Adam Mickiewicz

Dziady

Publikacja zrealizowana w ramach projektu WolneLektury.pl

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Strona tytułowa

Dziady. Poema

Upiór

Dziady, część II

Dziady, część IV

Dziady, część III

Dziady. Widowisko, część I

Dziadów części III Ustęp

Droga do Rosji

Przedmieścia stolicy

Petersburg

Pomnik Piotra Wielkiego

Przegląd wojska

Oleszkiewicz

Do przyjaciół Moskali

Przypisy

Dziady. Poema

Upiór[1]

Serce ustało, pierś już lodowata,

Ścięły się usta i oczy zawarły;

Na świecie jeszcze, lecz już nie dla świata!

Cóż to za człowiek? — Umarły.

Patrz, duch nadziei życie mu nadaje,

Gwiazda pamięci promyków użycza,

Umarły wraca na młodości kraje

Szukać lubego oblicza.

Pierś znowu tchnęła, lecz pierś lodowata,

Usta i oczy stanęły otworem,

Na świecie znowu, ale nie dla świata;

Czymże ten człowiek? — Upiorem.

Ci, którzy bliżej cmentarza mieszkali,

Wiedzą, iż upiór ten co rok się budzi,

Na dzień zaduszny mogiłę odwali

I dąży pomiędzy ludzi.

Aż gdy zadzwonią na niedzielę czwartą,

Wraca się nocą opadły na sile,

Z piersią skrwawioną, jakby dziś rozdartą,

Usypia znowu w mogile.

Pełno jest wieści o nocnym człowieku,

Żyją, co byli na jego pogrzebie;

Słychać, iż zginął w młodocianym wieku,

Podobno zabił sam siebie.

Teraz zapewne wieczne cierpi kary,

Bo smutnie jęczał i płomieniem buchał;

Niedawno jeden zakrystyjan[2] stary

Obaczył go i podsłuchał.

Mówi, iż upiór, skoro wyszedł z ziemi,

Oczy na gwiazdę poranną wywrócił,

Załamał ręce i usty chłodnemi

Takową skargę wyrzucił:

„Duchu przeklęty, po co śród parowu[3]

Nieczułej ziemi ogień życia wzniecasz?

Blasku przeklęty, zagasłeś i znowu,

Po co mi znowu przyświecasz?

O sprawiedliwy, lecz straszny wyroku!

Ujrzeć ją znowu, poznać się, rozłączyć;

I com ucierpiał, to cierpieć co roku,

I jakem skończył, zakończyć.

Żebym cię znalazł, muszę między zgrają

Błądzić z długiego wyszedłszy ukrycia;

Lecz nie dbam, jak mię ludzie powitają;

Wszystkiegom doznał za życia.

Kiedyś patrzyła, musiałem jak zbrodzień

Odwracać oczy; słyszałem twe słowa,

Słyszałem co dzień, i musiałem co dzień

Milczeć jak deska grobowa.

Śmieli się niegdyś przyjaciele młodzi,

Zwali tęsknotę dziwactwem, przesadą;

Starszy ramieniem ściska i odchodzi

Lub mądrą nudzi mię radą.

Śmieszków i radców zarówno słuchałem,

Choć i sam może nie lepszy od drugich,

Sam bym się gorszył zbytecznym zapałem

Lub śmiał się z żalów zbyt długich.

Ktoś inny myślał, że obrażam ciebie,

Uwłaczam jego rodowitej dumie;

Przecież ulegał grzeczności, potrzebie,

Udawał, że nie rozumie.

Lecz i ja dumny, żem go równie zbadał,

Choć mię nie pyta, chociaż milczeć umiem;

Mówiłem gwałtem, a gdy odpowiadał,

Udałem, że nie rozumiem.

Ale kto nie mógł darować mi grzechu,

Ledwie obelgę na ustach przytrzyma,

Niechętnie lica gwałci do uśmiechu

I litość kłamie oczyma;

Takiemu tylko nigdym nie przebaczył,

Wszakżem skargami nigdy ust nie zmazał,

Anim pogardy wymówić nie raczył,

Kiedym mu uśmiech okazał.

Tegoż dziś doznam, jeśli dziką postać

Cudzemu światu ukażę spod cieni;

Jedni mię będą egzorcyzmem chłostać,

Drudzy uciekną zdziwieni.

Ten dumą śmieszy, ten litością nudzi,

Inny szyderskie oczy zechce krzywić.

Do jednej idąc, za cóż tyle ludzi

Muszę obrażać lub dziwić?

Cóżkolwiek będzie, dawnym pójdę torem:

Szydercom litość, śmiech litościwemu.

Tylko, o luba! tylko ty z upiorem

Powitaj się po dawnemu.

Spojrzyj i przemów, daruj małą winę,

Że śmiem do ciebie raz jeszcze powrócić,

Mara przeszłości, na jednę godzinę

Obecne szczęście zakłócić.

Wzrok twój, nawykły do świata i słońca,

Może się trupiej nie ulęknie głowy,

I może raczysz cierpliwie do końca

Grobowej dosłuchać mowy.

I ścigać myśli po przeszłych obrazach

Błądzące jako pasożytne ziele[4],

Które śród gmachu starego po głazach

Rozpierzchłe gałązki ściele.”

Dziady, część II

DZIADY. Jest to nazwisko uroczystości obchodzonej dotąd między pospólstwem w wielu powiatach Litwy, Prus i Kurlandii, na pamiątkę dziadów, czyli w ogólności zmarłych przodków. Uroczystość ta początkiem swoim zasięga czasów pogańskich i zwała się niegdyś ucztą kozła[5], na której przewodniczył Koźlarz, Huslar, Guślarz[6], razem kapłan i poeta (gęślarz).

W teraźniejszych czasach, ponieważ światłe duchowieństwo i właściciele usiłowali wykorzenić zwyczaj połączony z zabobonnymi praktykami i zbytkiem częstokroć nagannym, pospólstwo więc święci Dziady tajemnie w kaplicach lub pustych domach niedaleko cmentarza. Zastawia się tam pospolicie uczta z rozmaitego jadła, trunków, owoców i wywołują się dusze nieboszczyków. Godna uwagi, iż zwyczaj częstowania zmarłych zdaje się być wspólny wszystkim ludom pogańskim, w dawnej Grecji za czasów homerycznych, w Skandynawii, na Wschodzie i dotąd po wyspach Nowego Świata. Dziady nasze mają to szczególnie, iż obrzędy pogańskie pomieszane są z wyobrażeniami religii chrześcijańskiej, zwłaszcza iż dzień zaduszny przypada około czasu tej uroczystości. Pospólstwo rozumie, iż potrawami, napojem i śpiewami przynosi ulgę duszom czyscowym[7].

Cel tak pobożny święta, miejsca samotne, czas nocny, obrzędy fantastyczne przemawiały niegdyś silnie do mojej imaginacji; słuchałem bajek, powieści i pieśni o nieboszczykach powracających z prośbami lub przestrogami; a we wszystkich zmyśleniach poczwarnych można było dostrzec pewne dążenie moralne i pewne nauki, gminnym sposobem zmysłowie[8] przedstawiane.

Poema niniejsze przedstawi obrazy w podobnym duchu, śpiewy zaś obrzędowe, gusła i inkantacje[9] są po większej części wiernie, a niekiedy dosłownie z gminnej poezji wzięte.

Guślarz — Starzec pierwszy z chóru — Chór wieśniaków i wieśniaczek — kaplica, wieczór.

There are more things in Heaven and Earth,

Than are dreamt of in your philosophy

.[10]

Shakespeare

Są dziwy w niebie i na ziemi, o których

ani śniło się waszym filozofom.

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ

Zamknijcie drzwi od kaplicy

I stańcie dokoła truny[11];

Żadnej lampy, żadnej świécy,

W oknach zawieście całuny.

Niech księżyca jasność blada

Szczelinami tu nie wpada.

Tylko żwawo, tylko śmiało.

STARZEC

Jak kazałeś, tak się stało.

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ

Czyscowe duszeczki!

W jakiejkolwiek świata stronie:

Czyli która w smole płonie,

Czyli marznie na dnie rzeczki,

Czyli dla dotkliwszej kary

W surowym wszczepiona drewnie,

Gdy ją w piecu gryzą żary,

I piszczy, i płacze rzewnie;

Każda spieszcie do gromady!

Gromada niech się tu zbierze!

Oto obchodzimy Dziady!

Zstępujcie w święty przybytek;

Jest jałmużna, są pacierze,

I jedzenie, i napitek.

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ

Podajcie mi garść kądzieli,

Zapalam ją; wy z pośpiechem,

Skoro płomyk w górę strzeli,

Pędźcie go z lekkim oddechem.

O tak, o tak, daléj, daléj,

Niech się na powietrzu spali.

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ

Naprzód wy z lekkimi duchy,

Coście śród tego padołu

Ciemnoty i zawieruchy,

Nędzy, płaczu i mozołu

Zabłysnęli i spłonęli

Jako ta garstka kądzieli[12].

Kto z was wietrznym błądzi szlakiem,

W niebieskie nie wzleciał bramy,

Tego lekkim, jasnym znakiem

Przyzywamy, zaklinamy.

CHÓR

Mówcie, komu czego braknie,

Kto z was pragnie, kto z was łaknie.

GUŚLARZ

Patrzcie, ach, patrzcie do góry,

Cóż tam pod sklepieniem świeci?

Oto złocistymi pióry

Trzepioce się dwoje dzieci.

Jak listek z listkiem w powiewie,

Kręcą się pod cerkwi wierzchołkiem;

Jak gołąbek z gołąbkiem na drzewie,

Tak aniołek igra z aniołkiem.

GUŚLARZ I STARZEC

Jak listek z listkiem w powiewie,

Kręcą się pod cerkwi wierzchołkiem;

Jak gołąbek z gołąbkiem na drzewie,

Tak aniołek igra z aniołkiem.

ANIOŁEK

do jednej z wieśniaczek

Do mamy lecim, do mamy.

Cóż to, mamo, nie znasz Józia?

Ja to Józio, ja ten samy[13],

A to siostra moja Rózia.

My teraz w raju latamy,

Tam nam lepiej niż u mamy.

Patrz, jakie główki w promieniu,

Ubiór z jutrzenki światełka,

A na oboim ramieniu

Jak u motylków skrzydełka:

W raju wszystkiego dostatek,

Co dzień to inna zabawka:

Gdzie stąpim, wypływa trawka,

Gdzie dotkniem, rozkwita kwiatek.

Lecz choć wszystkiego dostatek,

Dręczy nas nuda i trwoga.

Ach, mamo, dla twoich dziatek

Zamknięta do nieba droga!

CHÓR

Lecz choć wszystkiego dostatek,

Dręczy ich nuda i trwoga,

Ach, mamo, dla twoich dziatek

Zamknięta do nieba droga!

GUŚLARZ

Czego potrzebujesz, duszeczko,

Żeby się dostać do nieba?

Czy prosisz o chwałę Boga,

Czyli o przysmaczek słodki,

Są tu pączki, ciasta, mleczko

I owoce, i jagódki.

Czego potrzebujesz, duszeczko,

Żeby się dostać do nieba?

ANIOŁEK

Nic nam, nic nam nie potrzeba.

Zbytkiem słodyczy na ziemi

Jesteśmy nieszczęśliwemi.

Ach, ja w mojem życiu całem

Nic gorzkiego nie doznałem.

Pieszczoty, łakotki, swawole,

A co zrobię, wszystko caca.

Śpiewać, skakać, wybiec w pole,

Urwać kwiatków dla Rozalki,

Oto była moja praca,

A jej praca stroić lalki.

Przylatujemy na Dziady

Nie dla modłów i biesiady,

Niepotrzebna msza ofiarna;

Nie o pączki, mleczka, chrusty —

Prosim gorczycy dwa ziarna;

A ta usługa tak marna

Stanie za wszystkie odpusty.

Bo słuchajcie i zważcie u siebie,

Że według bożego rozkazu:

Kto nie doznał goryczy ni razu,

Ten nie dozna słodyczy w niebie.

CHÓR

Bo słuchajmy i zważmy u siebie,

Że według bożego rozkazu:

Kto nie doznał goryczy ni razu,

Ten nie dozna słodyczy w niebie.

GUŚLARZ

Aniołku, duszeczko!

Czego chciałeś, macie obie.

To ziarneczko, to ziarneczko,

Teraz z Bogiem idźcie sobie.

A kto prośby nie posłucha,

W imię Ojca, Syna, Ducha.

Widzicie Pański krzyż?

Nie chcecie jadła, napoju,

Zostawcież nas w pokoju!

A kysz, a kysz!

CHÓR

A kto prośby nie posłucha,

W imię Ojca, Syna, Ducha.

Widzicie Pański krzyż?

Nie chcecie jadła, napoju,

Zostawcież nas w pokoju;

A kysz, a kysz!

Widmo znika.

GUŚLARZ

Już straszna północ przybywa,

Zamykajcie drzwi na kłódki;

Weźcie smolny pęk łuczywa,

Stawcie w środku kocioł wódki.

A gdy laską skinę z dala,

Niechaj się wódka zapala.

Tylko żwawo, tylko śmiało.

STARZEC

Jużem gotów.

GUŚLARZ

Daję hasło.

STARZEC

Buchnęło, zawrzało

I zgasło.

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ

Dalej wy z najcięższym duchem,

Coście do tego padołu

Przykuci zbrodni łańcuchem

Z ciałem i duszą pospołu.

Choć zgon lepiankę rozkruszy,

Choć was anioł śmierci woła,

Żywot z cielesnej katuszy

Dotąd wydrzeć się nie zdoła.

Jeżeli karę tak srogą

Ludzie nieco zwolnić mogą

I zbawić piekielnej jamy,

Której jesteście tak blisko:

Was wzywamy, zaklinamy

Przez żywioł wasz, przez ognisko!

CHÓR

Mówcie, komu czego braknie,

Kto z was pragnie, kto z was łaknie?

GŁOS

za oknem

Hej, kruki, sowy, orlice!

O wy przeklęte żarłoki!

Puśćcie mnie tu pod kaplicę,

Puśćcie mnie choć na dwa kroki.

GUŚLARZ

Wszelki duch! jakaż potwora!

Widzicie w oknie upiora?

Jak kość na polu wybladły;

Patrzcie! patrzcie, jakie lice!

W gębie dym i błyskawice,

Oczy na głowę wysiadły,

Świecą jak węgle w popiele.

Włos rozczochrany na czele.

A jak suchy snop cierniowy

Płonąc miotłę ognia ciska,

Tak od potępieńca głowy

Z trzaskiem sypią się iskrzyska.

GUŚLARZ I STARZEC

A jak suchy snop cierniowy

Płonąc miotłę ognia ciska,

Tak od potępieńca głowy

Z trzaskiem sypią się iskrzyska.

WIDMO

zza okna

Dzieci! nie znacie mnie, dzieci?

Przypatrzcie się tylko z bliska,

Przypomnijcie tylko sobie!

Ja nieboszczyk pan wasz, dzieci!

Wszak to moja była wioska.

Dziś ledwo rok mija trzeci,

Jak mnie złożyliście w grobie.

Ach, zbyt ciężka ręka boska!

Jestem w złego ducha mocy,

Okropne cierpię męczarnie.

Kędy noc ziemię ogarnie,

Tam idę szukając nocy;

A uciekając od słońca

Tak pędzę żywot tułaczy,

A nie znajdę błędom[14] końca.

Wiecznych głodów jestem pastwą;

A któż mię nakarmić raczy?

Szarpie mię żarłoczne ptastwo[15];

A któż będzie mój obrońca?

Nie masz, nie masz mękom końca!

CHÓR

Szarpie go żarłoczne ptastwo,

A któż mu będzie obrońca?

Nie masz, nie masz mękom końca!

GUŚLARZ

A czegóż potrzeba dla duszy,

Aby uniknąć katuszy?

Czy prosisz o chwałę nieba?

Czy o poświęcone gody?

Jest dostatkiem mleka, chleba,

Są owoce i jagody.

Mów, czego trzeba dla duszy,

Aby się dostać do nieba?

WIDMO

Do nieba?... bluźnisz daremnie...

O nie! ja nie chcę do nieba;

Ja tylko chcę, żeby ze mnie

Prędzej się dusza wywlekła.

Stokroć wolę pójść do piekła,

Wszystkie męki zniosę snadnie[16];

Wolę jęczeć w piekle na dnie,

Niż z duchami nieczystemi

Błąkać się wiecznie po ziemi,

Widzieć dawnych uciech ślady,

Pamiątki dawnej szkarady;

Od wschodu aż do zachodu,

Od zachodu aż do wschodu

Umierać z pragnienia, z głodu

I karmić drapieżne ptaki.

Lecz niestety! wyrok taki,

Że dopóty w ciele muszę

Potępioną włóczyć duszę,

Nim kto z was, poddani moi,

Pożywi mię i napoi.

Ach, jak mnie pragnienie pali;

Gdyby mała wody miarka!

Ach! gdybyście mnie podali

Choćby dwa pszenicy ziarka!

CHÓR

Ach, jak go pragnienie pali!

Gdyby mała wody miarka!

Ach, gdybyśmy mu podali

Choćby dwa pszenicy ziarka!

CHÓR PTAKÓW NOCNYCH

Darmo żebrze, darmo płacze:

My tu czarnym korowodem,

Sowy, kruki i puchacze,

Niegdyś, panku, sługi twoje.

Któreś ty pomorzył głodem,

Zjemy pokarmy, wypijem napoje.

Hej, sowy, puchacze, kruki,

Szponami, krzywymi dzioby

Szarpajmy[17] jadło na sztuki!

Chociażbyś trzymał już w gębie,

I tam ja szponę zagłębię;

Dostanę aż do wątroby.

Nie znałeś litości, panie!

Hej, sowy, puchacze, kruki,

I my nie znajmy litości:

Szarpajmy jadło na sztuki,

A kiedy jadła nie stanie,

Szarpajmy ciało na sztuki,

Niechaj nagie świecą kości.

KRUK

Nie lubisz umierać z głodu!

A pomnisz, jak raz w jesieni

Wszedłem do twego ogrodu?

Gruszka dojrzewa, jabłko się czerwieni;

Trzy dni nic nie miałem w ustach,

Otrząsnąłem jabłek kilka.

Lecz ogrodnik skryty w chrustach[18]

Zaraz narobił hałasu

I poszczuł psami jak wilka.

Nie przeskoczyłem tarasu[19],

Dopędziła mię obława;

Przed panem toczy się sprawa,

O co? o owoce z lasu,

Które na wspólną wygodę

Bóg dał jak ogień i wodę.

Ale pan gniewny zawoła:

„Potrzeba dać przykład grozy”.

Zbiegł się lud z całego sioła[20],

Przywiązano mnie do sochy[21],

Zbito dziesięć pęków łozy.

Każdą kość, jak z kłosa żyto,

Jak od suchych strąków grochy,

Od skóry mojej odbito!

Nie znałeś litości, panie!

CHÓR PTAKÓW

Hej, sowy, puchacze, kruki,

I my nie znajmy litości!

Szarpajmy jadło na sztuki;

A kiedy jadła nie stanie,

Szarpajmy ciało na sztuki,

Niechaj nagie świecą kości!

SOWA

Nie lubisz umierać z głodu!

Pomnisz, jak w kucyją[22] samą,

Pośród najtęższego chłodu,

Stałam z dziecięciem pod bramą.

Panie! wołałam ze łzami,

Zlituj się nad sierotami!

Mąż mój już na tamtym świecie,

Córkę zabrałeś do dwora,

Matka w chacie leży chora,

Przy piersiach maleńkie dziecię.

Panie, daj nam zapomogę,

Bo dalej wyżyć nie mogę!

Ale ty, panie, bez duszy!

Hulając w pjanej ochocie,

Przewalając się po złocie,

Hajdukowi rzekłeś z cicha:

„Kto tam gościom trąbi w uszy?

Wypędź żebraczkę, do licha”.

Posłuchał hajduk niecnota,

Za włosy wywlekł za wrota!

Wepchnął mię z dzieckiem do śniegu!

Zbita i przeziębła srodze,

Nie mogłam znaleźć noclegu;

Zmarzłam z dziecięciem na drodze.

Nie znałeś litości, panie!

CHÓR PTAKÓW

Hej, sowy, puchacze, kruki,

I my nie znajmy litości!

Szarpajmy jadło na sztuki,

A kiedy jadła nie stanie,

Szarpajmy ciało na sztuki,

Niechaj nagie świecą kości!

WIDMO

Nie ma, nie ma dla mnie rady!

Darmo podajesz talerze,

Co dasz, to ptastwo zabierze.

Nie dla mnie, nie dla mnie Dziady!

Tak, muszę dręczyć się wiek wiekiem,

Sprawiedliwe zrządzenia boże!

Bo kto nie był ni razu człowiekiem,

Temu człowiek nic nie pomoże.

CHÓR

Tak, musisz dręczyć się wiek wiekiem,

Sprawiedliwe zrządzenia boże!

Bo kto nie był ni razu człowiekiem,

Temu człowiek nic nie pomoże.

GUŚLARZ

Gdy nic tobie nie pomoże,

Idźże sobie precz, nieboże.

A kto prośby nie posłucha,

W Imię Ojca, Syna, Ducha.

Czy widzisz Pański krzyż?

Nie bierzesz jadła, napoju?

Zostawże nas w pokoju!

A kysz, a kysz!

CHÓR

A kto prośby nie posłucha,

W imię Ojca, Syna, Ducha.

Czy widzisz Pański krzyż?

Nie bierzesz jadła, napoju?

Zostawże nas w pokoju!

A kysz, a kysz!

Widmo znika.

GUŚLARZ

Podajcie mi, przyjaciele,

Ten wianek na koniec laski.

Zapalam święcone ziele,

W górę dymy, w górę blaski!

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ

Teraz wy, pośrednie duchy,

Coście u tego padołu

Ciemnoty i zawieruchy

Żyłyście z ludźmi pospołu;

Lecz, od ludzkiej wolne skazy,

Żyłyście nie nam, nie światu,

Jako te cząbry i ślazy[23],

Ni z nich owocu, ni kwiatu.

Ani się ukarmi zwierzę,

Ani się człowiek ubierze;

Lecz w wonne skręcone wianki

Na ścianie wiszą wysoko.

Tak wysoko, o ziemianki,

Była wasza pierś i oko!

Która dotąd z czystym skrzydłem

Niebieskiej nie przeszła bramy,

Was tym światłem i kadzidłem

Zapraszamy, zaklinamy.

CHÓR

Mówcie, komu czego braknie,

Kto z was pragnie, kto z was łaknie.

GUŚLARZ

A toż czy obraz Bogarodzicy?

Czyli anielska postać?

Jak lekkim rzutem obręcza

Po obłokach zbiega tęcza,

By z jeziora wody dostać,

Tak ona świeci w kaplicy.

Do nóg biała spływa szata,

Włos z wietrzykami swawoli,

Po jagodach uśmiech lata,

Ale w oczach łza niedoli.

GUŚLARZ I STARZEC

Do nóg biała spływa szata,

Włos z wietrzykami swawoli,

Po jagodach uśmiech lata,

Ale w oczach łza niedoli.

GUŚLARZ I DZIEWCZYNA

GUŚLARZ

Na głowie ma kraśny wianek[24],

W ręku zielony badylek,

A przed nią bieży[25] baranek,

A nad nią leci motylek.

Na baranka bez ustanku

Woła: baś, baś, mój baranku,

Baranek zawsze z daleka:

Motylka rózeczką goni

I już, już trzyma go w dłoni;

Motylek zawsze ucieka.

DZIEWCZYNA

Na głowie mam kraśny wianek,

W ręku zielony badylek,

Przede mną bieży baranek,

Nade mną leci motylek.

Na baranka bez ustanku

Wołam: baś, baś, mój baranku,

Baranek zawsze z daleka;

Motylka rózeczką gonię

I już, już chwytam go w dłonie;

Motylek zawsze ucieka.

DZIEWCZYNA

Tu niegdyś w wiosny poranki

Najpiękniejsza z tego sioła,

Zosia pasając baranki

Skacze i śpiewa wesoła.

La la la la

Oleś za gołąbków parę

Chciał raz pocałować w usta;

Lecz i prośbę, i ofiarę

Wyśmiała dziewczyna pusta.

La la la la

Józio dał wstążkę pasterce,

Antoś oddał swoje serce;

Lecz i z Józia, i z Antosia

Śmieje się pierzchliwie Zosia[26].

La la la la

Tak, Zosią byłam, dziewczyną z tej wioski.

Imię moje u was głośne,

Że chociaż piękna, nie chciałam zamęścia

I dziewiętnastą przeigrawszy wiosnę,

Umarłam nie znając troski

Ani prawdziwego szczęścia.

Żyłam na świecie; lecz, ach! nie dla świata!

Myśl moja, nazbyt skrzydlata,

Nigdy na ziemskiej nie spoczęła błoni.

Za lekkim zefirkiem goni,

Za muszką, za kraśnym wiankiem,

Za motylkiem, za barankiem;

Ale nigdy za kochankiem.

Pieśni i fletów słuchałam rada:

Często, kiedy sama pasę,

Do tych pasterzy goniłam stada,

Którzy mą wielbili krasę;

Lecz żadnego nie kochałam.

Za to po śmierci nie wiem, co się ze mną dzieje,

Nieznajomym ogniem pałam;

Choć sobie igram do woli,

Latam, gdzie wietrzyk zawieje,

Nic mię nie smuci, nic mię nie boli,

Jakie chcę, wyrabiam cuda.

Przędę sobie z tęczy rąbki[27],

Z przezroczystych łez poranku[28]

Tworzę motylki, gołąbki.

Przecież nie wiem, skąd ta nuda:

Wyglądam kogoś za każdym szelestem,

Ach, i zawsze sama jestem!

Przykro mi, bez ustanku

Wiatr mną jak piórkiem pomiata.

Nie wiem, czy jestem z tego, czy z tamtego świata:

Gdzie się przybliżam, zaraz wiatr oddali,

Pędzi w górę, w dół, z ukosa:

Tak pośród pierzchliwej fali

Wieczną przelatując drogę,

Ani wzbić się pod niebiosa,

Ani ziemi dotknąć nie mogę.

CHÓR

Tak pośród pierzchliwej fali

Przez wieczne lecąc bezdroże,

Ani wzbić się pod niebiosa,

Ani dotknąć ziemi nie może.

GUŚLARZ

Czego potrzebujesz, duszeczko,

Żeby się dostać do nieba?

Czy prosisz o chwałę Boga,

Czy o przysmaczek słodki?

Są tu pączki, ciasta, mleczko,

I owoce, i jagódki.

Czego potrzebujesz, duszeczko.

Żeby się dostać do nieba?

DZIEWCZYNA

Nic mnie, nic mnie nie potrzeba!

Niechaj podbiegną młodzieńce,

Niech mię pochwycą za ręce,

Niechaj przyciągną do ziemi,

Niech poigram chwilkę z niemi.

Bo słuchajcie i zważcie u siebie,

Że według bożego rozkazu:

Kto nie dotknął ziemi ni razu,

Ten nigdy nie może być w niebie.

CHÓR

Bo słuchajmy i zważmy u siebie,

Że według bożego rozkazu:

Kto nie dotknął ziemi ni razu,

Ten nigdy nie może być w niebie,

GUŚLARZ

do kilku wieśniaków

Darmo bieżycie; to są marne cienie,

Darmo rączki ściąga biedna,

Wraz ją spędzi wiatru tchnienie.

Lecz nie płacz, piękna dziewico!

Oto przed moją źrenicą

Odkryto przyszłe wyroki:

Jeszcze musisz sama jedna

Latać z wiatrem przez dwa roki,

A potem staniesz za niebieskim progiem.

Dziś modlitwa nic nie zjedna.

Lećże sobie z Panem Bogiem.

A kto prośby nie posłucha,

W imię Ojca, Syna, Ducha!

Czy widzisz Pański krzyż?

Nie chciałaś jadła, napoju?

Zostawże nas w pokoju.

A kysz, a kysz!

CHÓR

A kto prośby nie posłucha,

W imię Ojca, Syna, Ducha!

Czy widzisz Pański krzyż?

Nie chciałaś jadła, napoju?

Zostawże nas w pokoju.

A kysz, a kysz!

Dziewica znika.

GUŚLARZ

Teraz wszystkie dusze razem,

Wszystkie i każdą z osobna,

Ostatnim wołam rozkazem!

Dla was ta biesiada drobna;

Garście maku, soczewicy

Rzucam w każdy róg kaplicy.

CHÓR

Bierzcie, czego której braknie,

Która pragnie, która łaknie.

GUŚLARZ

Czas odemknąć drzwi kaplicy.

Zapalcie lampy i świécy.

Przeszła północ, kogut pieje,

Skończona straszna ofiara,

Czas przypomnieć ojców dzieje.

Stójcie...

CHÓR

Cóż to?

GUŚLARZ

Jeszcze mara!

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ

do jednej z wieśniaczek

Pasterko, ot tam w żałobie...

Wstań, bo czy mi się wydaje,

Czy ty usiadłaś na grobie?

Dziatki! patrzajcie, dla Boga!

Wszak to zapada podłoga

I blade widmo powstaje;

Zwraca stopy ku pasterce[29]

I stanęło tuż przy boku.

Zwraca lice[30] ku pasterce,

Białe lice i obsłony,

Jako śnieg po nowym roku.

Wzrok dziki i zasępiony

Utopił całkiem w jej oku.

Patrzcie, ach, patrzcie na serce!

Jaka to pąsowa pręga[31],

Tak jakby pąsowa wstęga

Albo jak sznurkiem korale,

Od piersi aż do nóg sięga.

Co to jest, nie zgadnę wcale!

Pokazał ręką na serce,

Lecz nic nie mówi pasterce.

CHÓR

Co to jest, nie zgadniem wcale.

Pokazał ręką na serce,

Lecz nic nie mówi pasterce.

GUŚLARZ

Czego potrzebujesz, duchu młody?

Czy prosisz o chwałę nieba?

Czyli o święcone gody?

Jest dostatkiem mleka, chleba,

Są owoce i jagody.

Czego potrzebujesz, duchu młody,

Żeby się dostać do nieba?

Widmo milczy.

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ

Odpowiadaj, maro blada!

Cóż to, nic nie odpowiada?

CHÓR

Cóż to, nic nie odpowiada?

GUŚLARZ

Gdy gardzisz mszą i pierogiem.

Idźże sobie z Panem Bogiem;

A kto prośby nie posłucha,

W imię Ojca, Syna, Ducha!

Czy widzisz Pański krzyż?

Nie chciałeś jadła, napoju?

Zostawże nas w pokoju.

A kysz, a kysz!

Widmo stoi.

CHÓR

A kto prośby nie posłucha,

W imię Ojca, Syna, Ducha!

Czy widzisz Pański krzyż?

Nie chciałeś jadła, napoju?

Zostawże nas w pokoju.

A kysz, a kysz!

GUŚLARZ

Przebóg! cóż to za szkarada?

Nie odchodzi i nie gada!

CHÓR

Nie odchodzi i nie gada!

GUŚLARZ

Duszo przeklęta czy błoga[32],

Opuszczaj święte obrzędy!

Oto roztwarta podłoga,

Kędy wszedłeś, wychodź tędy.

Bo cię przeklnę w imię Boga.

po pauzie

Precz stąd na lasy, na rzeki,

I zgiń, przepadnij na wieki!

Widmo stoi.

Przebóg! cóż to za szkarada?

I milczy, i nie przepada!

CHÓR

I milczy, i nie przepada!

GUŚLARZ

Darmo proszę, darmo gromię,

On się przeklęctwa nie boi.

Dajcie kropidło z ołtarza...

Nie pomaga i kropidło!

Bo utrapione straszydło

Jak stanęło, tak i stoi,

Niemo, głucho, nieruchomie,

Jak kamień pośród cmentarza.

CHÓR

Bo utrapione straszydło

Jak stanęło, tak i stoi,

Niemo, głucho, nieruchomie,

Jak kamień pośród cmentarza.

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ

To jest nad rozum człowieczy!

Pasterko! znasz tę osobę?

W tym są jakieś straszne rzeczy.

Po kim ty nosisz żałobę?

Wszak mąż i rodzina zdrowa?

Cóż to! nie mówisz i słowa?

Spojrzyj, odezwij się przecie!

Czyś ty martwa, moje dziecię?

Czegóż uśmiechasz się? czego?

Co w nim widzisz wesołego?

CHÓR

Czegóż uśmiechasz się, czego?

Co w nim widzisz wesołego?

GUŚLARZ

Daj mnie stułę i gromnicę,

Zapalę, jeszcze poświęcę...

Próżno palę, próżno święcę,

Nie znika przeklęta dusza.

Weźcie pasterkę pod ręce,

Wyprowadźcie za kaplicę.

Czegóż oglądasz się, czego?

Co w nim widzisz powabnego?

CHÓR

Czegóż oglądasz się? czego?

Co w nim widzisz powabnego?

GUŚLARZ

Przebóg, widmo kroku rusza!

Gdzie my z nią, on za nią wszędzie...

Co to będzie, co to będzie?

CHÓR

Gdzie my z nią, on za nią wszędzie.

Co to będzie, co to będzie?

Dziady, część IV

Mieszkanie Księdza — stół nakryty, tylko co po wieczerzy — Ksiądz — Pustelnik — dzieci — dwie świece na stole — lampa przed obrazem Najświętszej Panny Marii — na scienie zegar bijący.

Ich hab alle mürbe Leichenschleier auf, die in Särgen lagen — ich entfernte den erhabenen Trost der Ergebung, bloss um mir immer fort zu sagen: „Ach, so war es ja nicht! — Tausend Freuden sind auf ewig nachgeworfen in Grüfte und [du] stehst allein hier und überrechnest sie!” Dürftiger! Dürftiger! Schlage nicht das ganze zerrissene Buch der Vergangenheit auf!... Bist du noch nicht traurig genug?[33]

Jean Paul

KSIĄDZ

Dzieci, wstawajmy od stoła!

Teraz, po powszednim chlebie,

Klęknijcie przy mnie dokoła,

Podziękujmy Ojcu w niebie.

Dzień dzisiejszy[34] Kościół święci

Za tych spółchrześcijan dusze,

Którzy spomiędzy nas wzięci

Czyscowe cierpią katusze.

Za nich ofiarujmy Bogu.

rozkłada książkę

Oto stosowna nauka.

DZIECI

czytają

„Onego czasu...”

KSIĄDZ

Kto tam? kto tam stuka?

Pustelnik wchodzi ubrany dziwacznie.

DZIECI

Jezus, Maryja!

KSIĄDZ

Któż to jest na progu?

zmieszany

Ktoś ty taki?... po co?... na co?

DZIECI

Ach, trup, trup! upiór, ladaco!

W imię Ojca!... zgiń, przepadaj!

KSIĄDZ

Ktoś ty, bracie? odpowiadaj.

PUSTELNIK

powolnie i smutnie

Trup... trup!... tak jest, moje dziecię.

DZIECI

Trup... trup... ach! ach! nie bierz tata[35]!

PUSTELNIK

Umarły!... o nie! tylko umarły dla świata!

Jestem pustelnik, czy mnie rozumiecie?

KSIĄDZ

Skąd przychodzisz tak nierano[36]?/ Kto jesteś? jakie twe miano[37]?/ Kiedy się tobie przypatruję z bliska,/ Zdaje się, że cię kiedyś widziałem w tej stronie./ Powiedz, mój bracie, jakiegoś ty rodu?/

PUSTELNIK

O tak! tak, byłem tutaj... o, dawno! za młodu!

Przed śmiercią!... będzie trzy lata!

Lecz co tobie do mego rodu i nazwiska?

Gdy dzwonią po umarłym, dziad stoi przy dzwonie,

Pytają ludzie, kto zeszedł ze świata?

udając dziada

„A na co ta ciekawość? zmów tylko pacierze”.

Otóż ja także umarły dla świata.

Na co tobie ciekawość, zmów tylko pacierze.

Nazwiska.

patrzy na zegar

jeszcze rano... powiedzieć nie mogę;

Idę z daleka, nie wiem, z piekła czyli z raju,

I dążę do tegoż kraju[38].

Mój Księże, pokaż, jeśli wiesz, drogę!

KSIĄDZ

łagodnie, z uśmiechem

Dróg śmierci pokazywać nie chciałbym nikomu.

poufale

My, księża, tylko błędne prostujemy ścieżki.

PUSTELNIK

z żalem

Inni błądzą, Ksiądz w małym, ale własnym domu,

Czy to na wielkim świecie pokój lub zamieszki,

Czy gdzie naród upada, czy kochanek ginie,

O nic nie dbasz usiadłszy z dziećmi przy kominie.

A ja się męczę w słotnej, ciemnej porze!

Słyszysz, jaki szturm na dworze?

Czy widzisz łyskanie gromu?

ogląda się

Błogosławione życie w małym, własnym domu!

śpiewa

Kto miłości nie zna, ten żyje szczęśliwy,

I noc ma spokojną, i dzień nietęskliwy[39].

W cichym, własnym domu!

śpiewa

Z pałaców sterczących dumnie[40]

Znijdź, piękna, do mojej chatki;

Znajdziesz u mnie świeże kwiatki,

Czułe serce znajdziesz u mnie.

Widzisz ptasząt zalecanki,

Słyszysz srebrny szmer strumyka;

Dla kochanka i kochanki

Dosyć domku pustelnika.

KSIĄDZ

Kiedy tak chwalisz mój dom i kominek,

Patrz, oto ogień służąca nakłada,

Siądź i pogrzej się; tobie potrzebny spoczynek.

PUSTELNIK

Pogrzej się! dobra, Księże, arcyprzednia rada!

śpiewa pokazując na piersi

Nie wiesz, jaki tu żar płonie,

Mimo deszczu, mimo chłodu,

Zawsze płonie!

Nieraz chwytam śniegu, lodu,

Na gorącym cisnę łonie;

I śnieg tonie, i lód tonie,

Z piersi moich para bucha,

Ogień płonie!

Stopiłby kruszce i głazy,

Gorszy niż ten tysiąc razy,

pokazując kominek

Milion razy!

I śnieg tonie, i lód tonie,

Z piersi moich para bucha,

Ogień płonie!

KSIĄDZ

na stronie

Ja swoje, a on swoje; — nie widzi, nie słucha.

do Pustelnika

Jednak do nitki przemoczony wszystek,

Zbladłeś, przeziąbłeś strasznie, drżysz jak listek.

Ktokolwiek jesteś, długą przejść musiałeś drogę.

PUSTELNIK

Kto jestem?... jeszcze rano[41]... powiedzieć nie mogę.

Idę z daleka, nie wiem, z piekła czyli z raju,

A dążę do tegoż kraju.

Tymczasem małą dam tobie przestrogę.

KSIĄDZ

na stronie

Trzeba z nim, widzę, innego sposobu.

PUSTELNIK

Pokaż... wszak dobrze wiesz do śmierci drogę?

KSIĄDZ

Dobrze, gotówem[42] na wszelkie usługi,

Lecz od twojego wieku aż do grobu

Gościniec jest arcydługi.

PUSTELNIK

z pomieszaniem i smutnie sam do siebie

Ach, tak prędko przebiegłem gościniec tak długi!

KSIĄDZ

Dlatego jesteś znużony i chory.

Posil się; wraz przyniosę jadło i napoje.

PUSTELNIK

z obłąkaniem

A potem pójdziem?

KSIĄDZ

z uśmiechem

Zróbmy na drogę przybory.

Czy dobrze?

PUSTELNIK

z roztargnieniem i nieuwagą

Dobrze.

KSIĄDZ

Chodźcie, dzieci moje!

Oto mamy w domu gościa;

Nim ja powrócę, bawcie jegomościa.

odchodzi

DZIECKO

oglądając

Czemu waspan tak jesteś dziwacznie ubrany?

Jak strach albo rozbójnik, co to mówią w bajce,

Z różnych kawałków sukmany,

Na skroniach trawa i liście,

Wytarte płótno, przy pięknej kitajce[43]?

postrzega sztylet, Pustelnik chowa

Jaka to na sznurku blacha?

Różne paciorki, wstążek okrajce?

Cha cha cha cha!

Dalibóg, waspan wyglądasz na stracha!

Cha cha cha cha!

PUSTELNIK

zrywa się i jakby przypomina się

O dziatki, wy się ze mnie śmiać nie powinniście!

Słuchajcie, znałem pewną kobietę za młodu,

Tak jak ja nieszczęśliwą, z takiego powodu!

Miała takąż sukienkę i na głowie liście.

Gdy weszła do wsi, cała wieś nawałem,

Urągając się z jej biedy,

Pędzi, śmieje się, wykrzyka,

Podrzyźnia, palcem wytyka:

Ja się raz tylko, raz tylko zaśmiałem!

Kto wie, jeśli nie za to?... słuszne sądy boże!

Lecz któż mógł przewidzieć wtedy,

Że ja podobną sukienkę włożę?

Ja byłem taki szczęśliwy!

śpiewa

Kto miłości nie zna, ten żyje szczęśliwy,

I noc ma spokojną, i dzień nietęskliwy.

Ksiądz przychodzi z winem i talerzem.

PUSTELNIK

z wymuszoną wesołością

Księże, a lubisz ty smutne piosenki?

KSIĄDZ

Nasłuchałem się ich w życiu dosyć, Bogu dzięki!

Lecz nie traćmy nadziei, po smutkach wesele[44].

PUSTELNIK

śpiewa

A odjechać od niej nudno[45],

A przyjechać do niej trudno![46]

Prosta piosenka, ale dobrą myśl zawiera!

KSIĄDZ

No! potem o tym, teraz zajrzyjmy do misy.

PUSTELNIK

Prosta pieśń! o! w romansach znajdziesz lepszych wiele!

z uśmiechem, biorąc książki z szafy

Księże, a znasz ty żywot Heloisy[47]?

Znasz ogień i łzy Wertera[48]?

śpiewa

Tylem wytrwał, tyle wycierpiałem,

Chyba śmiercią bole się ukoją;

Jeślim płochym obraził zapałem;

Tę obrazę krwią okupię moją[49][50].

dobywa sztylet

KSIĄDZ

wstrzymuje

Co to ma znaczyć?... szalony! czy można?

Odbierzcie mu żelazo, rozdejmijcie[51] pięście.

Jesteś ty chrześcijanin? taka myśl bezbożna!

Znasz ty Ewangeliją?

PUSTELNIK

A znasz ty nieszczęście?

chowa sztylet

Ale dobrze! nie trzeba chwytać się przed porą,

patrzy na zegar

Skazówka na dziewiątej i trzy świece[52] gorą!

śpiewa

Tylem wytrwał, tyle wycierpiałem,

Chyba śmiercią bole się ukoją;

Jeślim płochym obraził zapałem,

Tę obrazę krwią okupię moją.

Za coś dla mnie tyle ulubiona?

Za com z twoim spotkał się wejrzeniem?

Jednąm wybrał z tylu dziewcząt grona,

I ta cudzym przykuta pierścieniem!

Ach, jeśli ty Getego znasz w oryginale,

Gdyby przy tym jej głosek i dźwięk fortepianu!

Ale cóż? ty o boskiej tylko myślisz chwale,

Oddany twego tylko powinnościom stanu.

przerzucając książkę

Wszakże lubisz książki świeckie?...

Ach, te to, książki zbójeckie!

ciska książką

Młodości mojej niebo i tortury!

One zwichnęły osadę mych skrzydeł

I wyłamały do góry,

Że już nie mogłem na dół skręcić lotu.

Kochanek przez sen tylko widzianych mamideł;

Nie cierpiąc rzeczy ziemskich nudnego obrotu,

Gardzący istotami powszedniej natury,

Szukałem, ach! szukałem tej boskiej kochanki,

Której na podsłonecznym nie bywało świecie,

Którą tylko na falach wyobraźnej pianki

Wydęło tchnienie zapału,

A żądza w swoje własne przystroiła kwiecie.

Lecz gdy w czasach tych zimnych nie ma ideału,

Przez teraźniejszość w złote odleciałem wieki,

Bujałem po zmyślonym od poetów niebie,

Goniąc i błądząc, w błędach nieznużony goniec;

Wreszcie, na próżno zbiegłszy kraj daleki,

Spadam i już się rzucam w brudne uciech rzeki:

Nim rzucę się, raz jeszcze spojrzę koło siebie!

I znalazłem ją na koniec!

Znalazłem ją blisko siebie,

Znalazłem ją!... ażebym utracił na wieki!

KSIĄDZ

Podzielam twoję boleść, nieszczęśliwy bracie!

Lecz może jest nadzieja? są różne sposoby...

Słuchaj, czy już od dawna doświadczasz choroby?

PUSTELNIK

Choroby?

KSIĄDZ

Czy już dawno płaczesz po twej stracie?

PUSTELNIK

Jak dawno? dałem słowo, powiedzieć nie mogę;

Kto inny powie tobie. Mam ja towarzysza,

Zawżdy z nim razem odbywamy drogę!

ogląda się

Ach, tu tak ciepło, wygodna zacisza;

A na podwórzu wicher, gromy, burza sroga!

Mój towarzysz zapewne biedny drży u proga!

Gdy nas razem wyroki nielitośne pędzą,

Dobry Księże, i jego przyjmij na gospodę.

KSIĄDZ

Nigdy nie zamykałem drzwi moich przed nędzą.

PUSTELNIK

Ale stój, stój, mój bracie, ja sam go przywiodę.

odchodzi

DZIECIĘ

Cha cha cha! tato, co się jemu dzieje?

Biega i gada ani to, ni owo.

Jakie dziwaczne ubiory!

KSIĄDZ

Dzieci, będzie ten płakał, kto się z płaczu śmieje!

Nie śmiejcie się! to człowiek bardzo biedny, chory.

DZIECI

Chory? a on tak biega, wygląda tak zdrowo!

KSIĄDZ

Zdrów na twarzy, lecz w sercu głębokie ma rany.

PUSTELNIK

ciągnąc gałąź jedliny

Chodź, bracie, chodź tu!...

KSIĄDZ

do Dzieci

On ma rozum pomieszany.

PUSTELNIK

do jodły

Chodź, bracie, nie lękaj się dobrego księżyny.

DZIECI

Tato! ach, patrzaj, co on w ręku niesie:

Jak zbójca z wielką gałęzią jedliny.

PUSTELNIK

do Księdza, ukazując gałąź

Pustelnik przyjaciela znajdzie chyba w lesie!

Może cię zdziwia jego postać?

KSIĄDZ

Czyja?

PUSTELNIK

Mojego przyjaciela.

KSIĄDZ

Jako? tego kija?

PUSTELNIK

Niezgrabny, jak mówiłem, wychowany w lesie.

Przywitaj się!

podnosi gałąź

DZIECI

Co robisz? co robisz? ach, zbójca!

Pójdźże precz, rozbójniku, nie zabij nam ojca!

PUSTELNIK

O, prawda, moje dziatki, jest to wielki zbójca!

Ale on tylko sam siebie rozbija!

KSIĄDZ

Upamiętaj się, bracie; do czego ta jodła?

PUSTELNIK

Jodła? a, Ksiądz uczony! o głowo ty, głowo!

Przypatrz się lepiej, poznaj gałąź cyprysową;

To pamiątki rozstania, mego losu godła.

bierze książki

Weź księgę, i odczytaj dzieje zeszłych wieków:

Dwie były poświęcone krzewiny u Greków.

Kto kochał, od swej lubej ukochany wzajem,

Błogie włosy mirtowym przyozdabiał majem.

po pauzie

Jej ręką ułamana gałąź cyprysowa

Zawsze mi przypomina ostatnie „bądź zdrowa!”

Przyjąłem ją, schowałem, dotąd wiernie służy!

Nieczuła, lepsza od tych niby czułych ludzi.

Jej płacz mój nie rozśmiesza i skarga nie nudzi;

Jedna mi pozostała, z przyjaciół tak wielu!

Wszystkie tajniki serca mojego posiada;

Jeśli chcesz o mnie wiedzieć, pytaj, przyjacielu,

Zostawię was sam na sam, niech resztę wygada.

do gałęzi

Powiedz, jak dawno płaczę lubej straty.

Dawno to być musiało! przed dawnymi laty!

Pamiętam, kiedy cyprys przyjąłem z jej ręki

Był to listeczek taki, ot taki maleńki;

Zaniosłem, posadziłem na piasku, daleko...

I gorącą łez moich polewałem rzeką.

Patrz, jaka z liścia gałązka urosła,

Jaka gęsta i wyniosła!

Kiedy mię boleść ostatnia dotłoczy,

Nie chcąc na zagniewane poglądać niebiosa[53],

Okryłem mój grobowiec cieniem tych warkoczy.

z łagodnym uśmiechem

Ach, taki właśnie był kolor jej włosa

Jak te cyprysu gałązki! Chcesz? pokażę.

szuka i ciągnie od piersi

Nie mogę odpiąć tej zawiązki.

coraz z większym sileniem się

Zawiązka miękka... z warkocza dziewicy...

Lecz skorom tylko położył na łonie,

Opasała mię wkoło na kształt włosiennicy;

Pierś przejada... w ciało tonie!...

Tonie, tonie, i wkrótce przetnie mi oddechy!

Wiele cierpię! ach! bo też wielkie moje grzechy!

KSIĄDZ

Uspokój się, uspokój! Przyjm słowo pociechy!

Ach, tak okropne bole, moje dziecię,

Za twe na ziemi jakieżkolwiek grzechy

Przyjmie w rachunku Bóg na tamtym świecie!

PUSTELNIK

Grzechy? i proszę, jakież moje grzechy?

Czyliż niewinna miłość wiecznej godna męki?

Ten sam Bóg stworzył miłość, który stworzył wdzięki.

On dusze obie łańcuchem uroku

Powiązał na wieki z sobą!

Wprzód, nim je wyjął ze światłości stoku,

Nim je stworzył i okrył cielesną żałobą,

Wprzódy je powiązał z sobą!

Teraz, kiedy złych ludzi odłącza nas ręka,

Rozciąga się ten łańcuch, ale się nie spęka!

Czucia nasze dzielącej uległe przeszkodzie,

Chociaż nigdy nie mogą napotkać się z bliska,

Przecież zawżdy po jednym biegają obwodzie,

Łańcuchem od jednego skreślone ogniska.

KSIĄDZ

Jeżeli Pan Bóg złączył, ludzie nie rozłączą!

Może się troski wasze pomyślnie zakończą.

PUSTELNIK

Chyba tam! gdy nad podłym wzbijemy się ciałem,

Złączy się znowu jedność, dusza z duszą zleje;

Bo tutaj wszelkie dla nas umarły nadzieje,

Tutaj ja się z mą lubą na wieki rozstałem!

po pauzie

Obraz tego rozstania dotąd w myśli stoi.

Pamiętam, śród jesieni... przy wieczornym chłodzie;

Jutro miałem wyjechać... błądzę po ogrodzie!

W rozmyślaniu, w modlitwach szukałem tej zbroi,

Którą bym odział serce, miękkie z przyrodzenia,

I wytrzymał ostatni pocisk jej spojrzenia!

Błądziłem po zaroślach, gdzie mnie oczy niosą.

Noc była najpiękniejsza!

Pamiętam dziś jeszcze:

Na kilka godzin pierwej wylały się deszcze,

Cała ziemia kroplistą połyskała rosą.

Doliny mgła odziewa jakby morze śniegu,

Z tej strony chmura gruba napędzała lawy[54],

A z tamtej strony księżyc przezierał bladawy,

Gwiazdy toną w błękicie po nocnym obiegu.

Spojrzę... jak raz nade mną świeci gwiazdka wschodnia[55];

O, znam ją odtąd dobrze, witamy się co dnia!

Spojrzę na dół... na szpaler... patrz, tam przy altanie,

Ujrzałem ją niespodzianie!

Suknią między ciemnymi bielejąca drzewy

Stała w miejscu, grobowej podobna kolumnie;

Potem biegła, jak lekkie zefiru powiewy,

Oczy zwrócone w ziemię... nie spojrzała ku mnie!

A lica jej bardzo blade.

Nachylam się, zajrzę z boku,

I dojrzałem łezkę w oku;

Jutro, rzekłem, jutro jadę!

„Bądź zdrów!” — odpowie z cicha: ledwie posłyszałem,

„Zapomnij!”... Ja zapomnę? o! rozkazać snadno[56]!

Rozkaż, luba, twym cieniom, niechaj wraz przepadną

I niech zapomną biegać za twym ciałem!...

Rozkazać snadno!

Zapomnij!!

śpiewa

Przestań płakać, przestań szlochać

Idźmy każdy w swoją drogę,

Ja cię wiecznie będę...

urywa śpiewanie

wspominać,

kiwa głową

śpiewa

Ale twoją być nie mogę!

Wspominać tylko?... jutro, jutro jadę!

Chwytam za rączki i na piersi kładę.

śpiewa

Najpiękniejsza, jak aniołek raju,

Najpiękniejsza ze wszystkich dziewica,

Wzrok niebieski, jako słońce w maju,

Odstrzelone od modrych wód lica.

Pocałunek jej, ach, nektar boski!

Jako płomień chwyta się z płomieniem,

Jak dwóch lutni zlewają się głoski

Harmonijnym ożenione brzmieniem.

Serce z sercem zbiega, zlatuje się, ściska,

Lica, usta łączą się, drżą, palą,

Dusza wionie w duszę... niebo, ziemia pryska

Roztopioną dokoła nas falą[57][58]!

Księże! o nie! ty tego nie czujesz obrazu!

Ty cukrowych ust lubej nie tknąłeś ni razu!

Niech ludzie świeccy bluźnią, szaleją młokosy,

Serce twe skamieniało na natury głosy.

O luba, zginąłem w niebie,

Kiedym raz pierwszy pocałował ciebie!

śpiewa

Pocałunek jej, ach, nektar boski!

Jako płomień chwyta się z płomieniem,

Jak dwóch lutni zlewają się głoski

Harmonijnym ożenione brzmieniem.

chwyta Dziecię i chce pocałować; Dziecię ucieka

KSIĄDZ

Czegóż boisz się sobie równego człowieka?

PUSTELNIK

Przed nieszczęśliwym, ach, wszystko ucieka,

Jakby przed straszydłem z piekła!

Ach, tak! i ona przede mną uciekła!

„...Bądź zdrów!”... i w długiej ulicy

Niknie na kształt błyskawicy.

do Dzieci

I czegóż ona przede mną uciekła?

Czylim ją śmiałym przeraził wejrzeniem?

Czyli słówkiem lub skinieniem? Muszę przypomnieć!

przypomina

Tak się w głowie kręci!...

Nie! nie! ja wszystko widzę jak na dłoni,

Nie zgubiłem żadnego wyrazu z pamięci;

Dwa tylko słowa powiedziałem do niej.

z żalem

Księże, dwa tylko słowa!

„Jutro! bądź zdrowa!”

„Bądź zdrów!...” Gałązkę odrywa, podaje...:

„Oto jest, rzekła: co nam tu

na ziemię pokazuje

zostaje!

Bądź zdrów!” — i w długiej ulicy[59]

Niknie na kształt błyskawicy!

KSIĄDZ

Młodzieńcze, ja głęboko czuję, co cię boli!

Lecz słuchaj, są tysiące biedniejszych od ciebie.

Ja sam już nie na jednym płakałem pogrzebie.

Po ojcu i po matce już mówię pacierze,

Dwoje małych dziateczek aniołkami w niebie;

Ach, i moja wspólniczka szczęścia i niedoli,

Małżonka moja, którą kochałem tak szczerze!...

Ale cóż robić? Pan Bóg daje, Pan Bóg bierze!

Niechaj się dzieje według Jego świętej woli!

PUSTELNIK

mocno

Żona?

KSIĄDZ

Ach, to wspomnienie serce mi rozdarło!

PUSTELNIK

Jak to? gdzie się obrócę, wszyscy płaczą żony!

Lecz ja nie winien, twojej nie widziałem żony!

spostrzega się

Słuchaj! przyjmij pociechę, małżonku strapiony,

Żona twoja przed śmiercią już była umarłą!

KSIĄDZ

Jak to?

PUSTELNIK

mocniej

Gdy na dziewczynę zawołają: żono!

Już ją żywcem pogrzebiono!

Wyrzeka się przyjaciół, ojca, matki, brata,

Nawet... słowem, całego wyrzeka się świata,

Skoro stanęła na cudzym progu!

KSIĄDZ

Chociaż wyznania twoje mgła żalu pokrywa,

Wszakże ta, której płaczesz, jest podobno żywa?

PUSTELNIK

z ironią

Żywa? właśnie jest za co podziękować Bogu!

Żywa? jako? nie wierzysz! cóż się tobie zdaje?

Poprzysięgnę, uklęknę, palce na krzyż złożę,

Ona umarła i ożyć nie może!...

po pauzie z wolna

Ależ bo różne są śmierci rodzaje:

Jedna śmierć jest pospolita.

Śmiercią tą starzec, kobieta,

Dziecię, mąż, słowem, tysiące

Ludzi umiera co chwila;

I taką śmiercią Maryla,

Którą widziałem na łące.

śpiewa

Tam u Niemnowej odnogi,

Tam u zielonej rozłogi,

Jaki to sterczy kurhanek?

Spodem uwieńczon jak w wianek,

W maliny, ciernie i głogi...

przestaje śpiewać

Ach, i to jest widok srogi,

Kiedy piękność w życia kwiecie,

Ledwie wschodząca na świecie,

Żegnać się musi z lubym jeszcze światem!

Patrz, patrz, blada na pościeli,

Jak na obłoczkach mglisty poranek!

Z płaczem dokoła stanęli:

I smutny ksiądz u łóżka,

I smutniejsza czeladka,

I smutniejsza od niej drużka,

I smutniejsza od nich matka,

I najsmutniejszy kochanek.

Patrz, uchodzi z lica krasa,

Wzrok zapada i zagasa,

Ale jeszcze, jeszcze świeci;

Usta, gdzie się róża kwieci,

Więdną, gubią blask szkarłatu.

I jak z piwoniji kwiatu

Wycięty wąski listeczek,

Taka siność jej usteczek.

Podniosła głowę nad łóżko,

Rzuciła na nas oczyma:

Głowa opada na łóżko,

W twarzyczce bladość opłatka.

Ręce stygną, a serduszko

Bije z cicha, bije z rzadka,

Już stanęło, już jej nié ma;

Oko to, niegdyś podobne słonku...

Czy widzisz, Księże, pierścienie?

Smutna pamiątka została!

Jak w pierścionku

Brylant pała,

Takie jaśniały w oczach płomienie.

Lecz iskra duszy już się nie pali!

Błyszczą one jak rdzeni spróchniałej światełka,

Jak na gałązkach wody perełka,

Kiedy ją wicher skrysztali.

Podniosła głowę nad łóżko,

Rzuciła na nas oczyma,

Głowa opada na łóżko,

W twarzyczce bladość opłatka,

Ręce stygną, a serduszko

Bije z cicha, bije z rzadka.

Już stanęło... już jej nié ma!

DZIECIĘ

Umarła! ach, jaka szkoda!

Słuchając płakałem szczerze.

Czy to znajoma twoja, czy siostrzyczka młoda?

Ale nie płacz, niechaj jej wieczny pokój świeci,

Będziemy za nię co dzień mówili pacierze.

PUSTELNIK

To jedna śmierć, moje dzieci;

Ale jest straszniejsza druga,

Bo nie umarza od razu,

Powolna, bolesna, długa:

Śmierć ta dwie społem osoby ugodzi,

Lecz moje tylko zabija nadzieje,

Drugiej bynajmniej nie szkodzi.

Ona żyje, ona chodzi,

Kilka drobnych łez wyleje,

Potem w niej czucie rdzawieje,

I została na kształt głazu.

Ach, dwie osoby uderza od razu!

Lecz moje tylko zabiła nadzieje,

A jej bynajmniej nie szkodzi!

Kwitnie życiem, kwitnie zdrowiem.

Taką śmiercią umarła... kto? o nie... nie powiem!

Nieprawdaż, dzieci? straszniejsza daleko,

Gdy trup z rozwartą, ot tak, powieką.

Dzieci uciekają.

Jednak umarła!... Kiedy płaczę, ręce łamię,

Zbiegli się ludzie dokoła,

Wyciągają długie szyje,

Jeden mówi, że ja kłamię,

Drugi potrąca i woła:

„Patrz, szaleńcze, ona żyje!”

do Księdza

Nie wierz, choćby ci szyderce

Po tysiąc razy mówili:

Słuchaj, co mówi to serce:

Nie masz, nie masz Maryli!

po pauzie

Jeszcze rodzaj śmierci trzeci:

Śmierć wieczna[60], jak Pismo mówi.

Biada, biada człowiekowi,

Którego ta śmierć zabierze!

Tą śmiercią może ja umrę[61], dzieci;

Ciężkie, ciężkie moje grzechy!

KSIĄDZ

Przeciwko światu i przeciwko sobie

Cięższe twoje, niżeli przeciw Bogu, grzechy.

Człowiek nie jest stworzony na łzy i uśmiechy,

Ale dla dobra bliźnich swoich, ludzi.

Jakkolwiek w twardej Bóg doświadcza próbie,

Zapomnij o swym proszku, zważ na ogrom świata.

Ta myśl wielka pomniejsze zapały przystudzi.

Sługa boży pracuje do późnego lata,

Gnuśnik tylko zawczasu zamyka się w grobie[62],

Nim go Pan trąbą straszliwą przebudzi.

PUSTELNIK

zdziwiony

Księże! a to są czary? sztuka niepojęta!

na stronie

Musi posiadać czarodziejskie sztuki,

Albo też nas podsłuchał i wszystko pamięta.

do Księdza

Wszak ja od niej słyszałem też same nauki!

Cała rzecz słowo w słowo jak z ust jej wyjęta,

Przy owym pożegnaniu, owego wieczora.

z ironią

Właśnie, właśnie to była do kazania pora!

Słyszałem od niej słówek pięknobrzmiących wiele:

„Ojczyzna i nauki, sława, przyjaciele!”

Lecz teraz groch ten całkiem od ściany odpada,

Ja sobie spokojnie drzemię.

Kiedyś duch mój przy wieszczym zapalał się rymie,

Kiedyś budził mię ze snu tryumf Milcyjada.

śpiewa

Młodości, ty nad poziomy

Wylatuj, a okiem słońca

Ludzkości całe ogromy

Przeniknij z końca do końca![63]

Już tchnienie jej rozwiało te kształty olbrzymie!

Został się lekki cienik, mara blada,

Drobniuchne źdźbła odłamki,

Które lada motyl spasa,

Które by ona mogła wciągnąć z odetchnieniem;

A ona chce budować na tym proszku zamki!

Zrobiwszy mnie komarem, chce zmienić w Atlasa[64]

Dźwigającego nieba kamiennym ramieniem.

Na próżno! jedna tylko iskra jest w człowieku,

Raz tylko w młodocianym zapala się wieku.

Czasem ją oddech Minerwy[65] roznieci,

Wtenczas nad ciemne plemiona

Powstaje mędrzec, i gwiazda Platona

W długie wieki wieków świeci.

Iskrę tę jeśli duma rozżarzy w pochodnie,

Wtenczas zagrzmi bohater, pnie się do szkarłatu[66]

Przez wielkie cnoty i przez większe zbrodnie,

I z pastuszego kija robi berło światu

Albo skinieniem oka stare trony wali.

po pauzie, z wolna

Czasem tę iskrę oko niebianki zapali,

Wtenczas trawi się w sobie, świeci sama sobie

Jako lampa w rzymskim grobie.

KSIĄDZ

O nieszczęśliwy zapaleńcze młody!

W żalach, które tak mocno zraniona pierś jąka,

Że nie jesteś zbrodniarzem, odkrywam dowody;

I że piękność, za którą twój się rozum błąka,

Nie z samej tylko powabna urody.

Jak z zapałem kochałeś, tak naśladuj godnie

Myślenia i uczucia niebieskiej istoty.

Zbrodniarz ją kochający wróciłby do cnoty,

A ty niby cnotliwy, puszczasz się na zbrodnie!

Jakakolwiek przeszkoda tutaj was rozdwoi:

Idą ku sobie gwiazdy, choć je mgły zaciemią,

Mgła zniknie, gwiazda z gwiazdą na wieki się spoi,

Łańcuchy tu wiążące prysną razem z ziemią,

A tam nad ziemią znowu poznają się swoi,

I namiętność, choć zbytnią, Pan Bóg wam przebaczy.

PUSTELNIK

Jako? ty wiesz o wszystkim? co to wszystko znaczy?

udaje głos Księdza

Jej serce równie święte, jak powabne lice!

Łańcuch, który tu wiąże, nad ziemią opadnie!

Ty wiesz o wszystkim, ty nas podsłuchałeś zdradnie,

Wyłudziłeś tajemnicę

Ukrywaną w sercu na dnie,

O której przyjaciele nie wiedzą najszczersi.

Bo jednę rękę na cyprysu drzewie,

A drugą kładąc na piersi,

Zaprzysięgliśmy milczeć, i nikt o tym nie wie.

Ale tak, przypominam... tak, jednego razu,

Kiedy przez czarodziejski pędzla wynalazek

Odkradzione jej wdzięki przeniosłem w obrazek,

Przyjaciołom okazać chciałem cud obrazu.

Lecz to, co mnie unosi, ich nawet nie ruszy,

Czułość dla nich zabawą, która nam potrzebą;

Nie mają oka duszy, nie przejrzą do duszy!

Zimnym cyrklem chcą mierzyć piękności zalety!

Jak wilk lub jak astronom patrzają na niebo.

Inny jest wzrok pasterza, kochanka, poety.

Ach! ja tak ją na martwym ubóstwiam obrazku,

Że nie śmiem licem skazić jej bezbronnych ustek,

I gdy dobranoc daję przy księżyca blasku

Albo jeśli w pokoju lampa jeszcze płonie,

Nie śmiem rozkryć mych piersi, z szyi odpiąć chustek,

Nim jej liskiem cyprysu oczu nie zasłonię.

A moi przyjaciele!... żałuję pośpiechu!...

Jeden, gdy ubóstwienie w oku moim czyta,

Ledwie zgryzioną wargą nie upuścił śmiechu,

I rzekł ziewając: „At sobie kobieta!”

Drugi przydał: „Jesteś dziecko!”...

Ach, ten to starzec z swoim przeklętym rozumem

Pewnie wydał nas zdradziecko!

coraz z większym pomieszaniem

Opowiedział na rynku, przed dziećmi, przed tłumem;

A ktoś z tych dziatek, albo z gawiedzi,

Przyszedł i księdzu wyznał na spowiedzi...

z największym obłąkaniem

Możeś ty mnie podstępnie badał na spowiedzi?

KSIĄDZ

I na cóż nam te zdrady, spowiedź i podstępy?

Chociaż się dziwnym kłębkiem twoja żałość gmatwa,

Lecz czyj wzrok na bieg czucia nie jest całkiem tępy.

Temu do wywikłania tajemnica łatwa.

PUSTELNIK

Prawda! lecz to są ludzkiej własności narowy[67],

Że, co dzień cały w sercu tkwi boleśnie,

Na noc przechodzi do głowy:

Wtenczas człowiek sam nie wie, co rozplecie we śnie.

Dawno, dawno!... raz miałem przypadek ten samy.

Po pierwszym z nią widzeniu wróciwszy do domu

Poszedłem spać, ni słówka nie mówiąc nikomu.

Nazajutrz, gdy dzień dobry przyniosłem dla mamy:

„Co to jest, mówi do mnie, żeś taki pobożny?

Modlisz się przez noc całą, wzdychasz nieustannie

I litaniją mówisz o Najświętszej Pannie[68]”.

Zrozumiałem i na noc zamknąłem podwoje,

Ale teraz nie mogę być równie ostrożny.

Nie mam domu; gdzie przyjdę, tam posłanie moje,

A często przez sen gadam... w myślach jak na fali!

Ustawna burza, zawieja,

Błyśnie i zmierzchnie,

Mnóstwo się zarysów skleja,

W jakieś tworzydło ocali[69],

I znowu pierzchnie.

Jeden tylko obrazek na zawsze wyryty,

Czy rzucam się na piasek i patrzę w głąb ziemną,

Błyszczy jak księżyc w wodzie odbity:

Nie mogę dostać, lecz błyszczy przede mną;

Czyli wzrokiem od ziemi strzelę na błękity,

Za moim wzrokiem dokoła

Płynie i postać anioła

Aż na górne nieba szczyty.

Potem jak orlik na żaglach pierza

patrząc w górę

Stanie w chmurze i z wysoka,

Nim sam upadnie na zwierza,

Już go zabił strzałą oka;

Nie wzrusza się i z lekka w jednym miejscu chwieje,

Jakby uplatany w sidło

Albo do nieba przybity za skrzydło:

Tak właśnie ona nade mną jaśnieje!

śpiewa

Czyli słońce światu płonie,

Czy noc wciąga szatę ciemną;

Jej wyglądam, za nią gonię,

Zawsze przy mnie, lecz nie ze mną!

Otóż, gdy ona stanie przed mymi oczyma,

A sam jestem na polu albo w gajów cieniu,

Na próżno każę milczeć, język nie dotrzyma,

Przemówię do niej słówko, nazwę po imieniu,

A zły człowiek podsłucha.

Tak właśnie dziś rano

Zdradliwie mię podsłuchano.

Ranek był... wraz opiszę.

Pamiętam dziś jeszcze,

Na kilka godzin pierwej wylały się deszcze,

W dolinach tuman na kształt prószącego śniegu,

A na łąkach zaranna połyska się rosa,

Gwiazdy w błękit tonęły po nocnym obiegu:

Jedna tylko nade mną świeci gwiazdka wschodnia.

Którą wtenczas widziałem, którą widzę co dnia.

Tam przy altanie

spostrzega się

cha! cha! pobiegłem z ukosa...

To nie o tym poranku! ha! szał romansowy!

Przeklęty zawrocie głowy!...

po pauzie przypomina

Był ranek; kiedy dumam, narzekam i jęczę,

Deszcz lał jak z wiadra, tęgi wicher dmuchał,

Utuliłem głowę w krzaczek...

z łagodnym uśmiechem

Ten ladaco mię podsłuchał...

Lecz nie wiem, czy tylko jęki,

Czy nawet imię podsłuchał;

Bo bardzo blisko był krzaczek.

KSIĄDZ

O biedny, biedny młodzieńcze!

Co mówisz? kto cię podsłuchał?

PUSTELNIK

poważnie

Kto? oto pewny robaczek maleńki,

Który pełzał tuż przy głowie,

Świętojański to robaczek.

Ach, jakie ludzkie stworzenie!

Przypełznął do mnie i powie

(Zapewne mię chciał pocieszyć):

„Biedny człowieku, po co to jęczenie?

Ej, dosyć rozpaczą grzeszyć!

Kto temu winien, że piękna dziewczyna,

Żeś czuły? nie twoja wina.

Patrz, mówił dalej robaczek,

Na iskrę, co ze mnie strzela

I cały objaśnia krzaczek.

Zrazu szukałem w niej chluby,

Teraz widzę, że będzie przyczyną mej zguby

I zbawi nieprzyjaciela.

Iluż to braci moich złe jaszczurki spasły[70]!

Kląłem więc ozdobę własną,

Która na mnie śmierć sprowadza,

Chcę, żeby te iskry zgasły;

Ale cóż robić? nie moja w tym władza,

I póki żyję, te iskry nie zgasną”.

po pauzie, pokazując na serce

Tak, póki żyję, te iskry nie zgasną!

DZIECI

A posłuchajcie... a jaki cud, jaki!

Tato, słyszałeś o cudzie?

Ksiądz odchodzi, ściskając ramionami.

Czy można, żeby robaki

Rozmawiały tak jak ludzie?

PUSTELNIK

Czemuż nie? chodź tu, malcze, pod kantorek,

Nachyl się i przyłóż uszko;

Tu biedna duszka prosi o troje paciorek[71].

Aha, słyszysz, jak kołata?

DZIECKO

Tak tak, tak tak, tata, tata.

A dalibógże kołata,

Jak zegarek pod poduszką.

Co to jest? tata, tek, ta tek!

PUSTELNIK

Mały robaczek, kołatek,

A niegdyś wielki lichwiarz!

do kołatka

Czego żądasz duszko?

udaje głos

„Proszę o troje paciorek”.

A tuś mi, panie sknero! znałem się z tym dziadem,

Był moim bliskim sąsiadem;

Zakopawszy się do złota,

Zawaliwszy chatę drągiem,

Nie dbał, że w progu jęczy wdowa i sierota,

Nikogo nie obdarzył chlebem ni szelągiem.

Za życia dusza jego przy pieniędzy worku

Leżała na dnie w kantorku.

Za to i teraz po śmierci,

Nim słuszną karę odbierze w piekle,

Słyszycie, jak gryzie wściekle,

Jak świdruje i jak wierci.

Przecież, jeśli łaska czyja,

Mówcie trzy Zdrowaś Maryja.

Ksiądz wchodzi ze szklanką wody.

PUSTELNIK

coraz mocniej pomieszany

A co, słyszałeś pisk złego ducha?

KSIĄDZ

Przebóg, co się tobie plecie?

ogląda się

Nic nie ma, wszędzie noc głucha!

PUSTELNIK

Nadstaw tylko lepiej ucha.

do Dziecięcia

Chodź tu, chodź tu, moje dziecię!

Czy słyszałeś?

DZIECIĘ

Prawda, tato,

Coś tam gada.

PUSTELNIK

Cóż ty na to?

KSIĄDZ

Pójdźcie spać, dzieci, co się wam marzy,

Nic ani szaśnie, cicho wokoło.

PUSTELNIK

do Dzieci z uśmiechem

Nie dziw, głosu natury nie dosłyszą starzy!

KSIĄDZ

Mój bracie, weź wody w dłonie

I zmyj trochę twoje czoło,

Może ten zapał gwałtowny ochłonie.

PUSTELNIK

bierze i myje, tymczasem zegar zaczyna bić, po kilku uderzeniach Pustelnik upuszcza wodę i patrzy nieporuszony poważnie i ponuro

Oto dziesiąta wybija

Kur pieje.

I kur pierwsze daje hasło;

Czas ucieka, życie mija

Świeca jedna na stoliku gaśnie.

I pierwsze światło zagasło.

Jeszcze, jeszcze dwie godziny,

zaczyna drżeć

Jak mnie zimno!

Ksiądz tymczasem patrzy zdziwiony nieco na świecę.

Wiatr zimny świszcze przez szczeliny:

Jak tu zimno!

idzie do pieca

Gdzież jestem?

KSIĄDZ

W przyjaciela domu.

PUSTELNIK

przytomniej

Pewnie cię nastraszyłem o niezwykłej porze,

Do nieznanego miejsca, w dziwacznym ubiorze?

Musiałem wiele gadać? ach, nie mów nikomu!

Jestem biedny podróżny, z dalekich stron jadę.

ogląda się i przytomniej

W młodości jeszcze, na środku gościńca,

Napadł, odarł mię całkiem

z uśmiechem

skrzydlaty złoczyńca.

Nie mam sukien; co znajdę, to na siebie kładę.

obrywa liście i szaty poprawia; z żalem

Ach, odarł mię, odebrał wszystkie skarby świata;

Została przy mnie jedna niewinności szata!

KSIĄDZ

który ciągle patrzał na świecę, do Pustelnika

Uspokój się, dla Boga!

do Dzieci

Kto to zgasił świecę?

PUSTELNIK

Każdy cud chcesz tłumaczyć; biegaj do rozumu...

Lecz natura, jak człowiek, ma swe tajemnice,

Które nie tylko chowa przed oczyma tłumu,

z zapałem

Ale żadnemu księdzu i mędrcom nie wyzna!

KSIĄDZ

bierze za rękę

Synu mój!

PUSTELNIK

poruszony i zdziwiony

Synu! Głos ten jakby blaskiem gromu

Rozum mój z mroczącego wydobywa cienia!

wpatruje się

Tak, poznaję, gdzie jestem, w czyim jestem domu.

Tak, tyś mój drugi ojciec, to moja ojczyzna[72]!

Poznaję luby domek! jak się wszystko zmienia!

Dziatki urosły, ciebie przyprósza siwizna!

KSIĄDZ

pomieszany bierze świecę, wpatruje się

Jak to? znasz mię? to on!... nie... tak..., nie, być nie może!

PUSTELNIK

Gustaw.

KSIĄDZ

Gustaw! ty Gustaw!

ściska

Gustaw! wielki Boże!

Uczeń mój! syn mój!

GUSTAW

ściska, patrząc na zegar

Ojcze, jeszcze ściskać mogę!

Bo potem... wkrótce... zaraz pójdę w kraj daleki!

Ach, i ty będziesz musiał wybrać się w tę drogę,

Uściśniemy się wtenczas, ale już na wieki!

KSIĄDZ

Gustaw! skąd? kędyś? przebóg! tak długa wędrówka?

Gdzieś ty bywał dotychczas, przyjacielu młody?

Nie wiedzieć kędyś zniknął, jakbyś wpadł do wody,

Litery nie napisać, nie nakazać słówka?

Wszak to lat tyle... Gustaw! cóż się z tobą dzieje?

Ty niegdyś w mojej szkole ozdoba młodzieży,

Na tobie najpiękniejszem zakładał nadzieje;

Czy można tak się zgubić? w jakiejże odzieży?

GUSTAW

z gniewem

Starcze! a gdy ja zacznę oskarżać nawzajem,

Przeklinać twe nauki, na sam widok zgrzytać?

Ty mnie zabiłeś! — ty mnie nauczyłeś czytać!

W pięknych księgach i pięknym przyrodzeniu czytać!

Ty dla mnie ziemię piekłem zrobiłeś

z żalem i uśmiechem

i rajem!

mocniej i ze wzgardą

A to jest tylko ziemia!

KSIĄDZ

Co słyszę? o Chryste!

Ja ciebie chciałem zgubić? mam sumnienie czyste!

Kochałem cię jak syna!

GUSTAW

I dlatego właśnie

Daruję ci!

KSIĄDZ

Ach! o nic nie prosiłem Boga,

Jak abym cię raz jeszcze na życiu obaczył!

GUSTAW

uściska

Uściśnijmy się jeszcze

patrzy na świecę

nim druga zagaśnie.

Pan Bóg do twojej prośby przychylić się raczył.

Lecz już późno,

patrzy na zegar

a długa do przebycia droga!

KSIĄDZ

Chociam mocno ciekawy słyszeć twe przygody,

Lecz teraz potrzebujesz spoczynku i wczasu. Jutro...

GUSTAW

Dziękuję, przyjąć nie mogę gospody,

Bo już mi na zapłatę nie staje zapasu.

KSIĄDZ

Jak to?

GUSTAW

O! tak! przeklęci, którzy nic nie płacą!

Za wszystko trzeba płacić: lub wzajemną pracą,

Albo wdzięcznym uczuciem, datkiem jednej łezki,

Za którą znowu Ojciec odpłaci niebieski.

Ale ja, przebłądziwszy te kraje pamiątek,

Gdzie tyle łez zabiera każdy znany kątek,

I resztę uczuć, i łzy wylałem ostatnie,

A nowych długów nie chcę zaciągać bezpłatnie.

po pauzie

Niedawno odwiedzałem dom nieboszczki matki,

Ledwie go poznać mogłem! już ledwie ostatki!

Kędy spojrzysz, — rudera, pustka i zniszczenie!

Z płotów koły, z posadzek wyjęto kamienie,

Dziedziniec mech zarasta, piołun, ostu zioła,

Jak na smętarzu w północ, milczenie dokoła!

O, inny dawniej bywał przyjazd mój w te bramy;

Po krótkim oddaleniu gdym wracał do mamy,

Już mię dobre życzenia spotkały z daleka,

Życzliwa domu czeladź aż za miastem czeka,

Na rynek siostry, bracia wybiegają mali,

„Gustaw! Gustaw!” wołają, pojazd zatrzymali:

Lecą nazad, gościńca wziąwszy po pierogu;

Mama z błogosławieństwem czeka mię na progu,

Wrzask współuczniów, przyjaciół, ledwo nie zagłuszy!...

Teraz pustka, noc, cichość, ani żywej duszy!

Słychać tylko psa hałas i coś na kształt stuku:

Ach! tyż to, psie nasz wierny, nasz poczciwy Kruku!

Stróżu i niegdyś całej kochanku rodziny,

Z licznych sług i przyjaciół tyś został jedyny!

Choć głodem przemorzony i skurczony laty,

Pilnujesz wrót bez zamka i bez panów chaty.

Kruku mój! pójdź tu, Kruku! Bieży, staje, słucha,

Skacze na piersi, wyje i pada bez ducha!...

Ujrzałem światło w oknach: wchodzę, cóż się dzieje?

Z latarnią, z siekierami plądrują złodzieje,

Burząc do reszty świętej przeszłości ostatki!

W miejscu, gdzie stało niegdyś łoże mojej matki,

Złodziej rąbał podłogę i odrywał cegły,

Chwyciłem, zgniotłem, — oczy na łeb mu wybiegły!

Siadam na ziemi płacząc; w przedporannym mroku

Ktoś nasuwa się, kijem podpierając kroku.

Kobieta w reszcie stroju, schorzała, wybladła,

Bardziej do czyscowego podobna widziadła;

Gdy obaczy straszliwą marę w pustym gmachu,

Żegnając się i krzycząc słania się z przestrachu.

Nie bój się! Pan Bóg z nami! ktoś, moja kochana?

Czego po domu pustym błąkasz się tak z rana?

„Jestem biedna uboga, ze łzami odpowie;

W tym domu niegdyś moi mieszkali panowie;

Dobrzy panowie, niech im wieczny pokój świeci!

Ale Pan Bóg nie szczęścił dla nich i dla dzieci:

Pomarli, dom ich pustką, upada i gnije,

O paniczu nie słychać, pewnie już nie żyje”.

Krwią mnie serce zabiegło, wsparłem się u proga...

Ach! więc wszystko minęło?

KSIĄDZ

Prócz duszy i Boga!

Wszystko minie na ziemi: szczęście i niedole.

GUSTAW

Ileż znowu pamiątek w twoim domku, w szkole!

Tum z dziećmi na dziedzińcu przesypywał piasek,

Po gniazda ptasze w tamten biegaliśmy lasek,

Kąpielą była rzeczka u okien ciekąca,

Po błoniach z studentami graliśmy w zająca.

Tam do gaju chodziłem w wieczór lub przede dniem,

By odwiedzić Homera, rozmówić się z Tassem[73]

Albo oglądać Jana zwycięstwo pod Wiedniem[74].

Wnet zwoływam spółuczniów, szykuję pod lasem;

Tu krwawe z chmur pohańskich świecą się księżyce,

Tam Niemców potrwożonych następują roty;

Każę wodze ukrócić, w toku złożyć groty,

Wpadam, a za mną szabel polskich błyskawice!

Przerzadzają się chmury, wrzask o gwiazdy bije,

Gradem lecą turbany i obcięte szyje,

Janczarów[75] zgraja pierzchła lub do piasku wbita,

Zrąbaną z koni jazdę rozniosły kopyta.

Aż pod wał trzebim drogę!... ten wzgórek był wałem.

Tam ona wyszła patrzeć na igraszkę dzieci,

Tam, gdy ją przy chorągwi Proroka ujrzałem,

Natychmiast umarł we mnie Godfred i Jan Trzeci.

Odtąd wszystkich spraw moich, chęci, myśli panią,

Ach, odtąd dla niej tylko, o niej, przez nią, za nią!

Jej pełne dotąd jeszcze wszystkie okolice:

Tu po raz pierwszy boskie obaczyłem lice,

Tu mnie pierwszej rozmowy uczciła wyrazem,

Tutaj, na wzgórku, Russa[76] czytaliśmy razem;

Altankę jej pod tymi uwiązałem chłody,

Z tych lasów przynosiłem kwiateczki, jagody,

Z tych zdrojów, stojąc przy mnie, wywabiała wędką

Srebrnopiórego karpia, pstrąga z kraśną cętką;

A dziś!...

płacze

KSIĄDZ

Płacz; lecz niestety, boleść przypomnienia

Nas samych trawi, a nic wkoło nas nie zmienia!

GUSTAW

Dzisiaj po latach tylu, po takiej przemianie,

Na miejscach najszczęśliwszych, w najsmutniejszym stanie!

Gdybyś wziął martwy kamień, z którym igra dziecię,

I gdybyś z tym kamieniem obchodził po świecie,

A potem, do Ojczyzny wróciwszy z daleka,

Ten sam kamień, dla tegoż samego człowieka,

Co nim kiedyś jak dziecko igrał przy piastunie,

Dziś dla starca zmarłego dał pod głowę w trunie;

Gdyby z tego kamienia gorzka łza nie ciekła,

Księże, kamień bez sądu rzuć prosto do piekła!

KSIĄDZ

O! łza ta nie jest gorzka, gdy w obecne troski

Przypomnianego szczęścia miesza nektar boski;

Czułość ją u ludzkości wylewa ołtarza.

Gorzką truciznę sączą tylko łzy zbrodniarza.

GUSTAW

Słuchaj, powiem coś jeszcze... Byłem i w ogrodzie,

Pod tęż porę, w jesieni, przy wieczornym chłodzie,

Też same cieniowane chmurami niebiosa,

Tenże bladawy księżyc i kroplista rosa,

I tuman na kształt z lekka prószącego śniegu;

I gwiazdy toną w błękit po nocnym obiegu,

I taż sama nade mną świeci gwiazdka wschodnia,

Którą wtenczas widziałem, którą widzę co dnia;

W tychże miejscach toż samo uczucie paliło.

Wszystko było jak dawniej — tylko jej nie było!

Podchodzę ku altance, jakiś szmer u wniścia,

To ona?... Nie! to wietrzyk zżółkłe strząsał liścia.

Altano! mego szczęścia kolebko i grobie,

Tum poznał, tum pożegnał!... ach! com uczuł w tobie!

To miejsce może wczora było jej siedzeniem,

Ona wczora tym samym oddychała tchnieniem!

Słucham, oglądam wkoło, próżno wzrok się błąka,

Małegom tylko ujrzał nad sobą pająka,

Z listka wisząc, u słabej kołysał się nici,

Ja i on równie słabo do świata przybici!

Oparłem się o drzewo, wtem na końcu ławki

Widzę bukiety, trawkę, listek pośród trawki,

Tenże sam listek, listka mojego połowa,

dobywa listek

Który mi przypomina ostatnie: bądź zdrowa!

To mój dawny przyjaciel, czulem go powitał,

Długo z nim rozmawiałem i o wszystkom pytał:

Jak ona rano wstaje? czym się bawi z rana?

Jaką piosnkę najczęściej gra u fortepiana?

Do jakiego wybiega na przechadzkę zdroju?

W jakim najczęściej lubi bawić się pokoju?

Czy na moje wspomnienie rumieni się skromnie?

Czy sama czasem nie chcąc nie wspomina o mnie?...

Lecz co słyszę! o straszna ciekawości karo!

ze złością uderza się w czoło

Kobieta!...

śpiewa

Naprzód!...

urywa i do Dzieci

Dzieci! znacie piosnkę starą?

śpiewa

Naprzód ciebie wspomina

Co chwila, co godzina.

CHÓR DZIECI

Jakże kocha dziewczyna,

Co chwilę przypomina.

GUSTAW

Potem po razu co dnia,

A potem co tygodnia.

CHÓR DZIECI

Jakże czuła dziewczyna,

Co tydzień przypomina!

GUSTAW

A potem co miesiąca

Z początku albo z końca.

CHÓR DZIECI

Jakże dobra dziewczyna,

Co miesiąc przypomina!

GUSTAW

Biegną wody potoku,

Pamięć nie w naszej mocy:

Już tylko raz co roku,

Około Wielkiejnocy.

CHÓR DZIECI

Jaka grzeczna dziewczyna,

Jeszcze co rok wspomina!

GUSTAW

Więc

pokazując listek

ostatni przeszłości odrzuciła szczątek!

Więc już jej moich nosić nie wolno pamiątek!...:

Wychodziłem z ogrodu, krok mię własny zdradza,

Pod pałac niewidoma ciągnęła mię władza.

Tysiąc ogniów północne rozpędza ciemnoty,

Słychać wrzaski pojezdnych i karet tarkoty.

Już jestem blisko ściany, skradam się pomału,

Wciskam oczy ciekawe w podwoje z kryształu,

Wszystkie stoły nakryto, wszystkie drzwi przymknięto[77];

Muzyka, śpiewy — jakieś obchodzono święto!

Toast!... słyszałem imię... ach, nie powiem czyje!

Jakiś głos nieznajomy wykrzyknął: „Niech żyje!”

„Niech żyje!” z ust tysiąca zabrzmiały te słowa;

Tak, niech żyje!... i z cicha przydałem: bądź zdrowa!

Wtem (o, gdy mię wspomnienia same nie zabiją!) Ksiądz wyrzekł drugie imię[78] i krzyknął: „Niech żyją!”

wpatruje się jakby we drzwi

Ktoś dziękuje z uśmiechem... znam głos... pewnie ona.

Nie wiem pewnie... nie mogę widzieć za zwierciadłem,

Wściekłość mię oślepiła, poparłem[79] ramiona,

Chciałem szyby rozsadzić... i bez duszy padłem...

po pauzie

Myślałem, że bez duszy... tylko bez rozumu!

KSIĄDZ

Nieszczęsny! dobrowolnych szukałeś męczarni.

GUSTAW

Jak trup samotny, obok weselnego tłumu,

Leżałem na zroszonej gorzkim płaczem darni:

Sprzeczność ostatnich w świecie pieszczot i męczarni!

Przebudzony, ujrzałem krwawy promyk wschodu.

Czekam chwilę: już nigdzie blasku ani szumu.

Ach, ta chwila jak piorun, a jak wieczność długa!

Na strasznym chyba sądzie taka będzie druga!

po pauzie z wolna

Wtem anioł śmierci wywiódł z rajskiego ogrodu[80]!

KSIĄDZ

I na cóż ból rozdrażniać w przygojonej ranie?

Synu mój, jest to dawna, lecz słuszna przestroga,

Że kiedy co się stało i już nie odstanie,

Potrzeba w tym uznawać wolą Pana Boga.

GUSTAW

z żalem

O nie! nas Bóg urządził ku wspólnemu życiu,

Jednakowa nam gwiazda świeciła w powiciu,

Równi, choć różnych zdarzeń wykształceni ciekiem,

Postawą sobie bliscy, jednostajni wiekiem,

Ten sam powab we wszystkim, toż samo niechcenie,

Też same w myślach składnie i w czuciach płomienie.

Gdy nas wszędzie tożsamość łączy niedościgła,

Bóg osnuł przyszłe węzły,

z żalem największym

a tyś je rozstrzygła[81]!

mocniej, gniewny

Kobieto! puchu marny! ty wietrzna istoto!

Postaci twojej zazdroszczą anieli,

A duszę gorszą masz, gorszą niżeli!...

Przebóg! tak ciebie oślepiło złoto!

I honorów świecąca bańka, wewnątrz pusta!

Bodaj!... Niech, czego dotkniesz, przeleje się w złoto[82];

Gdzie tylko zwrócisz serce i usta,

Całuj, ściskaj zimne złoto!

Ja, gdybym równie był panem wyboru,

I najcudniejsza postać dziewicza,

Jakiej Bóg dotąd nie pokazał wzoru,

Piękniejsza niżli aniołów oblicza,

Niżli sny moje, niżli poetów zmyślenia,

Niżli ty nawet... oddam ją za ciebie,

Za słodycz twego jednego spojrzenia!

Ach, i gdyby w posagu

Płynęło za nią wszystkie złoto Tagu[83],

Gdyby królestwo w niebie,

Oddałbym ją za ciebie!

Najmniejszych względów nie zyska ode mnie,

Gdyby za tyle piękności i złota

Prosiła tylko, ażeby jej luby

Poświęcił małą cząstkę żywota,

Którą dla ciebie całkiem poświęca daremnie!

Gdyby prosiła o rok, o pół roka,

Gdyby jedna z nią pieszczota,

Gdyby jedno mgnienie oka,

Nie chcę! nie! i na takie nie zezwolę śluby.

surowo

A ty sercem oziębłym, obojętną twarzą,

Wyrzekłaś słowo mej zguby

I zapaliłaś niecne ogniska,

Którymi łańcuch wiążący nas pryska,

Które się wiecznym piekłem między nami żarzą,

Na moje wieczne męczarnie!

Zabiłaś mię, zwodnico! Nieba cię ukarzą,

Sam ja... nie puszczę bezkarnie,

Idę, zadrżyjcie, odmieńce!

dobywa sztylet i ze wściekłą ironią

Błyskotkę niosę dla jasnych panów!

Ot, tym wina utoczę na ślubne toasty...

Ha! wyrodku niewiasty!

Śmiertelne ścisnę wokoło szyi twojej wieńce!

Idę jak moję własność do piekła zagrabić, Idę!...

wstrzymuje się i zamyśla

O nie! nie... nie... żeby ją zabić,

Trzeba być trochę więcej niż pierwszym z szatanów!

Precz to żelazo!

chowa

niech ją własna pamięć goni,

Ksiądz odchodzi.

Niech ją sumienia sztylety ranią!

Pójdę, lecz pójdę bez broni,

Pójdę tylko spojrzeć na nią.

W salach, gdzie te od złota świecące pijaki

Przy godowym huczą stole!

Ja w tej rozdartej sukni, z tym liściem na czole,

Wnijdę i stanę przy stole...

Zdziwiona zgraja od stołu powstała,

Przepijają do mnie zdrowiem,

Proszą mię siedzieć: ja stoję jak skała,

Ani słowa nie odpowiem.

Plączą się skoczne kręgi przy śpiewach i brzęku,

Prosi mię w taniec drużba godowa,

A ja z ręką na piersiach, z listkiem w drugim ręku,

Nie odpowiem ani słowa! wtem ona z swoim anielskim urokiem,

„Gościu mój, rzecze, pozwól! niech się dowiem,

Skąd przychodzisz, kto jesteś?” — Ja nic nie odpowiem;

Tylko na nią cisnę okiem,

Ha! okiem! okiem jadowitej żmije,

Całe piekło z mych piersi przywołam do oka;

Niech będzie ślepą, martwą jak opoka,

Na wskroś okiem przebiję!

Wgryzę się jak piekielny dym pod jej powieki

I w głowie utkwię na wieki,

Będę jej myśli czyste przez cały dzień brudził

I w nocy ją ze snu budził.

powolniej, z czułością

A ona tak jest czuła, tak łacno dotkliwa[84],

Jako na trawce wiosenne puchy,

Które lada zefiru zwiewają podmuchy

I lada rosa obrywa.

Każde wzruszenie moje natychmiast ją wzruszy,

Każdy przyostry wyraz zadraśnie;

Od cienia smutku mego jej wesołość gaśnie:

Tak znaliśmy nawzajem czucia wspólnej duszy,

Co jedno pomyśliło, już drugie odgadło.

Całą istnością połączeni ścisło,

Spojrzawszy tylko na twarzy zwierciadło,

Serce nasze jak w czystym widzieliśmy stoku.

Jakie tylko uczucie na mych oczach błysło,

Natychmiast lotem promyka

Aż do jej serca przenika,

I na powrót błyszczy w oku.

Ach tak! tak ją kochałem! pójdęż teraz trwożyć

I na kochanka larwę[85] potępieńca włożyć?

Po co? czego chcę od niej? o zazdrości podła!

I jakież są jej grzechy?

Czyli mię słówkiem dwuznacznym podwiodła?

Czy wabiącymi łowiła uśmiechy

Albo kłamliwe układała lice?

I gdzież są jej przysięgi, jakie obietnice?

Miałemże od niej choć przez sen nadzieję?

Nie! nie! sam urojone żywiłem mamidła,

Sam przyprawiłem jady, od których szaleję!

Po cóż ta wściekłość? jakie do niej prawa?

Co za moją wzgardzoną przemawia osobą?

Gdzie wielkie cnoty? świetne czyny? sława?

Nic, nic! ach, jednę miłość mam za sobą!

Znam to; nigdym śmiałymi nie zgrzeszył zapędy,

Nie prosiłem, ażeby była mnie wzajemną:

Prosiłem tylko o maleńkie względy,

Tylko żeby była ze mną,

Choćby jak krewna z krewnym, jak siostrzyczka z bratem,

Bóg świadkiem, przestałbym na tem.

Gdybym mówił: widzę ją, widziałem ją wczora, jutro widzieć będę;

Z nią z rana, w dzień koło niej, koło niej z wieczora,

Oddam pierwszy dzień dobry, u stołu z nią siędę —

Ach, jak byłbym szczęśliwy!

po pauzie

Zapędzam się marnie.

Ty pod zazdrosnych oczu, chytrych żądeł strażą!

Ani obaczyć nie wolno bezkarnie.

Pożegnać, porzucić każą... Umrzeć!...

z żalem

Kamienni ludzie! wy nie wiecie,

Jak ciężka śmierć pustelnika!

Konając patrzy na świat, sam jeden na świecie!

Dłoń mu przychylna powiek nie zamyka!

Żałobne grono łoża nie otoczy,

Nikt nie pójdzie za trumną do wieczności domu,

Garsteczki piasku nie rzuci na oczy,

Zapłakać nie masz komu!

O, gdybym mógł choć przez sen pokazać się tobie,

Gdybyś na mojej pamiątkę męki

Jeden przynajmniej dzionek chodziła w żałobie,

Przypięła jednę czarną wstążkę do sukienki!...

Może spojrzysz ukradkiem... i łezka boleści...

I pomyślisz westchnąwszy: ach, on mię tak kochał!

z dziką ironią

Stój, stój, żałosne pisklę!.. precz, wrzasku niewieści!

Będęż, jak dziecko szczęścia, umierając szlochał?

Wszystko mi, wszystko niebiosa wydarły,

Lecz reszty dumy nie mogą odebrać!

Żywy, o nic przed nikim nie umiałem żebrać,

Żebrać litości nie będę umarły!

z determinacją

Rób, co chcesz, jesteś woli swojej panią,

Zapomnij... ja zapomnę!

pomieszany

wszak już zapomniałem?

zamyślony

Jej rysy... coraz ciemniej... tak, już się zatarły!

Już ogarniony wieczności otchłanią

Doczesnym pogardzam szałem...

pauza

Ach, wzdycham! czegóż wzdycham? ha! westchnąłem za nią,

Nie! nie mogę zapomnieć o niej i umarły.

Wszakże ją widzę, wszak tu, o, tu stoi!

Płacze nade mną... jaka łezka szczera!

z żalem

Płacz, moja luba, twój Gustaw umiera!

z determinacją

No, dalej, śmiało, Gustawie!

podnosi sztylet

z żalem

Nie bój się, luba, on się nic nie boi!

Czego żałujesz, on nic z sobą nie zabiera!

Tak! wszystko! wszystko tobie zostawię,

Zostawię życie, i świat, i rozkosze,

z wściekłością

I twego[86]!... wszystko... o nic... ani łzy nie proszę!

do Księdza, który wchodzi ze służącemi

Słuchaj ty... jeśli [cię] kiedy obaczy...

z wzmagającą się gwałtownością

Pewna nadludzka dziewica... kobiéta,

I jeśli ciebie zapyta,

Z czego umarłem? nie mów, że z rozpaczy;

Powiedz, że byłem zawsze rumiany, wesoły,

Żem ani wspomniał nigdy o kochance,

Że sobie grałem w karty, piłem z przyjacioły...

Że ta pijatyka... tańce mi się w tańcu... ot

uderza nogą

skręciła noga.

Z tego umarłem...

przebija się

KSIĄDZ

Jezus, Maria! bój się Boga!

chwyta za rękę, Gustaw stoi; zegar zaczyna bić

GUSTAW

pasując się ze śmiercią, patrzy na zegar

Łańcuch szeleści... Jednasta wybija!

KSIĄDZ

Gustawie!

Kur pieje drugi raz.

GUSTAW

To drugie hasło!

Czas ucieka, życie mija!

Zegar kończy bić, świeca druga gaśnie.

I drugie światło zagasło!

Koniec boleści!...

dobywa sztylet i chowa

KSIĄDZ

Ratujcie, przebóg, może jaka rada!

Ach, już, już kona, wbił do rękojeści,

Padł ofiarą szaleństwa!

GUSTAW

z zimnym uśmiechem

Przecież nie upada!

KSIĄDZ

chwyta za rękę

O zbrodnio! Boże, odpuść... Gustawie! Gustawie!

GUSTAW

Zbrodnia taka nie może popełniać się co dzień,

Daj pokój próżnej obawie;

Stało się — osądzono — tylko dla nauki

Scenę boleści powtórzył zbrodzień.

KSIĄDZ

Jak to? co to jest?

GUSTAW

Czary, omamienie, sztuki.

KSIĄDZ

Ach! włosy mi się jeżą; drżą pode mną nogi,

W imię Ojca i Syna! co to wszystko znaczy?

GUSTAW

patrząc na zegar

Wybiło dwie godziny: miłości, rozpaczy,

A teraz następuje godzina przestrogi.

KSIĄDZ

chce go sadzić

Usiądź, połóż się, oddaj zabójcze narzędzie,

Pozwól rany opatrzyć —

GUSTAW

Daję tobie słowo,

Że aż do dnia sądnego sztylet w pochwach będzie.

O ranach próżna troska, wszak wyglądam zdrowo?

KSIĄDZ

Jak Bóg na niebie, nie wiem, co to...

GUSTAW

Skutki szału,

Albo może kuglarstwo? — Są kosztowne bronie,

Których ostrze przenika i aż w duszy tonie;

Przecież widomie nie uszkodzą ciału.

Taką bronią po dwakroć zostałem przebity...

po pauzie z uśmiechem

Taką bronią za życia są oczy kobiéty,

ponuro

A po śmierci grzesznika cierpiącego skrucha!

KSIĄDZ

W imię Ojca i Syna i Świętego Ducha!

Czego stoisz jak martwy? zaglądasz na stronę?

Ach, oczy!... przebóg, jakby bielmem powleczone!

Puls ustał... ręce twoje zimne jak żelazo!

Co to wszystko ma znaczyć?

GUSTAW

O tym inną razą!

Słuchaj, jakie mię na świat zamiary przywiodły.

Kiedy wchodząc do ciebie stanąłem u progu,

Pamiętam, że z dziatkami odprawiałeś modły,

Któreś za dusze zmarłe ofiarował Bogu.

KSIĄDZ

chwyta krucyfiks

Prawda, zaraz dokończym...

ciągnie Dzieci do siebie

GUSTAW

No, przyznaj się szczerze,

Czy wierzysz w piekło, w czyściec?...

KSIĄDZ

Ja we wszystko wierzę,

Cokolwiek w Piśmie Świętym Chrystus nam ogłasza

I w co zaleca wierzyć Kościół, matka nasza.

GUSTAW

I w co twoje pobożne wierzyły pradziady?

Ach, najpiękniejsze święto, bo święto pamiątek,

Za cóż zniosłeś dotychczas obchodzone Dziady?

KSIĄDZ

Ta uroczystość ciągnie z pogaństwa początek;

Kościół mnie rozkazuje i nadaje władzę

Oświecać lud, wytępiać reszty zabobonu.

GUSTAW

pokazując na ziemię

Jednak proszę przeze mnie, i ja szczerze radzę,

Przywrócić nam Dziady. Tam, u Wszechmocnego tronu,

Kędy nasz żywot ścisłe odważają szale,

Tam większym jest ciężarem łza jednego sługi,

Którą szczerze wyleje nad tobą u zgonu,

Niż kłamliwe po drukach rozgłaszane żale,

Płatny orszak i kirem powleczone cugi.

Jeśli, żałując śmierci dobrego dziedzica,

Lud zakupioną świecę stawia mu na grobie,

W cieniach wieczności jaśniej błyszczy się ta świéca

Niż tysiąc lamp w niechętnej palonych żałobie.

Jeśli przyniesie miodu plastr i skromne mleko

I garścią mąki grobowiec posypie:

Lepiej posili duszę, o! lepiej daleko,

Niż krewni modnym balem wydanym na stypie.

KSIĄDZ

Ani słowa. Lecz Dziady, te północne schadzki

Po cerkwiach, pustkach lub zimnych pieczarach,

Pełen guślarstwa obrzęd świętokradzki,

Pospólstwo nasze w grubej utwierdza ciemnocie;

Stąd dziwaczne powieści, zabobonów krocie

O nocnych duchach, upiorach i czarach.

GUSTAW

Więc żadnych nie ma duchów?

z ironią

Świat ten jest bez duszy?

Żyje, lecz żyje tylko jak kościotrup nagi,

Który lekarz tajemną sprężyną rozruszy;

Albo jest to coś na kształt wielkiego zegaru,

Który obiega popędem ciężaru?

z uśmiechem

Tylko nie wiecie, kto zawiesił wagi!

O kołach, o sprężynach rozum was naucza;

Lecz nie widzicie ręki i klucza!

Gdyby z twych oczu ziemskie odpadło nakrycie,

Obaczyłbyś niejedno wkoło siebie życie,

Umarłą bryłę świata pędzące do ruchu.

do Dzieci, które wchodzą

Dzieci, chodźcie pod kantorek.

do kantorka

Czego potrzebujesz, duchu?

GŁOS Z KANTORKA

Koniec wersji demonstracyjnej.

Dziady, cz

#281;

#347;

#263; III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

[PRZEDMOWA]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LITWA

PROLOG

ANIO

#321; STR

#211;

#379;

WI

#280;ZIE

#323;

DUCHY NOCNE[100]

DUCH Z LEWEJ STRONY

ANIO

#321;

CH

#211;R DUCH

#211;W NOCNYCH

ANIO

#321;

WI

#280;ZIE

#323;

ANIO

#321;

WI

#280;ZIE

#323;

ANIO

#321;OWIE

DUCHY Z LEWEJ STRONY

DUCHY Z PRAWEJ

WI

#280;ZIE

#323;

DUCH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT I

SCENA I[105]

JAKUB

ADOLF

JAKUB

ADOLF

JAKUB

ADOLF

#379;EGOTA

KONRAD

KS. LWOWICZ

SOBOLEWSKI

FREJEND

SOBOLEWSKI

#379;EGOTA

FREJEND

JAKUB

FREJEND

JAKUB

KS. LWOWICZ

#379;EGOTA

KS. LWOWICZ

#379;EGOTA

JAKUB

#379;EGOTA

TOMASZ

#379;EGOTA

TOMASZ

#379;EGOTA

TOMASZ

#379;EGOTA

JAKUB

FREJEND

FELIKS KO

#321;AKOWSKI

#379;EGOTA

FREJEND

SUZIN

FREJEND

SUZIN

FREJEND

#379;EGOTA

FREJEND

#379;EGOTA

TOMASZ

FREJEND

JAKUB

FREJEND

JAKUB

FREJEND

TOMASZ

FREJEND

KS. LWOWICZ

JAKUB

WSZYSCY

KS. LWOWICZ

ADOLF

KILKU Z WI

#280;

#377;NI

#211;W

JAN SOBOLEWSKI

#379;EGOTA

JAN

WSZYSCY

JAN

KILKU

JAN

JACEK

JAN

KS. LWOWICZ

KA

#379;DY Z WI

#280;

#377;NI

#211;W

JAN SOBOLEWSKI

J

#211;ZEF

KO

#321;AKOWSKI

KS. LWOWICZ

ADOLF

FREJEND

KS. LWOWICZ

JANKOWSKI

FREJEND

KILKU WI

#280;

#377;NI

#211;W

#379;EGOTA

JEDEN Z WI

#280;

#377;NI

#211;W

#379;EGOTA

KILKU

#379;EGOTA

JAKUB

FREJEND

JANKOWSKI

KONRAD

KAPRAL

SOBOLEWSKI

KAPRAL

JEDEN Z WI

#280;

#377;NI

#211;W

FELIKS

CH

#211;R

SUZIN

FELIKS

J

#211;ZEF

KONRAD

KS. LWOWICZ

KAPRAL

KONRAD

KILKU WI

#280;

#377;NI

#211;W

KONRAD

KS. LWOWICZ

INNI

KAPRAL

JEDEN Z WI

#280;

#377;NI

#211;W

SCENA II. IMPROWIZACJA

KONRAD

G

#321;OS Z LEWEJ STRONY[129][130]

G

#321;OS Z PRAWEJ

G

#321;OS[131]

G

#321;OS

G

#321;OS[132]

G

#321;OS

G

#321;OS[133]

G

#321;OS

G

#321;OS DIAB

#321;A

DUCHY Z LEWEJ STRONY

PIERWSZY

DRUGI

PIERWSZY

DUCH Z PRAWEJ STRONY

DUCH Z LEWEJ

PIERWSZY Z LEWEJ

DRUGI

PIERWSZY

DRUGI

PIERWSZY

DRUGI

PIERWSZY

DRUGI DUCH

SCENA III

KS. PIOTR

WI

#280;ZIE

#323;

KS. PIOTR

WI

#280;ZIE

#323;

KAPRAL

WI

#280;ZIE

#323;

KS. PIOTR

WI

#280;ZIE

#323;

KAPRAL

WI

#280;ZIE

#323;

KAPRAL

KONRAD

KAPRAL

KS. PIOTR

KONRAD

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

DUCH

KS. PIOTR

KONRAD

KS. PIOTR

KONRAD

KS. PIOTR

CH

#211;R ANIO

#321;

#211;W

ARCHANIO

#321; PIERWSZY

ARCHANIO

#321; DRUGI

ARCHANIO

#321; PIERWSZY

ARCHANIO

#321; DRUGI

ANIO

#321;

ARCHANIO

#321; PIERWSZY

CH

#211;R ANIO

#321;

#211;W

ARCHANIO

#321; DRUGI

ARCHANIO

#321; PIERWSZY

ARCHANIO

#321; DRUGI

ANIO

#321;

CH

#211;R ANIO

#321;

#211;W

CH

#211;R ARCHANIO

#321;

#211;W

OBADWA CH

#211;RY

SCENA IV. DOM WIEJSKI PODE LWOWEM

MARCELINA[145]

EWA

ANIO

#321;

CH

#211;R ANIO

#321;

#211;W

EWA

WIDZENIE

R

#211;

#379;A

ANIO

#321;OWIE

R

#211;

#379;A

ANIO

#321;OWIE

R

#211;

#379;A

KS. PIOTR

WIDZENIE

ANIO

#321;OWIE

SCENA VI

DIABE

#321; I

DIABE

#321; II

DIABE

#321; I

DIABE

#321; II

OBADWAJ

BELZEBUB

DWAJ DIAB

#321;Y

BELZEBUB

DWAJ DIAB

#321;Y

BELZEBUB

DIABE

#321; I

BELZEBUB

DIABE

#321; II

BELZEBUB

DIABE

#321; I

BELZEBUB

DIABE

#321; I

BELZEBUB

DIABE

#321; I

DIABE

#321; II

SENATOR

DIAB

#321;Y

SCENA VII. SALON WARSZAWSKI

ZENON NIEMOJEWSKI

ADOLF

NIEMOJEWSKI

ADOLF

HRABIA

FRANCUZ

DAMA

HRABIA

DAMA

KAMERJUNKIER

DAMA I

DAMA II

SZAMBELAN

DAMA I

DAMA II

DAMA I

JEDEN Z M

#321;ODYCH

ADOLF

ZENON NIEMOJEWSKI

M

#321;ODA DAMA

JENERA

#321;

LITERAT

JENERA

#321;

LITERAT

JENERA

#321;

DAMA

JENERA

#321;

LITERAT

JENERA

#321;

M

#321;ODA DAMA

OFICER WY

#379;SZY

HRABIA

SZAMBELAN

HRABIA

ADOLF

MISTRZ CEREMONII

KAMERJUNKIER

PANNA

STARY POLAK

ADOLF

DAMA M

#321;ODA

HRABIA

LITERAT I

LITERAT II

KAMERJUNKIER

LITERAT I

JEDEN Z M

#321;ODZIE

#379;Y

LITERAT I

LITERAT II

LITERAT I

LITERAT III

LITERAT IV

LITERAT I

MISTRZ CEREMONII

HRABIA

DRUGI HRABIA

PIERWSZY Z M

#321;ODYCH

A 0001_wolnelektury 0002_wolnelektury 0003_wolnelektury 0004_wolnelektury 0005_wolnelektury 0006_wolnelektury 0007_wolnelektury 0008_wolnelektury 0009_wolnelektury 0010_wolnelektury 0011_wolnelektury 0012_wolnelektury 0013_wolnelektury 0014_wolnelektury 0015_wolnelektury 0016_wolnelektury 0017_wolnelektury 0018_wolnelektury 0019_wolnelektury 0020_wolnelektury 0021_wolnelektury 0022_wolnelektury 0023_wolnelektury 0024_wolnelektury 0025_wolnelektury 0026_wolnelektury 0027_wolnelektury 0028_wolnelektury 0029_wolnelektury 0030_wolnelektury 0031_wolnelektury 0032_wolnelektury 0033_wolnelektury 0034_wolnelektury 0035_wolnelektury 0036_wolnelektury 0037_wolnelektury 0038_wolnelektury 0039_wolnelektury 0040_wolnelektury 0041_wolnelektury 0042_wolnelektury 0043_wolnelektury 0044_wolnelektury 0045_wolnelektury 0046_wolnelektury 0047_wolnelektury 0048_wolnelektury 0049_wolnelektury 0050_wolnelektury 0051_wolnelektury 0052_wolnelektury 0053_wolnelektury 0054_wolnelektury 0055_wolnelektury 0056_wolnelektury 0057_wolnelektury 0058_wolnelektury 0059_wolnelektury 0060_wolnelektury 0061_wolnelektury 0062_wolnelektury 0063_wolnelektury 0064_wolnelektury 0065_wolnelektury 0066_wolnelektury 0067_wolnelektury 0068_wolnelektury 0069_wolnelektury 0070_wolnelektury 0071_wolnelektury 0072_wolnelektury 0073_wolnelektury 0074_wolnelektury 0075_wolnelektury 0076_wolnelektury 0077_wolnelektury 0078_wolnelektury 0079_wolnelektury 0080_wolnelektury 0081_wolnelektury 0082_wolnelektury 0083_wolnelektury 0084_wolnelektury 0085_wolnelektury 0086_wolnelektury 0087_wolnelektury 0088_wolnelektury 0089_wolnelektury 0090_wolnelektury 0091_wolnelektury 0092_wolnelektury 0093_wolnelektury 0094_wolnelektury 0095_wolnelektury 0096_wolnelektury 0097_wolnelektury 0098_wolnelektury 0099_wolnelektury 0100_wolnelektury 0101_wolnelektury 0102_wolnelektury 0103_wolnelektury 0104_wolnelektury 0105_wolnelektury 0106_wolnelektury 0107_wolnelektury 0108_wolnelektury 0109_wolnelektury 0110_wolnelektury 0111_wolnelektury 0112_wolnelektury 0113_wolnelektury 0114_wolnelektury 0115_wolnelektury 0116_wolnelektury 0117_wolnelektury 0118_wolnelektury 0119_wolnelektury 0120_wolnelektury 0121_wolnelektury 0122_wolnelektury 0123_wolnelektury 0124_wolnelektury 0125_wolnelektury 0126_wolnelektury 0127_wolnelektury 0128_wolnelektury 0129_wolnelektury 0130_wolnelektury 0131_wolnelektury 0132_wolnelektury 0133_wolnelektury 0134_wolnelektury 0135_wolnelektury 0136_wolnelektury 0137_wolnelektury 0138_wolnelektury 0139_wolnelektury 0140_wolnelektury 0141_wolnelektury 0142_wolnelektury 0143_wolnelektury 0144_wolnelektury 0145_wolnelektury 0146_wolnelektury 0147_wolnelektury 0148_wolnelektury 0149_wolnelektury 0150_wolnelektury 0151_wolnelektury 0152_wolnelektury 0153_wolnelektury 0154_wolnelektury 0155_wolnelektury 0156_wolnelektury 0157_wolnelektury 0158_wolnelektury 0159_wolnelektury 0160_wolnelektury 0161_wolnelektury 0162_wolnelektury 0163_wolnelektury 0164_wolnelektury 0165_wolnelektury 0166_wolnelektury 0167_wolnelektury 0168_wolnelektury 0169_wolnelektury 0170_wolnelektury 0171_wolnelektury 0172_wolnelektury 0173_wolnelektury 0174_wolnelektury 0175_wolnelektury 0176_wolnelektury 0177_wolnelektury 0178_wolnelektury 0179_wolnelektury 0180_wolnelektury 0181_wolnelektury 0182_wolnelektury 0183_wolnelektury 0184_wolnelektury 0185_wolnelektury 0186_wolnelektury 0187_wolnelektury 0188_wolnelektury 0189_wolnelektury 0190_wolnelektury 0191_wolnelektury 0192_wolnelektury 0193_wolnelektury 0194_wolnelektury 0195_wolnelektury 0196_wolnelektury 0197_wolnelektury 0198_wolnelektury 0199_wolnelektury 0200_wolnelektury 0201_wolnelektury 0202_wolnelektury 0203_wolnelektury 0204_wolnelektury 0205_wolnelektury 0206_wolnelektury 0207_wolnelektury 0208_wolnelektury 0209_wolnelektury 0210_wolnelektury 0211_wolnelektury 0212_wolnelektury 0213_wolnelektury 0214_wolnelektury 0215_wolnelektury 0216_wolnelektury 0217_wolnelektury 0218_wolnelektury 0219_wolnelektury 0220_wolnelektury 0221_wolnelektury 0222_wolnelektury 0223_wolnelektury 0224_wolnelektury 0225_wolnelektury 0226_wolnelektury 0227_wolnelektury 0228_wolnelektury 0229_wolnelektury 0230_wolnelektury 0231_wolnelektury 0232_wolnelektury 0233_wolnelektury 0234_wolnelektury 0235_wolnelektury 0236_wolnelektury 0237_wolnelektury 0238_wolnelektury 0239_wolnelektury 0240_wolnelektury 0241_wolnelektury 0242_wolnelektury 0243_wolnelektury 0244_wolnelektury 0245_wolnelektury 0246_wolnelektury 0247_wolnelektury 0248_wolnelektury 0249_wolnelektury 0250_wolnelektury 0251_wolnelektury 0252_wolnelektury 0253_wolnelektury 0254_wolnelektury 0255_wolnelektury 0256_wolnelektury 0257_wolnelektury 0258_wolnelektury 0259_wolnelektury 0260_wolnelektury 0261_wolnelektury 0262_wolnelektury 0263_wolnelektury 0264_wolnelektury 0265_wolnelektury 0266_wolnelektury 0267_wolnelektury 0268_wolnelektury 0269_wolnelektury 0270_wolnelektury 0271_wolnelektury 0272_wolnelektury 0273_wolnelektury 0274_wolnelektury 0275_wolnelektury 0276_wolnelektury 0277_wolnelektury 0278_wolnelektury 0279_wolnelektury 0280_wolnelektury 0281_wolnelektury 0282_wolnelektury 0283_wolnelektury 0284_wolnelektury 0285_wolnelektury 0286_wolnelektury 0287_wolnelektury 0288_wolnelektury 0289_wolnelektury 0290_wolnelektury 0291_wolnelektury 0292_wolnelektury 0293_wolnelektury 0294_wolnelektury 0295_wolnelektury 0296_wolnelektury 0297_wolnelektury 0298_wolnelektury 0299_wolnelektury 0300_wolnelektury 0301_wolnelektury 0302_wolnelektury 0303_wolnelektury 0304_wolnelektury 0305_wolnelektury 0306_wolnelektury 0307_wolnelektury 0308_wolnelektury 0309_wolnelektury 0310_wolnelektury 0311_wolnelektury 0312_wolnelektury 0313_wolnelektury 0314_wolnelektury 0315_wolnelektury 0316_wolnelektury 0317_wolnelektury 0318_wolnelektury 0319_wolnelektury 0320_wolnelektury 0321_wolnelektury 0322_wolnelektury 0323_wolnelektury 0324_wolnelektury 0325_wolnelektury 0326_wolnelektury 0327_wolnelektury 0328_wolnelektury 0329_wolnelektury 0330_wolnelektury 0331_wolnelektury 0332_wolnelektury 0333_wolnelektury 0334_wolnelektury 0335_wolnelektury 0336_wolnelektury 0337_wolnelektury 0338_wolnelektury 0339_wolnelektury 0340_wolnelektury 0341_wolnelektury 0342_wolnelektury 0343_wolnelektury 0344_wolnelektury 0345_wolnelektury 0346_wolnelektury 0347_wolnelektury 0348_wolnelektury 0349_wolnelektury 0350_wolnelektury 0351_wolnelektury 0352_wolnelektury 0353_wolnelektury 0354_wolnelektury 0355_wolnelektury 0356_wolnelektury 0357_wolnelektury 0358_wolnelektury 0359_wolnelektury 0360_wolnelektury 0361_wolnelektury 0362_wolnelektury 0363_wolnelektury 0364_wolnelektury 0365_wolnelektury 0366_wolnelektury 0367_wolnelektury 0368_wolnelektury 0369_wolnelektury 0370_wolnelektury 0371_wolnelektury 0372_wolnelektury 0373_wolnelektury 0374_wolnelektury 0375_wolnelektury 0376_wolnelektury 0377_wolnelektury 0378_wolnelektury 0379_wolnelektury 0380_wolnelektury 0381_wolnelektury 0382_wolnelektury 0383_wolnelektury 0384_wolnelektury 0385_wolnelektury 0386_wolnelektury 0387_wolnelektury 0388_wolnelektury 0389_wolnelektury 0390_wolnelektury 0391_wolnelektury 0392_wolnelektury 0393_wolnelektury 0394_wolnelektury 0395_wolnelektury 0396_wolnelektury 0397_wolnelektury 0398_wolnelektury 0399_wolnelektury 0400_wolnelektury 0401_wolnelektury 0402_wolnelektury 0403_wolnelektury 0404_wolnelektury 0405_wolnelektury 0406_wolnelektury 0407_wolnelektury 0408_wolnelektury 0409_wolnelektury 0410_wolnelektury 0411_wolnelektury 0412_wolnelektury 0413_wolnelektury 0414_wolnelektury 0415_wolnelektury 0416_wolnelektury 0417_wolnelektury 0418_wolnelektury 0419_wolnelektury 0420_wolnelektury 0421_wolnelektury 0422_wolnelektury 0423_wolnelektury 0424_wolnelektury 0425_wolnelektury 0426_wolnelektury 0427_wolnelektury 0428_wolnelektury 0429_wolnelektury 0430_wolnelektury 0431_wolnelektury 0432_wolnelektury 0433_wolnelektury 0434_wolnelektury 0435_wolnelektury 0436_wolnelektury 0437_wolnelektury 0438_wolnelektury 0439_wolnelektury 0440_wolnelektury 0441_wolnelektury 0442_wolnelektury 0443_wolnelektury 0444_wolnelektury 0445_wolnelektury 0446_wolnelektury 0447_wolnelektury 0448_wolnelektury 0449_wolnelektury 0450_wolnelektury 0451_wolnelektury 0452_wolnelektury 0453_wolnelektury 0454_wolnelektury 0455_wolnelektury 0456_wolnelektury 0457_wolnelektury 0458_wolnelektury 0459_wolnelektury 0460_wolnelektury 0461_wolnelektury 0462_wolnelektury 0463_wolnelektury 0464_wolnelektury 0465_wolnelektury 0466_wolnelektury 0467_wolnelektury 0468_wolnelektury 0469_wolnelektury 0470_wolnelektury 0471_wolnelektury 0472_wolnelektury 0473_wolnelektury 0474_wolnelektury 0475_wolnelektury 0476_wolnelektury 0477_wolnelektury 0478_wolnelektury 0479_wolnelektury 0480_wolnelektury 0481_wolnelektury 0482_wolnelektury 0483_wolnelektury 0484_wolnelektury 0485_wolnelektury 0486_wolnelektury 0487_wolnelektury 0488_wolnelektury 0489_wolnelektury 0490_wolnelektury 0491_wolnelektury 0492_wolnelektury 0493_wolnelektury 0494_wolnelektury 0495_wolnelektury 0496_wolnelektury 0497_wolnelektury 0498_wolnelektury 0499_wolnelektury 0500_wolnelektury 0501_wolnelektury 0502_wolnelektury 0503_wolnelektury 0504_wolnelektury 0505_wolnelektury 0506_wolnelektury 0507_wolnelektury 0508_wolnelektury 0509_wolnelektury 0510_wolnelektury 0511_wolnelektury 0512_wolnelektury 0513_wolnelektury 0514_wolnelektury 0515_wolnelektury 0516_wolnelektury 0517_wolnelektury 0518_wolnelektury 0519_wolnelektury 0520_wolnelektury 0521_wolnelektury 0522_wolnelektury 0523_wolnelektury 0524_wolnelektury 0525_wolnelektury 0526_wolnelektury 0527_wolnelektury 0528_wolnelektury 0529_wolnelektury 0530_wolnelektury 0531_wolnelektury 0532_wolnelektury 0533_wolnelektury 0534_wolnelektury 0535_wolnelektury 0536_wolnelektury 0537_wolnelektury 0538_wolnelektury 0539_wolnelektury 0540_wolnelektury 0541_wolnelektury 0542_wolnelektury 0543_wolnelektury 0544_wolnelektury 0545_wolnelektury 0546_wolnelektury 0547_wolnelektury 0548_wolnelektury 0549_wolnelektury 0550_wolnelektury 0551_wolnelektury 0552_wolnelektury 0553_wolnelektury 0554_wolnelektury 0555_wolnelektury 0556_wolnelektury 0557_wolnelektury 0558_wolnelektury 0559_wolnelektury 0560_wolnelektury 0561_wolnelektury 0562_wolnelektury 0563_wolnelektury 0564_wolnelektury 0565_wolnelektury 0566_wolnelektury 0567_wolnelektury 0568_wolnelektury 0569_wolnelektury 0570_wolnelektury 0571_wolnelektury 0572_wolnelektury 0573_wolnelektury 0574_wolnelektury 0575_wolnelektury 0576_wolnelektury 0577_wolnelektury 0578_wolnelektury 0579_wolnelektury 0580_wolnelektury 0581_wolnelektury 0582_wolnelektury 0583_wolnelektury 0584_wolnelektury 0585_wolnelektury 0586_wolnelektury 0587_wolnelektury 0588_wolnelektury 0589_wolnelektury 0590_wolnelektury 0591_wolnelektury 0592_wolnelektury 0593_wolnelektury 0594_wolnelektury 0595_wolnelektury 0596_wolnelektury 0597_wolnelektury 0598_wolnelektury 0599_wolnelektury 0600_wolnelektury 0601_wolnelektury 0602_wolnelektury 0603_wolnelektury 0604_wolnelektury 0605_wolnelektury 0606_wolnelektury 0607_wolnelektury 0608_wolnelektury 0609_wolnelektury 0610_wolnelektury 0611_wolnelektury 0612_wolnelektury 0613_wolnelektury 0614_wolnelektury 0615_wolnelektury 0616_wolnelektury 0617_wolnelektury 0618_wolnelektury 0619_wolnelektury 0620_wolnelektury 0621_wolnelektury 0622_wolnelektury 0623_wolnelektury 0624_wolnelektury 0625_wolnelektury 0626_wolnelektury 0627_wolnelektury 0628_wolnelektury 0629_wolnelektury 0630_wolnelektury 0631_wolnelektury 0632_wolnelektury 0633_wolnelektury 0634_wolnelektury 0635_wolnelektury 0636_wolnelektury 0637_wolnelektury 0638_wolnelektury 0639_wolnelektury 0640_wolnelektury 0641_wolnelektury 0642_wolnelektury 0643_wolnelektury 0644_wolnelektury 0645_wolnelektury 0646_wolnelektury 0647_wolnelektury 0648_wolnelektury 0649_wolnelektury 0650_wolnelektury 0651_wolnelektury 0652_wolnelektury 0653_wolnelektury 0654_wolnelektury 0655_wolnelektury 0656_wolnelektury 0657_wolnelektury 0658_wolnelektury 0659_wolnelektury 0660_wolnelektury 0661_wolnelektury 0662_wolnelektury 0663_wolnelektury 0664_wolnelektury 0665_wolnelektury 0666_wolnelektury 0667_wolnelektury 0668_wolnelektury 0669_wolnelektury 0670_wolnelektury 0671_wolnelektury 0672_wolnelektury 0673_wolnelektury 0674_wolnelektury 0675_wolnelektury 0676_wolnelektury 0677_wolnelektury 0678_wolnelektury 0679_wolnelektury 0680_wolnelektury 0681_wolnelektury 0682_wolnelektury 0683_wolnelektury 0684_wolnelektury 0685_wolnelektury 0686_wolnelektury 0687_wolnelektury 0688_wolnelektury 0689_wolnelektury 0690_wolnelektury 0691_wolnelektury 0692_wolnelektury 0693_wolnelektury 0694_wolnelektury 0695_wolnelektury 0696_wolnelektury 0697_wolnelektury 0698_wolnelektury 0699_wolnelektury 0700_wolnelektury 0701_wolnelektury 0702_wolnelektury 0703_wolnelektury 0704_wolnelektury 0705_wolnelektury 0706_wolnelektury 0707_wolnelektury 0708_wolnelektury 0709_wolnelektury 0710_wolnelektury 0711_wolnelektury 0712_wolnelektury 0713_wolnelektury 0714_wolnelektury 0715_wolnelektury 0716_wolnelektury 0717_wolnelektury 0718_wolnelektury 0719_wolnelektury 0720_wolnelektury 0721_wolnelektury 0722_wolnelektury 0723_wolnelektury 0724_wolnelektury 0725_wolnelektury 0726_wolnelektury 0727_wolnelektury 0728_wolnelektury 0729_wolnelektury 0730_wolnelektury 0731_wolnelektury 0732_wolnelektury 0733_wolnelektury 0734_wolnelektury 0735_wolnelektury 0736_wolnelektury 0737_wolnelektury 0738_wolnelektury 0739_wolnelektury 0740_wolnelektury 0741_wolnelektury 0742_wolnelektury 0743_wolnelektury 0744_wolnelektury 0745_wolnelektury 0746_wolnelektury 0747_wolnelektury 0748_wolnelektury 0749_wolnelektury 0750_wolnelektury 0751_wolnelektury 0752_wolnelektury 0753_wolnelektury 0754_wolnelektury 0755_wolnelektury 0756_wolnelektury 0757_wolnelektury 0758_wolnelektury 0759_wolnelektury 0760_wolnelektury 0761_wolnelektury 0762_wolnelektury 0763_wolnelektury 0764_wolnelektury 0765_wolnelektury 0766_wolnelektury 0767_wolnelektury 0768_wolnelektury 0769_wolnelektury 0770_wolnelektury 0771_wolnelektury 0772_wolnelektury 0773_wolnelektury 0774_wolnelektury 0775_wolnelektury 0776_wolnelektury 0777_wolnelektury 0778_wolnelektury 0779_wolnelektury 0780_wolnelektury 0781_wolnelektury 0782_wolnelektury 0783_wolnelektury 0784_wolnelektury 0785_wolnelektury 0786_wolnelektury 0787_wolnelektury 0788_wolnelektury 0789_wolnelektury 0790_wolnelektury 0791_wolnelektury 0792_wolnelektury 0793_wolnelektury 0794_wolnelektury 0795_wolnelektury 0796_wolnelektury 0797_wolnelektury 0798_wolnelektury 0799_wolnelektury 0800_wolnelektury 0801_wolnelektury 0802_wolnelektury 0803_wolnelektury 0804_wolnelektury 0805_wolnelektury 0806_wolnelektury 0807_wolnelektury 0808_wolnelektury 0809_wolnelektury 0810_wolnelektury 0811_wolnelektury 0812_wolnelektury 0813_wolnelektury 0814_wolnelektury 0815_wolnelektury 0816_wolnelektury 0817_wolnelektury 0818_wolnelektury 0819_wolnelektury 0820_wolnelektury 0821_wolnelektury 0822_wolnelektury 0823_wolnelektury 0824_wolnelektury 0825_wolnelektury 0826_wolnelektury 0827_wolnelektury 0828_wolnelektury 0829_wolnelektury 0830_wolnelektury 0831_wolnelektury 0832_wolnelektury 0833_wolnelektury 0834_wolnelektury 0835_wolnelektury 0836_wolnelektury 0837_wolnelektury 0838_wolnelektury 0839_wolnelektury 0840_wolnelektury 0841_wolnelektury 0842_wolnelektury 0843_wolnelektury 0844_wolnelektury 0845_wolnelektury 0846_wolnelektury 0847_wolnelektury 0848_wolnelektury 0849_wolnelektury 0850_wolnelektury 0851_wolnelektury 0852_wolnelektury 0853_wolnelektury 0854_wolnelektury 0855_wolnelektury 0856_wolnelektury 0857_wolnelektury 0858_wolnelektury 0859_wolnelektury 0860_wolnelektury 0861_wolnelektury 0862_wolnelektury 0863_wolnelektury 0864_wolnelektury 0865_wolnelektury 0866_wolnelektury 0867_wolnelektury 0868_wolnelektury 0869_wolnelektury 0870_wolnelektury 0871_wolnelektury 0872_wolnelektury 0873_wolnelektury 0874_wolnelektury 0875_wolnelektury 0876_wolnelektury 0877_wolnelektury 0878_wolnelektury 0879_wolnelektury 0880_wolnelektury 0881_wolnelektury 0882_wolnelektury 0883_wolnelektury 0884_wolnelektury 0885_wolnelektury 0886_wolnelektury 0887_wolnelektury 0888_wolnelektury 0889_wolnelektury 0890_wolnelektury 0891_wolnelektury 0892_wolnelektury 0893_wolnelektury 0894_wolnelektury 0895_wolnelektury 0896_wolnelektury 0897_wolnelektury 0898_wolnelektury 0899_wolnelektury 0900_wolnelektury 0901_wolnelektury 0902_wolnelektury 0903_wolnelektury 0904_wolnelektury 0905_wolnelektury 0906_wolnelektury 0907_wolnelektury 0908_wolnelektury 0909_wolnelektury 0910_wolnelektury 0911_wolnelektury 0912_wolnelektury 0913_wolnelektury 0914_wolnelektury 0915_wolnelektury 0916_wolnelektury 0917_wolnelektury 0918_wolnelektury 0919_wolnelektury 0920_wolnelektury 0921_wolnelektury 0922_wolnelektury 0923_wolnelektury 0924_wolnelektury 0925_wolnelektury 0926_wolnelektury 0927_wolnelektury 0928_wolnelektury 0929_wolnelektury 0930_wolnelektury 0931_wolnelektury 0932_wolnelektury 0933_wolnelektury 0934_wolnelektury 0935_wolnelektury 0936_wolnelektury 0937_wolnelektury 0938_wolnelektury 0939_wolnelektury 0940_wolnelektury 0941_wolnelektury 0942_wolnelektury 0943_wolnelektury 0944_wolnelektury 0945_wolnelektury 0946_wolnelektury 0947_wolnelektury 0948_wolnelektury 0949_wolnelektury 0950_wolnelektury 0951_wolnelektury 0952_wolnelektury 0953_wolnelektury 0954_wolnelektury 0955_wolnelektury 0956_wolnelektury 0957_wolnelektury 0958_wolnelektury 0959_wolnelektury 0960_wolnelektury 0961_wolnelektury 0962_wolnelektury 0963_wolnelektury 0964_wolnelektury 0965_wolnelektury 0966_wolnelektury 0967_wolnelektury 0968_wolnelektury 0969_wolnelektury 0970_wolnelektury 0971_wolnelektury 0972_wolnelektury 0973_wolnelektury 0974_wolnelektury 0975_wolnelektury 0976_wolnelektury 0977_wolnelektury 0978_wolnelektury 0979_wolnelektury 0980_wolnelektury 0981_wolnelektury 0982_wolnelektury 0983_wolnelektury 0984_wolnelektury 0985_wolnelektury 0986_wolnelektury 0987_wolnelektury 0988_wolnelektury 0989_wolnelektury 0990_wolnelektury 0991_wolnelektury 0992_wolnelektury 0993_wolnelektury 0994_wolnelektury 0995_wolnelektury 0996_wolnelektury 0997_wolnelektury 0998_wolnelektury 0999_wolnelektury 1000_wolnelektury 1001_wolnelektury 1002_wolnelektury 1003_wolnelektury 1004_wolnelektury 1005_wolnelektury 1006_wolnelektury 1007_wolnelektury 1008_wolnelektury 1009_wolnelektury 1010_wolnelektury 1011_wolnelektury 1012_wolnelektury 1013_wolnelektury 1014_wolnelektury 1015_wolnelektury 1016_wolnelektury 1017_wolnelektury 1018_wolnelektury 1019_wolnelektury 1020_wolnelektury 1021_wolnelektury 1022_wolnelektury 1023_wolnelektury 1024_wolnelektury 1025_wolnelektury 1026_wolnelektury 1027_wolnelektury 1028_wolnelektury 1029_wolnelektury 1030_wolnelektury 1031_wolnelektury 1032_wolnelektury 1033_wolnelektury 1034_wolnelektury 1035_wolnelektury 1036_wolnelektury 1037_wolnelektury 1038_wolnelektury 1039_wolnelektury 1040_wolnelektury 1041_wolnelektury 1042_wolnelektury 1043_wolnelektury 1044_wolnelektury 1045_wolnelektury 1046_wolnelektury 1047_wolnelektury 1048_wolnelektury 1049_wolnelektury 1050_wolnelektury 1051_wolnelektury 1052_wolnelektury 1053_wolnelektury 1054_wolnelektury 1055_wolnelektury 1056_wolnelektury 1057_wolnelektury 1058_wolnelektury 1059_wolnelektury 1060_wolnelektury 1061_wolnelektury 1062_wolnelektury 1063_wolnelektury 1064_wolnelektury 1065_wolnelektury 1066_wolnelektury 1067_wolnelektury 1068_wolnelektury 1069_wolnelektury 1070_wolnelektury 1071_wolnelektury 1072_wolnelektury 1073_wolnelektury 1074_wolnelektury 1075_wolnelektury 1076_wolnelektury 1077_wolnelektury 1078_wolnelektury 1079_wolnelektury 1080_wolnelektury 1081_wolnelektury 1082_wolnelektury 1083_wolnelektury 1084_wolnelektury 1085_wolnelektury 1086_wolnelektury 1087_wolnelektury 1088_wolnelektury 1089_wolnelektury 1090_wolnelektury 1091_wolnelektury 1092_wolnelektury 1093_wolnelektury 1094_wolnelektury 1095_wolnelektury 1096_wolnelektury 1097_wolnelektury 1098_wolnelektury 1099_wolnelektury 1100_wolnelektury 1101_wolnelektury 1102_wolnelektury 1103_wolnelektury 1104_wolnelektury 1105_wolnelektury 1106_wolnelektury 1107_wolnelektury 1108_wolnelektury 1109_wolnelektury 1110_wolnelektury 1111_wolnelektury 1112_wolnelektury 1113_wolnelektury 1114_wolnelektury 1115_wolnelektury 1116_wolnelektury 1117_wolnelektury 1118_wolnelektury 1119_wolnelektury 1120_wolnelektury 1121_wolnelektury 1122_wolnelektury 1123_wolnelektury 1124_wolnelektury 1125_wolnelektury 1126_wolnelektury 1127_wolnelektury 1128_wolnelektury 1129_wolnelektury 1130_wolnelektury 1131_wolnelektury 1132_wolnelektury 1133_wolnelektury 1134_wolnelektury 1135_wolnelektury 1136_wolnelektury 1137_wolnelektury 1138_wolnelektury 1139_wolnelektury 1140_wolnelektury 1141_wolnelektury 1142_wolnelektury 1143_wolnelektury 1144_wolnelektury 1145_wolnelektury 1146_wolnelektury 1147_wolnelektury 1148_wolnelektury 1149_wolnelektury 1150_wolnelektury 1151_wolnelektury 1152_wolnelektury 1153_wolnelektury 1154_wolnelektury 1155_wolnelektury 1156_wolnelektury 1157_wolnelektury 1158_wolnelektury 1159_wolnelektury 1160_wolnelektury 1161_wolnelektury 1162_wolnelektury 1163_wolnelektury 1164_wolnelektury 1165_wolnelektury 1166_wolnelektury 1167_wolnelektury 1168_wolnelektury 1169_wolnelektury 1170_wolnelektury 1171_wolnelektury 1172_wolnelektury 1173_wolnelektury 1174_wolnelektury 1175_wolnelektury 1176_wolnelektury 1177_wolnelektury 1178_wolnelektury 1179_wolnelektury G ***

N***

WYSOCKI

SCENA VIII. PAN SENATOR

SENATOR

DOKTOR

SENATOR

DOKTOR

LOKAJ

SENATOR

LOKAJ

SENATOR

DOKTOR

SEKRETARZ

SENATOR

SEKRETARZ

SENATOR

SEKRETARZ

SENATOR

SEKRETARZ

SENATOR

SEKRETARZ

SENATOR

DOKTOR

SENATOR

DOKTOR

PELIKAN

SENATOR

PELIKAN

SENATOR

PELIKAN

SENATOR

PELIKAN

BAJKOW

SENATOR

PELIKAN

SENATOR

DOKTOR

SENATOR

DOKTOR

SENATOR

DOKTOR

PELIKAN

LOKAJ

SENATOR

LOKAJ

PELIKAN

LOKAJ

SENATOR

DOKTOR

LOKAJ

SENATOR

BAJKOW

SENATOR

BAJKOW

SENATOR

PELIKAN

SENATOR

P. ROLLISON

SENATOR

DRUGA DAMA

SENATOR

DRUGA

SENATOR

DRUGA

P. ROLLISONOWA

SENATOR

DRUGA

SENATOR

KMITOWA

P. ROLLISONOWA

SENATOR

P. ROLLISONOWA

SENATOR

P. ROLLISONOWA

SENATOR

P. ROLLISONOWA

SENATOR

P. ROLLISONOWA

SENATOR

P. ROLLISONOWA

PANNA

SENATOR

P. ROLLISONOWA

PANNA

SENATOR

P. ROLLISONOWA

SENATOR

KS. PIOTR

P. ROLLISONOWA

SENATOR

P. ROLLISONOWA

SENATOR

P. ROLLISONOWA

PANNA

SENATOR

P. KMITOWA

P. ROLLISONOWA

SENATOR

SENATOR

LOKAJ

SENATOR

PELIKAN

DOKTOR

PELIKAN

SENATOR

DOKTOR

SENATOR

PELIKAN

SENATOR

BAJKOW

SENATOR

KS. PIOTR

SENATOR

KS. PIOTR

SENATOR

KS. PIOTR

SENATOR

KS. PIOTR

SENATOR

KS. PIOTR

SENATOR

KS. PIOTR

SENATOR

DOKTOR

PELIKAN

KSI

#260;DZ

SENATOR

BAJKOW

KS. PIOTR

SENATOR

DOKTOR

SENATOR

DOKTOR

SENATOR

DOKTOR

SENATOR

DOKTOR

SENATOR

DOKTOR

SENATOR

DOKTOR

SENATOR

DOKTOR

SENATOR

DOKTOR

SENATOR

DOKTOR

SENATOR

DOKTOR

KS. PIOTR

DOKTOR

PELIKAN

KS. PIOTR

PELIKAN

P. GUBERNATOROWA

P. SOWIETNIKOWA

P. JENERA

#321;OWA

P. SOWIETNIKOWA

WSZYSTKIE

SENATOR

DAMA

SENATOR

KSI

#280;

#379;NA

SENATOR

KSI

#280;

#379;NA

SENATOR

BAL

SCENA

#346;PIEWANA

DAMA

M

#321;ODY CZ

#321;OWIEK

DAMA

KOLLESKI REGESTRATOR

SOWIETNIK

REGESTRATOR

SOWIETNIK

REGESTRATOR

SOWIETNIK

REGESTRATOR

SOWIETNIK

PU

#321;KOWNIK

SOWIETNIK

PU

#321;KOWNIK

DAMA

SOWIETNIK

DAMA

LEWA STRONA

DAMY

M

#280;

#379;CZY

#377;NI

PRAWA STRONA

M

#280;

#379;CZY

#377;NI

SENATOR

GUBERNATOR

STAROSTA

GUBERNATOR

STAROSTA

GUBERNATOROWA

STAROSTA

GUBERNATOROWA

STAROSTA

GUBERNATOR

STAROSTA

GUBERNATOROWA

STAROSTA

GUBERNATOR

STAROSTA

GUBERNATOROWA

STAROSTA

LEWA STRONA

PRAWA STRONA

SOWIETNIK

STAROSTA

OFICER ROSYJSKI

STUDENT

BAJKOW

STUDENT

BAJKOW

STUDENT

JEDEN Z OFICER

#211;W

M

#321;ODY CZ

#321;OWIEK

BAJKOW

SENATOR

PANNA

MATKA

SOWIETNIKOWA

STAROSTA

SOWIETNIKOWA DRUGA

STAROSTA

LEWA STRONA

PRAWA STRONA

JUSTYN POL

BESTU

#379;EW

JUSTYN POL

BESTU

#379;EW

POL

BESTU

#379;EW

POL

BESTU

#379;EW

POL

BESTU

#379;EW

POL

KS. PIOTR

TA

#323;CZ

#260;CY

GO

#346;CIE

JEDEN

SENATOR

DYREKTOR MUZYKI

SENATOR

DYREKTOR

SENATOR

PANI ROLLISON

SEKRETARZ

LOKAJ

DRUDZY LOKAJE

PANI ROLLISON

LOKAJ

PANI ROLLISON

KS. PIOTR

PANI ROLLISON

WSZYSCY

INNI

KS. PIOTR

JEDEN

SENATOR

KTO

#346; Z WIDZ

#211;W

KTO

#346; NA ULICY

SENATOR

PELIKAN

STAROSTA

SENATOR

KS. PIOTR

SENATOR

KS. PIOTR

SENATOR

SOWIETNIKOWA

SOWIETNIK

SOWIETNIKOWA

SENATOR

PELIKAN

KS. PIOTR

SENATOR

KS. PIOTR

SENATOR

KONRAD

KS. PIOTR

KONRAD

KS. PIOTR

KONRAD

#379;O

#321;NIERZ

SCENA IX. NOC DZIAD

#211;W

GU

#346;LARZ

KOBIETA

GU

#346;LARZ

KOBIETA

GU

#346;LARZ

KOBIETA

GU

#346;LARZ

KOBIETA

GU

#346;LARZ

KOBIETA

GU

#346;LARZ

WIDMO

GU

#346;LARZ

KOBIETA

GU

#346;LARZ

KOBIETA

GU

#346;LARZ

KOBIETA

GU

#346;LARZ

KOBIETA

GU

#346;LARZ

KOBIETA

GU

#346;LARZ

KOBIETA

GU

#346;LARZ

KOBIETA

GU

#346;LARZ

KOBIETA

GU

#346;LARZ

KOBIETA

GU

#346;LARZ

KOBIETA

GU

#346;LARZ

KOBIETA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Dziady. Widowisko, cz

#281;

#347;

#263; I

DZIEWICA

GU

#346;LARZ

CH

#211;R

GU

#346;LARZ

CH

#211;R

CHOR M

#321;ODZIE

#323;C

#211;W

GU

#346;LARZ

DZIECI

#280;

STARZEC

[DZIECI

#280;]

M

#321;ODZIENIEC ZAKL

#280;TY

CH

#211;R M

#321;ODZIE

#379;Y

PIE

#346;

#323; STRZELCA[276]

GUSTAW

MY

#346;LIWY CZARNY[280]

M

#321;ODZIENIEC

STRZELEC

GUSTAW

STRZELEC

GUSTAW

STRZELEC

GUSTAW

STRZELEC

GUSTAW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Dziad

#243;w cz

#281;

#347;ci III Ust

#281;p

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Droga do Rosji

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Przedmie

#347;cia stolicy

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Petersburg

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pomnik Piotra Wielkiego

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Przegl

#261;d wojska

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Oleszkiewicz[330][331]

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Do przyjaci

#243;

#322; Moskali

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Niedostępny w wersji demonstracyjnej