Lenartowicz Teofil

ŻYWOT STAREGO ŻOŁNIERZA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

ŻYWOT STAREGO ŻOŁNIERZA.

OBJAŚNIENIA.

ŻYWOT STAREGO ŻOŁNIERZA

Pogadanka zimowa podchwycona i powtórzona wierszem

Lenartowicz Teofil

Wstępem i objaśnieniami zaopatrzył Antoni Euz. Balicki.

Wydanie drugie.

PRZEDMOWA.

"... Są znaki, po których łatwo rozróżnić opowiadanie ludu od powieści artystycznej, a jednym z tych, nieoglądanie się na formę, słowa z ust ludu idą, jak łzy z oczu, westchnienie z piersi, sama prawda wychodzi na wierzch a piękność jej cała w jej nagości bożej się znajduje..."*
Trudno zaiste o lepsze scharakteryzowanie u "Żywota starego żołnierza". Gawęda ta płynie istotnie, jako łzy z oczu ciche a serdeczne, wywołane wspomnieniem dawnej już... dawnej przeszłości, kiedy to jakoś inaczej na świecie bywało, kiedy to człeka pierś miłością ojczyzny gorzała, oko wroga w zasadzce szukało, a życie całe słało się między obozem a bitew polami, rzadko w domu wygody szukając; płynie ona, jako westchnienie głębokie a smutne za temi nadziejami złotemi, któremi karmiło się serce, za tą jutrzenką swobody różaną, co zdali przyświecać się zdała, za tym sztandarem straconym, co w boje bez trwogi z zapałem prowadził, a miał zwycięzcą na szczycie Wawelu powiewać, za tem wszystkiem, co było tak drogie, tak blizkie a tak dalekie i niespełnione...
Więc wszystko przepadło? Nie, niech Pan Bóg broni! Stary wojak ma jeszcze sił dosyć! Zahartowany w żołnierstwie, doświadczony w obrotach z wrogami, dziś jeszcze gotów wsiąść na konia, dobyć pałasza - byleby tylko znalazł się mąż, któryby umiał rzecz całą prowadzić... Ochoty ma wiele, siły wprawdzie już trochę zszarpane, ale niech tylko rozwiną nad pułkiem sztandar legionów, a zaśpiewają "Jeszcze Polska nie zginęła" - i siły się wzmocnią, otuchy nie braknie, a zapał reszty dokona!!...
Przykuwa nas do siebie ten stary wiarus... Bo też, gdy mówić pocznie, to z taką fantazyą, z takiem zacięciem, tak żywo umie malować i księcia Józefa i Napoleona i te bitwy, któremi się szczyci, tak nienawidzi Moskali i Niemców (ale nie wszystkich, tylko Austryaków!), a tak bardzo kocha ojczyznę i o niej tylko myśli i prawi, że chciałoby się słuchać jego żywota przez cały wieczór, jeden, drugi, ba! codziennie nawet... przez całą zimę!! Chwat z niego wielki, lecz nie dziwota, boć to przecie hułan! a każdy zacny hułan musi być hulaką nad wszystkie hulaki, mieć wąs zawiesisty, jakby wiązka siana, być gołym, jak święty turecki, lecz zawsze na pana wyglądać, kochać mocno dziewczęta, karty, wino, bo spytam się panowie, na co to wino, jeśli nie na zdrowie?"... A przytem nie próżnował wcale... Pamiętają go Moskale pod Czeżykowem dobrze, rachował on kości w Mozajskiej potrzebie wrogom wybornie, nie shańbią go również echa z Medyńskiej równiny, gdzie nawet sam oddziałem dowodził...
Żołnierz to polski! zawołany! Służyć ojczyźnie, czcić księcia i cesarza - oto jego staranie, póki we wojsku... Kiedy osiędzie na ziemi, rolę uprawiać pocznie, jeszcze na pałasz spogląda a nadsłuchuje pilnie, czy gdzie przypadkiem pobudki wojennej nie grają, gdyż dola żołnierska — to jego przeznaczenie, to jego życie, to jego raj!!...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Nie tutaj miejsce podawać rozbiór nieznanej tej gawędy, wskazywać jej piękności, podnosić i sławić zalety. Nie potrzeba tego nawet.
Przemówi ona do czytelnika sama najlepiej, a przemówi prostotą ciepłą i niewyszukaną, obrazami mnogimi a żywo i barwnie skreślonymi, osobami o pełni swobodnego życia i niepospolitego wdzięku. Niemasz w niej niczego, coby psuło ogólną harmonię, coby było nieprzyjemnym zgrzytem żelaza po szkle; niemasz — powiadam — niczego takiego, wyjąwszy wspomnień i smutnych przez się samych wypadków.
Żywość i barwność, dosadność i tężyzna słowa, widne na każdym kroku; miłość wszystkiego, co nasze, polskie, kochane, nienawiść -co obce i wrogie przebija z każdego ustępu, z każdego wiersza niemal; entuzyazm, fanatyczna prawie cześć dla wodzów, bohaterów, ironia zaś i wzgardliwe, lekceważące postępowanie i uważanie nieprzyjaciół — oto, co widne z każdego epizodu, z każdego obrazka... Krótko mówiąc, przez usta starego wojaka leci cała przez niego przeżyta przeszłość ze wszystkimi czynami i wypadkami, z całym zasobem uczucia i myśli, kawał czasu ogromny, pełen doli i niedoli, opowiedziany tak, jak go mógł sędziwy nasz wiarus rozumieć... jak go czul i kochał sam — Lenartowicz...
Nie wiele mamy w literaturze polskiej gawęd, któreby się tak udały, jak właśnie ta. Sam Syrokomla, Pol nic w tym rodzaju lepszego nie napisali, a późniejszy o lat parę "Cesarz" Lenartowicza, niema już tej plastyki i wyrazistości, tego zacięcia i szerokiego rozmachu, tyle powietrza i ruchu, co "Żywot starego żołnierza". I nie dziw: opowiadanie o cesarzu włożone zostało w usta Francuza, a przecież to znana rzecz, że z taką fantazyą i "dowcipem", jak Polak, stary do tego szlachcic — nikt nie potrafi mówić o przebytych chwilach, doznanych przygodach! Opowieść przytem wysłużonego ułana obejmuje przestrzeń szerszą, ilość wypadków większą, interes budzi wskutek tego żywszy, zwłaszcza, że wszystko co w niej jest — jest naszą przeszłością, naszemi dziejami!!
Pokrewieństwa jednak, mają ze sobą obie gawędy wiele, choćby tylko dzięki osobie Napoleona, dla którego żywił Lenartowicz zawsze gorącą cześć i uwielbienie, którego pełna wyniosłości i dumy postać majaczyła przed oczyma mazowieckiego lirnika często, wcielając się potem w niejeden poemat, niejedną zwrotkę...
"... A przecież duch Twój przed memi oczyma Oblókł się szarą umartwienia chmurą, Jakby nad Tobą cień przeciągnął górą,
Niezwalczonego wielki cień olbrzyma"
powiada piewca "Bitwy racławickiej" w wierszu "Na kolumnę Vandomską"; a pod wrażeniem tem, pełen hołdu i uszanowania dla geniuszu zostaje do końca życia. Napoleon w jego pismach - to mocarz bez równego sobie, to tytan olbrzymi, nie zwyciężony, którego największym grzechem — nie pycha, nie egoizm, lecz wrogów ocalenie:

Z win moich jedna, ta największa w świecie,
Żem was nie wymiótł podłe, złote śmiecie,
Ja, co was miałem leżących pod nogą,
Jak owad chciwych rozkosz ziemi chłeptać,
Ja, com was widział przerażonych trwogą,
I by się ruszać, musiałem was deptać;
Naszczekująca na mnie złota zgrajo,
Imiona wasze milczę, bo je znają...*

W "Żywocie starego żołnierza" widzimy go ledwie dwa lub trzy razy, ale to wystarcza, byśmy razem z sędziwym wiarusem czuli się oniemieli pod wpływem jego wzroku, byśmy go z zapartym oddechem śledzili na polu bitwy, jak stoi wśród gradu kul i kartaczy a żaden go nie śmie uderzyć, jak z marmurowym pokojem wydaje rozkazy, jak tłumy lecą w piekło na jego skinienie, bo

"... gdzie był Cesarz, mogłeś być spokojny!
Taki Napoljon, taki geniusz wojny,
On wszystko wiedział, jak się kim posłużyć,
Jak użyć swoich, jak Polaków użyć,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
I coś w nim było, czego drugi niemiał,
Gdzie się pokazał, głos duszy zaniemiał... "

A książę Józef? To — druga postać, którą żołnierz kochał, jak ojca rodzonego, jak brata swojego, starszego tylko rangą i przełożeństwem. W nim czerpał zapał, swobodę, humor, żołnierską fantazyę, od niego uczył się narażać życie, szukać i lekceważyć niebezpieczeństwa, bo

"... on tak za nic Moskali uważał,
Że raz odcięty przez kozacką szajkę,
Zamiast pałasza, w rękę wziął nahajkę,
Boby go wstydem całe życie bodło,
Że dobył pałasz na hałastrę podłą"...

Tysiącem anegdot opromieniony, otoczony nimbem sławy, jako pierwsza piękność i pierwszy w Polsce rycerz - był Poniatowski dla wojska bożyszczem, żywym wzorem, który naśladowano namiętnie a we wszystkiem, co stary wiarus najlepiej charakteryzuje w te słowa:

Naprzykład Xiąże — kiedy wam powiadam,
Nie komponuję, wierszów nie układam,
Xiąże był dla nas żyjącym przykładem,
Myśmy zupełnie szli za jego śladem:
Jeździec był sławny - i my tacy byli
Pił doskonale - i my dobrze pili,
Bil się odważnie - i z nas nikt nie stchórzył,
Używał świata a kto z nas nie użył...

W duszy i uściech ułana - tułacza postać ta żyje pełna takiego uroku i czaru, takiej zamaszystości i wziętości, że ustępy o nim trzeba policzyć Lenartowiczowi do najświetniejniejszych... Jakże blado przy nich wyglądają te nieliczne miejsca z "Mohorta", gdzie autora tak mało stać na barwne a z życiem i ruchem odtworzenie tej poetycznej postaci...
Napoleon i książę Józef - to figury w gawędzie naszej najważniejsze; ale prócz nich znajduje się wiele innych, pomniejszych, które przesuwają się przed naszem okiem szybko, zaledwo natrącone i naszkicowane, a z których każda żywa i wyraźna, pełna tej samej sympatyi i wdzięku, jaki ma dla nas złote słowo starego żołnierza.
Wiele bo on widział i wiele przeżył!... Zwycięstwa i tryumfy przeszły,... z nasienia krwi pożądanego owocu nie było,... o Polski wskrzeszeniu jakoś głucho, wrogów chmara wielka, nie sposób z ich szponów się zwolnić, w narodzie niesnaski, brak wiary, na dobitek zaś łez i przygnębienia przyszło to, co najkrwawsze, najsmutniejsze, ten "najsroższy bólów ból" rok 46...
Trzeba było tak lud ukochać, jak go miłował Lenartowicz, tak czuć się mu bratem i o jego nieświadomości w złym czynie pamiętać, jak stary nasz żołnierz, by nie obrzucić go błotem, by krzywdy doznane darować i z całej mu duszy przebaczyć.

"... O koso polska! Gdybyś się ty była
Pod Miłosławiem w wrogów krwi nie zmyła,
Gdybyś niemieckich nie nażęła chłopów,
Jabym cię przeklął koso polskich chłopów,

ale pamiętam twe czyny pod Racławicami, pamiętam twych Głowackich i Swistackich, więc zbrodnię ci z duszy odpuszczam, krew przez cię przelana niechaj na głowy nieprzyjaciół spadnie!!... "
Przy Węgier powstaniu jeszcze dniała nadzieja, jeszcze zdołano nową utworzyć kampanię, sztandar świeży wzniesiono do góry, imię Bema drżało na ustach wierzących..., lecz i to już do przeszłości należy, i z tego w zysku nie było nic, prócz więzień austryackich, lochów zabójczych!... Smutneż to czasy! smutna dola tułacza!...
Jednak - nie traci stary wiarus otuchy! Z ojcami służył za miodu, dzisiaj ich dzieci widzi pod bronią... Więc spełnić trzeba wina kielichy, wypić za zdrowie ojczyzny, bo póki choć jedno serce polskie w piersi kołacze, jeszcze Polska nie zginęła!!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Nie znane mi na razie powody, dlaczego Lenartowicz nie ogłosił tej gawędy za życia. Wnosząc ze słów, jakie w środku poematu dopisał, myślę, że podobała mu się ona samemu bardzo i właśnie może dlatego wstrzymał się z jej ogłoszeniem, chcąc, jak się zdaje, jeszcze ją więcej wygładzić, a pewne ustępy nawet całkiem przerobić. Czy zamiar ten uskutecznił, a jeśli nie, co stanęło temu na przeszkodzie nie wiadomo. Prawdopodobnie walka o utrzymanie się w Paryżu, dokąd wydalony z Prus się schronił, oraz praca nad innymi dopiero co poczętymi poematami, zmusiła go do odłożenia na bok "Żywota", zwłaszcza, że ten już był bądź cobądź skończony, a potrzebował tylko (w myśli Lenartowicza) tu i ówdzie paru poprawek.
Poprawek i ulepszeń się nie doczekał, ale bo też nic na tem nie stracił. Taki, jak jest — "Żywot starego żołnierza" zostanie, jako jedno z najlepszych pism mazowieckiego Lirnika, jako jedna z najlepszych wierszowanych gawęd w Polsce...
Kraków, w listopadzie 1904.
Antoni Euzebiusz Balicki.

* T. Lenartowicz w przedmowie do "Cesarza".

De mes vieux compagnons de gloire
Je viens de me voir entouré;
Nos souvenirs m'ont enivré,
Le vin m'a rendu la memoire.
Fier de mes exploits et des leurs
J'ai mon drapeau dans ma chaumierè.
Béranger.

ŻYWOT STAREGO ŻOŁNIERZA.

I.

Kochani bracia! kiedy siądę sobie,
Całego życia przegląd w myśli robię; —
Gazeta z ręki nieznacznie wypada,
Dziennik mi swoje a myśl swoje gada.
Oczy się błędnie włóczą po papierze,
A w myśli stają polegli żołnierze,
To ten, to owy, a wszyscy mi znani,
Jedni cenieni a drudzy kochani.

Pisma... Dzienniki... gdzie mnie tam uwaga,
Co sercu droższe, to w głowie przemaga.
Niby pomyślne wiadomości czytam,
Niby z chciwością każde słowo chwytam,
A po skończeniu, nie wiem, co czytałem,
Na to patrzałem, a o tem myślałem...
Zmieniałem straże, rozdawałem hasła,
A dziennik wypadł i fajka zagasła,
I już dziesiąty papierek zapalam...

W młodym człowieku tego nie pochwalam,
Ale staremu, że się zapomina —
To już, panowie, wiadoma przyczyna.
Sześćdziesiąt latek nie chodzi piechotą,
A trosk, a trudów, a bitew, ej, co to...
Co gadać próżno, na co się to zdało,
Co było, przeszło i nic nie zostało...
Bajka... zostało coś; jakby sen złoty
Wspomnienie bitew i dawnej ochoty,
Bo ta dzisiejsza, co się ozwie czasem,
Już tylko próżnym języka hałasem,
Buchnie słowami dawnej cnocie zadość.
Bracia kochani! starość to nie radość!

Jeszcze, gdy konia dzielnego zobaczę,
Jak kark wygina, jak pod jeźdzcem skacze —
To go oglądam, czy mu co nie wadzi,
A potem, czy też dobrze go prowadzi;
Bo koń to dziecko, łatwo się zepsuje,
Gdy źle użyty, gdy jeźdzca nie czuje.
Jakich my mieli jeźdzców w wojsku naszem —
Sam Xiążę Józef, jak machnie pałaszem,
Jak puści konia, jak osadzi w pędzie...
Nie — takich jeźdzców niema i nie będzie!

To przecież znane, austryaccy sami
Oficerowie gadali przed nami:
Jak raz z Cesarzem — bo kiedy byt dzieckiem,
Edukowano go w państwie niemieckiem,
A potem Niemcom służył dla honoru —
Jak wiecie: nigdy nie sądzę z pozoru.
Ale u Niemców honor dla Polaka —
Może też była polityka taka,
A mówiąc prawdę szczerą i otwartą,
Co polityczne — pewnie djabła warto.

Otóż z Cesarzem — a trzeba wam wiedzieć,
Że żaden Habsburg nie potrafi siedzieć
(Samo się przez się rozumie) na szkapie;
Krzywy, zgarbiony, jak bernardyn człapie —
Co ztąd pochodzi: że pierwszy z ich rodu,
Już tego nie wiem z jakiego powodu,
Gdy się ze psami po Tyrolu włóczył,
Jeździć na koniu u księdza się uczył.
Dlatego u nich gniazdowa to wada,
Że żaden dobrze na koniu nie siada.
A potem i to: że jak szereg długi,
Cesarz być musi jak jeden tak drugi.
A przeszły Cesarz ten był wierzytelny,
Jak protoplasta Habsburgów naczelny.
Bo kiedy wjeżdżał do swojego Berna,
Zeszła się Niemców gromada niezmierna,
Ciekawa widzieć, jak jeżdżą cesarze,
I jak też przecie "kajzer" się pokaże,
A "kajzer" przodków pragnąc jaśnieć cnotą,
Dal służbie konia, a sam szedł piechotą.

Otóż z Cesarzem... a o tem też wiecie,
Że Cesarz jeździł w wysokiej karecie,
Z której na Wiedeń wyglądał okienkiem,
A mówił głosem jak kobieta denkiem..
Raz Xiążę Józef, rozumie się konno,
Wjechał na jakąś ulicę postronną,
Gdzie budowano dla wojska koszary;
Cesarz nałożył złote okulary,
I chcąc obejrzeć architekta sztukę,
Z lekka woźnicę targnął za perukę;
Woźnica pojazd zatoczył za połać,
A Xiążę pobiegł architekta wołać...
Rwetes się zrobił... Gdzie architekt? — niema —
Cesarz wciąż kicha, to znak, że się zżyma,
Aż przecie któryś z murarzy się znalazł,
Co widział, kędy ów architekt zalazł,
Że gdzieś na wierzchu wysokiej budowy,
Na rusztowaniu siedzi nakształt sowy.
Więc, nie czekając nim się kto dostanie,
Xiążę na koniu wbiegł na rusztowanie.
Niemcy: "Herr Jezus!" krzycząc, pogłupieli,
Bo tego jeszcze w życiu nie widzieli,
Żeby kto jeździł takiemi drogami,
Gdzie ledwie ludzi dwóch przejdzie z szaflami.
Smiało z pierwszego aż na piętro trzecie,
Xiążę przeleciał, aż zobaczył przecie
Owo niemieckie stworzenie siedzące.
Niemiec się przeląkł, bo schody trzeszczące
Mogły za chwilę pod ciężarem pęknąć;
Więc nic dziwnego, że się mógł przelęknąć.
I Xiążę choć był nad wyraz waleczny,
Spostrzegł, że zrobił żarcik niebezpieczny,
Bo mniejsza jak wszedł, ale jak powróci?
Przecież z wysoka na łeb się nie rzuci —
A w tył się cofnąć, to i zlecieć znaczy —
Ha! trudna sprawa, nie można inaczej,
Trzeba zawrócić, na nic wszelka rada,
Pociągnął munsztuk, co ma paść — niech pada.
I co to rozum takiego zwierzęcia,
Skręcił się zwolna i ocalił Xięcia.
Cesarz to widział i w wielkim ferworze
Zaraz mu szpadę odebrał na dworze,
A że odwagi nienawidził z rodu,
Zasadził Xięcia na cztery dni głodu...

Czekajcież teraz a herbatę pijcie,
A tylko proszę ze mnie się nie śmiejcie,
Że dla mnie Xiąże osobą tak wielką,
Umie ja cenić dobrze zdolność wszelką,
I wam nie przeczę, że zdolności macie;
Tylko, że zdolność a zdolność! mój bracie,
To znowu inna rzecz — o Xięciu wiemy;
Osądzim z góry, jak się podniesiemy,
Bo sądzić z góry, gdy się jest na dole...
Lecz teraz o czem innem mówić wolę...

Naprzykład Xiążę — kiedy wam powiadam:
Nie komponuję, wierszów nie układam —
Xiążę był dla nas żyjącym przykładem;
Myśmy zupełnie szli za jego śladem.
Jeździec był sławny — i my tacy byli,
Pił doskonale — i my dobrze pili,
Bił się odważnie — i z nas nikt nie stchórzył,
Używał świata, a kto z nas nie użył.
Jacy wy święci, a jak dziewczę zoczy,
To mu się świecą jak kotowi oczy!
Wszystkiego w miarę, lecz wszystkiego można:
Ale ta minka układna, pobożna,
Djabli go wiedzą: mnich czy jezuita,
A wszystko bracie głupstwo jest i kwita...

Wyście hułani! bodajże was za to;
Że macie czapkę na głowie rogatą,
To jeszcze nie rzecz. — Hułan ma bydź taki:
Hulaka większy nad wszystkie hulaki,
Wąs tęgi, gruby, jakby wiązka siana,
Goły a zawsze wygląda na pana.
Książek nie czyta, choć karty przewraca,
Lecz takie karty, co się je wypłaca —
Wina za kołnierz nigdy nie wylewa,
Piosneczki lubi, ale sam nie śpiewa,
Bo mu przyjemniej z ust pięknej dziewczyny
Przy klawikordzie słyszeć oświadczyny,
Bo wasze piosnki na to się przydały,
Żeby się niemi panny oświadczały.

Ja sam pamiętam... w osiemset dwunastem,
Nie przypominam pod jakiem to miastem,
Ale na Litwie — bodaj czy nie Grodno...
Dawniej ja miałem pamięć niezawodną,
A teraz czasem jakieś mi nazwisko
Kręci się w głowie... już, już jestem blisko,
Tylko wymówić i męczę się, męczę,
Grodno, nie Grodno... może, lecz nie ręczę.

Mała wioseczka, domek na pagórku,
Ogród za dworkiem i staw na podwórku.
W owym domeczku na prawo od ganka
Małe okienko, za oknem firanka,
A za firanką... a co, jak ciekawi...

Kotek się z kłębkiem białych nici bawi;
A czemu kotek kłębuszek obraca?
Bo w końcu znudzi jednakowa praca,
Bo się położy druty i pończoszkę,
Żeby odpocząć i pośpiewać troszkę.

Teraz już takich nie piszą piosenek,
Co się przydadzą w sam raz dla panienek;
Ale podówczas, gdy był Filon w modzie,
I ta Filida co spała w ogrodzie,
Było poprosić — nie długo się droży,
Śpiewa... jak śpiewa? — No tak, nie najgorzej,.
Ale jak spojrzy — bracia, a czy wiecie,
Nikt nad nią piękniej nie śpiewał na świecie!
Z tego to czasu wziąłem przekonanie:
Jak się powinno rozumieć śpiewanie.

Co do kieliszka — pytam się panowie:
Na co to wino; jeśli nie na zdrowie?
A kiedy rzecz ta prawie dowiedziona,
Że Bóg dla zdrowia stworzył winogrona,
Czemużby sobie nie przysporzyć życia,
Czemuż się pytam chronić od wypicia?
Pijesz nie pijesz, a umierać trzeba,
Wino za tobą nie pójdzie do nieba;
Więc gdy się dobra kompanija spotka,
To ta jagoda przyjemna i słodka.

A co się tycze kart — bracia kochani!
Fortuna wszystkiem — służyłem tej Pani,
I jakoś moje nagradzała chęci,
Trójkę, siódemkę bywało wyświęci,
I w kieszeń z brzękiem wpada Niemiec kusy;
Nie tak jak dzisiaj co gramy o susy.
Aż się urwało, a to w sposób taki...
Był u nas jeden oficer... niejaki...
Otóż to pamięć... to potem przypomnę...
Ten zgrywał wszystkich, szczęście miał ogromne,
Ale najwięcej szczęścia mu dodawał
Jego ordynans — co karty rozdawał.

jednego razu prosi mnie do siebie,
Ja się wymawiam - to przyjdę do ciebie,
Każ zrobić wazę - jużciż trudna rada,
Odmawiać w takim razie nie wypada;
Jeślić koniecznie...
Przychodzi — siadamy,
Szczęście mi służy, gramy, o! wciąż gramy...
Trzysta czerwonych biorę jednym ciągiem,
Koczobryk kryty i konie z uprzągiem,
Zegarek złoty, dubeltówkę z kolka,
Wreszcie i jego kozaczka, pachołka,
Tak, że mu tylko wszystkiego została
Jedna pamiątka, jedna fajka mała;
Tej nie chciał stawiać, bo i toby przegrał,
I już dnia tego więcej ze mną nie grał.
Wiem, jak nic się nie ukryje w pułku,
Dobrzy koledzy, żyjem w jednym kółku,
A jeszcze majstry, co przy kartach siedzą,
Odzie kto wygrany zaraz się wywiedzą.
Zachodzą drogę: słyszałem, słyszałem...
Cóż to, podobno wygrałeś? - Wygrałem.
To może wstąpisz? — Nie, nie mam humoru,
I tak to jakoś zeszło do wieczoru.

W wieczór, ów zgrany do siebie mnie prosi,
Goły jak palec, więc fajkę wynosi;
Mała fajeczka z pięknym kapuśniakiem,
Nie większa jak ta i z łańcuszkiem takim.
Wiesz co, zagrajmy, już i fajkę stawiam,
Choć się najmilszej pamiątki pozbawiam;
Przyjmiesz w dukacie? — Ha, dobrze, przyjmuję!
Przynieśli karty, tasuję, tasuję...
Gramy — o kiepsko; co stawię to chybię,
Może na końcu, aby jedną zdybię...
Poszły dukaty, jak rybki ze sieci -
Patrzę po moich, nie wiele się świeci,
Poszły i moje, wrócił się pachołek,
Konie i bryczka i fuzya na kołek.
Zegarek złoty włożył do kieszeni...
Ha, cóż tu gadać — fortuna się mieni.
Stawiam wciąż dalej; ale już się gniewam,
Jedno po drugiem, przegrywam, przegrywam,
A niech cię licho — miałem konia w domu,
Cobym go w życiu nie sprzedał nikomu,
Dzielny Arabczyk, doświadczony w polu,
Ojciec go dla mnie kupił na Podolu
U Turka, baszy, co zemknął ze sznurka;
Stawiłem Turka, przegrałem i Turka,
Wreszcie herbowy pierścionek z krwawnikiem.
No, bądź zdrów! - Bądź zdrów! — Nie mówię przed nikiem.
Ale uważam, że już wiedzą o tem,
Jakem się rozstał z koniem i ze złotem.

Piszę do ojca, niczego nie kryję,
Jak wszystkom stracił, w jakiej biedzie żyję,
A prawdę mówiąc, wielkąm miał obawę,
Czy zyskam ojca odpowiedź łaskawe.

Bo był to człowiek poważny, surowy,
Lubił oszczędność, porządek domowy,
Z nikim on nigdy nie wodził poswarek,
A wszystko w domu tak szło, jak zegarek,
Chociaż przyjaciół miał na okolicę,
Mimo to pilnie objeżdżał granicę,
Jak pługi chodzą, jak gdzie fornal włóczy,
Wiedząc, że pańskie oko konta tuczy.
Przyjmował suto, ale nie ze zbytkiem,
I łączył zawsze zabawę z pożytkiem.

Przy każdym stole wiodły się rozmowy
Jak siać, jak orać, jak urządzać łowy,
Jak gdzie potrzeba - pieniędzy nie szczędzić,
Ale najczęściej, jak Niemców wypędzić?
Czy po staremu manifest ogłosić,
I bracią szlachtę do związku zaprosić;
Czy bez wszystkiego, rżnąć szołdrę plugawą
Krzyżową sztuką na lewo i prawo.

Matka to miała anielską poczciwość,
Słodycz dla dzieci, dla ubogich tkliwość,
Rządna, rozsądna, przytem pracowita,
Szczególnej była dobroci kobieta.
Co poczta od niej odbierałem rady,
To napomnienia, to piękne przykłady,
I jej winienem, żem starszych nie drażnił,
I żem się bracia, jak wielu nie zbłaźnił.

Kilka miesięcy, pamiętam, że wyszło,
A z domu żadne pisanie nie przyszło,
Ojciec się gniewa, to było widoczne —
Kręto koło mnie, już nie wiem, co pocznę.
Wreszcie odbieram pod wcześniejszą datą,
Com mu napisał — nic nie pisze na to,
Daje mi tylko napomnienie bratnie,
I dwieście krągłych, mówiąc, że ostatnie.

Przykro mi było - chętka jeszcze brała,
Bo wiara w pułku dni i noce grała.
Ej, raz postawię - uda się, nie uda -
Fortuna czasem lubi robić cuda;
Stawiłem, wziąłem — a zgarnąwszy wiele,
Rzekłem: już odtąd nie gram przyjaciele.
Ej, żarty stroisz - na słowo nie żarty,
I odtąd nie gram o pieniądze w karty.

Nałóżcie fajki a po odpoczynku
Dalszą historyę powiem przy kominku,
Gdzie ja to bytem i z kim ja to żytem,
Ilem szczęść doznał, ile też wypiłem.

Prawda, że ze mnie był birbanta kawał,
I żem się czasem rubasznym wydawał.
Ale rubaszność jak kapota siwa,
Co nią się chłopek w ojczyźnie okrywa.
Coś szlachetnego pod siermięgą kryje,
Jakieś tam serce co poczciwie bije,
A żem jedwabnych nie uczył się słówek,
I że ze smutkiem patrzę na przednowek,
Za co niejeden do mnie się przypyta,
To moi bracia głupstwo jest i kwita.

Miałem kuzyna, człeczysko poczciwe,
I krwi Tchórznickich niezmiernie życzliwe.
Był to Szumlański — służył on przy Xięciu
I najpewniejsza, że był w wielkim wzięciu.
Xiąże od niego rad zasięgał zdania,
Często do siebie praszał na śniadania,
I na wieczorki pod "blachę" czasami,
Na które pierwsze zbierały się damy.
A nic dziwnego, że się to zbierało,
Bo w rumel wszystko w Xięciu się kochało.
Piękny mężczyzna, wspaniała postawa,
Ród znamienity i nabyta sława,
Mile przyjęcie, grzeczność bohatera,
Wszystko to serce najtwardsze otwiera;
A przytem wówczas, ile mi się zdaje,
Nieco łatwiejsze były obyczaje,
A prawdę mówiąc, choć się obruszycie,
Było to jawnie, co dzisiaj jest skrycie.

Raz Szumlańskiemu Xiąże chęć objawił:
Żeby mu ludzi wybranych dostawił,
Tak oficerów, jak i szeregowych,
Przystojnych ludzi i w pole gotowych.
Ha, mój Szumlański zaraz na mnie wpada;
Pisze: przyjeżdżaj, wymownie wykłada,
Będziesz przy Xięciu - oto się otwiera
Jak najpiękniejsza dla ciebie karjera...
Jeżeli będziesz umiał wpaść mu w oko:
Za roczek, za dwa, możesz pójść wysoko.
Młodemu awans bardzo się podoba,
Mniejsza o awans, lecz Xięcia osoba,
Któregom kochał, a więc rada w radę,
Kazałem konia osiodłać i jadę.

Przyjeżdżam — Xiążę przyjął mnie łaskawie,
A choć miał wiele dumnego w postawie,
I nie wynurzał udanych zapałów
Na wzór dzisiejszych waszych jenerałów,
Uczułem radość i wyznaję szczerze,
Żem się jak dziecko, cieszył w mej kwaterze.

Dobrze mi było już to ani słowa,
Tylko ta wieczna służba pokojowa,
Kiedy co chwila rapporta przychodzą:
Że nasi harce z Moskalami zwodzą,
Że tu pobili, tu tyle dział wzięli,
A ja wciąż siedzę jak baba w pościeli -
Wstyd mi nareszcie — a czy mnie też licho!
Temu, owemu, poszepnąłem cicho,
Żebym rad wracał do pułku co żywo,
Choćby od Xięcia wypić kwaśne piwo.
Xiążę łaskawy, ale tam się tłuką;
Już chciałem pomknąć, jak żak przed nauką.
Lecz myślę sobie: a nuż go obrażę?
Słowem, jak zbity po pokojach łażę.

Jednego razu, Kamiński jenerał
Jakieś rozkazy od Xięcia odbierał,
Lecz nim to przyszło, patrzał na mnie z boku,
I dostrzegł u mnie coś smutnego w oku.
Zbliżył się, wziął mnie za rękę i rzecze:
Ej, ciebie chłopcze jakaś troska piecze.
Chciej się powierzyć, a jeżeli mogę,
To ci najchętniej z serca dopomogę.
Ja też niedługo myśląc, odpowiadam,
Jak, co mnie trapi, najszczerzej wykładam,
I wreszcie proszę, kończąc rzecz ukłonem,
Żebym rad z swoim złączyć się szwadronem.

O! jak najchętniej - stań na boku w dali,
Xiążę to dobrze przyjmie i pochwali.
Stanąłem, czekam, gada z jenerałem,
A ja wciąż okiem spoglądam nieśmiałem,
A wszystko jakoś we mnie się gotuje,
Będzie co będzie - przecież nie żałuję.
Wreszcie na moją kolej przyszła sprawę,
Uważam pilnie na Xięcia postawę,
I widzę jasno, że mu nie do smaku,
Chociaż żadnego nie okazał znaku.
"Zbliż się tu Waćpan" - co prędzej się zbliżam,
Staję i głowę przed Xięciem uniżam. —
"Waćpan chcesz wracać do pułku-pozwalam,
Sam się oddalasz, nie ja go oddalam!"
I odszedł ręką dawszy pożegnanie.
Ha! zgryzłem gorzki orzech na śniadanie,
Lecz mniejsza, co tam — lecę ja do siebie,
Przecież się oto w ziemię nie zagrzebię.
Patrzę: Szumlański, rzuć ognia na niego:
A cóżeś to ty zrobił najlepszego,
Taka to wdzięczność, takeś się wypłacił,
A niech cię nie znam, otoś wszystko stracił!
Xięciaś obraził, ja się próżno trudził...
I gadał, gadał, aż wreszcie mnie znudził.
Dajże mi pokój, wszystkiego się zrzekam,
I dzisiaj jeszcze do pułku uciekam!
A leć - i poszedł.

Ja dalej na konia -
O bracie! kiedyż nie pomknę na błonia,
Jakbym się nowo na ziemię narodził,
Kiedym się z tego sztabu oswobodził;
Wszystko mi było zdrowsze i piękniejsze,
Wonniejsze łąki, powietrze czyściejsze,
W przelocie szybko krajobraz mi znikał,
Koń ledwie ziemi kopytem dotykał,
I jużem oślep leciał jak szalony,
Kurz tylko kłębem ulatał na strony.
Jam nic nie zważał, młoda krew kipiała,
Choć się nie bili, ja słyszałem działa,
"Hura" Moskali i krzyk braci drogiej;
Koniowi w boki wsadziłem ostrogi,
Pędź, co masz siły, prędzej, niż wiatr leci..
Co to krew młoda? Co to polskie dzieci?!

Pod Czeżykowem pierwszy cios mej stali
Piorunem padł na karki Moskali,
A gdym ubroczył szablę krwawym chrzestem,
Wtedy dopiero poczułem, że jestem.
Pierwsza krwi wroga kropelka czerwona,
Na gładkim ostrzu szabli zawieszona,
Pierwszy trup blady, co się do nóg ztacza,
Pierwszy znak zgrozy, co krzywd nie przebacza,
Po latach nędzy pierwsza polska sława
Szepcze ci w ucho: że ojczyzna wstawa.
Jeden błysk myśli, jedno oka mgnienie,
Przypomni długie narodu cierpienie,
Sybirskich więźniów, Soworowa noże,
Polki, co z wrogiem dzielić muszą łoże;
Ha, bij! zabijaj! niema przebaczenia
Za tyle męczarń, tyle poniżenia!...

Dziś to inaczej o tej rzeczy radzą,
Że nie namiętnie wojnę poprowadzą,
I że z miłością można bić Moskali;
Lecz myśmy wówczas wrogów nie kochali,
Jeśli bezbronny, to nikt się nie spodli
Zabijać człeka, co się u nóg modli;
To chyba Niemiec, albo Kirgiz dziki,
Polskie sieroty podrzuca na piki,
Albo na dwory napada i pali;
To Austryaków rzecz albo Moskali.

Lecz mówmy dalej o moim zawodzie;
Noc i dzień prawie byliśmy w pochodzie,
Z żywności, z ludzi kraj ogołocony,
Przychodzim nieraz do wioski spalonej,
Jedna cerkiewka z pozłacaną banią,
Jeden krzyż stoi na smętarzu za nią,
Niema gdzie koniom obroku założyć,
I cóż tu robić, trza cerkiew otworzyć.

Polak nie chwali Boga powierzchownie,
Westchnie głęboko, czy spojrzy wymownie,
A więcej prawdy w jęku polskich chłopów,
Niż w pieśniach niskich, rozpojonych popów.
Wprowadzaj konie, drabinki zakładaj,
Pomóż tamtemu, a tamtemu zadaj.
A głupstw nie gadać, gdy nad wami oto
Obraz świętego, połyska się złoto!
Niech mi tu słomy pod ołtarz podścielą
A snu spragnieni spoczynek podzielą.

Rankiem się budzę, hułan we drzwiach stoi,
Ten pałasz czyści, a ten konia poi,
Ten za cerkiewką gwiżdże piosnkę znaną,
Przymrużam oczy, wstawać jeszcze rano,
Słychać pobudkę, na koń, na koń trąbią!
Już się gdzieś nasi z Moskalami rąbią,
Koń ziemię grzebie, wiatr przeciąga chłodny,
Niech co chce będzie, żywot to swobodny...

O wszystkich bitwach, gdyby przyszło gadać,
Musiałbym sobie wiele pracy zadać,
Żeby przypomnieć ów taniec marsowy,
Bijesz się, ścierasz, potem wyjdzie z głowy,
Kształty się snują, ale gdzie, jak było?
Ani rozplątać, coś jakby się śniło.

Bitwa Mozajska - o! tej niezapomnę;
Pole jak zajrzeć szerokie, ogromne,
Gdzieniegdzie jodły, jak widma cmentarne,
Stoją po wzgórzach rozwieszone, czarne;
A my na linii wyciągniętej, długiej,
Kutuzów z jednej, a Napoljon z drugiej.
Wojska zachodzą - pierwsze działo rykło,
Zwyczajnie w świecie to się mówić zwykło
O ruchach wojska, o żołnierzy duchu;
Odzie ty tam bracie wiesz o jakim ruchu.
Huk, mięszanina, gdzie spojrzysz do koła,
Tu koń zabity, tu strzaskane koła,
Tu ranny leży, tu przejeżdżasz trupy,

Tu z góry lecą granatów skorupy.
Patrzysz, przed tobą koń spłoszony lata,
A jeździec? jeździec nie zobaczy świata...
Dobry kolega, poszedł za drugiemi,
Nie wiem, do nieba, czy do Ojców ziemi.
Rozkaz twym prawem, a honor cię trzyma,
A wtedy biada, gdy rozkazów niema...
Lecz gdzie był Cesarz, mogłeś być spokojny,
Taki Napoljon, taki geniusz wojny,
On wszystko wiedział, jak się kim posłużyć,
Jak użyć swoich, jak Polaków użyć.
Co to mieć pewność, że błędu nie zrobię,
I że tam Cesarz zdala wie o tobie...

Raz tylkom widział w tym dniu Napoljona,
Gdy z białych dymów odkryła się strona,
Jak stał na koniu w pośród jenerałów,
Spokojny w ogniu, jakby drwił z wystrzałów..
Nie... nie... on nie drwił, on tego nie umiał,
On zapał wrogów spojrzeniem przytłumiał,
I coś w nim było czego drugi nie miał,
Gdzie się pokazał — głos duszy zaniemiał...

Któż o Mozajskiej nie słyszał potrzebie,
Przepowiedzianej kometą na niebie?
Kto z niej ocalał, kto idąc o szczudle,
Opłakał rany w swym ojczystym źródle,
I między swemi odpoczął po trudach,
To może o niej mówić, jak o cudach.

Mam ja trzy bitwy, które przypominam,
Powiem, zapomnę i znowu zaczynam,
Trzy moje bitwy, jedna milsza drugiej;
Mniejsza mi oto, kto w nich miał zasługi...
Lecz pod Mozajskiem moi bracia mili,
On wszystko znaczył, nie my tam znaczyli.

Jak świat - niczyje niewidziało oko,
Przestrzeń stepową, ogromną, szeroką,
Tak zarzuconą ciałami żołnierzy,
Że się zdawało, że świat zmarły leży;
Zdemontowane działa, ścierwa koni,
Trupy linjami, pełno różnej broni...
I cisza. - Tylko gdzieś na skraju ziemi
Francuzi ciągną szyki ściśniętemi,
Cesarskie gwardye, huzary, dragony
Z rozpuszczonymi na plecy ogony,
W hełmach pół stalnych, pół z tygrysiej sierści,
I nikną w stepach, jakby w państwie śmierci.

Nie byłem w Moskwie, gdy ogniem gorzała,
Lecz mi znajoma ta historya cała,
Z sznurkiem na szyi kacap się wygadał,
Dlaczego ogień pod mury podkładał,
A czy kto wierzy, czy mi nie uwierzy,
Powiem jak było, że to dla kradzieży.
I podła zbrodnia weszła w cnoty państwo,
Jak Piłat w "Credo", jak car w Chrześcijaństwo.

O Moskwie mówią różnie ludzie różni,
Niemieccy kupcy, angielscy podróżni...
Jam widział Moskwę — skarbce i pieczary,
Gdzie w trumnach leżą stare ruskie cary
W ciemnych kapliczkach pełnych bohomazów,
A przy ich grobach, na powierzchni głazów
Widać głęboko wyżłobione doły
Niewolniczemi moskiewskiemi czoły;
Co wejdzie który, to się żegna, klęka,
A do tych żegnań wzwyczajona ręka,
Już je tak wprawnie na powietrzu kryśli,
Że się przeżegna, nim człowiek pomyśli,
I czołem bije i znowu się żegna,
I wciąż to samo, aż go drugi zegna.

A za co taka wdzięczność dla tych carów?
Za dzieciobójstwa?... I za rzeź bojarów?...
Oni nie wiedzą — im tylko tak każą —
Przed każdym carem w ziemię padać twarzą,
Żywy czy zmarły, wybijać pokłony,
I czapki rzucać i walić we dzwony.
Wiary tam niema - przeciwnie jest wiara,
W moc okrucieństwa nieznanego cara.
Cerkwie pustkami po słobodach stoją,
Cara się boją, lecz Boga nie boją.
Bóg tak wysoko, a car wszystko może,
Ześle na Sybir, tak knutami zorze,
Pop w karczmie pije, pogłaskując brodę,
Djaki się biją o popadje młode,
A starowierce, rozkolniki głupie
Tłómaczą pismo, siedząc przy chałupie.

Kacapy, ruskie dzieci nastojaszcze,
Które car kaźni a czasem pogłaszcze,
Bojąc się, żeby kiedy z tych brodaczów
Nie wyszedł jaki Dymitr lub Pugaczów —
Przesiąkłe rybą i zgniłą rogoża,
W której towary po Moskwie rozwożą,
Kacapy ruskie, serce Moskwy groźnej,
Na podobieństwo ruskiej zimy mroźnej,
Dziwne, a razem straszne wiodą życie,
Co się objawia przez ciszę lub wycie.

Może was nudzę?... nie bacząc na ludzi,
Tyle starego, że drugich wynudzi,
Bo bracia moi, co ja dzisiaj mogę?
Lecz dawniej, dawniej... pięćdziesiąt mil w drogę
Tam i napowrót na rozstawnych koniach
Lecę z rozkazem, po górach, po błoniach,
Co stacja tylko przesadzę ze siodłem...
Takie ja życie w mej młodości wiodłem.

Szczęśliwy byłem, żem się w pole dostał,
Lecz mnie martwiło, żem się z Xięciem rozstał,
I rozmyślałem, jakby to odrobić?
Jedyny sposób, tęgo Rusów pobić.
Czekałem tylko okazyi zręcznej,
Żeby wykonać pomysł taki wdzięczny!...
Jakoś to bywa, że znajdzie kto szuka,
Słowem najpiękniej udała się sztuka.

Pod Czeżykowem Xiążę miał komendę;
O całej bitwie gadać wam nie będę,
Bo znając dzieje naszej polskiej broni,
Każdy z was bracia musi wiedzieć o niej.
To tylko powiem ku Xięcia pochwale,
Że plan miał piękny, bił się doskonale,
Może zanadto w bitwie się narażał,
Lecz on tak za nic Moskali uważał,
Że raz odcięty przez kozacką szajkę,
Zamiast pałasza w rękę wziął nahajkę,
Boby go wstydem całe życie bodło,
Że dobył pałasz na hałastrę podłą.

Na jednym wzgórku, jak stąd tam, niedalej...
Wciąż na nas grzmiało dziesięć dział Moskali,
A co raz kropną, to się zrobi luka.
Stać za gorąco, uciekać nie sztuka...
Coś mi szepnęło... bracia w imię Boże!
Pokażmy wrogom, co to hułan może!
Kosko do swoich temiż słowy prawie -
Puszczamy... konie parsknęły w kurzawie,
Widząc to Moskal, jak nie plunie w oczy,
Zaraz nam kilku ze siodeł się stoczy....
Już chcą się cofać... Co to, na pół drogi?
Kto Polak — naprzód! a rozdepczem wrogi.
Kosko toż samo... Chwila nie potrwała,
Moskal pobity i zabrane działa...
Prowadzim - dudnią owe ruskie puszki,
A jak je zowią Moskale matiuszki.
Xiążę się pyta: kto to? kto to taki?
Wita z daleka przychylnemi znaki,
Jam się przybliżył - dwa palce na czole -
Teraz wie, po co darłem się na pole.

"Cieszą mnie wielce piękne czyny panów,
Nowa to sława dla polskich hułanów,
I bądźcie, oh! spokojni panowie,
Że się o waszem męstwie Cesarz dowie".
Potem mi rękę najprzychylniej podał,
Kończąc to wzrokiem, co słowem nie dodał.

Wiecie wy bracia, co to bydź żołnierzem?
Jest wielu, co się upędza za krzyżem,
Lecz mnie w tej chwili obojętnem było,
Czy się co będzie na piersiach świeciło,
Jam był szczęśliwy, com do dziś przechował:
Żem kochał Polskę, a wodzów szanował.

Owa kampania, z której to wyjść miała
W dawnych granicach Polska nasza cała,
Kampania polska, jak ją wtedy zwali,
Bo Polskę tworzy, kto bije Moskali,
Jeszcze mi jedno wspomnienie zostawia,
Które staremu powieki ołzawia.

Pamiętam, długa Medyńska równina
Zaraz za groblą tuż się rozpoczyna;
Krzaki - gdzieniegdzie siwy dąb się szerzy,
Drzew starych mało, najwięcej młodzieży,
Nie skłamię, mówiąc: że, ile tych krzaków,
Tyle tam było ukrytych Kozaków.

Jedziemy groblą, jak powyżej rzekłem:
A tu Kozactwo, jakbyś zatrząsł piekłem
Leci jak wściekłe, doskonałe konie,
Płatów ich młody formował na Donie,
Lecą zgarbieni, bo oni tak siedzą,
A krzyczą zdala, myślałby, że zjedzą.
Przed nimi Płatów tuż dojeżdża koniem
Jam odciął tamę a wiarusy po nim
Jak się zakręcą, chlast, chlast - spadł, my dalej,
A tu brodaczów gromada się wali.
Piki nad głową: "Krzycz pardon laszeńku",
A my na naszych szkapach pomaleńku,
Niby ich gonirn, w rzeczy tylko straszym...
Ja najlepszego miałem w pułku naszym,
Com go był zabrał z Xiężnej Orłów stada,
A ów najlepszy ledwie, że nie pada.
Cóż rzec o innych; wywłoki wierutne,
Łby pozwieszały, głodne, to i smutne.
Kozacy, widząc jak ich nasi gonią,
Zsiadają z koni — paf! paf! kulki dzwonią...
Gdy się tak bawim, leci Kozak stary,
Broda zadarta, konik pod nim kary,
I z dala wrzeszczy: dajcie jenerała!
My wam oddamy!! - Wiara ognia dała,
Żaden się z naszych nie domyślał chwatów,
Że ów oficer ranny był to Płatów,
I że na tyłach Tyszkiewicza wzięli;
Kręcił się, krzyczał, kaci go wiedzieli,
Ale pamiętam owego Kozaka,
Dzida sążnista, i broda ot taka.

Po Tyszkiewiczu Rzyszczewski dowodził,
Że nic nie mówił, gdy od nas odchodził.
Jam wziął komendę i wiara mnie słucha.
W bitwach mi nigdy nie zabrakło ducha,
Lecz ufność braci dodała go więcej...
Trzepim się tęgo, co raz to goręcej,
Raz pierzchną, znowu powracają z krzykiem,
Tymczasem nasi porządniejszym szykiem
Poczęli odwrót — Kozactwo naciera,
Coraz to żwawiej a żwawiej dopiera,
Jak grzywa konia ze wszystkich stron lecą,
Pułk mój rozerwać z wściekłością się miecą,
Tak, że już naszym i siły nie staje,
Tu się z tym ścierasz, tu drugi nastaje,
Tegoś przewrócił, a ten w ciebie mierzy,
Temu parujesz, a ten cię uderzy.
Niech co chce będzie, ja z miejsca nie schodzę,
Pałasz nad głową, równo trzymam wodze,
Temum ściął lancę, łeb naznaczył temu,
Lecz w końcu trudno na wszystkich jednemu;
Spojrzę za siebie, mój pułk już daleko,
Kozacy za mną - bywaj zdrów, rozsieką.
Uczułem pchnięcie, omdlałem na sile,
Wypuszczani cugle i z konia się chylę.
"Bierz go w niewolę", słyszę głos kozaczy -
Byliby wzięli — los zrządził inaczej,
Bo w tejże chwili oddział naszych braci,
Widząc mnie, jednej minuty nie traci,
Jak wytnie ognia - dym w powietrze buchnął,
Kozacy pierzchli, jakby puch rozdmuchnął.
Czemu wspominam tę ostatnie bitwę,
Tę całodzienną z Kozactwem gonitwę?
O bracia moi! bom pierwszy raz wtedy
Dowodził pułkiem na tłumy czeredy.
I dzięki niebu, a żołnierskiej cnocie,
Nie zginęliśmy w tym smutnym odwrocie.

Wszystko w tym czasie było już w nieładzie,
Już marudery wlokły się po zadzie,
Po trzech, po czterech owiązanych w chusty
Ciągnęło zwolna przez step śnieżny, pusty,
Szło pokąd mogło, a jak sił nie stało,
Padło na suche śniegi i kościało.
I tak po drodze nie rzadko się zdarza,
Trafić na kości, jakby śród smętarza,
Które na poły zawiała śnieżyca;
Gdzieniegdzie sterczy saperska bermyca,
Gdzieniegdzie kaszkiet z blachą pozłacaną,
Tam wrona spada na kupę zawianą,
Tam wilcy ciągną, przywabione łupem,
Tam kawki wrzeszczą nad zawianym trupem;
Na kraju w śniegach leż)' koń dragona,
A jeździec przy nim zasypia czy kona,
Może o Francyi marzy zadumany,
0 pięknym domku nad brzegiem Sekwany,
I o winnicach, co się w polu złocą...
I pyta, po co przyszedł tu? hej, po co?
ON to wie tylko... w ustach marzną słowa,
Sen obejmuje, Francjo bywaj zdrowa!
W naszych oddziałach coraz to mniej ludzi,
Ten zniechęcony, drugi gdzieś marudzi,
Trzeci na wozie z zawiązaną głową
Siedzi podobny na marę grobową,
Czwarty w niewoli - piąty zmarzł na śniegu,
Inny, któremu koń okulał w biegu
Sciąga kulbakę z biednego wywłoki,
Co ledwie robi zapadłemi boki,
Podpina kaszkiet, chorągiewkę ima
I rusza naprzód, chociaż drogi niema.
Wierny koniku, nie patrz za hułanem,
On ci drabinki nie założy sianem,
Ni sakwy owsa nie wsypie do żłobu,
Wierny koniku, bieda na was obu.
I tak dzień po dniu tem gorzej im dalej,
Francuzi wciąż się cofali, cofali,
Straszny był widok, kiedy przez te śniegi
Wlokły się, jęcząc nieszczęśliwe zbiegi.
Po głuchym stepie, jak oko zasięże,
Snują się widma grobowe, nie męże.
Orły złociste francuskich sztandarów
Porozrzucane leżą wśród obszarów.
Co raz, to jakieś widmo w dali jęknie,
Ramiona na wiatr rozpostrze, przyklęknie
I padnie trupem na zawieję suchą,
Zawyje stado wilków — i znów głucho.

Żołnierz, jak wiecie bracia nieuważa,
Lecz straszny widok owego smętarza,
I myśl bolesna o upadłej chwale,
Takie mi nieraz sprowadzała żale,
Że, gdyby mnie Bóg poetą byt stworzył,
Możebym jaką straszną pieśń ułożył.

W Warszawie, pierwszy z domu list odbieram,
Uszczęśliwiony, co prędzej otwieram:
Przyjeżdżaj, piszą do mnie, ojciec kona,
W domu płacz wielki, nieszczęśliwa żona
Zbolała patrzy na śmiertelne łoże;
A ojciec woła, że skonać nie może,
Pokąd się przed nim drogi syn nie stawi,
Pokąd go dłonią nie pobłogosławi.

Lecę co prędzej. — Zapóźno niestety!
Zastaję tylko płaczące kobiety,
I woń kadzideł co się wije w wietrze,
Najboleśniejsze dla sierot powietrze,
Co się tak długo kątów domu trzyma,
Przypominając, że kogoś już niema.

Podać mi konia! — Zostawiam rodzinę,
Będę żył - dobrze, a zginę - to zginę!
Z szczupłym oddziałem wyruszam z Krakowa,
Może na zawsze... Polsko! Bywaj zdrowa!
W drodze wstrzymany Austryjaków siłą,
Cóż było robić, oręża nie było,
Choć żołnierz polski podówczas był gotów
Bronić się Niemcom, choćby kołmi z płotów;
Skończone. —

Wracam rad, nierad pod strzechę,
Unosząc jedną w sumieniu pociechę,
Żem walczył szczerze do ostatniej chwili,
I wtedy skończył, gdy wszyscy skończyli.

Ale gdzie koniec walki sprawiedliwej?
Kto ją zakończył: wolny lub nieżywy!
A my nie zmarli jeszcze i nie wolni...
I co to znaczy? to, żeśmy niezdolni,
Niezdolni podnieść za Polskę pałasza,
A przecie Polska - to ojczyzna nasza.
Ta myśl najpierwej wstydem kraj oblała,
Zabrzekła słowem, w czyny się odziała...
O czem pomówim, gdy się zdarzy pora,
Jak się zejdziemy innego wieczora.

Kiedy po wojnie do rodziny dążę,
Wieść mnie dochodzi, jak zginął nasz Xiąże...
I patrzcie bracia, jak czasem włóczęga,
Cygan, w daleką przyszłość wzrokiem sięga...
Jednego pomnę letniego poranka,
Gdym był przy Xięciu, przyszła raz Cyganka
I piszczy, łazi, a świętości prawi,
Bo Cygan razem kradnie, błogosławi,
I klnie i prosi, czaruje i wróży,
Słowem tak Bogu, jak i djabła służy.
O, Xiąże Panie! daj rękę zobaczę,
I prosi baba, ledwie że nie płacze.
Xiąże się rozśmiał i rękę otwiera,
Ja na to patrzę, na śmiech mi się zbiera,
A bardziej jeszcze, gdy ta zyzooka
Coś tam mruknęła, że mu grozi sroka.
Puściła rękę, skłoniła się, wyszła,
I nie żądała nic i już nie przyszła.
Próżno się Xiąże silił wytłómaczyć,
Co ta Cyganki wróżba może znaczyć,
Aż oto Elster!... Ha, pokój twej duszy!
W świecie się jeszcze nieraz zawieruszy,
Lecz ty już więcej nie rozwiniesz znaków,
Nie staniesz mężu na czele Polaków;
Stary grenadjer napoljońskich czasów
I hułan, jednych żołnierze zapasów,
Podadzą sobie na twym grobie dłonie
Ku wspólnym celom, ku wspólnej obronie.
I długą, długą zawiodą rozmowę,
Na broniach smętną opierając głowę.
Nie moja to rzecz opowiadać dzieje,
W ustach małego wielka rzecz maleje;
Ja w mego życia zamykam powieści
Imiona, które dusza moja cześci:
Xięcia Józefa i Cesarza imię,
Bom się je uczył czcić w działowym dymie;
I grób pod Lipskiem jak i na Helenie,
Kędy wierzb gęste upadają cienie,
Często mi w myśli snują się i smęcą,
I choć tak smutne, ku sobie mnie nęcą,
Żebym chciał nieraz przy zachodzie słońca
Chylić się przy nich jak brzoza płacząca,
I przypominać dawne czasy w szmerach,
I kłonić czoło na wielkich literach,
Z których się imię nieśmiertelne składa,
Imię tak krótkie, co tak długo gada.

Domowa strzecho! żono ukochana!
Cerkiewko! z której dzwonek dzwonił z rana,
Poczciwy ludu zadumany, śpiewny,
Szczery jak dziecię, jak sierota rzewny!
Synowie moi! przyjaciele moi!
O was dziś starzec na wygnaniu roi
Samotny, życie wspomnieniami słodzi,
Patrząc na słońce, co mu w oczach schodzi,
Na słońce życia, co niegdyś tak cudnie,
Świeciło z rana, paliło w południe.
Każdy zakątek mej wioski rodzinnej,
Gołębnik, ogród, strumyk srebropłynny,
Lasy milczące i niwy okryte,
Dęby rozrosłe, wiekiem niepożyte,
Wszystkie drożyny, jak się gdzie rozchodzą,
Łąki rozległe, gdzie bociany brodzą,
Pasieki, kędy brzęczą pszczoły złote,
0 was ja ludziom niby bajkę plotę;
Bo nami zawsze ta myśl rządzi płocha,
Że wszystkim miłe co jeden ukocha,
Jakby się ludzie nie różnili w niczem
Sercem, umysłem, chęcią i obliczem.
W roku trzydziestym, w czasie naszej wojny,
Jam pędził żywot szczęśliwy, spokojny,
Pokąd mnie wieści nie doszły bolesne,
Wtedy me chęci już były niewczesne...
Przyjeżdżam, wojsko do Austryi przechodzi,
Wojsko! armaty! a czyż się to godzi,
Czas jeszcze! idźmy! odważnie uderzeni,
Pobijem wrogów, stolicę odbierzem...
Lecz nie słuchano i wówczas - o wstydzie!
Widziałem naród, jak w niewolę idzie,
Jak mu omdlewa nieznużone ramię,
I jak broń we krwi nie zbroczoną łamie.
O! wodze! wodze! niech wam Bóg nie pomni,
Waszej ucieczki, ludzie wiarołomni,
I niech was nigdy nie dotyka karą
Za takie wojsko, za lud z taką wiarą.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Bracia kochani! do czego ja dążę?
Ot - życie człeka z życiem ludu wiążę,
Bo nie rozumię Niemców zaślepionych,
Pijących piwo w ogródkach zielonych;
Kiedy ojczyzna o pomoc nań woła,
Oni spokojnie siadają do stoła,
Knastrem nabiwszy swoje porcelanki,
O dzieciach gwarzą wychylając szklanki.
Młodzież rozprawia o Szylerze, Getem,
Kiedyby trzeba naprzód iść z bagnetem.
A dobre Niemki, ubogie na duchu,
Zgadując ile wełny jest w wańtuchu,
A ile pończoch może być z tej wełny,
Patizą na kufel zamykany pełny.

Niemca marzenie niesłychanie skromne,
Bryka ładowna i konie ogromne,
Kilkoro dzieci, które kantor uczy,
Żona milcząca i piwo co tuczy,
Dom w krzyż stawiany, otoczon parkanem,
Taczki przed sienią, buda nad brytanem,
Izba bielona, podłoga wymyta,
Biblja zamknięta, którą w święto czyta,
Wiersze poetów, które z życiem całem
Będą na zawsze w stosunku tak małym,
Jak myśl niemiecka i niemieckie życie;
Biała szlafmyca, wygodne okrycie,
Spokojny walec co nie trudzi bardzo,
Resztą, jak rzeczą nie potrzebną gardzą.

Lecz u nas bracia! u nas inna sprawa,
Szczęście Polaka, gdy pod bronią stawa!
Domu zaniedba, kraju nie zaniedba!
O lud się troszczy, a o dzieci niedba!
Jego ogrodem - las szumiący stary,
Odzie za zwierzyną bobrują ogary,
Domek gościńcem na przyjęcie braci,
Z którymi chętnie chwilkę czasu traci,
Jak pole zorze, jak pozbiera zboże,
Trzeba mu braci, bez nich żyć nie może;
Z żoną tak szczęście, jak nieszczęście dzieli,
W niewoli dzieci chowa na mścicieli,
Co kto napisze wierszami, czy prozą,
To go unosi lub napełnia zgrozą,
Co napisane, to prawdą być musi,
A nie, to podły — co człowieka kusi.

W każdym Polaku są tęsknoty wieszcze;
Jak celu dopnie - to nie koniec jeszcze,
Ciągle pracuje, nigdy nie strudzony,
Jak ów polonez zwany nieskończony,
W którym się szablę jedną ręką trzyma,
A drugą piękność coraz inną ima...

Otóż kochani, gdy mówię o sobie,
To mimowolnie w bok wycieczki robię;
Kochałem ludzi, więc o ludziach gwarzę;
Kochałem wolność, o wolności marzę.

Co się tam u nas działo, wiem po trochu...
Nieraz z ciemnego wymknąwszy się lochu,
Gość nieznajomy w moje drzwi zapuka,
Polak ratunku u Polaka szuka.
Zostań się z nami, jak tylko chcesz długo!...
Z nim, gdy posiedzę noc jedną i drugą,
A strasznych waszych nasłucham powieści,
To jak pijany chodzę od boleści,
To ból, to zemsta miota mną na przemian,
Czyby kuć kosy, czyby wezwać ziemian,
Nie wiem, co począć, i gryzę się w sobie,
Że naszych męczą, a ja nic nie robię.

Nareszcie przyszedł on rok tak pamiętny,
Z wszystkich lat nędzy ów najbardziej smętny,
W którym się Polska krwi oblała rosą,
Polacy legli pod wieśniaków kosą,
Co niegdyś zboże i Moskali siekła,
Dziś po niej własna polska krew pociekła...
O koso polska! gdybyś się ty była
Pod Miłosławiem w wrogów krwi nie zmyła,
Gdybyś niemieckich nie nażęła snopów,
Jabym cię przeklął koso polskich chłopów.

W czterdziestym szóstym wracam w moje strony
Którem opuścił po śmierci mej żony,
Przyjęty szczerze po starym zwyczaju,
Długośmy w nocy gadali o kraju,
O tem, o owem, siadłszy przy kominku,
Kury już piały, gdym szedł ku spoczynku.
Rano gospodarz drzwi otwiera z lekka,
Donosząc, że mnie Ruś poczciwa czeka.
Otwierani okno: Piotr z starym Fiedorem,
I drugich wielu stoi przede dworem,
Zeszła się cała Tadańska gromada;
Wychodzę, Fiedor do nóg mi upada:
"Oj panie! panie! gdzie to wy daleko,
Za siódmą górą, gdzieś za siódmą rzeką,
Jeśli wam dobrze panie za Dunajem,
I jak to mówią: nie tęschnisz za krajem,
Jeśli tam wszystko, jak tu ciebie lubi,
A dobre jakie serce przyhołubi,
To dzięki Bogu... to wielmożny panie,
To już tam lepiej... niechaj pan zostanie!
Lecz jeślić tęskno, jeśli nie masz człeka,
To w każdym progu Rusin z chlebem czeka.
Czem bohat tem rad, a każdy ugości,
I zrobi wszystko dla waszej miłości,
A gdyby na was przyszła jaka bieda...
Nie bój się panie, Rusin ciebie nie da!
Mnie tu słuchają wszyscy naokoło... "
Tu kiwnął głową, ręką otarł czoło,
Spojrzał po drugich, jakby zwrokiem badał,
Czy nie zawiele przed Lachem wygadał.

"Bóg zapłać Fedko! jeśli tu osiędę,
Toć chyba z wami i szczęśliwy będę.
A bać się czegoż?... nie widzę potrzeby...
Ja stary żołnierz... to broń Boże, żeby... "
"Tak, bo to panie tu coś ludzie robią,
To noże kują, to kosy sposobią,
A codzień przyjdzie Grentzjegier do chaty,
Albo z gorzałki, flaszką żyd brodaty,
Czasem starosta do siebie zawoła... "
(1 znowu Fedko rękę wzniósł do czoła, )
"Ale nie bójcie się wielmożny panie!
Odzie Fedko będzie, tam się nic nie stanie!"
Ludzie odeszli, ja został przed drzwiami,
Chodzę i myślę, co to będzie z nami?
Czyby powstanie? lecz mi się nie widzi,
By je robili Grentzjegry i żydzi,
Tu coś strasznego w tej rzeczy się knowa,
A któż wie... może humańszczyzna nowa!...
I jakby w jakimś półsennem widzeniu,
Straszny mi obraz stanął w oka mgnieniu:
Leci pijana, krwią ociekła tłuszcza,
Morduje starce, dzieciom nie przepuszcza,
Topory, cepy i robocze widły
Wznosi do góry z krzykiem tłum obrzydły,
Niewiasty wiejskie rozpojone, wściekłe
Smieją się z trupów ciepłą krwią ociekłe,
Palą się dwory i spichlerze zbożne,
Po lasach błądzą mdle sieroty trwożne,
A przy ognisku chłopstwo rozjuszone,
Pijąc obmyśla, w którą pójdzie stronę;
Tam stary szlachcic i na oczy ślepy
Przejrzy odrazu, gdy uczuje cepy —
I spadły cepy jak na uschłe zboże...

O! precz z tem widmem! tak się stać nie może...

A tak się stało!... kraj własną krwią spłynął,
Z dawnych znajomych, kto lepszy to zginął,
Poległych braci męczenników zgonem
Zwieźli do Wiednia cesarskim furgonem
Na pośmiech Niemcom, na znak przed oczyma:
Że już pobici, że już Polski niema.

O! bracia moi! na ten widok krwawy,
Wyjąłem z pochwy stary pałasz rdzawy,
I ślubowałem ojczyźnie i Bogu,
Jeśli żyć będę, pomścić się na wrogu.
Przebaczyć można krzywdy osobiste,
Lecz nigdy bracia męczarnie ojczyste.
Kto je w niepamięć puszcza, kto przebacza,
Na niewolnika zejdzie lub tułacza,
Skrzywdzi ojczyznę, kto jej krzywd zapomni,
Walczmy do śmierci! niech wiedzą potomni,
Żeśmy głęboko ból narodu czuli,
I że kajdany, w które nas okuli
Rozrywaliśmy, jak pajęcze sieci,
Że walka na śmierć przechodzi na dzieci,
Jak święte prawo nakazane z nieba;
Można przebaczyć, lecz wprzód pobić trzeba.

Nareszcie chwila błysnęła sposobna,
Rzecz niepodobna stała się podobna,
Bramy Kufsteinu i Szpilberga bramy
Spadły z wrzeciądzów przed więźniów oczami.
Biedacy w wilgłych ciemnicach oślepli,
Tęskni za słońcem, co kości ociepli,
Nie myśląc wcale o końcu niewoli,
Płakali tylko, że ich łańcuch boli.
A gdy ból przeszedł, wzdychali do nieba,
Robiąc dla braci czarne krzyże z chleba,
O których z śmiechem gadali żołnierze,
Że chleby więźniów, są te czarne krzyże.
Pająk na kratach jedyny towarzysz,
Z którym bezpiecznie godzinę przegwarzysz,
Znajome w wietrze latające muchy,
Mysz, co wychodzi z kąta na okruchy,
I wreszcie cicho zaśpiewana śpiewka,
To szczęście twoje, to twoja rozrywka.
Spojrzysz po ciemnym jak jama więzieniu,
Słoma się żółci, dzbanek stoi w cieniu,
Promień słoneczny przewija się na niem;
Słoma twym będzie ostatnim posianiem,
Ze dzbana Niemiec strażnik dla ochłody
W ściśnięte zęby wsączy kroplę wody.
A słońce? słońce czy padnie na oczy,
Nim utęsknione wieczna mgła pomroczy?
I tak, powoli marniejesz dzień po dniu,
I próżno jak grób wołasz "stój przechodniu"
Nikt cię nie słucha i nie spojrzy na cię...
Pomyśleć o tem — to już smutno bracie...

Z takiego życia komu los dozwoli
Wrócić do chaty, do ojczystej roli,
Z jakąż radością dawnych druhów wita,
Przeciera oczy, nie sen że to — pyta?
Jeszcze na nogach niezgojone rany,
Jeszcze mu w oczach stoją ciemne ściany
I dzban i słoma i nie wie wpół senny,
Czy to przyjaciel czy strażnik więzienny.
Widziałem takich więźniów bardzo wiele:
Jednych, jak krzyżem leżeli w kościele,
Drugich, jak ku mnie wyciągali dłonie,
Trzecich, jak tępe poostrzyli bronie.

I ja mój pałasz ściągnąłem z nad łoża...
Godzina bije! dziej się wola Boża,
Odym go raz pierwszy do boku przypinał,
Jakbym na nowo życie rozpoczynał,
Uczułem, jak mi krew krąży po żyłach,
Jak mi coś nagle przybywa na siłach...
Dosiadam konia, pędzę na obszary,
Ogień mnie pali! — Ej, to ja nie stary!
Samborska gwardyo! zacne polskie plemię,
Żaden z was pewnie w tych ruchach nie drzemie..
A czy też czasem o mnie wspominacie?

Jakich ja ludzi widziałem — hej bracie!
Przychodzi Niemiec — to mu w oczy jeżem,
On za broń bierze i my za broń bierzem,
Nie zachodź drogi, bo rzniem jak do dzika,
Nie natrafiłeś Niemcze na młodzika.
Widząc to Niemiec z innej strony haczy,
Znaleźli sobie jednego z rębaczy,
Z huzarów pułku, wiedeński kawaler,
Austryjak psubrat — nazywał się Szaler.
Zwiedzał on różne uniwersytety,
Pil w brudnych knajpach, bil się na florety,
Na zgromadzeniach głupie mowy miewał,
I najdonośniej bierbasem śpiewał.
Był sekundantem w wszystkich pojedynkach,
Rozbijał stoły i wrzeszczał po szynkach;
Lecz że to jeszcze honor był za mały,
Zapragnął w wojsku austryjackim chwały.
Cóż łatwiejszego jak w Austryi się wsławić:
Zabić kobietę, sierotę pokrwawić,
Kijem żołnierza wybić na paradzie,
Podeptać kogo, kiedy sam się kładzie,
Ślepego zepchnąć z równej drogi w parów,
To dość — by sławnym zostać u huzarów.

Dzban wodę nosi, aż się urwie ucho;
W Austryi rębaczom uchodzi na sucho,
Lecz za to w Polsce fortuna ich zwodzi,
Niemczyska giną często... nic nie szkodzi'

W tem miejscu bracia słusznem mi się zdaje,
Ponieważ inne znam niemieckie kraje,
Gdziem wiele ludzi znał i bardzo cenił,
Nawet jak wiecie z Niemkąm się ożenił,
Kobietą zacną i Polsce życzliwą,
Więc, żeby słów mych nie rozumieć krzywo,
Oświadczam głośno i na tem zakończę,
Że Prus i Austryi do Niemiec nie łączę;
Austrya i Prusy — to zbójce wędrowni,
O czem gdzieindziej pisano wymowniej.
Niemcy poczciwi, jak się wyżej rzekło,
Znani przez swoją flegmatyczność wściekłą,
Ludziom wogóle drogi nie zachodzą,
Nie pomagają wiele i nie szkodzą.

Otóż ten Szaler zjeżdża do Sambora.
Jakoś w jesieni, chłodna była pora,
Chodziłem wiele, on tuż za mną, wszędzie,
Gdzie ja usiędę, tam i on przysiędzie,
A wciąż przycinków złośliwych nie szczędzi;
Widzę, że Niemiec za daleko pędzi,
Więc z góry po nim: "a milczeć psi synie,
Cóż to, ty myślisz, że w nas woda płynie,
Ja cię nauczę... " od słowa do słowa,
Niemiec się szczurzy, a więc rzecz gotowa.

Nazajutrz czekam — przychodzą, ja stoję,
Wziął szablę swoję, ja dobyłem swoję,
Nie wyszła chwila, raz, drugi się złożem,
Szach, wyżej oka przeciął mnie jak nożem.
Krew mnie oblała, sekundanci lecą —
"Czekajcie! jeszcze pobawim się nieco,
Proszę do tańca!" — Niemiec znów się składa,
Lecz w chwili, kiedy widzę, że cios zada,
Odcinam pałasz, a przez to odcięcie
Widząc sposobność, zadaję mu pchnięcie.
Tędy mu weszedł, wyszedł pod łopatką;
Było to pchnięcie szczęśliwe jak rzadko,
Bom go tak sprawnie pod żebro uderzył,
Że nad pięć minut dłużej Niemiec nie żył.
Jak na początek, żeby się szczęściło,
Dobry i jeden, bogdaj więcej było...

Znana wam dalsza wypadków osnowa:
Jak Węgrzy posłów przysłali do Lwowa,
Jak dobrodziejstwo niemieckie nam wyszło,
Jak się krew lała i do czego przyszło.
Wiecie i o tem, że jak zdołał który,
Tak się do Węgier przeprawił przez góry;
Ja znałem drogę, bom tamtędy jeździł,
Kiedym się w górach przez lat kilka gnieździł;
Więc do Eperies przemknąłem się łatwo,
Gdziem was powitał, zacna polska dziatwo.

Boże łaskawy! Jak to ten czas leci,
Z ojcamim służył, dziś widzę ich dzieci,
W walce o wolność Polska się nie znuży,
Ojciec się strudzi, to syn Polsce służy.
W Eperies Węgrzy przyjęli nas szczerze,
Oddział nasz bronie jakie można bierze;
Nie było koni — to walczmy piechotą,
Ojczyzna nasza rodzi młodzież złotą,
Co chcesz z niej zrobisz — czy konno, czy pieszo,
Jakby do tańca w pole bitwy spieszą.
I co dziwniejsza, wciąż się będą kłócić,
A kiedy przyjdzie na wroga się rzucić,
Wszystko w porządku, jeden z drugim dobrze,
I z takim Niemcze chcesz coś zrobić? - zróbże!

Przyszliśmy myśląc, że ci Węgrzy mężni,
Że w boju dzielni, że w siły potężni,
Aż tu nie tęgo, rozstrój, zamieszanie,
Ruchawka widzim, ale nie powstanie;
Korpus się cofa, Niemiec z przodu praży,
Ha! idźmy bracia, cokolwiek się zdarzy,
Cokolwiek przyjdzie: Zginiem lub zwyciężem,
Zawsze coś padnie pod polskim orężem.

Kiedy tak stoim linją wyciągnioną,
Patrzym, aż niosą chorągiew czerwoną,
Co wiatr powionie, to orzeł się bieli,
To jeździec Litwy, co z nim losy dzieli.

Chorągiew polska! Ha, Bożesz mój drogi!
Patrzym, a w duszę wchodzi spokój błogi,
Jak, kiedy bracia na tułactwie komu
Przyśni się czasem, że wraca do domu...
Więc "Jeszcze Polska..." chłopcy jak zanucą —
Kiedyż to mi się z oczu łzy nie rzucą...
Pójdź orle biały, pójdź nasz polski ptaku!
Zobaczą ciebie wrogi na krępaku!
Jak chmurę białą, poprzedniczkę gromu
Prowadź nas ptaszę do matki, do domu...
Da Bóg, że ciebie polski orle biały
Na wiatr rozwiniem z nad Wawelu skały,
Z kościołów Wilna, gdzie słychać jęk bólów
murów Warszawy, z zamku polskich Królow.

Słuchajcie bracia! kto chorągiew trzyma,
Najliczniejszego wroga bać się niema!
Czy wy nie wiecie, że ten orzeł biały,
To dziedzic waszych ojców chwały?...
Oni w mogiłach, a ptak z nami leci,
On tam nie łupy da, lecz wolności — dzieci!
Wolność! Ojczyzna! Polska!
Wielkie słowa!
Polacy my! odważni! w górę głowa!.
Marsz! marsz Polacy...
Krzyk się straszny zrobił,

Czułem, że z nimi cały światbym pobił.
Takiej młodzieży niech mi kto da... wiele?
Tysiąc! a pole wrogami zaścielę;
Jeden w drugiego rycerze powiadam,
Dlatego w Bogu nadzieję pokładam,
Że będzie Polska, ody ma takie dusze,
Że jak pomyślę o nich, płakać muszę...

Dziś dla tułacza przyjemność codzienna,
Czy wiecie jaka? ot, lista imienna
Mojej poczciwej młodzieży z pod Barczy
Więcej nic nie mam — lecz i to wystarczy.

I tu nas było ośmdziesiąt, nie więcej,
A Niemiec widział nas dziesięć tysięcy...
Ha! ha! i prawda, bo przy sprawie bożej
Kiedy kto stawa, to się w stokroć mnoży.

Jak bo to było, kto wie niech dopowie,
Ja dziś nie zawsze dowierzam swej głowie.
A przytem lubię, kiedy usta czyje
Z miłością mówią o tem, czem ja żyję.

Z całej kampanii o zacni młodzieńce!
Czyście wynieśli zasłużone wieńce.
Orzeł je polski na swej niesie szyi,
Zresztą nie widać na piersi niczyjej.

Po co je nosić, gdy to białe ptaszę
Miłą ojczyznę okrążając naszę,
Ody się obniży nad rodzinne strzechy
Ileż tam w serca naniesie pociechy?
Ojcowie wasi, matki, siostry młode,
Co wyprawiały walczyć za swobodę,
Z jakąż radością zobaczą w tej chwili,
Żeście porówno jak męże walczyli,
Żeście pojęli, że nic dla was chwała,
Lecz dla tej matki, co wam życie dała,
Dla naszej Polski równej, płonnej, bratniej;
Równości, pracy znak ten nie ostatni,
Wieńcem srebrzystym na chorągwi świeci,
Jak wasza cnota moje drogie dzieci.

Kiedyś, jeżeli do ojczyzny wrócę,
Jeśli tę ziemię wygnania porzucę,
Do Częstochowy o kiju pospieszę,
I tę chorągiew w kościele zawieszę.
A pałasz ze mną pójdzie do mogiły,
To mój towarzysz, to przyjaciel miły;
On od młodości bitwy ze mną robił,
I jakiej takiej sławy się dorobił!
Wczoraj go wziąłem w moją drżącą rękę,
Cóż ja ci sprawię, pochwę czy trumienkę?
Starzec do grobu i pałasz do grobu,
A kiedy zmarłych zobaczą nas obu,
Jak nas na widok wystawia w kościele,
Powiedzą: otóż wierni przyjaciele,
I może myśl ta w cnej młodzieży naszej,
Więcej nakłoni serca do pałaszy.
I cóż wam powiem już i tak za długo:
Jedna godzina upływa za druga,
Czy o tej chwili bolesnej niestety,
Gdyśmy ujrzeli tureckie meczety
I zaśpiewali pieśń, skarżąc się Bogu,
Że się nie pomścił na okrutnym wrogu...
Będęż wam prawił, jak z meczetów dachu
Rozległ się wielki, smutny krzyk: "Allahu"
Po wojowniku, co gdzieś tam w Alepie
Lach złożył kości na arabskim stepie,
A Turek nad nim jak nad muzułmanem,
Położył kamień z tureckim turbanem,
A derwisz wrzasnął: "Allahu! Allahu!"
A Polak westchnął: "oj Lachu! ty Lachu!"
Cóż z nienawiści dla wiecznego wroga?
Wyrzekł się nawet ojców swoich Boga;
Wszystkoś poświęcił, nawet wieczność całą,
A żadne serce nie będzie płakało.
I nie usiędzie na kamień nadgrobny,
Nie przyjdzie dumać pod cyprys żałobny,
Żadne z serc polskich — tylko Turek smętny,
Odwagi twojej i nieszczęść pamiętny,
Pokaże dzieciom twój grób opuszczony,
I chwilę oczy wstrzyma zamyślony.

Dziś moi bracia, ja już schodzę z pola,
Boli mnie ciężko ojczyzny niewola,
Lecz sił już nie mam, na ziemi wygnania,
Chcę czekać naszej Polski zmartwychwstania.
Miałem myśl jedną i w tej własnej myśli,
Byłbym szedł w pole, gdyby inni wyśli.

Chciałem, by męże, wodze armii dawnej
Miłości Polski — dali okaz jawny,
Stojąc w szeregu jak żołnierze prości,
I rozbudzili cześć dla tej miłości,
I dla tej z dumy żołnierskiej ofiary,
Dla sprawy naszej i dla naszej wiary.

Gdyby się zebrać i takim legjonem,
Takim sztandarem w bitwach zasłużonym,
Powionąć na wiatr — może, by pojęto,
Że dla Polaków ojczyzna jest świętą,
Kiedy ci starce...
Lecz, cóż duma wieczna —

Więc was zaklinam o wiaro serdeczna,
Idź już bezemnie, a naród ubogi,
Z chlebem i solą zajdzie wasze drogi —
A wdzięczny z serca po walecznym czynie,
Zagrzmi pieśń starą: "witaj hospodynie!"
A gdy nie braknie na chlebie i miodach,
Niech i nasz śpiewak będzie na tych godach.

Ej, do pioruna, precz mi z myśli chmura,
Niema tu kogo, coby grał mazura!
No, no koledzy! ja tak gwarzę sobie,
Lecz jeśli przyjdzie, nie wiem sam co zrobię...
Tylko poczciwie, tylko razem żyjmy,
A jeśli jest czem wypić — to wypijmy
Za zdrowie Polski! Niech żyje! niech żyje!
Kto Polskę kocha i kto wrogów bije!!!
Cześć polskiej ziemi! cześć!

Teofil Alexander Lenartowicz.

Paryż, 9. kwietnia, 1854.

OBJAŚNIENIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej