunt hominum mentes, quali pater ipse

Juppiter auctiferas lustravit lumine terras[2].

ORSZULI KOCHANOWSKIEJ,

WDZIĘCZNEJ[3], UCIESZONEJ[4], NIEPOSPOLITEJ[5] DZIECINIE, KTÓRA CNÓT WSZYTKICH[6] I DZIELNOŚCI[7] PANIEŃSKICH POCZĄTKI WIELKIE POKAZAWSZY, NAGLE, NIEODPOWIEDNIE[8], W NIEDOSZŁYM[9] WIEKU SWOIM, Z WIELKIM A NIEZNOŚNYM[10] RODZICÓW SWYCH ŻALEM ZGASŁA[11], JAN KOCHANOWSKI, NIEFORTUNNY[12] OCIEC[13], SWOJEJ NAMILSZEJ[14] DZIEWCE[15] ZŁZAMI[16] NAPISAŁ.

NIE MASZ CIĘ[17], ORSZULO MOJA.

Tren I[18]

Wszytki[19] płacze, wszytki łzy Heraklitowe[20]

I lamenty, i skargi Symonidowe[21],

Wszytki troski na świecie, wszytki wzdychania

I żale, i frasunki[22], i rąk łamania,

Wszytki a wszytki zaraz[23] w dom sie mój noście[24],

A mnie płakać mej wdzięcznej[25] dziewki[26] pomoście[27],

Z którą mię niepobożna[28] śmierć rozdzieliła

I wszytkich moich pociech[29] nagle zbawiła[30].

Tak więc smok[31], upatrzywszy gniazdo kryjome[32],

Słowiczki liche zbiera[33], a swe łakome

Gardło pasie[34]; tym czasem matka szczebiece[35]

Uboga[36], a na zbójcę co raz sie miece[37].

Prózno[38], bo i na samę okrutnik zmierza[39],

A ta nieboga[40] ledwe[41] umyka pierza[42].

«Prózno płakać» — podobno drudzy rzeczecie.

Cóż, prze Bóg żywy[43], nie jest prózno na świecie?

Wszystko prózno; macamy, gdzie miękcej w rzeczy,

A ono[44] wszędy[45] ciśnie: błąd wiek człowieczy[46].

Nie wiem, co lżej[47]: czy w smutku jawnie żałować[48],

Czyli sie z przyrodzeniem[49] gwałtem[50] mocować[51].

Tren II[52]

Jeslim kiedy nad dziećmi piórko[53] miał zabawić[54],

A kwoli temu wieku[55] lekkie[56] rymy[57] stawić[58],

Bodajżebych[59] był raczej kolebkę kołysał

I z drugiemi nieważne mamkom pieśni[60] pisał,

Któremi by dziecinki noworodne[61] spiły[62]

I swoich wychowańców[63] lamenty toliły[64].

Takie fraszki[65] mnie zbierać[66] pożyteczniej było,

Niżli, w co mię nieszczeście moje dziś wprawiło[67],

Płakać nad głuchym grobem[68] mej wdzięcznej dziewczyny

I skarżyć sie na srogość[69] ciężkiej[70] Prozerpiny[71].

Alem użyć w obojgu jednakiej wolności[72]

Nie mógł — owom ominął[73], jako w dordzałości[74]

Dowcipu[75] coś ranego[76], na to mię przygoda[77]

Gwałtem wbiła[78] i moja nienagrodna szkoda[79].

Ani mi teraz łacno[80] dowiadać sie o tym[81],

Jaka mię z płaczu[82] mego czeka cześć na potym[83].

Nie chciałem żywym śpiewać, dziś umarłym muszę,

A cudzej[84] śmierci płacząc, sam swe kości suszę[85].

Prózno to[86]; jakie szczeście[87] ludzi naszladuje[88],

Tak w nas albo dobrą myśl[89], albo złą sprawuje.

O prawo krzywdy pełne! O znikomych cieni[90]

Sroga, nieubłagana, nieużyta[91] ksieni[92]!

Tak li moja Orszula, jeszcze żyć na świecie

Nie umiawszy, musiała w ranym umrzeć lecie[93]?

I nie napatrzawszy sie jasności słonecznej,

Poszła nieboga widzieć krajów nocy wiecznej[94].

A bodaj ani była świata oglądała,

Co bowiem więcej, jedno ród[95] a śmierć poznała.

A miasto[96] pociech, które winna z czasem[97] była

Rodzicom swym, w ciężkim je[98] smutku zostawiła.

Tren III[99]

Wzgardziłaś mną, dziedziczko moja ucieszona[100].

Zdałać sie ojca twego barziej[101] uszczuplona[102]

Ojczyzna[103], niżlibyś ty przestać na niej[104] miała[105];

To prawda, żeby była nigdy nie zrownała[106]

Z ranym[107] rozumem twoim, z pięknemi przymioty[108],

Z ktorych sie już znaczyły twoje przyszłe cnoty[109]

O słowa, o zabawo[110], o wdzięczne[111] ukłony,

Jakożem ja dziś po was wielce[112] zasmęcony[113].

A ty, pociecho[114] moja, już mi sie nie wrócisz

Na wieki[115] ani mojej tesknice[116] okrócisz[117].

Nie lza, nie lza, jedno[118] sie za tobą gotować[119],

A stopeczkami twemi ciebie naszladować[120].

Tam[121] cię ujźrzę[122], da Pan Bóg[123], a ty więc z drogiemi

Rzuć sie ojcu do szyje[124] ręczynkami[125] swemi.

Tren IV[126]

Zgwałciłaś[127], niepobożna[128] śmierci, oczy moje,

Żem widział umierając[129] miłe dziecię swoje.

Widziałem, kiedyś trzęsła owoc niedordzały[130],

A rodzicom nieszczesnym serca sie krajały[131].

Nigdyć by ona była bez wielkiej żałości

Mojej umrzeć nie mogła, nigdy bez ciężkości[132]

I serdecznego bolu, w którymkolwiek lecie[133]

Mnie by smutnego była odbiegła[134] na świecie;

Alem ja już z jej śmierci nigdy żałościwszy,

Nigdy smutniejszy nie mógł być ani teskliwszy[135].

A ona (by był Bóg chciał) dłuższym wiekiem swoim

Siła[136] pociech przymnożyć[137] mogła oczom moim.

A przynamniej[138] tym czasem mogłem był odprawić

Wiek swój[139] i Persefonie[140] ostatniej[141] sie stawić[142],

Nie uczuwszy na sercu tak wielkiej żałości,

Której równia[143] nie widzę w tej tu śmiertelności[144].

Nie dziwuję Nijobie[145], że na martwe ciała

Swoich namilszych dziatek[146] patrząc, skamięniała[147].

Tren V[148]

Jako oliwka mała pod wysokim sadem[149]

Idzie[150] z ziemie[151] ku górze macierzyńskim szladem[152],

Jeszcze ani gałązek, ani listków rodząc,

Sama tylko dopiro[153] szczupłym prątkiem[154] wschodząc;

Tę, jesli ostre ciernie[155] lub rodne[156] pokrzywy

Uprzątając, sadownik[157] podciął ukwapliwy[158],

Mdleje[159] zaraz, a zbywszy[160] siły przyrodzonej[161],

Upada przed nogami matki ulubionej.

Takci sie mej namilszej Orszuli dostało:

Przed oczyma rodziców swoich rostąc[162], mało

Od ziemie sie co[163] wznióswszy, duchem zaraźliwym[164]

Srogiej śmierci otchniona[165], rodzicom troskliwym[166]

U nóg martwa upadła. O zła Persefono[167],

Mogłażeś tak wielu łzam[168] dać upłynąć płono[169]?

Tren VI[170]

Ucieszna moja śpiewaczko, Safo[171] słowieńska[172],

Na którą nie tylko moja cząstka[173] ziemieńska[174],

Ale i lutnia[175] dziedzicznym prawem spaść miała;

Tęś nadzieję już po sobie okazowała,

Nowe piosnki sobie tworząc, nie zamykając

Ustek[176] nigdy, ale cały dzień prześpiewając[177],

Jako więc lichy[178] słowiczek w krzaku zielonym

Całą noc prześpiewa gardłkiem[179] swym ucieszonym[180].

Prędkoś mi nazbyt umilkła, nagle cię sroga

Śmierć spłoszyła, moja wdzięczna[181] szczebiotko[182] droga.

Nie nasyciłaś mych uszu swymi piosnkami

I tę trochę teraz płacę sowicie[183] łzami.

A tyś ani umierając śpiewać przestała[184],

Lecz matkę ucałowawszy, takeś żegnała:

«Już ja tobie, moja matko, służyć nie będę

Ani za twym wdzięcznym stołem miejsca zasiędę;

Przyjdzie mi klucze położyć, samej precz jechać,

Domu rodziców swych miłych wiecznie[185] zaniechać[186]».

To, i czego żal ojcowski nie da serdeczny

Przypominać więcej, był jej głos ostateczny[187].

A matce, słysząc[188] żegnanie tak żałościwe,

Dobre[189] serce, że od żalu zostało żywe.

Tren VII[190]

Nieszczesne ochędóstwo[191], żałosne[192] ubiory

Mojej namilszej cory[193],

Po co me smutne oczy za sobą ciągniecie?

Żalu mi przydajecie[194].

Już ona członeczków swych wami nie odzieje,

Koniec wersji demonstracyjnej.

Tren VIII[212]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Tren IX[228]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Tren X[257]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Tren XI[270]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Tren XII[295]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Tren XIII[325]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Tren XIV[345]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Tren XV[372]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Tren XVI[416]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Tren XVII[466]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Tren XVIII[492]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Tren XIX albo Sen[514]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Niedostępny w wersji demonstracyjnej