Eugeniusz Sue

ŻYD WIECZNY TUŁACZ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

TOM I

PROLOG

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

CZĘŚĆ DRUGA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

EPILOG

CZĘŚĆ TRZECIA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

CZĘŚĆ CZWARTA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

CZĘŚĆ PIĄTA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

CZĘŚĆ SZÓSTA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

CZĘŚĆ SIÓDMA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

CZĘŚĆ ÓSMA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

CZĘŚĆ DZIEWIĄTA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

CZĘŚĆ DZIESIĄTA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

CZĘŚĆ JEDENASTA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

TOM II

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

CZĘŚĆ DRUGA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

ROZDZIAŁ XXV

ROZDZIAŁ XXVI

ROZDZIAŁ XXVII

ROZDZIAŁ XXVIII

ROZDZIAŁ XXIX

ROZDZIAŁ XXX

ROZDZIAŁ XXXI

ROZDZIAŁ XXXII

ROZDZIAŁ XXXIII

ROZDZIAŁ XXXIV

ROZDZIAŁ XXXV

CZĘŚĆ TRZECIA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

CZĘŚĆ CZWARTA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

CZĘŚĆ PIĄTA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

CZĘŚĆ SZÓSTA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

CZĘŚĆ SIÓDMA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

CZĘŚĆ ÓSMA

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

EPILOG

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ŻYD WIECZNY TUŁACZ

Eugeniusz Sue

Z oryginału duńskiego przełożył F. H. Lewestam.

TOM I

PROLOG

DWA ŚWIATY

Ocean Lodowaty otacza pasmem wiecznych lodów bezludne wybrzeże Syberii i Ameryki Północnej, te najbardziej na północ wysunięte krańce światów, które przegradza wąska cieśnina Beringa. Miesiąc wrzesień ma się ku schyłkowi. Porównanie dnia z nocą przywróciło pomrokę i burze, właściwe północnej strefie, noc zastąpi wkrótce jeden z owych dni polarnych, tak krótkich, tak żałobnych... Niebo posępnej, fioletowej barwie, jest słabo oświetlone przez zimne słońce, którego tarcza, ledwie wznosząca się nad horyzont, blednie w zestawieniu z oślepiającym blaskiem śniegu, pokrywającego cały obszar stepowy, jak daleko sięgnąć okiem.

Na północy pustynia ta kończy się pobrzeżem, najeżonym czarnymi, olbrzymimi skałami: u stóp owej tytanicznej gromady uwięziony jest skamieniały ocean, jego nieruchome fale składają ogromne pasma gór odwiecznego lodu, którego modrawe szczyty giną daleko w śnieżnej mgle... Na wschodzie pomiędzy dwoma klinami przylądka Olikińskiego, wschodniego krańca Syberii, można dostrzec ciemnozieloną smugę, gdzie wolno posuwają się ogromne bryły lodu... To cieśnina Beringa. Wreszcie, dalej za cieśniną i górując nad nią, piętrzą się granitowe masy przylądka Galii, ostatniego krańca Ameryki Północnej. Te samotne przestrzenie nie należą już do świata zamieszkałego; wskutek straszliwego zimna, które tu panuje, kamienie pękają, drzewa rozszczepiają się. Żadna istota ludzka nie może, jak się zdaje, wkraczać w samotność owych krain mgły i burz, głodu i śmierci... A przecież... rzecz dziwna, widać ślady stóp na śniegu, który okrywa granice dwóch lądów, przegrodzonych cieśniną Beringa... Od strony amerykańskiego brzegu ślad stopy drobnej i lekkiej, świadczy o przejściu kobiety. Czyje to stopy, które wśród wstrząsów i zwichrzeń natury przemierzają równym, spokojnym krokiem te bezludne przestrzenie? Dążyła ona ku skałom, skąd poprzez cieśninę spostrzec można śnieżyste stepy Syberii. Od strony Syberii ślad większy i głębszy świadczy, iż szedł tędy mężczyzna. Szedł również ku cieśninie. Traf, wola lub fatalność zrządziły, iż pod podkutym obuwiem mężczyzny siedem wydatnych gwoździ utworzyło krzyż. Wszędzie ten ślad zostawia na swej drodze...

Ale wkrótce noc bez zmierzchu zastąpiła ponury dzień... Okropna noc... Uroczyste milczenie... Lecz oto koło cieśniny Beringa miga na widnokręgu słabe światełko, łagodne, błękitnawe, jakby poprzedzające wejście księżyca... potem jasność zwiększa się i przybiera różową barwę. Na horyzoncie rysują się półkola ogromnej światłości. Ze środka tego jaśniejącego ogniska wytryskają ogromne słupy światła, które rozjaśniają niebo, ziemię, morze... Wówczas płomieniste odblaski niby łuny pożaru ślizgają się po śniegu pustyni, odziewają purpurą błękitnawe wierzchołki lodowych gór i barwią posępną czerwonością wysokie, czarne skały obu lądów. Dosięgnąwszy tak przepysznego promienistego stanu, zorza północna zaczęła blednieć powoli, żywa jej jasność z wolna roztopiła się w połyskliwej mgle.

W tej chwili, dzięki osobliwemu działaniu mirażu, częstego w owych krainach, brzeg amerykański, chociaż oddzielony od Syberii szerokością cieśniny morskiej, zdawał się być tak bliski, iż można by zarzucić most z jednego świata na drugi. Wówczas wśród przeźroczystej, lazurowej mgły, rozpościerającej się nad dwoma lądami, ukazały się dwie postacie ludzkie. Na przylądku syberyjskim... człowiek klęczący wyciągał ręce ku Ameryce, z wyrazem nieskończonej rozpaczy. Na cyplu amerykańskim młoda, piękna kobieta odpowiadała na beznadziejny gest mężczyzny, wskazując na niebo... W ciągu kilku sekund te dwie wielkie postacie rysowały się blade i mgliste przy ostatnich blaskach zorzy polarnej. Lecz gdy mrok gęstniał z wolna, zniknęły wśród ciemności. Skąd pochodzą te dwie istoty, które spotkały się na lodach podbiegunowych, na krawędzi światów? Co to za postacie, zbliżone na chwilę przez złudny miraż, lecz zdające się być rozdzielonymi na wieczne czasy?

CZĘŚĆ PIERWSZA

OBERŻA POD BIAŁYM SOKOŁEM

ROZDZIAŁ I

MOROK

Październik 1831 roku zbliża się ku końcowi.

Chociaż trwa jeszcze dzień, miedziana lampka oświeca odrapane ściany obszernego poddasza, którego jedyne okno zamknięte jest dla światła; drabina, której koniec sterczy ponad otwór wejścia, służy za schody. Tu i ówdzie leżą, porozrzucane bez ładu na podłodze, kajdany, żelazne kanciaste obręcze, zębate wędzidła, gwoździami najeżone kagańce, długie stalowe laski z drewnianą rękojeścią. W kącie stoi mała przenośna fajerka, podobna do tych, jakich używa się do topienia cyny, węgle ułożone są na suchych wiórach; starczyłoby jednej iskry, żeby w ciągu sekundy zapaliło się wszystko. Niedaleko tego zbioru strasznych narzędzi, podobnych do sprzętów kata, znajduje się broń z wieków dawno minionych; żelazna koszula w oczka tak giętkie, tak delikatne i gęste, że robi wrażenie tkaniny ze stali, leży na kufrze, obok naramienników i nagolenników, dobrze zachowanych, przybranych rzemieniami; czekan, długie, trójgraniaste włócznie o jesionowym drzewcu, mocne a lekkie, na których widać ślady świeżej krwi, dopełniają owej zbrojowni, nieco odmłodzonej dwoma tyrolskimi karabinami, nabitymi, gotowymi do strzału.Z takim zbiorem morderczego oręża, barbarzyńskich narzędzi, dziwnie mieszały się rozmaite przedmioty, jak: pudełka oszklone, zawierające koronki, różańce, medaliki, baranki, kropielnice i ujęte w ramy obrazy świętych.

Jedno z malowideł na płótnie, jakimi kuglarze przyozdabiają przód swych bud jarmarcznych, zawieszone było u poprzecznej belki dachu, prawdopodobnie dlatego, żeby się obraz nie niszczył, będąc zwiniętym przez długi czas.

Płótno to nosiło napis:

"Prawdziwe i pamiętne nawrócenie się Ignacego Moroka, przezwanego Prorokiem, w roku 1828 we Fryburgu".

Niedaleko od tych obrazów znajduje się kilka paczek z książkami, które opisują, jakim to osobliwym cudem bałwochwalca Morok, nawróciwszy się, nabył naraz nadprzyrodzonej władzy, której oprzeć się nie mogą najdrapieżniejsze zwierzęta, o czym świadczą przedstawienia, dawane przez pogromcę, a będące najlepszym dowodem prawdziwości tego cudownego faktu. Przez otwór w poddaszu bucha woń, przykra, ostra i przenikająca. Niekiedy słychać głośne i mocne chrapanie, głęboki oddech, po którym następuje głuchy łoskot jakby wielkich ciał przewalających się i ciężko wyciągających na podłodze. Jeden tylko człowiek znajduje się na poddaszu. Człowiekiem tym jest Morok, pogromca dzikich zwierząt, przezwany Prorokiem. Liczy przeszło czterdzieści lat, jest średniego wzrostu, nadzwyczaj chudy i cienki. Długie futro krwawo-czerwonego koloru otula go całkowicie; cerę, białą z natury, powlekło miedzianą barwą życie wędrowne, jakie od dzieciństwa prowadzi. Włosy jasno żółtawe, bez połysku, właściwe niektórym ludom krain podbiegunowych, szorstkie i twarde spadają na ramiona; nos mały, ostry, zadarty; długa - nie jasna już, lecz prawie biała broda otacza wypukłe policzki. Fizjonomię tego człowieka czynią jeszcze osobliwszą rozwarte powieki, wysoko podniesione, tak iż jego dziką źrenicę otacza jakby biała obrączka... Wzrok ten, nieruchomy i niesamowity, wywierał na zwierzętach fascynujące wrażenie.

Siedząc przy stoliku, mężczyzna otworzył podwójne dno małego pudełka, pełnego koronek i innych drobiazgów, używanych przez pobożne osoby; w tym podwójnym dnie, pod skrytym zameczkiem, znajdowały się zapieczętowane listy, oznaczone jedynie numerem i literą alfabetu. Prorok wziął jeden list, włożył do kieszeni futra, potem zamknąwszy tajemnicze podwójne dno, postawił pudełko na półce. 

Scena ta miała miejsce o godzinie czwartej po południu, w oberży Pod Białym Sokołem, jedynej gospodzie w miasteczku Mockern, niedaleko Lipska. Po chwili chrapliwy i podziemny ryk wstrząsnął poddaszem. 

- Judaszu! Bądź cicho! - rzekł prorok groźnym tonem, obróciwszy głowę ku otworowi. 

Drugie warczenie, głuche, ale równie straszne jak grzmot oddalony, dało się znowu słyszeć. 

- Kainie! Cicho bądź! - krzyknął Morok, podnosząc się. 

Nagle ozwał się trzeci ryk, niewypowiedzianie dziki, straszliwy. 

- Śmierć! Czy ty nie uspokoisz się! - zawołał Prorok i skoczył ku otworowi, przemawiając do trzeciego niewidzialnego zwierza, które nosiło ponure imię śmierci. 

Pomimo zwykłej powagi swego głosu, pomimo powtarzanych pogróżek, pogromca zwierząt nie potrafił jednak nakazać milczenia, przeciwnie, wkrótce dołączyło się jeszcze szczekanie kilku brytanów. 

Morok, chwyciwszy włócznię, zbliżył się ku drabinie, chciał zejść na dół, lecz wtem ujrzał kogoś wchodzącego przez otwór. Nowo przybyły miał śniadą i ogorzałą cerę; skórzane kamasze, okryte pyłem, świadczyły, iż odbył długą drogę, na plecach miał torbę przywiązaną rzemieniem. 

- Do licha, zwierzęta! - zawołał, stając na podłodze. - Można by powiedzieć, że mnie nie poznają, po trzech dniach nieobecności... 

Judasz wysunął łapę z klatki... a Śmierć skoczyła jak wściekła... Czy nie poznajesz mnie już? 

Było to powiedziane po niemiecku. Morok odpowiedział w tymże języku z lekkim obcym akcentem. 

- Dobre czy złe nowiny, Karolu? - zapytał niespokojnie. 

- Dobre nowiny...

- Spotkałeś ich więc? 

- Wczoraj, o dwie mile od Wittenberga.

- Bogu dzięki! - zawołał Morok, składając ręce, z wyrazem wielkiej radości. - A rysopis, zgadza się? 

- Najzupełniej! Dwie dziewczyny w żałobie, koń biały, starzec z długimi wąsami, furażerka granatowa, szary płaszcz... i pies sybirski za nim z tyłu.

- Zostawiłeś ich?

- O pół mili... za pół godziny tu będą.

- Czy mówiłeś ze starym?

- Niepodobna... Szedłem za nim aż do wczorajszego noclegu, udając, że spotkałem ich przypadkiem, odezwałem się do starca po niemiecku, mówiąc to, co zwykle mówią do siebie przygodni wędrowcy: "Dzień dobry! I szczęśliwej podróży, kolego!". Za całą odpowiedź spojrzał na mnie z ukosa i końcem kija pokazał mi drugą stronę drogi.

- A na noclegu... nie próbowałeś znowu wdać się w rozmowę?...

- Próbowałem... ale tak mnie po grubiańsku przywitał, że nie chcąc zepsuć wszystkiego, dałem mu spokój. Mówiąc między nami, winienem cię ostrzec, ten człowiek ma minę diablo złą, wierz mi, pomimo siwych wąsów, wygląda na krzepkiego jeszcze i tak śmiałego, że chociaż jest wychudły jak szkielet, nie wiem, kto, czy on, czy mój towarzysz Goliat, wziąłby pierwszeństwo w zapasach... Nie znam twoich zamiarów, ale strzeż się, mój panie... strzeż się...

- Czy przez cały dzień szedłeś za starcem i dziewczętami? - zapytał prorok po chwili milczenia.

- Tak, ale z daleka. Wreszcie, ponieważ szli wielkim gościńcem, a już noc nadchodziła, przyspieszyłem kroku, żeby ich wyprzedzić i przynieść ci to, co nazywasz dobrą nowiną.

- Bardzo dobrą... tak... bardzo dobrą... i będziesz wynagrodzony, bo gdyby ci ludzie mi się wymknęli...

Prorok zadrżał i nie skończył swych słów. Z wyrazu jego twarzy, z tonu mowy można się było domyśleć, jak wielką wagę miała dla niego nowina, którą mu przyniesiono.

- Rzeczywiście - podjął Karol - musi to być godne uwagi, przecież ów kurier rosyjski przybył aż z Petersburga, aby, cię, panie, odnaleźć.

Zapewne w celu...

- Któż ci powiedział, że przybycie kuriera ma jakiś związek z tymi podróżnikami? Mylisz się, zresztą, jak ci już mówiłem, nie powinieneś się tym interesować!

- Słusznie, panie, wybacz mi. Nie mówmy już o tym.

A teraz muszę zrzucić moją torbę i pójść pomóc Goliatowi karmić zwierzęta, bo zbliża się pora ich wieczerzy, a może nawet już minęła. Czy mój gruby olbrzym nie zapomniał o tym, panie?

- Goliat wyszedł, nie powinien wiedzieć, że już wróciłeś, nade wszystko nie trzeba, żeby wysoki starzec i młode dziewczęta widzieli cię tutaj; to mogłoby obudzić w nich jakieś podejrzenia.

- Co mam więc robić?

- Idź do małej komórki w głębi stajni, tam czekaj na moje rozkazy, bo może jeszcze tej nocy wyjedziesz do Lipska.

- Jak chcesz, mam w torbie resztę żywności, posilę się przeto przez czas odpoczynku. I wszedłszy na drabinę, zniknął. Skinąwszy przyjaźnie swemu słudze na znak pożegnania, prorok przechadzał się jakiś czas w głębokim zamyśleniu, potem, zbliżywszy się do pudełka z podwójnym dnem, gdzie znajdowały się papiery, wziął stąd dość długi list i przeczytał go kilkakrotnie z największą uwagą.

Od czasu do czasu wstawał, podchodził do zamkniętej okiennicy, wychodzącej na zewnętrzne podwórze oberży i z niepokojem nadstawiał ucha, niecierpliwie bowiem wyglądał przybycia trzech osób, o których odebrał wiadomość.

ROZDZIAŁ II

PODRÓŻNI

W czasie, gdy opisana poprzednio scena rozgrywała się w oberży "Pod Białym Sokołem" w Mockern, trzy osoby, których przybycia Morok, pogromca dzikich zwierząt, tak gorąco oczekiwał, zbliżały się spokojnie do oberży, mijając z wolna barwne łąki. Ścieżką, wydeptaną wśród trawy na łące, jechały na białym koniu dwie młode, piętnastoletnie dziewczyny, siedząc wygodnie na szerokim siodle z łękiem. Wysoki mężczyzna o smagławej twarzy, z długimi siwymi wąsami, prowadził konia za cugle i często obracał się ku dziewczętom z wyrazem rodzicielskiej troski i pokorą wiernego sługi, podpierał się długim kijem, na krzepkich jeszcze ramionach miał żołnierski tornister; zakurzone obuwie, powolny chód, świadczyły, iż dawno wyruszył w drogę. Pies, z rodzaju tych, które północne ludy zaprzęgają do sań, mocne zwierzę, kształtu i sierści wilka, kroczył pilnie za przewodnikiem małej karawany, nie odstępując ani na krok swego pana.

Zwano go Ponurym.

Dwie siostry-bliżnięta, które nosiły imiona Róży i Blanki, były sierotami, o czym świadczyło ich żałobne ubranie, dość już zniszczone. Nadzwyczaj podobne do siebie były jednego wzrostu; trzeba było stale na nie patrzeć, aby odróżnić jedną od drugiej. Jedna tylko zachodziła między nimi różnica w dniu, w którym je poznajemy: Róża czuwała nad siostrą i pełniła obowiązki starszej, obowiązki dzielone między nimi według pomysłu ich przewodnika. Stary żołnierz z czasów cesarstwa, fanatyk karności wojskowej, uważał za stosowny kolejny rozdział między dwiema sierotami, subordynacji i zwierzchnictwa. Greuze'a natchnąłby widok ślicznych twarzyczek tych dziewcząt, w aksamitnych czarnych czapeczkach, spod których wymykały się obficie kędziory jasno kasztanowatych włosów, spływając na szyję i ramiona i otulając rumiane, atłasowe, świeże twarze; czerwony goździk, zwilżony rosą, nie miał bardziej aksamitnego szkarłatu niż ich kwitnące usta, błękit pierwiosnka wydawałby się ciemny obok lazuru ich dużych oczu, czyste i białe czoło, mały, kształtny nos, dołek na brodzie, nadawały tym powabnym twarzyczkom wyraz niewinności i miłej dobroci. Przewodnik sierot, mężczyzna lat około pięćdziesięciu pięciu, wojskowej postawy, należał do nieśmiertelnego typu żołnierzy republiki i cesarstwa, tych dzielnych dzieci narodu, które w ciągu jednej kampanii przekształciły się w najdzielniejszych żołnierzy świata; niegdyś grenadier konny gwardii cesarskiej, przezwany był Dagobertem, jego surowe oblicze nosiło wydatne cechy; siwe, długie, gęste wąsy zakrywały dolną wargę i łączyły się z brodą; chude policzki ceglastego koloru, zgrubiałe jak pergamin, były starannie wygolone; gęste brwi, jeszcze czarne, prawie zakrywały jasne, błękitne oczy; złote kolczyki spadały na wojskowy kołnierz z białą wypustką, skórzany pas obwiązywał płaszcz wojskowy z szarego grubego sukna, a granatowa furażerka z czerwoną obwódką, przechylona na lewy bok, okrywała mu łysą głowę. Niegdyś obdarzony herkulesową siłą, ale zawsze dobry i cierpliwy, Dagobert, mimo surowego oblicza, odnosił się do sierot z niezwykłą troskliwością, uprzedzając ich życzenia z osobliwą, prawie macierzyńską czułością...

Kiedy niekiedy, nie zatrzymując się, odwracał się, aby pogładzić lub powiedzieć dobre słowo białemu konikowi, dźwigającemu sieroty, którego kresy nad oczyma i długie zęby zdradzały podeszły wiek; dwie głębokie blizny, jedna na boku, druga na piersiach, świadczyły, że koń ten bywał w gorącym ogniu, dlatego też jakby z pewną dumą potrząsał niekiedy starym wojskowym munsztukiem. Chód konia był regularny, uważny i pewny, obfita piana, pokrywająca wędzidło, świadczyła o zdrowiu, jakiego nabywają konie przez ciągły, ale umiarkowany trud długiej, lecz nie spiesznej podróży; chociaż był w drodze od sześciu miesięcy, dzielny koń niósł raźno dwie sieroty i dość ciężki tłumoczek, przywiązany do siodła. Koń zwał się Jowialny, był też istotnie zabawny i popisywał się figlami, których ofiarą był pies.Ten ostatni, zapewne dla kontrastu nazwany Ponurym, nie odstępując na krok swego pana, szedł blisko Jowialnego, który czasem brał go z lekka za grzbiet, podnosił w górę i tak trzymał przez chwilę, pies od dawna zapewne nawykły do żartów swego towarzysza, poddawał się temu ze stoicyzmem, niekiedy tylko, gdy zabawa trwała zbyt długo, obracał głowę, warcząc. Jowialny wówczas natychmiast spuszczał go na ziemię. Mała karawana postępowała niecierpliwie, chcąc zdążyć przed nadejściem nocy do miasteczka Mockern, które widniało na górze. 

Dagobert czasami spoglądał wkoło siebie i zdawało się, jakby coś sobie przypominał; twarz jego zasępiła się, gdy znalazł się blisko młyna, którego łoskot zwrócił jego uwagę; zatrzymał się, kręcąc długie wąsy dwoma palcami; był to jedyny znak, którym objawiał wzruszenie, mocne i skryte. 

Jowialny zatrzymał się nagle za panem, Blanka uniosła głowę, spojrzenie jej zwróciło się na siostrę, potem obie spojrzały po sobie ze zdziwieniem, widząc Dagoberta nieruchomego, z rękami założonymi na długim kiju, poruszonego czymś głęboko. 

Znajdowali się u stóp małego pagórka, którego wierzchołek ginął wśród gęstych liści rosnącego opodal ogromnego dębu. Róża, widząc zamyślonego Dagoberta, wychyliła się z siodła i oparłszy drobną rękę o ramię żołnierza, zapytała łagodnie: 

- Co ci jest, Dagobercie?Weteran obrócił się, obie siostry z wielkim zdziwieniem spostrzegły dużą łzę, która skreśliwszy wilgotną bruzdę po zgrubiałej twarzy, zniknęła w ogromnych wąsach. Po chwili wahania żołnierz przeciągnął spracowaną ręką po oczach i rzekł do sierot wzruszonym głosem, pokazując dąb, przy którym zatrzymał się. 

- Zasmucę was, moje biedne dzieci... ale, to rzecz tak święta... to, co wam powiem... A więc! Lat osiemnaście minęło... od dnia przed wielką bitwą pod Lipskiem, kiedy to zaniosłem waszego ojca pod to drzewo... dwa razy był cięty szablą w głowę... kulą raniony w ramię... tutaj, on i ja, co także odebrałem dwie rany piką, zostaliśmy wzięci do niewoli i przez kogo, przez renegata... tak, przez Francuza, zdrajcę, markiza, pułkownika w nieprzyjacielskiej służbie... który później... Zresztą kiedyś... dowiecie się o wszystkim... 

Słysząc to sieroty, zsunęły się z konia i trzymając się za ręce, podeszły do starego dębu i uklękły. Potem, tuląc się do siebie, zapłakały, a stojący za nimi żołnierz, założywszy ręce na kiju, nisko pochylił czoło. 

- Chodźmy... chodźmy, nie trzeba rozpaczać - rzekł po chwili łagodnie - może odnajdziemy  generała Simona, w Paryżu - dodał - powiem wam o tym dzisiejszego wieczora na noclegu... Umyślnie odkładałem dotąd opowiedzenie wam wielu rzeczy o waszym ojcu, miałem powód ku temu... bo dzisiejszy dzień jest niejako rocznicą.

- Płaczemy, bo myślimy także o naszej matce - rzekła Róża.

Żołnierz podniósł sieroty, wziął je za rękę, patrząc kolejno to na jedną to na drugą z wyrazem najszczerszego przywiązania.

- Nie smućcie się, moje dzieci - rzekł. Wasza matka była najpoczciwszą kobietą, to prawda... Gdy mieszkała w Polsce, nazywano ją perłą Warszawy, choć nazwać ją należało perłą całego świata... Bo na całym świecie trudno znaleźć istotę równie wspaniałą... Cóż wam matka zaleciła umierając? Abyście często o niej myślały, lecz nie martwiły się, na to wam nie pozwoliła.

- Masz słuszność, Dagobercie. - Nie będziemy się smuciły.

Sieroty otarły łzy. Stary żołnierz, widząc je rozpogodzone, rzekł:

- Dobrze, moje dzieci, wolę widzieć was szczebiocące jak dziś rano i wczoraj... śmiejące się ukradkiem, kiedy czasami nie odpowiadałyście na to, co mówiłem... takeście się zagadały... Tak, moje panienki... Odpocznijcie jeszcze kilka chwil, a potem w drogę, bo już późno, a musimy być w Mockern przed nocą... aby jutro wcześnie wybrać się w dalszą podróż.

- Mamy jeszcze daleką drogę? - zapytała Róża.

- Żeby dostać się do Paryża?... Tak, moje dzieci, ze sto popasów... Nie jedziemy szybko, ale przecież postępujemy naprzód i odbywamy podróż tanim kosztem, bo nie mamy wiele pieniędzy; dla was izdebka, dla mnie siennik u waszych drzwi. Ponury na moich nogach, trochę świeżej słomy na podściółkę dla starego Jowialnego, oto nasze koszta podróży. O jedzeniu nie wspominam, bo razem jecie tyle, co jedna mysz, a ja nauczyłem się w Egipcie i Hiszpanii być najedzonym wtedy tylko, kiedy mogę sobie na to pozwolić... W drodze każdy grosz oszczędzony jest zyskiem, zwłaszcza dla ubogich jak my, ludzi, bo trzeba przecież, abyśmy mieli za co dostać się do Paryża... dla pokazania waszego medalionu, strzeżcie go więc z największą pilnością i od czasu do czasu sprawdźcie, czy macie go przy sobie.

- To dla nas święta rzecz, dostałyśmy go przecież od umierającej matki.

- Słusznie, - i powtarzam, strzeżcie go pilnie, aby go nie zgubić przypadkiem.

- Oto on!

Blanka wyjęła z zanadrza brązowy medalik, który miała zawieszony na szyi na łańcuszku.

Medalik ten nosił na dwóch stronach następujące napisy:

Ofiara

Módlcie się za mnie

L. G. D. J.

Paryż

dnia 13 lutego

W Paryżu

ulica Sw. Franciszka Nr 3

będziecie

po upływie półtora wieku

dnia 13 lutego

Módlcie się za mnie

- Co to znaczy, Dagobercie? - spytała Blanka. - Matka nam tego nie powiedziała.

- Pomówimy o wszystkim dziś wieczór na noclegu - odpowiedział Dagobert - już późno, jedziemy; schowaj dobrze medalion i w drogę, mamy blisiko godzinę drogi do Mockern... Nuże, moje dzieci, raz jeszcze rzućcie okiem na ten pagórek, gdzie padł wasz waleczny ojciec... a potem na koń! Na koń!

Sieroty rzuciły ostatnie spojrzenie na miejsce, które obudziło tak smutne wspomnienia w ich przewodniku i przy jego pomocy wsiadły znowu na konia.

Wkrótce przybyli do miasteczka.

Wszedłszy do Mockern Dagobert zapytał o najtańszą oberżę. Odpowiedziano, że jest tylko jedna: oberża Pod Białym Sokołem.

- Chodźmy więc do oberży pod Białym Sokołem - rzekł żołnierz.

ROZDZIAŁ III

PRZYBYCIE

Już kilkakrotnie pogromca zwierząt niecierpliwie otwierał okiennicę w okienku swego poddasza, wychodzącego na dziedziniec oberży pod Białym Sokołem, wyglądając przybycia dwóch sierot i żołnierza; nie widząc ich, chodził znowu powoli, z rękami założonymi na piersiach, ze spuszczoną głową, obmyślając sposoby wykonania planu, jaki sobie ułożył. Pomimo dzikiej powierzchowności nie zbywało mu na pojętności; odwaga, jakiej dowód składał w czasie swych przedstawień, mowa, niekiedy mistyczna i uroczysta, surowa hipokryzja nadawały mu pewien rodzaj wpływu na mieszkańców okolic, które odwiedzał podczas swych wędrówek.

Nie ma wątpliwości, że na długo przed swym nawróceniem się Morok oswoił się z obyczajami dzikich zwierząt... Urodzony w północnej Syberii, był za młodu jednym z najśmielszych myśliwych na niedźwiedzie i renifery, później, w roku 1815, zostawszy przewodnikiem rosyjskiego inżyniera, wysłanego na zbadanie krain podbiegunowych, towarzyszył mu potem do Petersburga, tu przeżywszy różne zmiany losu, zaliczony został w poczet kurierów carskich. Dla tych ludzi nie istnieją niesprzyjające pory roku ani przeszkody, ani trudy, ani niebezpieczeństwa, mają oni do wyboru tylko dwie rzeczy: paść w drodze lub spełnić otrzymane rozkazy, przybyć tam, dokąd ich wysłano. Łatwo więc pojąć śmiałość, wytrwałość i rezygnację ludzi, nawykłych do podobnego życia.

Morok ciągle chodził po izbie.

Nadeszła noc, a trzy osoby, na które czekał z taką niecierpliwością, jeszcze nie przybyły.

Chód jego stawał się coraz bardziej niespokojny.

Wtem zatrzymał się, pochylił głowę ku oknu i słuchał. Miał słuch tak wrażliwy jak człowiek dziki.

- Wreszcie są!... zawołał.

I źrenice zabłysły mu szatańską radością. Posłyszał stąpanie człowieka i konia. Podszedł do okienka poddasza, ostrożnie uchylił okiennicę i ujrzał wjeżdżające konno na podwórze oberży dwie dziewczyny i prowadzącego je żołnierza. Będąc pewnym zdobyczy, zamknął okno.

Pomyślawszy jeszcze przez kwadrans, zapewne dla ostatecznego podjęcia decyzji, wychylił się przez otwór, gdzie stała drabina i zawołał:

- Goliat!

- Jestem... Wracam z jatek, przynoszę mięso.

Szczeble drabiny zachwiały się i ogromna głowa pokazała się wkrótce na równi z podłogą. Goliat, słusznie tak nazwany (miał przeszło sześć stóp wzrostu, a barczysty był jak Herkules), był szkaradny, zezowate oczy kryły się pod niskim a wydatnym czołem; w szerokich szczękach, opatrzonych zębami podobnymi do kłów, trzymał kawał surowego mięsa wołowego, wagi dziesięciu lub dwunastu funtów, uważał zapewne, iż wygodniej tak trzymać mięso, aby rąk móc używać do przytrzymywania się podczas wchodzenia na drabinę, która chwiała się pod jego ciężarem.

Stanąwszy, Goliat rozwarł swoje kły, otworzył gębę, upuścił na ziemię ćwiartkę wołu i oblizał skrwawione wąsy. Potwór ten, łącząc przyjemne z pożytecznym, występował podczas przedstawień Moroka, pożerając w oczach widzów kilka funtów surowego mięsa. 

- Porcja Śmierci i moja są tam na dole, ta zaś będzie dla Kaina i Judasza - rzekł... a gdzie nóż? 

Zamiast odpowiedzieć, Morok zaczął go wypytywać: 

- Czy byłeś na dole, kiedy ci nowi podróżni przyjechali do oberży? 

- Tak, wracam z jatek.

- Czy wiesz... gdzie dano im mieszkanie?

- Gospodarz zaprowadził dziewczyny i starego na dziedziniec, do budynku, co wychodzi na pole. 

Straszliwe wycie, wstrząsnąwszy poddaszem, przerwało mowę Goliata: 

- Słyszysz? - zawołał - Zwierzęta z głodu aż wściekają się. Nigdy nie widziałem Judasza i Kaina tak złych jak tego wieczora, skaczą po klatce; aż strach, żeby jej nie porozbijały. A oczy Śmierci iskrzą się bardziej niż kiedykolwieik... rzekłbyś, dwie świece! 

- Czy stary został z dziewczętami? - zapytał Morok. 

Goliat zdumiony, że bez względu na jego nalegania pan nie myśli o wieczerzy dla zwierząt, patrzył na Moroka ze wzrastającym zdziwieniem. 

- Pytałem się, czy stary został z dziewczętami? 

- Nie, zaprowadziwszy konia do stajni, prosił o szaflik, wodę i w sieni, przy świetle latarni...  pierze... Teraz, mistrzu, pozwól mi się zająć wieczerzą zwierząt. 

Po chwili milczenia Morok rzekł: 

- Nie będziesz dzisiaj karmić zwierząt. 

Goliat nie odpowiedział, wytrzeszczył zezowate, ogromne oczy, złożył ręce i cofnął się o dwa kroki. 

- No co, nie słyszysz? - rzekł Morok z niecierpliwością.Powiedziałem wyraźnie... 

- Nie dać im jeść? Kiedy mięso jest tutaj, kiedy ich wieczerza spóźniła się już o trzy godziny!... Zawołał Goliat z przerażeniem. - Chcesz, żeby stało się jakieś nieszczęście dziś wieczorem... zwierzęta poszaleją z głodu! 

- Tym lepiej!

- Ależ do diabła, ja też jestem głodny! 

- To jedz, któż ci przeszkadza? Jadasz surowe mięso, więc masz gotową kolację!

- Nigdy nie jem, jeżeli moje zwierzęta nie jedzą.

- A ja ci powiadam, że jeśli nakarmisz zwierzęta, to cię wypędzę.

Goliat wydał coś w rodzaju ryku niedźwiedzia, spoglądając na Moroka wzrokiem osłupiałym i zagniewanym. Morok, wydawszy rozkazy, przechadzał się wzdłuż poddasza, pogrążony w zadumie. Potem, obróciwszy się do Goliata, zatopionego wciąż jeszcze w głębokim zdumieniu, rzekł:

- Czy pamiętasz dom burmistrza, gdzie byłem wieczorem, aby pokazać moje zezwolenie i którego żona kupiła książeczki i różaniec?

- Tak - odpowiedział olbrzym opryskliwie.

- Idź i zapytaj służącej, czy zastanę burmistrza w domu jutro wczesnym rankiem. Może będę miał mu powiedzieć coś ważnego, a w każdym razie proszę, żeby nie wychodził z domu, nim się ze mną nie zobaczy.

- Dobrze... ale zwierzęta... czy nie mógłbym dać im jeść, nim pójdę do burmistrza? Przynajmniej rysiowi... ten najgłodniejszy...

No, mistrzu, przynajmniej Śmierci?

- Ależ właśnie rysia specjalnie zabraniam ci karmić, jego specjalnie.

- Na rogi diabelskie! - krzyknął Goliat. - Nie rozumiem nic a nic. Szkoda, że Karola tu nie ma, on taki mądry, pomógłby mi zrozumieć, dlaczego nie pozwalasz nakarmić głodnych zwierząt.

- Czy Karol prędko wróci?

- Już wrócił... i odjechał... po raz drugi.

- Co się tu dzieje? Jest w tym coś, Karol przyjeżdża, wyjeżdża... i...

- Nie o Karola tu idzie, lecz o ciebie, ty też jesteś mądry, kiedy chcesz... - I Morok poufale poklepał olbrzyma po ramieniu, zmieniając nagle wyraz twarzy i sposób mówienia. Ot, na przykład można zarobić dziesięć florenów tej nocy, a ty będziesz na tyle mądry, że je dostaniesz... jestem tego pewny.

- W takim interesie, tak, jestem mądry - rzekł olbrzym, uśmiechając się z zadowoloną miną.

- Co trzeba zrobić, żeby zarobić te dziesięć florenów?

- Zobaczysz... Pójdziesz do burmistrza, lecz najpierw rozpalisz tę fajerkę - wskazał ją gestem Goliatowi.

- Tak, mistrzu... - rzekł olbrzym z głupkowatą pokorą, rezygnując z chęci zbadania przyczyn dziwnego postanowienia Moroka względem zwierząt, które głód mógł doprowadzić do szaleństwa.

- Włożysz w fajerkę tę stalową laskę, aby się rozpaliła do czerwoności - dodał Morok.

- Tak, mistrzu.

- Zostawisz ją tam, pójdziesz do burmistrza i po powrocie będziesz tu czekać na mnie.

- Tak, mistrzu.

- Ciągle będziesz utrzymywać ogień w fajerce.

- Tak, mistrzu.

Morok miał już wychodzić, lecz odwracając się zapytał:

- Powiadasz, że stary pierze bieliznę w sieni?

- Tak, panie.

- Nie zapomnij niczego, laska stalowa w ogniu, do burmistrza, wrócisz tu, czekać na moje rozkazy.

To rzekłszy, wyszedł z poddasza i zostawił oszołomionego Goliata.

ROZDZIAŁ IV

DAGOBERT I MOROK

Goliat nie mylił się... Franciszek Baudoin, znany pod imieniem Dagoberta, prał bieliznę z niezachwianą powagą, jaką zachowywał we wszelkich okolicznościach. Zastanowiwszy się nad zwyczajami żołnierza podczas kampanii, nie będziemy się dziwić, że starzec sam wykonywał pracę, tak rzadko wykonywaną przez mężczyzn, zresztą Dagobert myślał jedynie o oszczędzeniu chudej sakiewki sierot i uwolnieniu ich od wszelkiej pracy, wszelkich kłopotów, wieczorem przeto na noclegu, oddawał się różnym kobiecym czynnościom. Prał więc bieliznę w sieni oberży, ku wielkiemu zdziwieniu kilku popijających piwo, którzy z dużej izby, gdzie siedzieli, spoglądali na niego z ciekawością.

W istocie, było to dość pocieszne widowisko.

Morok wszedł w tej chwili do sieni, spostrzegłszy żołnierza, przez kilka sekund bacznie wpatrywał się w niego, potem, zbliżywszy się, rzekł po francusku, żartobliwym tonem: - Jak widać, kolego, nie macie zaufania do praczek Mockernowskich?

Dagobert, nie przestając prać, zmarszczył brwi, obrócił nieco głowę, spojrzał przelotnie na Moroka i nie odpowiedział.

Zdziwiony milczeniem, Morok mówił dalej:

- Nie mylę się... jesteś Francuzem, mój waleczny, zresztą świadczą o tym słowa, wykłute na twoim ramieniu, a po wojskowej postawie łatwo zgadnąć, żeś stary żołnierz z czasów cesarstwa.

Uważam przeto, żeś bohater... kończysz jednak na wrzecionie...

Dagobert milczał, ale przygryzł wąsa i z większą jeszcze szybkością mydlił bieliznę, bo słowa pogromcy zwierząt zrobiły na nim wrażenie bardziej przykre, niż chciał pokazać. Nie zrażając się bynajmniej, Morok znowu się odezwał:

- Pewien jestem, mój waleczny, że nie jesteś ani głuchy, ani niemy, dlaczego więc nie odpowiadasz?

Dagobert, straciwszy cierpliwość, odwrócił głowę, spojrzał na Moroka i rzekł grubiańskim tonem:

- Ja was nie znam! I znać nie chcę, dajcie mi spokój!

I wziął się znowu do roboty.

- Ależ zawiera się znajomość... przy kieliszku reńskiego wina pogadamy o naszych wyprawach... bo ja także widziałem wojnę, i ja... ostrzegam was i to może was uczyni trochę grzeczniejszym...

Na łysym czole Dagoberta mocno nabrzmiały żyły, w spojrzeniu i głosie upartego natręta upatrywał, że szuka zaczepki, ale jednak się wstrzymał.

Naigrawanie się było już otwarte, zuchwałość i chęć zaczepki dawały się widzieć w bezczelnym spojrzeniu Moroka. Wiedząc, że z podobnym przeciwnikiem przyjść może do poważnej kłótni, Dagobert postanowił unikać jej wszelkimi sposobami, wziął szaflik w ręce i przeszedł na drugi koniec sieni, spodziewając się tym zakończyć scenę, która na tak ciężką próbę narażała jego cierpliwość. Radość zabłysła w dzikim oku pogromcy zwierząt. Biała obrączka otaczająca jego źrenicę, zdawało się, rozszerzyła się, zapuścił dwa lub trzy razy rękę w długą żółtawą brodę, na znak zadowolenia, potem zbliżył się powoli do żołnierza, w towarzystwie kilku ciekawskich, którzy wyszli z gościnnej izby. Pomimo całej flegmy Dagobert, zdziwiony i obrażony bezczelnym natręctwem Moroka, chciał zrazu palnąć go w łeb deską, na której prał bieliznę, lecz pomyślawszy o sierotach, pohamował się. Założywszy ręce na piersi, Morok rzekł suchym i pogardliwym tonem:

- Doprawdy, niegrzeczny jesteś... panie mydlarzu. Potem, zwróciwszy się do widzów, przemówił po niemiecku: - Powiadam temu Francuzowi z długimi wąsami, że jest niegrzeczny... Zobaczymy, co odpowie, może wypadnie dać mu nauczkę: strzeż mnie, Boże, żebym miał być awanturnikiem - dodał ze skruszoną miną - ale Pan mnie oświecił, jestem jego dziełem i przez cześć ku niemu, winienem nakazać szacunek dla jego dzieła... Ta mistyczna przemowa wielce przypadła do gustu ciekawskim, sława imienia Moroka doszła aż do Mockern. Spodziewali się jutro widowiska, a ten wstęp mocno ich bawił. Na tę zaczepkę przeciwnika Dagobert nie mógł się wstrzymać od odezwania się po niemiecku: 

- Rozumiem po niemiecku... mów po niemiecku, zobaczymy! 

Nadeszli nowi widzowie i przyłączyli się do pierwszych, awantura stawała się coraz ciekawszą, otoczono dokoła rozmawiających, a Morok rzekł: 

- Powiedziałem, że jesteś niegrzeczny, teraz powiem, że jesteś bezczelny grubianin, co na to odpowiesz? 

- Nic... rzekł Dagobert, biorąc się do drugiej sztuki bielizny. 

- Nic... mówił dalej Morok - to niewiele, ja będę mniej krótki i powiem, że jeżeli uczciwy człowiek ofiaruje grzecznie kieliszek wina obcemu, ten obcy nie ma prawa odpowiadać po grubiańsku... albo... 

- Albo? - przerwał Dagobert, nie patrząc na Moroka. 

- Albo winien mi jesteś dać satysfakcję... Powiedziałem już, że i ja znam wojnę, dziś wieczorem znajdziemy gdziekolwiek dwa pałasze, a jutro rano, o świcie, za murem, możemy zobaczyć, jakiego koloru jest nasza krew... jeżeli ona płynie w twoich żyłach!... To wyzwanie zaczęło nieco trwożyć widzów, którzy nie spodziewali się takiego rozwiązania. 

- Bić się? A to śliczna myśl - zawołał jeden... aby was obu wzięto do kozy; prawa o pojedynkach są bardzo srogie. 

- Zwłaszcza, kiedy rzecz idzie o biednych ludzi - odezwał się drugi. - Gdyby was z bronią w ręku przydybał burmistrz, posadziłby obu do kozy i dwa lub trzy miesiące czekalibyście w więzieniu, nim wyrok zapadnie. 

- Czyżbyście chcieli nas zaskarżyć? - zapytał Morok. 

- Nie, bynajmniej! - rzekli widzowie - Pogódźcie się... dajemy wam przyjacielską radę...korzystajcie z niej, jeżeli chcecie... 

- Mniejsza o więzienie, nie dbam o to! - zawołał Morok... - Niech tylko znajdą dwa pałasze... a zobaczymy, czy jutro rano pomyślę o tym, co zechce powiedzieć lub zrobić burmistrz? 

- A co będziesz robił z dwoma pałaszami? - zapytał flegmatycznie Dagobert. 

- Kiedy będziesz mieć jeden w ręku, a ja drugi, wtedy zobaczysz... Pan nakazuje bronić swego honoru. 

Dagobert wzruszył ramionami, związał bieliznę w chustkę, otarł mydło, starannie zawinął je w ceratę, potem gwiżdżąc przez zęby swoją ulubioną piosenkę: "De Firlemont", ruszył naprzód. Morok zmarszczył brwi i zaczął lękać się, aby zaczepka nie skończyła się na niczym. Posunął się ku Dagobertowi, stanął naprzeciw niego, jakby chcąc mu zamknąć drogę, a złożywszy ręce na piersiach, mierząc go wzrokiem, rzekł z największą pogardą:

- Tak więc, stary żołnierz tego rozbójnika Napoleona zda się tylko na praczkę, a bić się nie chce!...

- Nie chcę się bić... odpowiedział Dagobert mocnym głosem, ale okropnie blednąc.

Nigdy może żołnierz nie okazał sierotom, powierzonym swojej opiece, większego dowodu przywiązania i poświęcenia. Dla człowieka jego charakteru dać się bezkarnie znieważać i nie przyjąć wyzwania, było nadzwyczaj wielką ofiarą.

- A więc, jesteś podły... jesteś tchórz... sam się przyznajesz...

Na te słowa Dagobert zacisnął pieści i już miał rzucić się na Moroka, gdy obezwładniła go myśl o dwojgu dzieciach i o smutnych następstwach, jakie pojedynek, szczęśliwy lub nie, mógłby spowodować.

Ale uniesienie gniewu żołnierza, chociaż chwilowe, tak było znaczące, wyraz jego surowej twarzy, bladej i oblanej potem, tak straszny, że Morok i widzowie cofnęli się. Głębokie milczenie panowało przez kilka sekund, a przez nagłą odmianę, powszechna życzliwość obecnych przechyliła się na stronę Dagoberta. Jeden z widzów rzekł:

- Nie, ten człowiek nie jest tchórzem...

- Nie, doprawdy - powtórzył drugi.

- Więcej mu trzeba odwagi do odrzucenia wyzwania niżeli do przyjęcia... Zresztą Morok niedobrze postąpił, szukając z nim kłótni, wszak to cudzoziemiec...

- I jako cudzoziemiec, gdyby się pojedynkował i został złapany, posiedziałby długi czas w więzieniu...

- A oprócz tego - dodał inny - on podróżuje z dwiema panienkami. Czyliż w takiej sytuacji wypada mu bić się z byle powodu? Gdyby został zabity lub uwięziony, cóż by się stało z biednymi dziećmi?...

Dagobert obrócił się ku mówiącemu te słowa. Był to gruby mężczyzna, o szczerym i otwartym obliczu, żołnierz podał mu rękę i rzekł wzruszonym głosem:

- Dziękuję ci, panie!

Niemiec uścisnął serdecznie rękę Dagoberta.

- No, panie - dodał, trzymając ciągle rękę żołnierza - uczyń jedną rzecz... wypij z nami wazę ponczu, a zmusimy tego diabelskiego proroka, aby wyznał, że zanadto cię rozgniewał i abyście się stuknęli szklankami. 

Pogromca zwierząt, straciwszy teraz nadzieję na pożądane rozwiązanie sceny, spodziewał się bowiem, iż żołnierz przyjmie wyzwanie, z dziką pogardą patrzył na tych, którzy nie chcieli go popierać, powoli jednak złagodziły się rysy jego twarzy, a uznając za przydatne dla swych zamiarów ukrycie gniewu, zbliżył się do żołnierza i rzekł dość grzecznie:- No, jestem posłuszny tym panom, wyznaję, że zawiniłem, wasze złe przywitanie obraziło mnie, nie byłem panem siebie... powtarzam, że zawiniłem. - Pan nakazuje pokorę... Przepra- szam was... rany, jakie tu widzę... na waszym ramieniu, przekonują dostatecznie, że nie jesteście tchórzem... Raz jeszcze przepraszam. 

Taki dowód umiarkowania i żalu zyskał uznanie i pochwałę widzów. 

- On was przeprasza, nie możecie zaprzeczyć, mój waleczny - rzekł jeden z widzów do Dagoberta - chodźmy, wypijmy razem, zapraszamy was z całego serca, przyjmijcie to takim sercem... 

- Tak, przyjmijcie, prosimy was, w imieniu waszych pięknych panienek - rzekł gruby mężczyzna, chcąc tym nakłonić Dagoberta. 

Ten, rozrzewniony serdeczną uprzejmością Niemca, odpowiedział: 

- Dziękuję, panowie... jesteście zacni ludzie. Lecz kto przyjmuje zaprośiny do picia, musi także sam zapraszać... 

- No! Zgoda... ma się rozumieć... każdy po kolei... rzecz sprawiedliwa. My zapłacimy za pierwszą wazę ponczu, a wy za drugą. 

- Bieda nie hańbi nikogo - rzekł Dagobert. - Otwarcie przeto powiem, że nie jestem w stanie zaprosić was po kolei, długą jeszcze drogę mamy przed sobą i nie powinienem czynić niepotrzebnego wydatku. 

Żołnierz rzekł te słowa z godnością tak szczerą, ale przy tym tak mocną, iż Niemcy nie śmieli wznowić zaprosin, pojmując, że człowiek o charakterze Dagoberta przyjąć ich nie może bez poniżenia się. 

- No, szkoda... - rzekł gruby mężczyzna. - Chętnie bym wypił z wami. Dobranoc, waleczny żołnierzu!... Dobranoc... Już późno, gospodarz Pod Białym Sokołem wyrzuci nas za drzwi. 

- Dobranoc, panowie - odpowiedział Dagobert, idąc do stajni, aby dać koniowi porcję owsa. 

Morok podszedł do niego i rzekł pokornym głosem:

- Przyznałem się do winy, przeprosiłem was... Nic mi nie odpowiedzieliście... czy jeszcze gniewacie się na mnie?

- Jeżeli kiedy spotkam się z tobą... gdy już moje dzieci potrzebować mnie nie będą - rzekł weteran głuchym i przytłumionym głosem - powiem ci dwa słowa, a te będą krótkie. - Potem obrócił się tyłem do Moroka, który powoli opuścił dziedziniec.

Oberża Pod Sokołem tworzyła równoległobok. W jednym jego końcu wznosił się główny budynek, w drugim oficyna, gdzie znajdowało się kilka tanich stancji dla ubogich podróżnych, sklepiony korytarz prowadził stąd w pole, po obu stronach dziedzińca ciągnęły się stajnie i szopy, a nad nimi poddasza i składy.

Dagobert, wszedłszy do stajni, wziął porcję owsa przygotowaną dla swego konia, wsypał w kosz i potrząsnął, zbliżając się do Jowialnego.

Ku jego wielkiemu zdziwieniu, stary towarzysz drogi nie odpowiedział wesołym rżeniem na szelest owsa potrząsanego w koszu; zaniepokojony Dagobert zawołał przyjaznym głosem na Jowialnego, ale ten bynajmniej nie zwracając ku panu pojętnego oka i nie kopiąc przednimi nogami z niecierpliwością, stał nieruchomy.

Coraz mocniej zdumiony żołnierz podszedł bliżej; przy słabym blasku stajennej latarni ujrzał biedne zwierzę w stanie największej trwogi: nogi podkurczone, głowa zadarta do góry, uszy Stulone, nozdrza wydęte, napinał postronek, jakby chcąc go zerwać, aby móc się oddalić od przegrody, o którą opierał się żłób i drabinka na siano; obfity, zimny pot oblewał go sinawą barwą; zamiast lśniącej i srebrzystej, sierść była najeżona, kiedy niekiedy konwulsyjny dreszcz przebiegał po nim.- No!... No! Stary Jowialny... - rzekł żołnierz, stawiając kosz na ziemi, aby pogładzić konia - jesteś więc, jak twój pan... boisz się? - dodał z goryczą, wspomniawszy obrazę, jaką musiał znieść dla dobra sierot. - Boisz się... ty, który przecież nie jesteś tchórzem... Bez względu na pieszczoty i głos pana, koń ciągle okazywał przestrach, mniej wszakże napinał postronek, posunął nozdrza ku ręce Dagoberta z wahaniem i wąchając głośno, jakby powątpiewał, czy to on.

- Nie poznajesz mnie!- zawołał Dagobert. - Dziać się tu musi coś niezwykłego! I spoglądał wokół siebie z niepokojem. Stajnia była obszerna, ciemna, ledwie oświecona przez latarnię wiszącą u pułapu, zasnutego pajęczyną, w drugim końcu, oddzielone od Jowialnego tylko kilkoma przęsłami, stały trzy kare konie pogromcy zwierząt... o tyle spokojne, o ile Jowialny był drżący i przestraszony.

Dagobert, uderzony tak osobliwą sprzecznością, której rozwiązanie wkrótce miał znaleźć, pogłaskał konia, ten uspokoiwszy się powoli obecnością pana, polizał mu ręce, oparł swoją głowę o niego, zarżał z cicha i okazywał mu jak zwykle tysiączne dowody przywiązania. 

- Dobrze, już dobrze... Takim lubię cię widzieć, mój stary Jowialny - rzekł Dagobert, biorąc koszyk i wsypując owies do żłobu. No, jedz... smacznego, mamy długą drogę przed sobą. A nade wszystko nie bój się nie wiadomo czego... Gdyby twój towarzysz, Ponury, tu się znajdował... byłbyś spokojniejszy... ale on tam na górze z dziećmi, to ich stróż w mojej nieobecności... No, jedzże... a nie patrz tak na mnie. - Ale koń poruszywszy owies, jakby przez posłuszeństwo dla pana, nie dotknął go więcej a zaczął przygryzać rękaw płaszcza Dagoberta. 

- Ach! Mój biedaku... Co ci się stało, zwykle spożywasz owies tak ochoczo... teraz go nie tykasz... Pierwszy raz to się jemu zdarza od czasu naszego wyjazdu - rzekł do siebie, mocno niespokojny, bo pomyślny koniec podróży zależał w dużej mierze od czerstwości i zdrowia konia. 

Nagle ryk okropny i tak bliski, iż zdawało się, że powstał w samej stajni, do tego stopnia przeraził Jowialnego, iż zerwawszy nagle postronek, przeskoczył poręcz zagradzającą jego miejsce i przez otwartą bramę uciekł na dziedziniec. 

Dagobert nie mógł wstrzymać się od drżenia na ów ryk niespodziewany, potężny, dziki, który wytłumaczył mu przyczynę strachu konia. 

Sąsiednia stajnia, zajęta przez wędrowną menażerię pogromcy zwierząt, oddzielona była rusztowaniem, o które opierał się żłób; trzy konie Moroka, przywykłe do owych ryków, stały spokojnie. 

- Dobrze, dobrze - rzekł żołnierz, ochłonąwszy z przestrachu - teraz rozumiem, bez wątpienia Jowialny usłyszał podobny ryk, poczuł zwierzęta tego bezczelnego hultaja, czegóż więcej trzeba, żeby się przestraszył - dodał, wybierając starannie owies ze żłobu: - w drugiej stajni, a pewno znajdzie się tu jaka, nie zostawi swego obroku i będziemy mogli wybrać się w drogę jutro bardzo wcześnie. 

Przerażony koń, wybiegłszy i pohasawszy na dziedzińcu, wrócił na głos żołnierza i ten bez trudności wziął go za uzdę. Stajenny, którego Dagobert zapytał, czy nie ma innej wolnej stajni, pokazał mu taką, gdzie tylko jeden koń mógł się pomieścić. Jowialny wygodnie tu stanął, uwolniwszy się od strasznego sąsiedztwa, uspokoił się, bawił się nawet kosztem płaszcza Dagoberta, który z tego powodu mógł jeszcze dzisiejszego wieczora popisać się talentem do krawiectwa, lecz teraz podziwiał szybkość, z jaką koń spożywał obrok. Zupełnie spokojny zamknął drzwi od stajni, prędko zjadł wieczerzę, aby udać się do sierot, które już zbyt długo zostawił same, co go nieco martwiło.

ROZDZIAŁ V

RÓŻA I BLANKA

Sieroty zajmowały małą, nędzną izdebkę, w najodleglejszym budynku oberży. Jedyne okienko wychodziło na pole, łóżko bez firanek, stolik i dwa krzesła stanowiły więcej niż skromne umeblowanie tego zakątka, oświetlonego jedną lampą; na stoliku, stojącym przy oknie, leżał tornister Dagoberta.

Ponury, duży, płowy pies syberyjski leżał u drzwi i dwa razy już zawarczał, zwracając głowę ku oknu, lecz dalej nie posuwał oznak niechęci.

Siostry, leżąc na łóżku, owinięte były w długie białe szlafroczki. Nie miały czepeczków, szeroka taśma opasywała ich kasztanowe włosy nad skronią, aby się w nocy nie rozrzuciły. Ten biały ubiór, biała przepaska na czole, nadawały charakter wdzięcznej niewinności ich świeżym i ładnym twarzyczkom.

Sieroty śmiały się i rozmawiały, bo mimo wielu przedwczesnych zmartwień, zachowały niewinną beztroskę swego wieku; jeżeli wspomnienie matki zasmucało je niekiedy, smutek ten nie miał w sobie goryczy, była to raczej czułość i melancholia, której nie tylko nie unikały, lecz nawet szukały; ta zawsze ukochana matka nie była dla nich umarła, lecz tylko nieobecną. Prawie równie nieświadome jak Dagobert zwyczajów religijnych, bo na pustyni, gdzie żyły, nie było ani kościoła, ani księdza, wierzyły jedynie, że Bóg, sprawiedliwy i dobry, tak był litościwy dla biednych matek, których dziatki zostawały na ziemi, że za jego łaską mogły one, z wysokości niebios, widzieć je zawsze, słyszeć i że niekiedy na ich obronę zsyłani są aniołowie stróże.

W tak szczerym przekonaniu sieroty wierzyły, że oczy matki są ciągle zwrócone na nie, że źle czynić byłoby ją zasmucać i nie zasługiwać na opiekę dobrych aniołów. Tego wieczora rozmawiały, czekając na Dagoberta, rozmowa mocno je zajmowała, bo od kilku dni posiadały tajemnicę, wielką tajemnicę, na wspomnienie której często biły ich dziewczęce serca, wzdymały się rozkwitające

piersi, a niekiedy ćmiły się niespokojną i zadumaną tęsknotą ich błękitne, piękne oczy.Róża zajmowała brzeg łóżka, jej pulchne ręce były założone pod głowę, którą pochyliła ku siostrze, ta zaś wsparta na łokciu, patrzyła na nią z uśmiechem i mówiła: 

- Myślisz, że przyjdzie i tej nocy? 

- Tak, bo wczoraj... nam obiecał. 

- On taki dobry... dotrzyma obietnicy.

- Czy nie uważasz, że on ma coś w swoich oczach? Coś podobnego do oczu naszej matki. 

Prawda?

- Tak, to mnie właśnie uderzyło... A jego głos, jaki przyjemny! 

- A jaki przy tym ładny, jakie ma długie i jasne włosy. 

- A jego imię... jakie śliczne...- Co za dobry uśmiech, jak rozrzewnia, kiedy nas bierze za rękę... mówiąc czułym i poważnym głosem: "Dzieci moje, błogosławcie Boga, że dał wam duszę jednakową... To, czego szukają gdzie indziej, znajdziecie w sobie samych... ponieważ macie jedno serce"... dodał. 

- Jakżeśmy szczęśliwe, że pamiętamy wszystkie jego słowa! 

- A to, co mówi, jest tak piękne, szlachetne, takie wspaniałe. 

- A przy tym, prawda, siostro? W miarę jak mówi, ileż dobrych myśli w nas się rodzi! 

Bylebyśmy tylko zawsze pamiętały o nich... 

- Bądź spokojna, tkwią one w naszym sercu i jak małe ptaszyny w gniazdeczku, odnajdziemy je, kiedy będzie trzeba. 

- Czy wiesz, Różo, że to wielkie szczęście, że on kocha nas obie razem. 

- Nie mógłby inaczej, bo obie mamy przecież jedno serce. 

- Jak można kochać Różę, nie kochając Blanki? 

- Byle by tylko nie opuszczał nas aż do Paryża. 

- I żebyśmy w Paryżu... także go widywały... 

- Nade wszystko w Paryżu... dobrze będzie mieć go przy sobie... w takim wielkim mieście... Mój Boże, Blanko, jak tam musi być pięknie... 

- Nic nam jeszcze nie mówił o Paryżu. 

- Nie pomyślał widać o tym... A przy tym zdaje się niekiedy, że bardzo lubi długo patrzeć na nas, nic nie mówiąc. 

- Tak, wtedy właśnie myślę, że jego spojrzenie jest bardzo podobne do spojrzenia naszej matki. 

- A ona... jak się musi cieszyć z tego, co nas spotkało... bo widzi nas.

- Tak, bo jeżeli nas tak kocha, to dlatego, że zasługujemy na to...

- O! Jakaś ty chełpliwa... - rzekła Blanka, bawiąc się gładzeniem włosów siostry, rozdzielonych na czole.

Po chwili namysłu Róża rzekła:

- Czy nie uważasz, że powinnyśmy opowiedzieć wszystko Dagobertowi?

- Jeśli tak myślisz... powiedzmy...

- Powiemy mu wszystko, jakeśmy wszystko matce mówiły, dlaczego przed nim taić?...

- Masz słuszność, siostro.

W tej chwili pies znowu zawarczał.

- Siostro - rzekła Róża, tuląc się do Blanki.- Pies znów warczy, co mu się stało?

- Ponury... ciszej!... Chodź tu - odezwała się Blanka, uderzając rączką po brzegu łóżka.

Pies wstał, zawarczał i położył na kołdrze swą wielką, mądrą głowę, ciągle spoglądając z ukosa na okno; siostry nachyliły się ku niemu, żeby pogłaskać szeroki łeb, wypukły w środku, co dowodziło niepospolitej czystości rasy.

- Czego tak warczysz, Ponury? - rzekła Blanka, z lekka pociągnąwszy go za uszy - no, mój dobry psie?

- Biedne zwierzę, zawsze tak niespokojne, kiedy Dagoberta nie ma.

- Prawda, zdaje się, że wie o tym, iż wtedy jeszcze bardziej musi nas pilnować.

- Dagobert spóźnia się, aby powiedzieć nam dobranoc.

- Pewno karmi Jowialnego.

- Zapewne! To mi przypomniało, żeśmy nie powiedziały dobranoc staremu Jowialnemu. A tak się zawsze cieszy z naszych odwiedzin.

- Szczęście, że Dagobert powie mu dobranoc za nas.

- Dobry Dagobert! Zawsze nami zajęty, jak on nas psuje... My sobie próżnujemy, a on ciągle kłopocze się...

- Lecz jak temu zaradzić?

- Szkoda, że nie jesteśmy bogate, mogłybyśmy zapewnić mu nieco odpoczynku!

- Bogate!... My... niestety! Zawsze tylko będziemy biednymi sierotami.

- Ale przecież ten medalik?

- Zapewne, jakaś nadzieja wiąże się z tym, inaczej nie wybrałybyśmy się w tak daleką podróż.

- Dagobert obiecał nam opowiedzieć wszystko dzisiejszego wieczoru. - I nagle przerwała. 

Dwie szyby w oknie trzasnęły z wielkim łoskotem. 

Sieroty, krzyknąwszy przestraszone, rzuciły się w objęcia a pies szczekając wściekle rzucił się do okna... 

Blade, drżące z przestrachu, siostry stłumiły oddech, zdjęte trwogą, nie śmiały rzucić okiem w stronę okna. 

Ponury, oparłszy przednie łapy o okno, nie przestawał szczekać zajadle. 

- Co to było? - z cicha rzekły sieroty - a tu Dagoberta nie ma... 

Potem Róża schwyciwszy siostrę za rękę szepnęła: 

- Słuchaj... słuchaj... ktoś idzie po schodach. 

- Mój Boże!... Zdaje mi się, że to nie chód Dagoberta, słyszysz, jak ciężko stąpa? 

- Ponury, pójdź tu... zaraz tu, broń nas - zawołały w największym przestrachu. 

Rzeczywiście, nie tylko, że jakieś ciężkie stąpanie rozległo się głośno na drewnianych schodach, ale wzdłuż cienkiej ściany, dzielącej izdebkę od sieni dał się słyszeć jakiś dziwny szelest. 

Wreszcie coś ciężkiego, upadłszy u drzwi, wstrząsnęło nimi mocno. 

Przerażone dziewczęta spojrzały na siebie bez słowa. 

Drzwi się otworzyły. Stanął w nich Dagobert. 

Na jego widok Róża i Blanka uścisnęły się z radością jakby uniknęły wielkiego niebezpieczeństwa. 

- Co wam jest? Czego się tak lękacie? - zapytał żołnierz mocno zdziwiony. 

- Och! Gdybyś wiedział! - rzekła Róża drżącym głosem. - Gdybyś wiedzieł, co tu się działo. 

- A potem nie poznałyśmy twego chodu... - Wydał się nam taki ciężki... a potem ten szelest...za ścianą... 

- Ależ, moi mali tchórze, nie mogę iść po schodach nogami piętnastoletnimi, niosąc swoje łóżko na plecach, to jest siennik, który położyłem jak zwykle u waszych drzwi... 

- Mój Boże! Jakieśmy płoche, siostro, że nie pomyślałyśmy o tym! - rzekła Róża, spojrzawszy na Blankę. 

I obie śliczne twarzyczki odzyskały świeży rumieniec. Tymczasem pies, ciągle stojąc u okna, nie przestawał szczekać. 

- Czego Ponury tak szczeka koło okna, moje dzieci? - zapytał żołnierz. 

- Nie wiemy... ktoś wybił szybę w oknie i to nas z początku tak przestraszyło. 

Nie odpowiedziawszy słowa, Dagobert podbiegł do okna, otworzył je prędko i wychylił się.

Noc była ciemna, nic nie widział.

Słucha... nic nie słyszał, tylko szum wiatru.

- Ponury! - zawołał na psa, pokazując mu okno... - skocz no tu, mój stary i szukaj!

Śmiały pies skoczył rączo i zniknął za oknem.

Dagobert, wychyliwszy się, pobudzał swego psa głosem i gestem.

- Szukaj, mój stary, szukaj... Jeśli tam jest kto, rzuć się na niego, masz dobre zęby... i nie puszczaj, póki nie przyjdę.

Ale Ponury nie znalazł nikogo, słychać było, jak biegał tu i ówdzie, szukając śladu w różnych stronach, skomląc niekiedy przytłumionym głosem jak pies tropiący zwierzynę.

- Nie ma więc nikogo, mój tęgi psie, bo gdyby był ktokolwiek, już byś go chwycił za gardło...

Potem zwracając się do dziewcząt, które z niepokojem patrzyły na niego, zapytał:

- Jakim sposobem te szyby zostały wybite? Czy widziałyście to, moje dzieci?

- Nie, Dagobercie, rozmawiając z sobą, usłyszałyśmy tylko wielki łoskot, a potem szyby wypadły na podłogę.

- Zdawało mi się - dodała Róża - jakby okiennica nagle stuknęła o okno.

Dagobert obejrzał okiennicę i spostrzegł dość długi ruchomy kruczek, służący do zamykania wewnątrz.

- Bardzo wietrzno - rzekł - wiatr musiał zerwać okiennicę... a kruk rozbił szyby... No, tak... A w końcu kto miałby powód do podobnej szkody? - Potem, obracając się do Ponurego:

- No... mój stary, więc nie ma nikogo?

Pies odpowiedział szczekaniem, które żołnierz wytłumaczył zapewne w sposób przeczący, bo rzekł:

- A więc wracaj... biegnij wkoło... znajdziesz drzwi otwarte...

Ponury usłuchał i poskomliwszy trochę u okna, cwałem pobiegł wkoło na dziedziniec.

- No, uspokójcie się, dzieci... - rzekł żołnierz do sierot - to był tylko wiatr.

- Bardzośmy się przestraszyły - rzekła Róża.

- Wierzę, ale myślę, że będzie przeciąg i pozaziębiacie mi się - rzekł żołnierz, powracając do okna ogołoconego z szyb.

Obmyślając środek zaradzenia tej niedogodności, wziął z krzesła reniferowe futro, zawiesił na zasuwce od okna, a połami zatkał możliwie dokładnie dwie stłuczone szyby. 

- Dziękujemy, Dagobercie... Jesteś taki dobry, byłyśmy niespokojne, nie widząc ciebie... 

- Prawda... zabawiłeś dłużej niż zwykle - potem, spostrzegłszy dopiero bladość i zmienioną twarz żołnierza, który jeszcze się nie pozbył przykrego wrażenia swojej rozmowy z Morokiem, Róża dodała z niepokojem. 

- Ale co ci jest?... Jesteś taki blady!... 

- Ja, nie, moje dzieci... Nic mi nie jest...

- Ależ tak, przecież widzę... Twarz masz zupełnie zmienioną. Róża ma rację. 

- Ręczę wam... nic się nie stało - odpowiedział żołnierz nieco zakłopotany, bo nie umiał kłamać; potem znalazłszy wyborne tłumaczenie swojego wzruszenia, dodał: - Jeżeli tak wyglądam, jakby mi się co złego przytrafiło, to przyczyną jest wasz przestrach wynikły z mojej winy. 

- Z twojej winy? Dlaczego?

- Tak, gdybym nie stracił tyle czasu na wieczerzę, przyszedłbym tutaj, nim się szyby potrzaskały... I oszczędziłbym wam strachu. 

- Jesteś już... teraz wcale o tym nie myślimy... 

- A czemu nie siadasz?

- Owszem, moje dzieci, mamy z sobą trochę do pomówienia - rzekł Dagobert, biorąc krzesło i przysunąwszy je do łóżka sióstr, usiadł. - A więc! Czy już jesteście spokojne - mówił, usiłując uśmiechać się, aby je uspokoić. Pokażcie, czy wasze oczy nie zamykają się do snu. 

- Patrz, Dagobercie - rzekły dziewczęta, śmiejąc się i otwierając jak najszerzej duże błękitne oczy. 

- Dobrze, dobrze - odezwał się żołnierz - będziecie miały dość czasu do ich zamknięcia, bo dopiero dziewiąta godzina. 

- My też chcemy ci coś powiedzieć, Dagobercie - rzekła Róża, porozumiawszy się z siostrą oczyma. 

- Doprawdy?

- Tak, postanowiłyśmy powierzyć ci tajemnicę. 

- Tajemnicę? 

- Mój Boże! Tak! 

- Ale bardzo ważną tajemnicę - rzekła Róża nader poważnie. 

- Tajemnicę, która obchodzi nas obie - dodała Blanka.

- O dla Boga!... Wierzę... co jedną z was obchodzi, zawsze i drugiej jest bliskie. Czy nie jesteście prawie zawsze, jak powiadają, niby dwie głowy w jednym czepku?

- Kiedy nas obie okryjesz wielkim kapturem swego futra, wtedy tak jest - rzekła Róża, śmiejąc się.

- Patrzcie, żartownisie, nigdy z wami nie można mówić poważnie; no, mówcie panienki, niech usłyszę tę ważną tajemnicę.

- Mów, siostro - rzekła Blanka.

- Nie, panienko, tobie wypada mówić, dzisiaj masz honor być starszą, a rzecz tak ważna, tajemnica, jak powiadacie, z prawa należy do starszej... Słucham, jestem bardzo ciekawy, co macie do powiedzenia.

Mówiąc to starał się uśmiechnąć, aby ukryć przed dziewczętami upokorzenie, jakiego jeszcze doświadczał z powodu nie ukaranej obrazy ze strony pogromcy zwierząt.

Blanka, dziś honorowa starsza, jak Dagobert to nazywał, zaczęła mówić w swoim i siostry imieniu.

ROZDZIAŁ VI

ZWIERZENIE

- Najpierw, drogi Dagobercie - rzekła Róża z powabną pieszczotą - musisz obiecać, że nie będziesz nas łajać.

- Prawda? Nie będziesz łajał swoich dzieci? - dodała Blanka równie słodkim, przymilnym głosem.

- Zgoda - odpowiedział poważnie Dagobert - bo nawet nie wiem, jakbym to zrobił... Ale za cóż miałbym was łajać?

- Za to, że może wcześniej powinnyśmy były ci powiedzieć to, co powiemy teraz...

- Słuchajcie, moje dzieci - rzekł Dagobert z powagą, zastanowiwszy się przez chwilę - z dwóch rzeczy możliwa jest jedna; albo miałyście słuszność, albo nie miałyście słuszności zatajenia przede mną jakiejś rzeczy... Jeżeli miałyście słuszność, to bardzo dobrze; jeżeli nie miałyście słuszności, to się już stało, nie mówmy więc o tym. No, a teraz, słucham. Uspokojona Róża zaczęła mówić, porozumiawszy się uśmiechem z siostrą:

- Wystaw sobie, Dagobercie, że już dwie noce z kolei odbieramy odwiedziny...

- Odwiedziny?

I żołnierz wyprostował się na krześle.

- Tak, bardzo miłe odwiedziny. On jest blondynem. 

- Co to, u diabła, za blondyn! - zawołał żołnierz podskoczywszy. 

- Blondyn... z błękitnymi oczyma - dodała Blanka. 

- Jakie błękitne oczy? 

Dagobert znowu podskoczył na krześle, na jego twarzy widać było niezadowolenie. 

- Tak, błękitne oczy... takie duże... - rzekła Róża, kładąc koniec wskazującego palca prawej ręki na połowie palca lewej. 

- Ależ, daj go katu! Gdyby były takie duże... i - biorąc rzeczy na wielką skalę, żołnierz wyciągnął rękę aż po łokieć - nawet gdyby były tak duże, nic bym z tego i tak nie zrozumiał... 

Blondyn i błękitne oczy... Ach! Panienki, co to wszystko znaczy? 

Wstał zakłopotany i niespokojny. 

- Ach! Widzisz, Dagobercie, już się gniewasz. 

- Na samym początku - dodała Blanka. 

- Na początku? - powtórzył żołnierz przestraszony... - to będzie i dalszy ciąg? I koniec? 

- Koniec? Spodziewamy się, że nie... - rzekła Róża, śmiejąc się filuternie. 

- Życzymy sobie, żeby to mogło trwać zawsze. 

Blanka podzielała wesołość siostry. 

Żołnierz spojrzał kolejno na obie dziewczęta, próbując rozwiązać tę zagadkę; lecz gdy ujrzał te ładne twarzyczki, ożywione szczerym uśmiechem, pomyślał, że nie byłyby tak wesołe, gdyby się dopuściły jakiegoś poważniejszego uchybienia i ucieszył się, że sieroty zapomniały o swoim smutnym położeniu. 

- Śmiejcie się... moje dzieci... lubię widzieć was śmiejące się. - Pomyślawszy jednak, że nie w taki sposób wypada odpowiadać na osobliwe zwierzenia dziewcząt, dodał grubym głosem: 

- Bardzo lubię widzieć was śmiejące się, ale nie wtedy, kiedy przyjmujecie odwiedziny blondyna z błękitnymi oczyma - po czym, po chwili milczenia, dodał: 

- Patrzcie... słucham jak głupi, co bałamucicie przede mną... Chcecie ze mnie żartować...  prawda?

- Nie, Dagobercie, to co mówimy, to prawda... szczera prawda... 

- Wiesz... żeśmy nigdy nie kłamały - dodała Róża. 

- Mają słuszność... nigdy nie kłamały - pomyślał żołnierz, .którego niepokój znowu powrócił. 

- Ale, do licha, jakim sposobem mogły nastąpić te odwiedziny? Ja śpię w poprzek u samych drzwi, wewnątrz Ponury pod waszym oknem, a przecież błękitne oczy i wszyscy blondyni całego świata muszą wchodzić przez drzwi albo przez okno, a gdyby próbowali tego, to i wy i Ponury, i ja, co mamy dobry słuch, przyjęlibyśmy ich po naszemu... Ale mówcie, dzieci, mówcie bez żartów... Wytłumaczcie się!

Kiedy obie siostry wyczytały w twarzy Dagoberta niepokój, nie chciały dłużej nadużywać jego dobroci. Spojrzały na siebie i. Róża, wziąwszy w drobne rączki szeroką i grubą rękę weterana, rzekła:

- No cóż, nie martw się, opowiemy ci o odwiedzinach naszego przyjaciela, Gabriela.

- Dobrze, znowu zaczynacie od początku?... On ma imię?

- Tak, mówimy ci... Gabriel...

- Śliczne imię, prawda, Dagobercie? Och! Zobaczysz, że będziesz kochał naszego pięknego Gabriela tak jak my...

- Ja będę kochał waszego pięknego Gabriela? - rzekł żołnierz, potrząsając głową. - Ja będę

kochał waszego Gabriela? Zobaczymy to później, bo najpierw muszę wiedzieć... Potem, przerywając, dodał: szczególna rzecz, to mi coś przypomina...

- Co takiego, Dagobercie?

- W ostatnim liście, jaki przed piętnastu laty wasz ojciec, wracając z Francji, przywiózł mi od żony, pisała, że chociaż sama jest biedna i chociaż naszego małego Agrykolę miała na karku, wzięła jeszcze do siebie chłopczyka, sierotę z anielską twarzyczką imieniem Gabriel... I niedawno odebrałem o nim wiadomość.

- A przez kogo?

- Dowiecie się zaraz.

- A widzisz, masz także swojego Gabriela, to dodatkowy powód, że musisz kochać naszego.

- Waszego... waszego? Zobaczymy, waszego... Siedzę jak na rozżarzonych węglach.

- Wiesz, Dagobercie - mówiła dalej Róża - że ja i Blanka mamy zwyczaj zasypiać, trzymając się za ręce.

- Tak, wiele razy widziałem was tak śpiące... Nie mogłem się napatrzeć na was, tak byłyście miluchne.

- No, dalej! Dwie noce temu, jak tylko zasnęłyśmy, ujrzałyśmy...

- Więc to było we śnie... - krzyknął Dagobert - kiedyście zasnęły, we śnie!

- Ależ tak, we śnie... Jakżebyś chciał inaczej!... 

- Tak, to dobrze - rzekł żołnierz, odetchnąwszy spokojnie - tak to dobrze... zapewne, czy tak, czy inaczej, byłem zupełnie spokojny... ale w końcu to wszystko jedno... Sen! To już bardziej mi się podoba. Mów dalej, kochana Róziu. 

- Skorośmy zasnęły, miałyśmy jednakowy sen. 

- Obie jednakowy sen?

- Tak, Dagobercie, nazajutrz rano obudziwszy się, opowiedziałyśmy sobie, cośmy śniły. 

- I zupełnie to samo... 

- To nadzwyczajne, a ten sen, moje dzieci? Jaki był? 

- Siedząc obok siebie, Blanka i ja, widziałyśmy we śnie pięknego anioła, miał na sobie długą białą suknię, miał jasne włosy, błękitne oczy i tak piękne, tak dobre oblicze, żeśmy złożyły ręce jak do modlitwy... Potem słodkim głosem powiedział, że nazywa się Gabriel, że nasza matka przysyła go do nas, aby był naszym aniołem stróżem, i że on nas nigdy nie opuści, bo kocha nas obie tak mocno, jak matka nas kocha... 

- A potem - przerwała Blanka - wziął każdą z nas na rękę, i schyliwszy swe piękne oblicze, długo patrzył na nas z taką dobrocią... z taką dobrocią, że nie mogłyśmy oderwać wzroku od jego spojrzeń. 

- Tak - mówiła dalej Róża - i zdawało nam się, że jego wzrok przyciąga nas do siebie, że serca nasze na wskroś przenika... Z wielkim naszym żalem Gabriel opuścił nas, ale powiedział, że następnej nocy wróci. 

- I wrócił? 

- Tak, a możesz sobie wyobrazić, z jaką niecierpliwością czekałyśmy chwili zaśnięcia, żeby zobaczyć, czy nasz przyjaciel znowu nas odwiedzi. 

- Hm... to mi przypomina, moje panienki, że wczoraj wieczór mocnoście tarły sobie oczy - rzekł Dagobert, skrobiąc się w czoło - udawałyście, że sen was morzy... Wiem, chciałyście mnie co rychlej odprawić, żeby prędzej przywołać sen? 

- Tak, Dagobercie.

- Wprawdzie nie mogłyście powiedzieć mi, jak Ponuremu: Idź spać, Dagobercie. I wasz przyjaciel Gabriel znowu wrócił? 

- Tak, ale tym razem długo rozmawiał z nami w imieniu naszej matki tak czułe dawał nam przestrogi, że nazajutrz rano cały czas byłyśmy zajęte przypominaniem słów naszego anioła stróża... jego spojrzeń.. jego twarzy... 

- I odtąd obie kochamy go tak, jak on nas kocha...

- Lecz on jest jeden, a was dwie?

- A czy nasza matka nie była też jedną dla nas obu?

- To prawda!... Ale, czy wiecie, że w końcu będę zazdrościł temu hultajowi... moje panienki?

- Jesteś naszym przyjacielem we dnie, a on w nocy!

- Zrozumcie mnie: kiedy we dnie o nim rozmawiacie a w nocy marzycie o nim, cóż więc zostanie dla mnie?

- Zostaną ci twoje dwie sieroty, które kochasz - rzekła Róża.

- I które tylko ciebie jednego mają na świecie - dodała Blanka.

- Hm! Hm! To prawda, pochlebiacie mi... Niech i tak będzie - dodał żołnierz z czułością.

- Rad jestem z mojego losu, ustępuję wam waszego Gabriela, przekonałem się, że ja i Ponury możemy spać spokojnie... Zresztą, nic w tym nadzwyczajnego: wasz pierwszy sen mocno was uderzył, a żeście o nim dużo rozmawiały, znowu się powtórzył; nie będę się dziwił, jeżeli trzeci raz zobaczycie tego pięknego ptaszka.

- O, Dagobercie, nie żartuj, są to wprawdzie sny... lecz zdaje się, że zsyła je nasza matka.

Czyż nie mówiła, że młode dziewczęta, sieroty, mają aniołów stróżów?... Zatem Gabriel wraz z tobą będzie się nami opiekować.

- Mniejsza o to... dobrze... Mimo to, moje dzieci, dla waszej obrony niezły i Ponury... chociaż nie blondyn, ale za to pewniejszy.

- Ach, jaki nudny jesteś z twoimi żartami, Dagobercie!

- Śmiejesz się ze wszystkiego.

- Tak, rzecz osobliwa, ja śmieję się na kształt starego Jowialnego, nie pokazując zębów. No, dzieci, nie łajcie mnie, chciałem wypłacić się tą samą monetą, trochę z was zażartować, a rzeczywiście źle postąpiłem, ponieważ myśl o waszej czcigodnej matce łączy się z tym snem, macie słuszność, gdy o tym serio mówicie... A wreszcie - dodał z poważną miną - jest trochę prawdy w snach... w Hiszpanii śniło się dwom dragonom, moim kamratom, że będą otruci... i rzeczywiście zostali otruci... Ze wam śni się ciągle o tym pięknym Gabrielu... to stąd pochodzi... że... ponieważ... krótko mówiąc, to wam sprawia przyjemność... Niewiele macie przyjemności we dnie... miejcież przynajmniej miły sen. Teraz, moje dzieci, mam wam wiele do powiedzenia, będę mówił o waszej matce, ale przyrzeknijcie, iż nie będziecie się smuciły.

- Bądź spokojny, kiedy myślimy o niej, nie jesteśmy smutne.

-No, to dobrze! Bojąc się, aby nie sprawić wam przykrości, zawsze odkładałem chwilę opowiedzenia tego, co by wam wasza biedna matka opowiedziała, jakbyście przestały już być dziećmi, ale umarła nagle i zabrakło jej czasu, a przy tym to, co wam miała powiedzieć, przeszywało jej serce równie jak mnie. Odwlekałem opowiadanie, ile mogłem, i postanowiłem o tym nie mówić, nim staniemy na polu bitwy, gdzie wasz ojciec dostał się w niewolę... to mi dało czas... ale nadeszła chwila... nie można już teraz wykręcić się.

- Słuchamy, Dagobercie - odpowiedziały obie siostry, utkwiwszy weń oczy.

ROZDZIAŁ VII

OPOWIADANIE

Po chwili milczenia, w ciągu którego zbierał myśli, Dagobert zaczął opowiadać:

- Wasz ojciec, generał Simon, był równie jak ja, synem rzemieślnika, który i pozostał rzemieśnikiem, bo cokolwiek mówił lub czynił generał, dobry ojciec postanowił nie opuszczać swojego stanu, zupełnie jak syn, żelazną miał głowę, a serce złote. Możecie sobie wyobrazić, moje dzieci, że kiedy wasz ojciec wszedłszy jako prosty żołnierz do wojska, został generałem... i hrabią... nie bez trudów i nie bez chwały nastąpić to musiało.

- Hrabią? Co to znaczy, Dagobercie?

- Fraszka... tytuł, jaki cesarz dawał wraz ze stopniem. Tak, ojciec wasz był hrabią; przy tym najprzystojniejszym, najodważniejszym w całej armii.

- Czy był piękny, Dagobercie?

- O, tak! Ale był zupełnie odmienny od waszego blondyna. Wystawcie sobie tęgiego mężczyznę z czarnymi włosami. W paradnym mundurze zachwycał wszystkich, za nim choć w sam ogień... Z nim można by uderzyć na samego diabła.

- Czy ojciec nasz był równie dobry jak waleczny, Dagobercie?

- Dobry! Moje dzieci! On? On zgiąłby podkowę w rękach, jak wy kartę łamiecie i w dniu, kiedy dostał się w niewolę, zrąbał nieprzyjacielskich kanonierów przy ich armatach. Jakże chcecie, żeby przy takiej odwadze i takiej sile nie był dobry? Minęło koło dziewiętnastu lat, gdy tu niedaleko... w miejscu, które wam pokazałem, spadł z konia niebezpiecznie ranny. Ja byłem tuż przy nim... Rzuciłem się ku niemu... Wzięto nas obu w niewolę. Do waszego ojca doskoczył jakiś pułkownik i cicho zawołał: "Poddaj się swemu ziomkowi". Nie jest moim - odparł generał - ziomkiem ten, kto służy w nieprzyjacielskim wojsku i oddał swój pałasz prostemu żołnierzowi. Ostatni koń generała został zabity pod nim: wsiadł więc na Jowialnego i tak dostaliśmy się do Warszawy. Tu generał poznał waszą matkę, którą nazywano perłą Warszawy.

Natychmiast w niej się zakochał, pozyskał wzajemność, ale rodzice obiecali jej rękę komu innemu... i to komu?... - Dagobert nie potrafił dokończyć...

W tej chwili Róża, wskazując na okno, przeraźliwie krzyknęła. Na jej krzyk Dagobert zerwał się.

- Co ci jest, Róziu?

- Patrz... patrz... - odpowiedziała, pokazując na okno. - Zdaje mi się, że widziałam, jak czyjaś ręka odsunęła futro na bok.

Zaledwie rzekła te słowa, Dagobert skoczył ku oknu, otworzył je nagle, zdjąwszy wprzód zawieszone na nim futro.

Noc była ciemna, świszczał gwałtowny wiatr.

Żołnierz przysłuchiwał się, lecz gdy nic nie usłyszał, wrócił, wziął świecę i zaświecił przez okno, zasłaniając ręką płomień.

Także nic nie zobaczył.

Zamknąwszy okno, pomyślał, że to wiatr poruszył i odsunął futro, zatem próżny strach omylił Rózię.

- Uspokójcie się, moje dzieci... Wiatr dmie gwałtownie i odsunął futro.

- Ależ, jestem prawie pewna, że widziałam czyjeś palce, jak odsuwały futro - rzekła Róża.

- Ja patrzyłam na Dagoberta, więc nic nie widziałam - dodała Blanka.

- I nie było co widzieć, moje dzieci, rzecz naturalna; do okna jest przynajmniej osiem stóp wysokości od ziemi, trzeba by być olbrzymem, aby się tu dostać lub mieć drabinę. Drabiny nie było czasu usunąć, bo jak tylko Róża krzyknęła, skoczyłem do okna i przy świecy nic nie widziałem.

- Coś mi się zapewne przywidziało - rzekła Róża.

- Patrz, siostro... jaki wiatr... - dodała Blanka.

- Wybacz więc, że cię nabawiłam niepokoju, Dagobercie.

- Ale - rzekł żołnierz, zamyśliwszy się - martwi mnie, że Ponury nie wrócił, pilnowałby okna, musiał zwietrzyć stajnię swego kamrata, Jowialnego i wstąpił tam powiedzieć mu dobranoc... mam ochotę pójść po niego.

- Ach, nie, Dagobercie, nie zostawiaj nas samych - krzyknęły dziewczęta - będziemy się bały.

- Istotnie, Ponury musi zaraz wrócić i jestem pewien, że wkrótce usłyszymy, jak będzie drapał do drzwi... Ciągnijmy przeto dalej naszą opowieść - rzekł Dagobert, usiadłszy przy łóżku dziewcząt, ale tym razem na wprost okna.

- Powiedziałem więc, że wasz ojciec, będąc w Warszawie, zakochał się w waszej matce, a ją chciano wydać za kogoś innego. W roku 1814 dowiedzieliśmy się o zakończeniu wojny, o wygnaniu cesarza na wyspę Elbę i powrocie Burbonów... Usłyszawszy o tym, wasza matka powiedziała do generała: "Wojna skończyła się, otrzymasz wolność, cesarz jest nieszczęśliwy, wszystko mu jesteś winien, wracaj do niego... nie wiem, kiedy się znowu zobaczymy, ale za nikogo nie pójdę za mąż, tylko za ciebie, pozostanę ci wierną aż do śmierci"... Potem generał zawołał mnie i rzekł: "Zostań tu, Dagobercie, twoja pomoc może potrzebna będzie tej pannie do ułatwienia ucieczki, gdyby familia zanadto ją gnębiła; listy nasze będą przechodzić przez twoje ręce, w Paryżu odwiedzę twoją żonę, dzieci, uspokoję ich... powiem, że jesteś moim... przyjacielem". 

- Zawsze ten sam - rzekła Róża rozrzewniona. 

- Dobry dla ojca, dobry dla matki, dobry dla dzieci.

- Kochać jednych znaczy kochać drugich, tak być powinno. Towarzyszył więc generał cesarzowi na wyspę Elbę, ja zaś w Warszawie ukrywałem się blisko domu waszej matki, odbierałem listy i oddawałem je potajemnie... w jednym z tych listów, mówię wam z dumą, generał pisał, że cesarz wspomniał o mnie. 

- O tobie, Dagobercie?... On ciebie znał? 

- Trochę, pochlebiam sobie... "O, Dagobert, rzekł cesarz waszemu ojcu, który mu opowiadał o mnie, grenadier z pułku mojej konnej gwardii... żołnierz z Egiptu i Włoch, okryty ranami... któremu własną ręką, pod Wagram, przypiąłem krzyż na piersiach". 

- Widzicie dzieci... ten krzyż dany mi przez cesarza chowam jak klejnot, znajduje się w moim tornistrze wraz z tym, co mam najdroższego, z naszą sakiewką i papierami... Ale wracając do waszej matki, kiedym oddawał jej listy generała, kiedym z nią mówił, to ją cieszyło, bo cierpiała, tak i to wiele, ale jakkolwiek dręczyli ją krewni, zawsze odpowiadała: "Niczyją żoną nie będę, tylko generała Simona". Przedziwna kobieta... pokorna, ale wytrwała, umiała czekać. Pewnego dnia odebrała list od generała; opuścił on wraz z cesarzem Elbę, wojna zapaliła się na nowo... Wasz ojciec bił się jak lew, a jego pułki tak jak on... bo i któż nie rad położyć głowę za takiego generała. 

Opowiadanie starego żołnierza wzruszyło sieroty, serce im mocniej zabiło, rumieniec objął jagody. 

- Jakie to szczęście, że jesteśmy córkami tak walecznego ojca! - zawołała Blanka.

- Jakie szczęście... i jaki honor, moje dzieci, gdyż po bitwie pod Ligny cesarz mianował go, ku wielkiej radości całej armii, księciem Ligny i marszałkiem Francji!...

- Marszałkiem Francji!... - rzekła Róża, zdumiona, nie bardzo pojmując, co znaczą te słowa.

- Księciem Ligny! - dodała Blanka, również zdziwiona.

- Tak, Piotr Simon został księciem i marszałkiem!

- Później jednak nie uznano mu tego tytułu i stopnia, bo po bitwie pod Ligny nastąpił straszny dzień... dzień ten zowie się Waterloo.

- Ojciec wasz okryty ranami, został wtedy na polu bitwy.

Wyleczywszy się z ran, co wymagało długiego czasu, prosił o pozwolenie wyjazdu na wyspę Świętej Heleny... drugą wyspę na końcu świata, dokąd Anglicy wywieźli cesarza. Nieszczęściem nie pozwolono mu na to. Rozgniewał się i postanowił sprowadzić do Francji cesarskiego syna. Zamierzał zbuntować pułk, w którym znajdowali się jego dawni żołnierze. Wyjechał więc do Pikardii, gdzie pułk ten miał kwaterę, ale tymczasem zwietrzono, o co rzecz idzie... Zaledwie przybył, wnet go, nieboraka, uwięziono i stawiono przed dowódcą... A tym dowódcą był ten sam... ale nie będę opowiadał, bo trwałoby to zbyt długo i bardzo by was zasmuciło... Stanąwszy przed pułkownikiem, rzekł: "Jeżeli nie jesteś tchórzem, uwolnisz mnie na kilka godzin i będziemy bić się do upadłego, bo nienawidzę ciebie za to, a pogardzam za owo, i jeszcze owo". Pułkownik przyjął wyzwanie i uwolnił ojca do następnego ranka. Nazajutrz nastąpił pojedynek i pułkownik padł na placu bez życia... Kiedy wasz ojciec ocierał szpadę, jeden z przyjaciół dał mu znać, aby czym prędzej uciekł, ponieważ go szukają. Opuścił więc Francję, gdzie w czternaście dni potem, zaocznie, został skazany na śmierć, jako spiskowiec.

- Ach! Co za nieszczęście, mój Boże!

- Ale przy tym nieszczęściu trafiło się i szczęście. Wasza zacna matka dotrzymała obietnicy, wiernie czekała!... - Gdy ojciec wasz w niczyim już nie mógł być pomocny ani cesarzowi, ani jego synowi, przybył do Warszawy. Matka wasza niedawno utraciła rodziców, była wolna, pobrali się... Ale szczęście trwało niedługo. Ojciec wasz wmieszał się w jakąś sprawę, musiał uciekać. Matka chciała jechać do niego, ale mieli jakiś proces i została bez kawałka chleba. Mimo wszystko puściliśmy się w drogę, ona na Jowialnym, a ja pieszo obok niej. Wieleśmy ucierpieli biedy i nędzy! Stanęliśmy w jakiejś wsi, a tam wy przyszłyście na świat.

ROZDZIAŁ VIII

NIEZNAJOMY

- A ojciec? Co się z nim stało? Czy mieliście od niego jakieś wiadomości? - zapytała Blanka.

- Tak, ale tylko raz.

- A przez kogo?

Twarz Dagoberta przybrała dziwny wyraz.

- Przez kogo? - powtórzył. - Przez pewnego człowieka, który był niepodobny do innych. Abyście to lepiej zrozumiały, opowiem wam w dwóch słowach szczególniejszy przypadek, jaki trafił się waszemu ojcu podczas kampanii francuskiej. Cesarz rozkazał zdobyć baterię, która czyniła wiele szkody. Po dwakroć szli nasi do ataku, ale nadaremno, wreszcie wasz ojciec wziął pułk kirasjerów, rzucił się na baterię i według swego zwyczaju, rąbał i zabijał tuż przy działach. Wtem stanął jakoś naprzeciw samego otworu armaty, koło której wszyscy żołnierze byli zabici lub ranni. Jeden z nich podniósł się nieco i przytknął lont... A ojciec wasz znajdował się o dziesięć kroków, wprost naprzeciw armaty...

- Ach, Boże! Jakież niebezpieczeństwo!

- Co prawda, to prawda. Ojciec sam nieraz powtarzał, że nigdy ani pierwej, ani później nie był w podobnym niebezpieczeństwie... Kanonier przytknął lont, armata wypaliła, ale w tej właśnie chwili jakiś wysoki, ubrany po chłopsku mężczyzna, którego ojciec przedtem nie widział, rzucił się na armatę...

- Ach, nieszczęśliwy! Jaka okropna śmierć!

- Tak, zapewne, powinien zostać rozerwany na drobne kawałki... A przecież nie...

- Co mówisz?

- To, co powiedział mi wasz ojciec... Nieraz mawiał: "W tej chwili, kiedy ogień błysnął, mimowolnie zamknąłem oczy, żeby nie widzieć pokaleczonego trupa nieszczęśliwego, który poświęcił się dla mnie... I cóż powiesz? Otwieram oczy i widzę: człowiek ten stoi wśród dymu w tym samym miejscu i łagodnie spogląda na kanoniera, który klęcząc, pochylony w tył, patrzy na niego z takim strachem, jak gdyby samego diabła miał przed sobą. Potem już go więcej nie widziałem" - dodał wasz ojciec.

- Ależ, Dagobercie, czy to możliwe?

- I ja mówiłem to samo, wasz ojciec odpowiedział, że nie pojmuje, jak się to mogło stać, ale stało się tak właśnie. Widać, że twarz tego człowieka nadzwyczajnie uderzyła waszego ojca, ponieważ dostrzegł, że musiał mieć lat koło trzydziestu, że brwi czarne, gęste schodziły się z sobą jak gdyby jedna długa brew od skroni do skroni, na kształt pręgi na czole... Pamiętajcie o tym, moje kochane... dowiecie się zaraz, dlaczego...

- Nie bój się, Dagobercie: nie zapomnimy.

- Jakie to dziwne: człowiek z czarną pręgą na czole.

- Słuchajcie dalej: mówiłem wam, że pod Waterloo generał padł na polu bitwy, prawie bez życia... W nocy, kiedy leżał na ziemi, w okropnej gorączce z powodu ran, wydało mu się, przy blasku księżyca, że ten sam człowiek, schyliwszy się ku niemu, spogląda nań smutnie, stara się zatrzymać krew, płynącą z jego ran i przywrócić go do zmysłów... Ojciec wasz, nie pamiętając prawie, co robi, odepchnął go i rzekł, że po tak nieszczęśliwej bitwie, najlepiej jest umrzeć, a ten jakoby mu odpowiedział: "Żyj dla Ewy!"... to jest dla waszej matki. Pamiętacie, że została w Warszawie, kiedy generał odjechał na wyspę Elbę do cesarza, a stąd razem z nim do Francji.

- Jakie to wszystko dziwne, Dagobercie! A odtąd ojciec już nie widział więcej tego człowieka?

- Musiał widzieć, to on przyniósł waszej matce wiadomość o generale!

- Kiedy to było? Czemuśmy go nie widziały?

- Czy pamiętacie, że rano w dzień śmierci waszej matki, poszłyście ze starą Teodorą do boru?

- Tak - odpowiedziała smutnie Róża - poszłyśmy uzbierać trochę polnych kwiatów, które mama bardzo lubiła.

- Miała się tak dobrze, że nie przeczuwałyśmy nieszczęścia, które spadło na nas wieczorem - dodała Blanka.

- Prawda, moje dzieci, bo ja sam tego ranka śpiewałem pracując w ogrodzie, bo równie jak wy nie miałem powodu do smucenia się, pracowałem więc śpiewając, gdy wtem usłyszałem kogoś pytającego po francusku: "Czy to jest wioska Miłosk"? Obejrzałem się i spostrzegłem przed sobą jakiegoś obcego człowieka... Jakby piorun uderzył we mnie... Zamiast odpowiedzi, pilnie się w niego wpatrywałem i cofnąłem się o dwa kroki.

- A to czemu?

- Był bardzo wysoki, nadzwyczaj blady, a na bladym czole czarna pręga...

- Więc to był ten sam człowiek, którego nasz ojciec widział dwa razy podczas bitew.

- Ten sam.

- Ależ, Dagobercie - rzekła Róża zadumana - przecież po tych bitwach wiele już lat upłynęło...

- Szesnaście lat. 

- A cudzoziemiec, którego widziałeś, ile mógł mieć lat? 

- Koło trzydziestu. 

- Jakże chcesz, żeby był tym samym człowiekiem, którego ojciec widział podczas bitwy? 

- Prawda - rzekł Dagobert po chwili milczenia, wzruszywszy ramionami - musiało mnie zmylić niezwykłe podobieństwo... Musiał to być kto inny, podobny do niego... Ale... 

- A jeżeli on, to czemu od tego czasu nie postarzał się... 

- A czy nie pytałeś go, czy to on dwa razy ocalił naszego ojca? 

- Ż początku do głowy mi to nie przyszło, a potem nie było czasu, bo on szybko odszedł. 

Zapytał mnie więc, czy to jest wioska Miłosk? Tak, odpowiedziałem, ale skąd wiesz, że jestem Francuzem? 

- "Usłyszałem, jak śpiewasz - odpowiedział - proszę mi powiedzieć, gdzie mieszka pani generałowa Simon". 

- "Tutaj mieszka, panie".

Popatrzył na mnie w milczeniu, bo widział, że mnie te odwiedziny mocno zdziwiły, wziął potem za rękę i rzekł: 

- "Jesteś przyjacielem generała Simona? Najlepszym jego przyjacielem"? - Wystawcie sobie moje zdziwienie, dzieci. - "Często z wdzięcznością mówił o tobie". 

- "Widziałeś więc generała"? 

- "Tak... niedawno, w Indiach, ja także jestem jego przyjacielem i przynoszę jego żonie list od niego. Powiedziano mi, że tu mieszka. Prowadź mnie więc do generałowej". 

- Dobry wędrowiec... ja go już kocham - rzekła Róża. 

- On był przyjacielem naszego ojca - dodała Blanka. 

- Prosiłem, aby zaczekał, chciałem przygotować waszą matkę, żeby tak niespodziewana radość jej nie zaszkodziła, w pięć minut potem zaprowadziłem go do niej. 

- A jak wyglądał ten wędrowiec, Dagobercie? 

- Wysoki mężczyzna, w ciemnym futrze, w wielkiej czarnej czapce futrzanej. 

- A czy przystojny?

- Tak, moje dzieci, bardzo piękny, ale tak smutny, aż serce mi się ściskało, kiedy patrzyłem na niego. 

- Biedny człowiek, zapewne miał jakieś zmartwienia?

- Wasza matka przez dwie godziny rozmawiała z nim, po czym zawołała mnie i rzekła, że odebrała wiadomości od generała, zalewała się łzami i trzymała przed sobą grubą paczkę papierów. Był to dziennik, w którym wasz ojciec każdego wieczora pisał, aby się pocieszyć; ponieważ nie mógł mówić z nią, papierowi zatem powierzył to, co chciał jej powiedzieć...

- A gdzie są te papiery, Dagobercie?

- Tu, w moim tornistrze, z moim krzyżem i naszą sakiewką, kiedyś dam je wam, teraz zaś kilka kartek stamtąd wziąłem i te zaraz przeczytacie, dowiecie się dlaczego.

- A czy ojciec dawno był w Indiach?

- Wasza matka mówiła, że najpierw walczył z Grekami przeciw Turkom, a potem udał się do Indii, aby walczyć przeciw Anglikom... Nienawidził ich, bo oni wywieźli naszego cesarza na wyspę Świętej Heleny. Generał wszedł w służbę jednego z książąt indyjskich, którzy obawiali się, żeby Anglicy nie zabrali im wszystkich posiadłości.

W krótkim czasie zorganizował dwanaście czy piętnaście tysięcy wojska tego księcia i wyćwiczył tak, że pod jego dowództwem zaczęli bić Anglików... No, przeczytacie... tu wszystko jest lepiej opisane niż ja mówię... A przy tym znajdziecie tu imię, które zawsze powinnyście pamiętać. Dlatego właśnie wybrałem te parę kartek.

- Ach! Co za szczęście... czytać własnoręczne pismo ojca, to prawie to samo, co go słuchać - rzekła Róża.

- To tak jakby tu był z nami - dodała Blanka.

I obie wyciągnęły ręce, aby odebrać papiery, które Dagobert wyjmował z kieszeni.

- Po sprawiedliwości... Starsza honorowa powinna czytać głośno - rzekł Dagobert, podając pismo Róży.

Obie siostry, przeniknięte głębokim rozrzewnieniem, pocałowały kolejno, w milczeniu pismo ojca.

- Z zakończenia tego listu dowiecie się, moje dzieci, dlaczego się zdziwiłem, że wasz anioł stróż, jak powiadacie, nazywa się Gabriel... Czytajcie... czytajcie - dodał, spostrzegłszy zdziwienie na twarzy sierot. - Muszę wam tylko powiedzieć, że kiedy ojciec to pisał, jeszcze się

nie spotkał z wędrowcem, który przyniósł te papiery.

Usiadłszy na łóżku. Róża wzięła pismo i zaczęła wzruszonym głosem czytać, Blanka zaś, oparłszy głowę o ramię siostry, z uwagą patrzyła na pismo, śledząc oczyma jego treść.

ROZDZIAŁ IX

WYJĄTKI Z DZIENNIKA GENERAŁA SIMONA

Obóz w górach Awy, 20 lutego 1830.

...Ilekroć do tego dziennika, który piszę w głębi Indii, gdzie mnie los zaniósł, dodaję nowe kartki, którego ty, niestety, nigdy może czytać nie będziesz, najukochańsza moja Ewo, doświadczam zarazem słodkiego i bolesnego uczucia, bo mnie cieszy ta rozmowa z tobą, a przy tym nigdy tęsknota moja nie jest dotkliwszą, jak wtedy, gdy z tobą rozmawiam, nie widząc ciebie.

Lecz kiedy te kartki dojdą twoich rąk, szlachetne twoje serce mocniej uderzy na imię walecznego człowieka, któremu dzisiaj winien jestem życie i któremu będę może winien szczęście oglądania cię kiedyś.

Ciebie i dziecięcia mojego, nieprawdaż, wszak żyje nasze dziecię? Muszę temu wierzyć, bo gdyby tak nie było, jakżebyś mogła wieść biedne swe życie w tej strasznej rozłące?... Drogi aniołek musi mieć teraz czternaście lat... Jak wygląda? Podobny do ciebie?... Ma twoje, duże, piękne, błękitne oczy?... O, nierozumny!... Jakże często w tym dzienniku zadaję ci równie płoche pytanie, na które nie możesz odpowiedzieć. A ile razy postawię ci jeszcze podobne... Każesz więc naszemu dziecku, powtarzać i kochać nieco obce imię Dżalma...

- Dżalma! - rzekła Róża ze łzami w oczach, przerywając czytanie.

- Dżalma - powtórzyła Blanka, podzielając rozrzewnienie siostry. - O! Nigdy nie zapomnimy tego imienia.

- I dobrze zrobicie, bo jak widać, nosi je tęgi, choć młody wojak... Czytaj dalej, kochana Róziu.

- "Na poprzednich stronicach opisałem ci dwa pomyślne dni, droga Ewo - czytała dalej Róża - jakie mieliśmy w tym miesiącu, coraz lepiej organizując się na europejski sposób; szczupłe wojsko mego przyjaciela, indyjskiego księcia, dokazywało cudów. Odparliśmy Anglików... Dziś rano, po bardzo trudnym marszu wśród skał i gór, dowiedzieliśmy się, że nieprzyjaciel odebrał posiłki i że zamierza znowu działać zaczepnie, znajdował się od nas o kilka tylko mil, bitwa więc była nieunikniona, mój przyjaciel, książę indyjski, ojciec mego wybawcy, najgoręcej pragnął iść w ogień. Bitwa zaczęła się o godzinie trzeciej, krwawa, mordercza. Spostrzegłszy między naszymi chwilowe zachwianie się, bo nierównie szczuplejszą była ich liczba, a posiłki angielskie składały się ze świeżego żołnierza, uderzyłem na czele małej jazdy odwodowej.

Stary książę znajdował się w środku i bił się z największą odwagą; ledwie osiemnastoletni i równie jak ojciec waleczny syn, Dżalma, nie odstępował mnie ani na chwilę, w najgorszej chwili natarcia koń, zabity pode mną, potoczył się ze mną w wąwóz, a ja przygnieciony ciężarem, myślałem przez chwilę, że mam kości biodra złamane"...

- Biedny ojciec - rzekła Blanka.

- "Anglicy sądzili, że skoro zginąłem (mniemanie bardzo dla mnie pochlebne), łatwo im pójdzie rozprawa z wojskiem mego przyjaciela. Kiedy toczyłem się do wąwozu, spostrzegł to oficer Sipajów i pięciu czy sześciu żołnierzy nieregularnego wojska skoczyło, aby mnie zabić. Wśród ognia i dymu, wśród zapału bitwy nasi górale nie spostrzegli mojego upadku, ale Dżalma, który mnie nie odstępował, wskoczył w wąwóz z pomocą, a jego zimna krew i odwaga ocaliły mi życie, jednym strzałem swej dubeltówki położył trupem oficera, drugim zgruchotał ramię żołnierzowi, który już mi bagnetem przebił lewą rękę, ale nie trwóż się, droga Ewo, to bagatela... tylko zadraśnięcie"...

- Raniony... raz jeszcze raniony, mój Boże! - zawołała Blanka, załamując ręce.

- Uspokójcie się - rzekł Dagobert - bo to, jak mówi generał, było tylko zadraśnięcie, tak on nazywał rany, które mu nie przeszkadzały bić się, białe rany.

- "Kiedy mnie spostrzegli rannego - czytała dalej Róża, otarłszy oczy - Dżalma, schwyciwszy swą dubeltówkę jak maczugę, wywijał i odpierał żołnierzy, ale w tej chwili ujrzałem, jak jeden z nieprzyjaciół, zza krzaka bambusowego, powoli oparłszy karabin o gałęzie, wymierzył w Dżalmę i waleczny chłopak odebrał kulę w piersi, a krzyk mój nie zdołał ochronić go od strzału... Cofnąwszy się o dwa kroki, upadł na kolana, ciałem swoim chciał mnie zasłonić... Możesz sobie wyobrazić moją wściekłość, moją rozpacz, nieszczęściem, usiłowanie wydobycia się z przykrego położenia było daremne z powodu wielkiego bólu, jaki czułem w nogach. Bezsilny i bezbronny, przez kilka sekund byłem świadkiem nierównej i zaciętej walki. Dżalma utracił wiele krwi i ręce mu osłabły; już jeden z nieregularnych odwiązał od swego pasa coś na kształt ciężkiego sierpa, jaki jednym cięciem zmiata głowę, gdy wtem dwunastu górali nadbiegło na odgłos potyczki. Dżalma został uratowany, mnie oswobodzono i w kwadrans potem znowu mogłem wsiąść na koń. Pomimo znacznych strat, szczęście sprzyjało nam. Jutro znów niewątpliwie będzie bitwa, bo widać stąd ognie angielskich czat. Tak więc, najkochańsza Ewo, temu chłopakowi jestem winien życie. Szczęściem rana jego nie jest niebezpieczna, kula prześlizgnęła się wzdłuż żeber". 

- Ten dzielny młodzieniec odebrał, jak powiedział generał, "białą ranę" - rzekł Dagobert. 

- "Zatem, najukochańsza Ewo - zaczęła Róża znowu - musiałaś z niniejszego opisu poznać walecznego Dżalmę, liczy on ledwie osiemnaście lat. Godny jest swojego ojca. Posiada tak bohaterską, tak dumną odwagę, że podobnie jak młody Grek z czasów Leonidasa idzie do walki z odkrytą piersią, gdy tymczasem inni wojownicy jego ojczyzny, którzy na co dzień mają nie okryte nogi, ręce i pierś, występując do boju, wkładają gruby kaftan. Wreszcie, najdroższa Ewo, z pewną dumą rozmyślam o tym, że w żyłach tego walecznego młodzieńca płynie francuska krew, ojciec jego przed kilkoma laty poślubił młodą dziewczynę, której familia, francuskiego rodu, od dawna osiadła w Batawii. To podobieństwo między moim położeniem a położeniem mego starego przyjaciela bardziej jeszcze powiększyło moje przywiązanie ku niemu, bo i twoja rodzina, Ewo, pochodzi z Francji i od dawnych czasów wyniosła się za granicę. Nieszczęściem, biedny książę od wielu lat stracił swą ubóstwianą żonę. 

Patrz, najukochańsza Ewo, ręka mi drży, kiedy te słowa piszę, słabo mi... tęskno... serce mi się ściska. O mój Boże!... A dziecię nasze... cóż się z nim stanie bez ciebie... beze mnie... O! nie, nie, obawa ta jest nierozsądna... Ale co za okrutna męczarnia; niepewność!... Bo wreszcie, gdzie ty jesteś? Co robisz? Co się z tobą stanie? Daruj mi... tak smutne myśli... nasuwają się mimowolnie... Okropne, nieszczęsne chwile... kiedy zaś nie dręczą mnie, mówię sam do siebie: jestem nieszczęśliwy wygnaniec, ale przecież, na drugim krańcu świata biją dla mnie dwa serca: twoje, kochana Ewo i naszego dziecięcia"... 

Te słowa Róża ledwie zdołała wymówić, od kilku chwil głos jej przerywały łkania. Rzeczywiście sprawdziły się smutne przeczucia generała Simona, spisane w wieczór przed batalią, przy świetle ognia, na biwaku! Wyznania żołnierza, chcącego tym sposobem rozerwać przykrą tęsknotę rozłączenia, o którym, niestety, nie wiedział jeszcze, że będzie wieczne! - Biedny generał... nie wie o naszym nieszczęściu - rzekł Dagobert - nie wie także, że zamiast jednego ma dwoje dzieci... Będzie to przynajmniej pociecha... Ale, słuchaj, Blanko, czytaj dalej, choć obawiam się, żeby to nie zaszkodziło twej siostrze... Tak się mocno wzruszyła... A zresztą, lepiej będzie, jeśli obie podzielicie między siebie to przykre czytanie. Blanka wzięła list, a Róża, ocierając oczy, oparła głowę na ramieniu Blanki, która czytała dalej: 

- "Teraz, kochana Ewo, jestem spokojniejszy, przestałem na chwilę pisać, oddaliłem od siebie ponure myśli, prowadźmy dalej naszą rozmowę.

Tyle ci już powiedziawszy o Indiach, powiem ci nieco o Europie; jeden z naszych ludzi, człowiek pewny, przybył do naszej przedniej straży, przyniósł mi list z Francji; otrzymałem wreszcie wiadomość od mego ojca, co mnie uspokoiło. List pisany był w sierpniu zeszłego roku. Czytając go, dowiedziałem się, że kilka innych listów ojca, o których jest wzmianka, zaległo gdzieś i zaginęło, gdyż od dwóch lat żadnego nie odebrałem, dlatego ciągle byłem niespokojny. Dobre ojczysko! Zawsze ten sam, wiek nawet nie osłabił go, charakter jego jest równie dzielny, zdrowie równie czerstwe.

Donosi mi także o rodzinie starego Dagoberta, naszego przyjaciela...

Droga Ewo, lżej mi na sercu... gdy pomyślę, że ten dobry człowiek jest przy tobie, gdyż znam go, wiem, że cię nie odstąpi... Jakie zacne serce bije pod szarym mundurem tego żołnierza... jak musi kochać nasze dziecię!"...

Tu Dagobert zakasłał dwa razy, schylił się niby szukając na ziemi chustki od nosa, którą miał zresztą na kolanach.

Pozostał tak schylony przez jakiś czas.

Podniósłszy się, otarł wąsy.

- Jak dobrze nasz ojciec zna cię... Jak zgadł, że ty nas kochasz.

- Dobrze, dobrze, moje dzieci, dajmy temu pokój... Czytaj no prędzej, co też tam mówi generał o moim małym Agrykoli i Gabrielku, przybranym synu mej żony... Biedne żonisko, kiedy pomyślę, że może za trzy miesiące... Dalej, dzieci, czytajcie, czytajcie - dodał, chcąc powściągnąć wzruszenie.

Blanka czytała dalej dziennik generała Simona:

"Jakkolwiek bądź, droga Ewo, mam nadzieję, że przecież kiedyś dojdzie cię niniejsze pismo i na taki przypadek przekazuję także wiadomości ciekawe dla Dagoberta. Ucieszy się, słysząc o swej rodzinie. Mój ojciec, będący kierownikiem zakładu zacnego pana Hardy, donosi mi, że ten wziął do pracy syna naszego Dagoberta; Agrykola pracuje w warsztacie pod komendą mego ojca, którego to mocno cieszy. Jest to, pisze, silny, dziarski chłopak, który ciężkim kowalskim młotem wywija jak piórem, równie wesoły jak zręczny i pracowity. Jest to najlepszy robotnik w całej fabryce, co jednak nie przeszkadza mu, aby wieczorem, po ciężkiej pracy, powracając do swej matki, do której jest serdecznie przywiązany, wyśpiewywał pełne mocy i uczucia piosenki według własnego pomysłu".

- Jak cię to musi cieszyć, Dagobercie - rzekła Róża z podziwem - on układa pieśni? 

- Zapewne, to przedziwne... ale nade wszystko cieszy mnie, że jest dobry dla matki i że dzielnie robi młotem... gdzie on się nauczył pisać piosenki... pewnie w szkole, do której chodził ze swym przybranym bratem Gabrielem... Na wspominienie imienia Gabriel, przywodzącego im na myśl idealną istotę, którą nazywały aniołem stróżem, obudziła się ciekawość młodych dziewcząt. Blanka ze zdwojoną uwagą czytała dalej: 

"Przybrany brat Agrykoli, biedne, opuszczone dziecko, nad którym ulitowała się poczciwa żona Dagoberta i przybrała je za swoje, to, pisze ojciec, zupełnie inny typ niż Agrykola, nie co do serca, bo obaj je mają równie szlachetne, lecz jak Agrykola jest żywy, pracowity, tak przeciwnie, Gabriel jest posępny, zamyślony, zresztą, dodaje ojciec, każdy z nich, że tak powiem, ma postać swego charakteru. Agrykola jest to brunet wysokiego wzrostu, silny... minę ma dziarską, śmiałą; Gabriel, przeciwnie, jest szczupły, blondyn, lękliwy jak młoda panienka, a jego twarz ma wyraz anielskiej łagodności"... 

Tu sieroty spojrzały na siebie zdziwione, potem zwracając się do Dagoberta, Róża zapytała: 

- Czy zauważyłeś, Dagobercie? Nasz ojciec mówi, że twój Gabriel jest blondynem i że ma twarz anielską, taką jak nasz... 

- Tak, tak, zauważyłem to i dlatego zdziwił mnie wasz sen. 

- Ciekawam także, czy ma błękitne oczy - dodała Róża. 

- Co do tego, moje dzieci, mógłbym ręczyć, chociaż generał o tym nie nadmienia, każdy blondyn ma zwykle niebieskie oczy, ale czy niebieskie, czy czarne, nie będzie nimi patrzył na młode dziewczęta, czytajcie dalej, a zobaczycie, dlaczego... 

Blanka czytała dalej: 

"Gabriel jest blondynem, a jego twarz ma wyraz anielskiej łagodności. Jeden z duchownych nauczycieli szkoły, do której chodzili Gabriel i Agrykola, widząc jego zdolności i dobroć, mówił o nim protektorowi mającemu duże możliwości, który się zajął Gabrielem i umieścił go w seminarium; już od dwóch lat Gabriel jest księdzem, sposobi się na misjonarza i wkrótce ma udać się do Ameryki". 

- Twój Gabriel jest księdzem - rzekła Róża, patrząc na Dagoberta. 

- A nasz jest aniołem - rzekła Blanka. 

- Dowodzi to, że wasz ma wyższy stopień niż mój, mniejsza o to, każdy ma swój gust,  wszędzie znajdą się uczciwi ludzie, ale wolę, żeby nie Agrykola, ale Gabriel obrał sobie czarną suknię. Wolę widzieć mego chłopca z gołymi rękami, z młotem, opasanego skórzanym fartuchem, ot tak, jak wasz dziadek, moje dzieci, czyli ojciec marszałka Simona, księcia de Ligny.

- "Tak więc, moja kochana, Ewo - czytała dalej Blanka - jeżeli ten dziennik dojdzie do ciebie, możesz zapewnić Dagoberta o spokojnym losie jego żony i syna, których dla nas opu- ścił. Jakże nie cenić takiej ofiary? Lecz jestem spokojny, twoje dobre, szlachetne serce potrafi go nagrodzić...

Bądź zdrowa... najukochańsza Ewo, przerwałem ten dziennik na chwilę, aby pójść do namiotu Dżalmy; spał spokojnie, jego ojciec czuwał nad nim, uspokoił mnie skinieniem. Nie ma już żadnego niebezpieczeństwa dla tego nieustraszonego młodziana. Oby jutrzejsza bitwa oszczędziła go jeszcze!... Bądź zdrowa, kochana Ewo, noc jest cicha, spokojna, powoli gasną ognie w biwakach, nasi górale spoczywają po krwawym dniu, niekiedy tylko słyszę w oddaleniu wołania naszych straży... Te obce głosy powiększają mój smutek, przypominają mi, o czym zapominam, gdy do ciebie piszę... że jestem na końcu świata, oddzielony od ciebie... od mego dziecka! Biedne istoty, drogie istoty! Jaki będzie wasz los?... Ach! Gdybym przynajmniej miał czas odesłać wam medal, który w nieszczęsnym zdarzeniu zabrałem z sobą z Warszawy, może byś uzyskała pozwolenie powrotu do Francji... lub przynajmniej mogła odesłać tam dziecko z Dagobertem, wiesz bowiem, jak wielkiej jest wagi... Lecz po cóż do tylu już boleści dodawać nową?... Na nieszczęście lata upływają... przyjdzie fatalny dzień, a ostatnia nadzieja, którą żyję, opuści mnie, ale nie chcę tego dnia kończyć smutną myślą. Bądź zdrowa, kochana Ewo, ucałuj nasze dziecię, uściskaj je, całuję was z głębi mego wygnania.

Do jutra, po bitwie".

Po odczytaniu tego wzruszającego listu nastąpiło dość długie milczenie.

Po twarzach Róży i Blanki wolno spływały łzy; Dagobert, oparłszy głowę na rękach, pogrążył się w smutnych myślach.

Wiatr na dworze wzmagał się gwałtownie, rzęsisty deszcz zaczynał chłostać brzękliwe szyby, w oberży panowało głębokie milczenie.

ROZDZIAŁ X

KLATKI

Podczas gdy córki generała Simona ze wzruszeniem czytały wyjątki z dziennika ojca, w menażerii pogromcy zwierząt rozgrywała się tajemnicza scena. 

Morok uzbroił się, na łosiowy kaftan wdział koszulę z stalowego drutu, giętką jak płótno i twardą jak diament, ręce okrył naramiennikami, nogi nagolennikami, wciągnął żelazne buty; uzbrojenie to pokrył szerokimi pantoflami, wdział na siebie obszerne futro, starannie pozapinał się i wziął w rękę długi pręt żelazny rozpalony do czerwoności, osadzony w drewnianej rękojeści. 

Choć już od dawna zręcznością i dzielnością Moroka poskromione zwierzęta, tygrys Kain, lew Judasz i czarny ryś Śmierć, w drapieżnym napadzie chciały jeszcze spróbować na nim swych kłów i pazurów, ale rozdarłszy mu futro tępiły pazury o stalową koszulę, łamały zęby na uzbrojonych żelazem nogach i rękach, gdy tymczasem dotknięcie rozżarzonej metalowej laski przypiekało im skórę, pozostawiając na niej ślady spalenizny. Poznawszy, że próżno by kąsały, obdarzone dobrą pamięcią widząc, że Moroka ranić nigdzie nie można, zwierzęta zaniechały zemsty. Ich uległość doszła do tego stopnia, że podczas publicznych popisów, pan ich, skinieniem swej laseczki oklejonej papierem ognistego koloru, przywodził je do czołgania się ze strachu. 

Morok więc, starannie i przezornie uzbroiwszy się, trzymając rozgrzane do czerwoności żelazo, otworem ze strychu spuścił się do obszernej szopy, gdzie stały klatki ze zwierzętami. Proste przepierzenie z desek oddzielało szopę od stajni, w której były zamknięte konie pogromcy zwierząt. 

Lampa rzucała dość mocne światło na klatki. 

Były cztery, zbudowane z dębowego drzewa. Niezbyt gęsta żelazna krata zasłaniała je z boków. Ta krata z jednego boku otwierała się jak drzwi, klatki te spoczywały na dwóch osiach i czterech małych żelaznych kółkach, dzięki czemu łatwo je było można przetaczać do wielkiego, nakrytego wozu, w którym je ustawiano do podróży. Jedna klatka była próżna, a w trzech pozostałych znajdowały się: ryś, tygrys i lew. 

Nad klatką tygrysa widniał napis: Judasz, nad klatką lwa: Kain, rysia: Śmierć. Ryś zasługiwał na tę nazwę dla swego zdradliwego, drapieżnego spojrzenia. Cały czarny, leżał zwinięty w kłąb, w ciemności prawie nie było go widać, tylko w cieniu błyszczały dwa nieruchome ognie, dwie duże źrenice żółtofosforycznego koloru, w nocy tylko rozniecające się, gdyż wszystkie te kociego rodu zwierzęta najlepiej widzą pośród największej ciemności. 

Morok wszedł cicho do stajni, od jego ciemnorudego długiego futra dziwnie odbijała bladokasztanowata, najeżona czupryna i długa broda. Dosyć wysoko zawieszona lampa zupełnie go oświetlała, a jaskrawe światło obok nocnych cieni jeszcze bardziej uwydatniało rysy jego złowróżbnej, kościstej twarzy.

Powoli zbliżał się do klatki.

Biała obrączka otaczająca jego płową źrenicę, zdawała się powiększać; jego oko, jaskrawe i nieruchome, nie różniło się od ognistego, osłupiałego oka rysia, leżącego ciągle w cieniu, ale już zwierzę zaczynało czuć wpływ urocznego wzroku swego pana, dwa czy trzy razy zamknęło powieki, gniewnie chrapnąwszy, wkrótce potem, jakby mimowolnie otwierając oczy, wlepiło je wytrzeszczone w oczy Moroka.

Wtedy okrągłe uszy Śmierci przywarły do czaszki, skóra na czole zmarszczyła się konwulsyjnie, ściągnęła pysk najeżony twardymi szczecinami, otworzyła paszczę, uzbrojoną strasznymi kłami, wywiesiwszy w połowie czerwony, chropowaty język.

Morok wyciągnął ku klatce swoją stalową, do czerwoności rozgrzaną laskę i rzekł krótkim, rozkazującym głosem:

- Śmierć... tu!

- Ryś wstał, ale tak się spłaszczył, iż brzuchem i kolanami dotykał prawie posadzki; był na trzy stopy wysoki, a blisko pięć stóp długi, jego mięsisty grzbiet, jego podkolanka zniżone i szerokie niemal jak u wyścigowego konia, potężny kark, unerwione, zsiadłe łapy, wszystko zapowiadało, że to straszne zwierzę z wielką siłą łączyło zwinność i szybkość. Morok, ciągle z wyciągniętą ku klatce laską, postąpił krok w stronę rysia...

Ryś zrobił krok ku Morokowi...

Oboje zatrzymali się.

W tej chwili tygrys Judasz, do którego Morok obrócony był tyłem, podskoczył gwałtownie w klatce jakby przez zazdrość, że pan zajmuje się tylko rysiem, ryknął chrapliwym głosem i podnosząc łeb pokazał dół swej straszliwej trójkątnej szczęki i potężne, brudnobiałe piersi, na których ginęły miedziane cienie jego płowej, czarnopręgowatej sierści; ogon, podobny do wielkiego, czerwonawego węża, to wił się po bokach zwierzęcia, to je uderzał nieustannie, z wolna się ruszając; zielone, przeźroczyste oczy zwracały się na pogromcę, pałając drapieżnym gniewem.

Człowiek ten taki wpływ wywierał na swe zwierzęta, iż tygrys sam przez się, prawie od razu, przestał ryczeć, jak gdyby przeląkł się swojej śmiałości.

Morok obrócił się do niego, przez chwilę przypatrywał mu się uważnie; ryś uwolniony już spod wpływu wzroku pana, położył się znowu w cieniu. 

Chrzęst i łoskot, podobny do chrupania wielkich zwierząt, gdy gryzą coś twardego, dał się słyszeć w klatce lwa; Kain zwrócił uwagę pogromcy, który pozostawiając tygrysa, podszedł do następnej klatki. 

Był tam lew, którego grzbiet wyraźnie było widać, grzbiet ogromny, rudo-żółty, głowa lwa kryła się w wielkiej grzywie, z przerywanych drgań jego muskułów lędźwiowych, z mocno wystających żeber łatwo można było odgadnąć silne działanie paszczęki i przednich łap. Morok zbliżył się do klatki, niepewny, czy pomimo jego rozkazu, Goliat nie dał lwu jakiej kości do gryzienia; aby się przekonać, zawołał surowym, rozkazująym tonem: 

- Kain!

Kain nie ruszył się z miejsca. 

- Kain... tu! - powtórzył ostrzej. 

Nadaremne wołanie, lew się nie ruszył, a chrzęst słychać było dalej. 

- Kain, tu! - zawołał Morok trzeci raz, lecz wymawiając te słowa, oparł koniec rozpalonej laski o biodro lwa. 

Ledwie mały promień dymu przebiegł po rudym futrze, Kain zerwawszy się jak błyskawica, obrócił się i rzucił na kraty, ale nie czołgając się, tylko jednym skokiem i ukazał się wyprostowany w pysznej a zarazem strasznej postawie. 

Morok znajdował się w rogu klatki, Kain, zapalczywy, stanął wyprostowany na wprost swego pana, opierając swoje szerokie piersi o kratę, przez którą wyciągnął ogromną, muskularną łapę. 

- Kain! Precz! - krzyknął pogromca, żywo przyskakując. Lew nie usłuchał; wtedy końcem rozpalonej laski dotknął jego warg ściągniętych wściekłością, za którymi widniały kły tak grube, długie i ostre jak kły dzika. 

Po ognistym dotknięciu i po drugim groźnym wezwaniu lew, nie śmiejąc się już ruszyć, głucho pomrukiwał, położył się zwinięty, z pokorą i uległością. 

Morok zdjął lampę, aby bliżej zobaczyć, co gryzł Kain. Była to deska z dna klatki, którą zdołał podnieść i którą gryzł dla zaspokojenia głodu. 

Na chwilę głęboka cisza zapanowała w menażerii; Morok, trzymając ręce za plecami, chodził od jednej do drugiej klatki i niespokojnym okiem przyglądał się swym zwierzętom, jak  gdyby wahał się uczynić między nimi jakiś ważny a trudny wybór.

Od czasu do czasu stawał i przysłuchiwał się odgłosom od strony wielkich drzwi, prowadzących z szopy na podwórze oberży.

Drzwi te otworzyły się. Pokazał się Goliat, z jego odzieży strumieniami płynęła woda.

- A cóż tam!... ozwał się Morok.

- Doznałem wielu trudności... Szczęściem noc jest bardzo ciemna, wielki wiatr, a deszcz leje jak z cebra.

- Nie ma żadnego podejrzenia?

- Żadnego, panie, drzwi do piwnicy od razu się otworzyły, właśnie pod oknem dziewczynek. Gdy zagwizdałeś, że już czas, wyszedłem z koziołkiem, który przyniosłem z sobą, oparłem go o mur i wlazłem nań, chwyciłem jedną ręką okiennice, trzonek noża w drugą i wybijając dwie szyby, szarpnąłem z całej siły żaluzją...

- I myślano, że to wiatr?

- Tak, pomyślano, że to wiatr. Potem uciekłem co żywo do piwnicy, zabrawszy z sobą koziołek...

Po pewnym czasie usłyszałem głos starego... dobrze zrobiłem, żem się pośpieszył...

- Tak, kiedym na ciebie zagwizdał, wszedł do sali jadalnej, sądziłem, że dłużej tam zabawi.

- Mniejsza o to... rzecz została zrobiona... stary otworzył okno i przywołał swego psa, mówiąc mu: Skocz... Ja natychmiast pobiegłem na drugi koniec piwnicy, bo inaczej diabelski pies byłby mnie zwęszył.

- Teraz pies jest zamknięty w Stajni, gdzie stoi koń starego... Mów dalej!

- Kiedym usłyszał, że zamknięto żaluzję i okno, wyszedłem z piwnicy, przystawiłem koziołek i znowu się wspiąłem, pociągając powoli zasuwkę żaluzji, otworzyłem ją, ale nic nie widziałem, odsunąłem trochę futra i widziałem... dziewczynki w łóżku, twarzą obrócone ku mnie, stary siedział w głowach, odwrócony do mnie plecami.

- A jego worek... jego worek? To bardzo ważne.

- Jego worek był blisko okna, na stole, przy lampie, mógłbym był dostać go, dobrze sięgnąwszy ręką.

- Cóżeś słyszał?

- Ponieważ kazałeś mi myśleć tylko o worku, to więc tylko pamiętam, co dotyczy worka, stary mówił, że są w nim papiery, listy jakiegoś generała, jego pieniądze i krzyż.

- Dobrze... Co dalej?

- Ponieważ trudno mi było utrzymać uchylone od szyb futro, więc wymknęło mi się... 

chciałem je znowu chwycić, zanadto wyciągnąłem rękę, jedna z dziewczynek spostrzegła ją...gdyż krzyknęła wskazując na okno. 

- Głupcze!... Wszystko źle... - rzekł Morok, blednąc z gniewu. 

- Ale zaczekaj pan... nie wszystko stracone. Usłyszawszy krzyk, zeskoczyłem z koziołka, uciekłem do piwnicy, psa już tam nie było. Zostawiłem drzwi na pół otwarte, słyszałem, jak otwierano okno i widziałem przy świetle lampy, którą stary wystawił za okno, jak patrzył, a nie było drabiny, okno było tak wysoko, iż człowiek przeciętnego wzrostu nie dostałby do niego. 

- Będzie myślał, że to wiatr... Ha, zręczniejszy jesteś niż się spodziewałem. 

- To dobrze... Dowiedziawszy się, gdzie jest worek, pieniądze i papiery, wróciłem... i jestem. 

- Idź na górę, przynieś mi jesionową pikę, najdłuższą. 

- Dobrze, panie.

- I kołdrę czerwoną, sukienną... 

- Dobrze, panie.

- Ruszaj!

Goliat wszedł na drabinę; gdy był już w połowie, zatrzymał się. 

- Czy nie pozwoli pan, abym zlazł... po kawałek mięsa dla... 

- Pikę i kołdrę! - powtórzył Morok rozkazującym tonem. I odszedł, a kiedy Goliat zajęty był spełnieniem rozkazu, uchylił wielkie wrota do szopy, zajrzał na dziedziniec i znowu nasłuchiwał. 

- Panie, jest pika jesionowa i czerwona kołdra... - rzekł olbrzym, schodząc z drabiny. Co mam robić? 

- Wróć do piwnicy, wyleź do okna, a gdy stary wybiegnie z izdebki... 

- A któż go z niej wywoła? 

- Wyjdzie... Po co się pytasz? 

- A potem?

- Powiedziałeś, że lampa stała blisko okna? 

- Bliziuteńko... na stole przy worku. 

- Jak tylko stary wyjdzie z izby, popchnij okno, zgaś lampę, złap za worek, przetrząśnij go, weź pieniądze, krzyż, papiery i połóż znowu na miejscu; dziewczynki tak się przelękną tym, co się będzie działo, że zamilkną z przestrachu. Nie koniec jeszcze na tym. 

- Co jeszcze?

- Dach na szopie jest nie bardzo wysoki, do dymnika na spichrz łatwo się dostać... noc jest ciemna... zamiast wchodzić drzwiami...

- Wlezę dymnikiem.

- Ale cicho!

- Dobrze.

Olbrzym wyszedł. Po kilku minutach Morok opuścił szopę, wziąwszy czerwoną laskę i udał się do małej stajenki, gdzie stał Jowialny; podwójne drzwi zamykała tylko mała zasuwka. Rzucił się nań Ponury, skoro go spostrzegł, ale kły jego namacały żelazne nagolenniki, a Morok, mimo silnego kąsania psa, wziął Jowialnego za uździenicę, okrył mu głowę kołdrą, żeby nie mógł widzieć ani węszyć, wyprowadził ze stajni i wprowadziwszy do szopy, zamknął drzwi.

ROZDZIAŁ XI

PODEJŚCIE

Odczytawszy fragmenty z dziennika ojca, sieroty zamilkły na jakiś czas, smutnie się zamyśliły, oglądając pożółkłe pismo.

Dagobert, także zadumany, myślał o swym synu i żonie, z którymi był już dawno rozłączony, a których niedługo spodziewał się ujrzeć. Potem pierwszy przerwał milczenie i biorąc pismo z rąk Blanki, złożył je troskliwie, włożył do kieszeni i rzekł:

- Tak więc, moje dzieci, bądźcie spokojne... widzicie, jak zacnego macie ojca, myślcie tylko o radości, z jaką go wkrótce ucałujecie i pamiętajcie zawsze o imieniu chłopca, któremu zawdzięczać będziecie tę przyjemność, bo gdyby nie on, już by wasz ojciec nie żył.

- Nazywa się Dżalma... Nigdy go nie zapomnimy - rzekła Róża i - prosić będziemy matkę, aby czuwała nad nim tak jak nad nami...

- A gdy nasz anioł stróż jeszcze przyjdzie - dodała Blanka - powiemy mu także o Dżalmie.

- Dobrze, moje dzieci, jestem pewien, że co się tyczy serca, o niczym nie zapomnicie...

Lecz wróćmy do wędrowca, który przybył do waszej matki. Widział on generała w miesiąc po zdarzeniach, o których czytałyście i w chwili, kiedy znowu mieli uderzyć na Anglików, wasz ojciec powierzył mu te papiery i medal.

- Ale, Dagobercie, na co się nam przyda ten medal?

- A co znaczą te słowa na nim wyryte? - spytała Róża, wyjmując go z zanadrza:

W Paryżu 

Ulica Św. Franciszka Nr 3, 

Będziecie 

po upływie półtora wieku 

dnia 13 lutego,

1832 r.

Módlcie się za mnie. 

- A to, moje dzieci... znaczy, że 13 lutego 1832 r. trzeba nam być w Paryżu, na ulicy Św. 

Franciszka nr 3.

- A cóż tam będziemy robili? 

- Wasza biedna matka tak nagle zachorowała, iż nie mogła mi tego powiedzieć, wiem tylko tyle, że ten medal dostała od swych rodziców, były to relikwie przechowywane w jej rodzinie od przeszło stu lat. 

- A jak dostał się naszemu ojcu? 

- Gdy wyjeżdżał w nocy, kładąc spiesznie do powozu wszystko, co mu było potrzebne na drogę, włożył także, między innymi, rzeczy należące do matki, między nimi znajdował się ten medal, potem już generał nie mógł go odesłać, nie mając ku temu żadnej sposobności. 

- A więc ten medal jest dla nas rzeczą nader ważną? 

- Bez wątpienia, gdyż nie widziałem nigdy waszej matki szczęśliwszej, jak w dniu, gdy go jej oddał podróżny... "Teraz los mych dzieci może będzie tak błogi, jak dotąd był nieszczęśliwy" - rzekła do mnie ze łzami radości w oczach: "Pojadę z mymi córkami do Francji... Jeślibym zasłabła, ty je odprowadzisz, Dagobercie; ruszysz niebawem, bo na nieszczęście zmarnowało się już wiele czasu... a jeżelibyś nie przybył przed 13 lutego, to okrutne rozłączenie, ta przykra podróż byłaby nadaremna". 

- Jak to, choćby nawet jeden tylko dzień spóźnienia... 

- Jeżelibyśmy przybyli 14 zamiast 13, już byłoby po czasie - mówiła wasza matka. 

- A jak sądzisz, czy staniemy na czas w Paryżu? 

- Spodziewam się, jednakże, gdybyście się czuły na siłach, byłoby dobrze przyspieszyć trochę. 

- Ale ponieważ ojciec nasz jest w Indiach i jako skazany na śmierć nie może wrócić do Francji, kiedy zobaczymy się z nim? 

- I gdzie będziemy się z nim widziały? 

- Biedne dzieci, to prawda... ile to rzeczy, o których nie wiecie, generał nie mógł wrócić do Francji, kiedy go opuszczał podróżny, to prawda, ale teraz już może.

- A dlaczego teraz może?

- Gdyż we Francji zaszło wiele zmian, nowy król... nowa dynastia... dawne sprawy poszły w niepamięć. Ta wiadomość dojdzie do Indii, a wasz ojciec na pewno przybędzie i oczekiwać was będzie w Paryżu, przekonany, że wy i wasza matka przybędziecie tam na 13 lutego następnego roku.

- Acha! Rozumiem teraz, możemy się więc spodziewać spotkania z nim - rzekła Róża z westchnieniem.

- A zawdzięczać to będziemy jego przyjacielowi, wędrownikowi.

- A wiesz, Dagobercie, jak się nazywa ten podróżny?

- Nie, moje dzieci... ale czy się nazywa Paweł czy Gaweł, ważne, że to poczciwy człowiek. Kiedy odchodził od waszej matki, z płaczem dziękowała mu za jego dobroć dla generała, dla niej i dla was. Wtedy uścisnął jej ręce i rzekł tak łagodnym głosem, aż mnie to wzruszyło: "Za cóż dziękujesz mi, pani... czyliż nie powiedziano: Kochajcie się nawzajem"?

- Kto tak powiedział, Dagobercie, on?

- Tak, a o kim mówił podróżny?

- Tego nie wiem, uderzył mnie tylko sposób, w jaki wymówił te słowa i to były jego ostatnie słowa.

- Kochajcie się nawzajem?... - powtórzyła Róża.

- Jak to dowodzi dobrego serca... - mówiła Blanka - prawda, Dagobercie?

- Ponieważ ten wędrowiec jest przyjacielem generała, to już dowodzi, że ma dobre serce.

- Jaka szkoda, żeśmy go nie widziały...

- A dokąd poszedł ten podróżny?

- Bardzo daleko... daleko, na północ - powiedział to waszej matce, która potem mówiła o nim: "Jego proste słowa rozrzewniły mnie, przez cały czas, jakem go słuchała, czułam się lepiej, mocniej jeszcze kochałam mego męża, dzieci, a przy tym, patrząc na wyraz jego twarzy, można by sądzić, że nigdy się nie uśmiechnął ani zapłakał" dodała wasza matka, i to prawda.

- Nigdy się nie roześmiał ani nie zapłakał? - spytała Blanka.

- Kiedy odchodził, wasza matka i ja, stojąc w drzwiach, patrzyliśmy za nim, dopóki mogliśmy, szedł ze spuszczoną głową. - Chód jego był powolny... spokojny... pewny... myślałby kto, że liczył kroki... a co do jego kroku jeszcze osobliwszą rzecz spostrzegłem. 

- Co, Dagobercie?

- Wiecie, że droga prowadząca do domu była zawsze wilgotna, a to z powodu małego źródełka, które ją zalewało... 

- Tak, tak.

- A więc jego ślady zostały w glinie i widziałem, że na jego podeszwach były ćwieki powbijane w kształcie krzyża... 

- Ot, tak - mówił Dagobert stawiając siedem razy palec na kołdrze - ot, wbite były takim porządkiem. Widzicie, że będzie krzyż. 

- Ach, rzeczywiście... krzyż, widzisz, siostro. - Cóż to znaczy, Dagobercie? 

- Dalibóg, nie wiem... może przypadkiem... Jakkolwiek bądź, odwiedziny tego tajemniczego gościa zapowiadały coś niedobrego. Gdyż, jak tylko odszedł, jedno za drugim dotykały nas nieszczęścia. 

- Niestety! Śmierć naszej matki? 

- Tak, ale przedtem jeszcze... inne zmartwienie!... Trzeba było jechać co prędzej do Paryża, a okoliczności zmusiły nas do wyjazdu w zupełnie przeciwną stronę. Wasza matka mówiła: "Miano w tym interes, aby przeszkodzić mnie i moim dzieciom udać się do Francji i dlatego tak postąpiono". 

- Może to niespodziewane zmartwienie nabawiło ją choroby? 

- Och, nie, moje dzieci, była to owa nieszczęsna choroba, co nie wiedzieć, skąd się bierze, bo i ona także odbywa podróże i uderza jak piorun. W trzy godziny po odejściu wędrowca, kiedyście wróciły z lasu wesołe, zadowolone, z dużymi bukietami kwiatów dla matki... ona już prawie konała... już nie można było poznać jej, piekielna cholera zjawiła się we wsi... Wieczorem zmarło pięć osób... Wasza matka ledwo miała czas włożyć ci medal na szyję, moja kochana Róziu... polecić mi was obie... prosić mnie, abyśmy natychmiast puścili się w drogę do Paryża... Kiedy umarła, zmieniły się okoliczności i wybraliśmy się w drogę. - Żołnierz nie mógł skończyć, zakrył twarz rękami, kiedy tymczasem rozrzewnione sieroty rzuciły mu się w objęcia. 

- Tak, ale - rzekł z dumą Dagobert po chwili bolesnego milczenia. Wtedy okazałyście się godnymi córkami zacnego generała... pomimo niebezpieczeństwa, nie można było oderwać was od łoża waszej matki, pozostałyście przy niej aż do końca... Wy zamknęłyście jej powieki,  wy czuwałyście nad nią... i wy nie chciałyście odjechać wcześniej, aż ujrzałyście krzyż postawiony na jej grobie.

Nagle Dagobert przerwał opowiadanie.

Usłyszawszy okropne rżenie konia, połączone z dzikim rykiem, podskoczył ze stołka i zawołał:

- To Jowialny! Mój koń! Co się stało?

Potem, otworzywszy drzwi, szybko zbiegł po schodach.

Siostry przytuliły się do siebie tak przerażone, iż nie spostrzegły ręki sięgającej wybitą szybą, otwierającej rygiel okna, odpychającej gwałtownie futro i przewracającej na małym stoliku lampę, przy której leżał tornister żołnierza.

Tak więc pozostały pośród głębokiej ciemności.

ROZDZIAŁ XII

JOWIALNY I ŚMIERĆ

Morok, wprowadziwszy Jowialnego do swej menażerii, zdjął mu z głowy kołdrę, która nie dawała mu widzieć i czuć zapachu.

Jak tylko tygrys, lew i ryś spostrzegły go, zgłodniałe zwierzęta rzuciły się do kraty swych zagród.

Koń, przerażony, stanął osłupiały, wyciągnął szyję, wytrzeszczył oczy, drżał jak wryty, z miejsca się nie mogąc ruszyć, zimny pot lał się z niego strumieniami.

Lew i tygrys zaczęły przeraźliwie ryczeć i okropnie miotały się w klatkach.

Ryś nie ryczał... ale jego niema drapieżność była straszniejsza niż krzyki dwóch pozostałych zwierząt.

Wściekłym susem rzucił się na kratę, która aż się wstrząsnęła od tego uderzenia, potem, pomimo silnego oporu kraty, Śmierć, zawsze niema, ciągle zajadła, rzucała się naprzód, wracała pełzając i znowu w zapamiętałym zapędzie usiłowała złamać kratę. Trzy razy tak doskakiwała... straszna i milcząca... gdy tymczasem koń, przechodząc z przestrachu z osłupienia w obłąkanie, zarżał przeciągle, zawrócił szybko i jak szalony skoczył do drzwi.

Znalazłszy je zamknięte, spuścił łeb, przygiął nieco nogi, zbliżył nozdrza do otworu pod wrotami jak gdyby chciał odetchnąć świeżym powietrzem, potem, coraz bardziej przerażony, rżał jeszcze mocniej, silnie grzebiąc przednimi nogami. 

Morok nie wahał się. 

Zbliżył się do klatki rysia, właśnie w chwili, gdy po nowych usiłowaniach wydobycia się z niej, zwierz znowu miał się rzucić. 

Ciężka zapora utrzymująca zamknięcie, odepchnięta piką pogromcy zwierząt, usunęła się, a Morok w jednej chwili wskoczył na drabinę, prowadzącą na spichlerz. 

Okropny krzyk tygrysa i lwa, połączony z rozpaczliwym rżeniem Jowialnego, napełniły wszystkie zakątki oberży; w chwili, gdy ryś rzuciwszy się znowu wściekle na kratę, poczuł, że przed nim ustępuje... wyskoczył... 

Skok Śmierci był tak gwałtowny, iż padła na środku szopy. 

Światło lampy migotało się na czarnopołyskliwym tle rysiego futra, mieniącego się jeszcze ciemniejszego koloru plamami. Przez chwilę pozostał niewzruszony, jakby przyczajony... zdawał się mierzyć długość kroku, który miał wykonać dla doścignięcia konia i rzucił się nań jednym skokiem. 

Widząc go wydobywającego się z klatki, Jowialny, nagle umknąwszy, przyparł bokiem drzwi otwierające się z zewnątrz do środka... cisnął je całą siłą, jak gdyby chciał je wyłamać. Śmierć wspięła się gwałtownie do skoku. Szybka jak strzała, głęboka przecięła Jowialnemu gardło, chwyciła go łapami i zatopiła szpony w piersi i w brzuch, trzymając go przypartego do drzwi. 

Oparłszy się w łuk na tylnych łapach, otworzyła mu żyłę w gardle, strumień krwi wytrysnął spod jej zębów, a ostre pazury zorały aż do kości żywe mięso drgającej ofiary, której zduszone rżenie było przerażające. 

Nagle rozległy się słowa: 

- Jowialny... nie daj się... jestem tu... nie daj się... 

Był to głos Dagoberta, który wszelkimi sposobami usiłował w rozpaczy wyważyć drzwi, za którymi toczyła się krwawa walka - Jowialny - zawołał znowu żołnierz - jestem tu... Ratunku... 

Na ten przyjacielski, tak dobrze znany głos, koń próbował jeszcze zwrócić głowę w stronę, skąd słyszał głos swego pana, odpowiedział mu żałosnym rżeniem i szamocąc się pod morderczymi razami rysia, padł na kolana, potem na bok... tak, iż grzbiet i kark o drzwi się oparłszy,  nie pozwoliły ich otworzyć. 

Wtedy wszystko się skończyło. 

Ryś przyłożył się jak długi brzuchem do konia, szarpiąc go przednimi i tylnymi łapami. 

- Ratunku... ratunku dla mego konia! - krzyczał Dagobert, na próżno usiłując wyłamać zamek, potem wołał w zapalczywości:

- Nie ma kto broni... czy nie ma broni?

- Strzeż się... - krzyczał pogromca zwierząt.

I pokazał się w dymniku spichrza, wychodzącym na dziedziniec.

- Nie wchodź, bo zginiesz... mój ryś wściekł się...

- Ale mój koń... mój koń! - krzyczał przeraźliwie Dagobert.

- Wyszedł w nocy ze stajni, wszedł do szopy popchnąwszy drzwi: na jego widok ryś połamał klatkę i rzucił się na niego... Lecz odpowiesz za nieszczęścia, jakie mogą stąd wyniknąć - dodał odgrażającym tonem - bo ja teraz z wielkim niebezpieczeństwem dla życia będę musiał zapędzić go znowu do klatki.

- Ale mój koń... Ratuj mego konia... - wołał Dagobert, błagając z rozpaczą, gdyż prawdziwie kochał to biedne zwierzę, którego utrata mogła ponadto pociągnąć za sobą najzgubniejsze skutki, czyniąc prawie niemożliwą dalszą podróż.

Morok zniknął z dymnika.

Ryk zwierząt, krzyk Dagoberta, obudziły wszystkich w oberży Pod Białym Sokołem. Tu i ówdzie zajaśniały i otwierały się spiesznie okna. Niebawem służący z oberży przybiegli z latarniami, obstąpili Dagoberta i pytali, co się stało.

- Mój koń jest tam... a jeden zwierz tego niegodziwego człowieka wydobył się... - krzyczał żołnierz, nie przestając popychać drzwi.

Na te słowa ludzie oberżysty, przerażeni okropnym rykiem, uciekli i pobiegli zawiadomić gospodarza.

Można sobie wyobrazić rozpacz żołnierza, czekającego, kiedy drzwi szopy zostaną otwarte; blady, zadyszany, przysłuchiwał się, czy nie usłyszy rżenia konia.

Powoli ryki ustały, słyszał tylko ponure mruczenie i złowrogie, raz po raz groźnym, krótkim głosem powtarzane wołanie:

- Śmierć!... Tu... Śmierć!...

Zajęty wypadkiem, pośród ciemnej nocy, Dagabert nie widział Goliata, który, gramoląc się ostrożnie po dachu (krytym dachówką, wracał dymnikiem do spichrza. Niebawem otworzyła się brama dziedzińca, wszedł gospodarz, a za nim kilku ludzi, uzbroił się w karabin, a jego słudzy w widły i kije.

- Co tu się dzieje? - zapytał, zbliżając się do Dagoberta - Co to za hałas w mojej oberży!... 

Niech diabli porwą pokazujących zwierzęta i niedbalców, którzy nie potrafią przywiązać uździenicy konia do żłobu... Jeżeli twój koń został raniony, twoja strata, żeś nie dbał o niego jak należy. 

Zamiast odpowiedzieć, żołnierz, przysłuchując się ciągle temu, co się działo w szopie, kiwnął ręką, aby się uciszono. 

Nagle dał się słyszeć ryk drapieżny, a po nim krzyk Moroka i prawie zaraz ryś zamruczał żałośnie. 

- Stałeś się może przyczyną nieszczęścia - rzekł do żołnierza gospodarz - czy słyszałeś, jaki krzyk!... Może Morok został niebezpiecznie skaleczony. 

Dagobert miał odpowiedzieć, kiedy otworzyły się drzwi; Goliat ukazał się w progu i rzekł: 

- Można wejść, już nie ma niebezpieczeństwa. 

Wnętrze menażerii przedstawiało okropny widok.Morofk blady, ledwo mogąc ukryć wzburzenie, klęczał o kilka kroków od klatki rysia, w zamyślonej postawie, z poruszenia jego ust domyślać się było można, że się modlił. Na widok oberżysty i jego ludzi wstał, mówiąc uroczystym głosem: 

- Boże! Dzięki niech ci będą... że mi jeszcze dozwoliłeś zwyciężyć. 

Składając ręce na piersiach z dumnym czołem, poważnym, zadowolonym spojrzeniem zdawał się cieszyć triumfem, jaki mu się udało odnieść nad Śmiercią, która, rozciągnięta w głębi klatki, mruczała żałośnie. 

Przyglądając się tej scenie, nie wiedząc, że pogromca zwierząt od stóp do głów był uzbrojony pod futrem i ryk rysia przypisując bojaźni, dziwili się i zdumiewali nad nieustraszoną i prawie nadprzyrodzoną siłą tego człowieka. 

O kilka kroków za nim stał Goliat, oparty na jesionowej włóczni... Wreszcie niedaleko klatki, rozciągnięty na ziemi, w kałuży krwi, leżał trup Jowialnego.Na widok poszarpanych, krwawych zwłok zwierzęcia Dagobert osłupiał na chwilę, nachylił się, wlepił weń oczy, na jego surowej twarzy malował się głęboki żal... Potem, upadłszy na kolana, podniósł głowę Jowialnego. Szyja konia ledwie trzymała się na obnażonych kościach. Widząc skrzepłe, zamroczone, na pół zamknięte, niedawno jeszcze tak pojętne oczy zwierzęcia, żołnierz nie mógł wstrzymać bolesnego okrzyku... 

Zapomniał już swego gniewu; żywo stanęły mu w myśli nieszczęsne skutki tego opłakanego zdarzenia dla losu biednych sierot; z bólem też myślał o okropnej śmierci starego konia,  swego dawnego towarzysza trudów wojennych, tak odważnego w boju, a przy tym tak oddanego, cierpliwego, który podobnie jak on był dwa razy raniony... i z którym od tylu lat na chwilę się nie rozłączali...

To proste, bolesne wzruszenie tak wyraźnie i dotkliwie malowało się na twarzy żołnierza, iż oberżysta i jego ludzie zdjęci zostali litością nad starcem klęczącym nad martwym koniem. Lecz, gdy pośród dolegliwych żalów wspomniał, że Jowialny był także towarzyszem jego wygnania i że niegdyś matka sierot, podobnie jak jej córki, odbyła na tym biednym koniu daleką podróż, zgubne skutki jego utraty jeszcze boleśniej stanęły w myśli Dagoberta; po rozczuleniu nastąpiło oburzenie. Wstał, jego oczy roziskrzyły się gniewem i nie mogąc już powściągnąć zapalczywości, skoczył do Moroka. Jedną ręką chwycił go za gardło, a drugą, po wojskowemu, uraczył go pięciu czy sześciu potężnymi pięściami w piersi, talk iż ledwo się oparły o żelazne uzbrojenie Moroka.

- Łotrze... odpowiesz mi za zgubę mego konia - mówił, nie przestając okładać Moroka pięściami. Morok, wysmukły, żylasty, nie mógł swobodnie walczyć z Dagobertem, który pomimo podeszłego wieku, przy swym kolosalnym wzroście okazywał niepospolitą siłę. Ledwo Goliat i oberżysta wyrwali mu Moroka z rąk.

Po chwili rozłączono ich. Morok zbladł ze złości. Znowu trzeba było nie dopuścić mu wziąć się do piki, do której porwał się na Dagoberta.

- Ależ to nieznośne - odezwał się oberżysta do żołnierza, który pogrążony w rozpaczy to wyciągał przed sobą w pięść złożone, niespokojne ręce, to bił się nimi w czoło.

- Narażasz tego człowieka na pożarcie przez zwierzęta i jeszcze chcesz go bić... Czy takie postępowanie przystoi siwej brodzie? Mam posłać po siłę zbrojną? Bardziej rozsądnym okazałeś się wczoraj wieczór.

Słowa te opamiętały żołnierza, tym bardziej żałował swej popędliwości, że przez nią, jako obcy, mógł sobie narobić większego jeszcze kłopotu; wypadało wszelkimi sposobami wymóc zapłacenie sobie za konia, aby można było ruszyć niezwłocznie w dalszą podróż i nie dopuścić do spóźnienia ani o jeden dzień. Zdobywając się więc na ostatni wysiłek, opanował się. - Masz rację... zanadto się uniosłem - rzekł do oberżysty zmienionym głosem, który starał się uspokoić. Przed chwilą brakło mi cierpliwości. Pytam się jednak, czy ten człowiek nie powinien mi zapłacić za konia? Sami osądźcie.

- Dobrze więc, jako sędzia nie podzielam twego zdania. Sam jesteś sprawcą twej szkody. �le uwiązałeś konia, wyszedł ze stajni, otworzywszy sobie drzwi, wydostał się na podwórze, a stąd do szopy, której drzwi musiały być zapewne otwarte - rzekł oberżysta, ujmując się za pogromcą zwierząt. 

- To prawda - odezwał się Goliat - przypominam sobie: zostawiłem drzwi szopy na noc na pół otwarte, aby zwierzęta miały więcej świeżego powietrza, ponieważ klatki były dobrze zamknięte, nie było więc niebezpieczeństwa... 

- Bardzo słusznie! - odezwał się jeden z obecnych. 

- Gdy zwierzęta spostrzegły konia, obudziła się ich drapieżność i połamały klatki - dodał drugi. 

- To raczej Morok powinien skarżyć - rzekł trzeci. 

- Zachowajcie sobie wasze zdania - rzekł Dagobert, któremu już brakło cierpliwości - ja wam mówię, że potrzeba mi natychmiast pieniędzy albo konia, gdyż myślę opuścić oberżę, w której mnie spotkało takie nieszczęście. 

- A ja ci powiadam, że to ty musisz mi zapłacić - zawołał Morok, który bez wątpienia zachował na koniec teatralny wybieg, to jest pokazał skrwawioną rękę, dotąd ukrywaną w rękawie futra. Na całe życie mogę zostać kaleką - dodał. - Patrz, jaką ranę zadał mi ryś. Rana, nie tyle jak mówił, niebezpieczna, była jednak dość głęboka. Ten ostatni argument zyskał mu powszechne współczucie. Licząc pewnie na tę okoliczność dla przechylenia słuszności w sprawie, którą uważał niejako za swoją, oberżysta rzekł do chłopca stajennego:

- Widzę tylko jeden sposób zakończenia tej sprawy... trzeba iść obudzić burmistrza i prosić go, aby się tu pofatygował, on rozstrzygnie, kto tu ma słuszność. 

- Właśnie chciałem to powiedzieć - rzekł żołnierz - gdyż, bądź co bądź, nie można sobie samemu wymierzać sprawiedliwości. 

- Fryc, biegnij po burmistrza - rzekł oberżysta. 

Chłopak pobiegł co żywo. Oberżysta, który wczoraj zaniedbał zażądać papierów od żołnierza - rzekł: 

- Burmistrzowi będzie bardzo przykro... że go się będzie trudzić o tak późnej godzinie. Nie chciałbym ucierpieć na tym, dlatego proszę waszeci, abyście mi przynieśli wasze papiery, jeżeli je macie... bo to moja wina, żem ich nie zażądał zaraz wczoraj, gdyście przybyli. 

- Mam je na górze w tornistrze, zaraz będziecie je mieli - odpowiedział żołnierz. Potem, odwracając oczy i zmarszczywszy gniewnie czoło, kiedy przechodził obok zwłok Jowialnego, poszedł zobaczyć dziewczynki. 

Morok rzucił nań trumfujące spojrzenie i rozważał w myśli:

- Bez konia, bez pieniędzy, bez papierów... Więcej już zrobić nie mogłem, gdyż zabroniono mi zrobić więcej...

W kwadrans po tym Karol, kolega Goliata, wyszedł z kryjówki, gdzie mu Morok kazał pozostać przez wieczór, po czym wyruszył do Lipska z tajemniczym pakietem adresowanym do jednego z tamtejszych mieszkańców i z listem, który pogromca naprędce napisał.

Zaraz po przyjeździe miał oddać ten list na pocztę. Na liście był adres:

A Monsieur Rodin,

Rue du Millieu-des-Ursins, N. 11

A Paris.

France.

ROZDZIAŁ XIII

BURMISTRZ

Dagobert był coraz bardziej niespokojny, chociaż był pewny, że jego koń dobrowolnie do szopy nie poszedł i przypisywał ten nieszczęsny wypadek złośliwości pogromcy zwierząt. Na próżno usiłował odgadnąć przyczynę zawziętości tego niegodziwca i przemyśliwał z lękiem, aby jego sprawa, jakkolwiek słuszna, nie zależała od dobrego lub złego humoru sędziego przebudzonego ze snu, który, na podstawie zwodniczych pozorów, mógł wydać zgubny wyrok. Postanowiwszy jak najdłużej ukrywać przed sierotami nowy cios, który go spotkał, już miał otworzyć ich izdebkę, gdy potrącił Ponurego, gdyż pies przybiegł na swoje stanowisko, po bezskutecznym oporze przeciw Morokowi uprowadzającemu Jowialnego.

- Dobrze, że jest tu pies, dzieci przynajmniej były bezpieczne - rzekł, otwierając drzwi, lecz jakie było jego zdziwienie, -gdy ujrzał izdebkę pogrążoną w ciemności...

- Dzieci... zawołał - dlaczego nie macie światła?

Nie odpowiedziano mu.

Przerażony biegnie po omacku do łóżka, bierze jedną sierotę za rękę: zimna!

- Róziu!... - Dzieci! - zawołał przerażony. - Blanko! Odpowiedzcie...

To samo milczenie, nie ma czucia w ręce, którą trzyma, zimna... puścił ją... upadła jak martwa.

Wschodzący księżyc, wychylając się z zakrywających go czarnych chmur, rzucił do izdebki, a raczej na łóżko, stojące naprzeciw okna, trochę bladego światła, tak że żołnierz spostrzegł zemdlone siostry.

Blade księżycowe światło spotęgowało jeszcze bladość sierot; jedna drugą trzymały w objęciu. 

Róża usiłowała ukryć głowę na łonie Blanki. 

- Ze strachu zemdlały - pomyślał Dagobert, biegnąc do swej podróżnej manierki. Biedne dzieciska! Nie dziw, po tylu. przykrych wrażeniach. 

Zwilżywszy nieco wódką róg chustki, ukląkł przy łóżku, natarł lekko skronie obydwom i dotknął rumianych ust i małych różowych nosków. 

Ciągle klęcząc, nachyliwszy twarz, ku sierotom, zaczekał chwilę, czy nie zajdzie potrzeba jeszcze jednego środka ratunku, który był w jego mocy. 

Lekkie poruszenie Róży ożywiło nadzieję żołnierza, dziewczynka z westchnieniem przewróciła głowę na poduszce. 

Dagobert podał jej jeszcze do powąchania wódki, drgnęła, otworzyła oczy, zdziwione i przelęknione zarazem, potem, nie poznając zrazu Dagoberta, zawołała: 

- Siostro! - i rzuciła się w objęcia Blanki. 

I ta także zaczynała odczuwać skutki troskliwości żołnierza. Krzyk Róży wyrwał ją wreszcie z letargu i także nadal przestraszona, przytuliła się do niej. 

- Przecież przyszły do siebie... całe szczęście... - rzekł Dagobert. - Przestrach prędko mimie. 

Potem dodał łagodnym głosem: 

- To nic, nic, moje dzieci... Uspokójcie się... Lepiej wam... to ja jestem... ja... Dagobert. 

Dziewczynki poruszyły się, obróciły się do żołnierza, pełne jeszcze trwogi i w uniesieniu wyciągnęły ku niemu ręce wołając: 

- To ty, Dagobercie... Jesteśmy ocalone... 

- Tak, moje dzieci... to ja jestem - rzekł żołnierz, biorąc ich ręce i ściskając je z radością. - Czy podczas mojej nieobecności tak bardzo się bałyście? 

- O, strasznie się bałyśmy... mało nie umarłyśmy z przestrachu. 

- Gdybyś wiedział... mój Boże... gdybyś wiedział... 

- A lampa, sama zgasła? Co się stało? 

- To nie z naszej winy.

- Nie wiemy, dlaczego.

- Cóż więc, uspokójcie się, biedne dzieci i powiedzcie mi, co się stało? Ta oberża wydaje mi się niebezpieczna... Wkrótce też opuścimy ją... Przeklęty los wprowadził mnie do niej... 

Ale nie ma drugiej w mieście... Co to było, co tu zaszło?

- Ledwo odszedłeś... aż nagle okno gwałtownie się otworzyło, lampa spadła z wielkim łoskotem.

- Wtedy straciłyśmy głowę, objęłyśmy się rękami, z krzykiem, gdyż usłyszałyśmy, że ktoś chodzi po izbie.

- I tak się przelękłyśmy, iż słabo się nam zrobiło...

Dagobert sądząc, że to gwałtowny wiatr stłukł szyby i otworzył okno, był przekonamy, że źle zamknął okiennice, i ten drugi przypadek przypisał tej samej przyczynie; dlatego uznał, że wszystko to przywidziało się tylko przelęknionym sierotom.

- Wreszcie, skończyło się już, nie myślmy o tym, uspokójcie się - mówił.

- Ale, ty czemu tak spiesznie wyszedłeś, Dagobercie?

- Tak, teraz sobie przypominam, siostro, słyszałyśmy przecież straszny krzyk i Dagobert pobiegł po schodach wołając: Mój koń... Co się stało memu koniowi?

- Czy to Jowialny tak rżał?

Pytania te odnowiły udręki żołnierza, bał się odpowiedzieć na nie i rzekł zakłopotany:

- Tak... Jowialny rżał... ale nic się nie stało!... Ale trzeba tu światła. Nie wiecie, gdzie położyłem wczoraj moje krzesiwko?

- Pewnie włożyłeś je do blaszanego pudełka...

- Tak, prawda, zapomniałem już, jest w mej kieszeni. Dobrze, że tam jest świeca; zapalę ją i poszukam w worku papierów, których potrzebuję.

Dagobert skrzesał ognia, zapalił świecę; spostrzegł, że okno było jeszcze otwarte, stół przewrócony, a obok lampy leżał tornister. Zamknął okno, podniósł stolik, położył na nim swój tornister i otworzył go, chcąc wyjąć pugilares, włożony wraz z krzyżem i woreczkiem z pieniędzmi (prócz trzech lub czterech franków, które miał zawsze przy sobie) w pewnego rodzaju kieszeni, między podszewką a skórą tornistra.

Włożył rękę do owej kieszeni, która była tuż przy otworze tornistra i nic nie znalazł. Jakby ugodzony piorunem, zbladł i krzyknął:

- Nie!

- Dagobercie, co się stało? - spytała Blanka.

Żołnierz nie odpowiedział.

Osłupiały, schylony nad stolikiem, ciągle trzymając rękę w kieszeni, stał jak odurzony... Niebawem, pokrzepiając się jeszcze słabą nadzieją... nie mógł przypuścić tak okrutnej rzeczywistości, zaczął prędko wykładać wszystkie rzeczy z tornistra: były to na pół zużyte rupiecie, jego dawny mundur grenadierski, z konnej gwardii cesarskiej, święte relikwie żołnierza. Lecz na próżno rozwijał i wytrząsał każdą sztukę odzieży, nie znalazł ani worka z pieniędzmi, ani pugilaresu, w którym był jego paszport, listy generała Simona i jego krzyż. Nadaremnie, z dziecinną, smutną drobiazgowością, jaka zwykle towarzyszy beznadziejnym poszukiwaniom, wziąwszy tornister za dwa rogi, silnie go wytrząsał: nic nie wypadło. Sieroty spoglądały na siebie niespokojnie, niczego nie rozumiejąc z milczenia i czynności Dagoberta, który był do nich odwrócony tyłem. Blanka ośmieliła się przemówić bojaźliwym głosem: 

- Co ci jest, Dagobercie?... Nie odpowiadasz... Czego szukasz w tornistrze?

Ciągle milcząc, Dagobert nadal szukał koło siebie, przewrócił wszystkie kieszenie, nic... Pierwszy może raz w życiu, jego dwoje dzieci, jak je zawsze nazywał, dwa razy odzywały się do niego, a on im ani słowa nie odpowiedział, dlatego Róży i Blance łzy napłynęły do oczu. Sądząc, że żołnierz rozgniewał się na nie, nie śmiały już mówić do niego. - Nie... nie... to nie może być... nie - powtarzał żołnierz, przykładając rękę do czoła i chcąc jeszcze przypomnieć sobie, gdzie by mógł włożyć tak drogie dla niego rzeczy, nie mógł jeszcze uwierzyć, aby je stracił... Promień radości zabłysł w jego oczach... skoczył do stołka, na którym leżała waliza sierot; było w niej trochę bielizny, dwie czarne suknie i pudełko z białego drzewa a w nim chustka do nosa, niegdyś ich matki, dwa loki jej włosów i czarna wstążka, którą nosiła na szyi. Dagobert przerzucał wszystko... przeszukał kąty walizy, niczego jednak nie było... 

Teraz już całkiem zrozpaczony, osłabiony, musiał oprzeć się o stół, człowiek tak jeszcze czerstwy i dzielny... Jego rozognioną twarz oblewał zimny pot... nogi pod nim drżały... Mówią, że tonący brzytwy się chwyta, podobnie rzecz ma się z rozpaczą; Dagobert trapił się ostatnią nadzieją, nadzieją niedorzeczną... obróciwszy się raptownie do sierot, rzekł... nie myśląc o swym pomieszaniu i o zmianie głosu: 

- Czy nie dałem wam ich... do schowania? 

Zamiast odpowiedzieć, Róża i Blanka, przerażone jego bladością i pełnym rozpaczy wyrazem twarzy, krzyknęły ze strachu: 

- Och, mój Boże... mój Boże... ty nas... przerażasz. 

- Macie je... powiedzcie, tak czy nie? - zawołał piorunującym głosem, nieszczęśliwy, obłąkany żalem. - Bo, jeżeli nie... pierwszy nóż, jaki mi się nadarzy... utopię w sobie! 

- Przebóg! Ty, tak dobry... przebacz nam, jeżeliśmy wyrządziły ci jakąś przykrość... - Ty nas kochasz... ty nam nic złego nie możesz zrobić.

Mówiąc to, zaczęły płakać, wyciągając błagalnie ręce. Żołnierz, nic nie widząc, patrzał na nie obłąkanym wzrokiem, potem, gdy pierwszy szał minął, rzeczywistość ze wszystkimi swymi okropnymi skutkami stanęła mu w myśli, złożył ręce, upadł na kolana przed łóżkiem sierot, oparł na nim czoło i pośród przejmujących łkań, bo ten żelazny człowiek płakał, tylko słychać było przerywane słowa:

- Przebaczcie... przebaczcie... nie wiem... Ach! Co za nieszczęście!... Co za nieszczęście! Przebaczcie...

Na ten wybuch żałości, której przyczyny nie pojmowały, a która w takim jak Dagobert człowieku musiała być straszna, siostry objąwszy rękami siwą głowę starca, wołać zaczęły głosem przerywanym szlochami:

- Ale spójrz na nas! Powiedz nam, co cię dręczy... To nie my?

Głośne stąpanie dało się słyszeć na schodach.

W tej chwili rozległo się szczekanie Ponurego, który został za drzwiami. Im bliżej słychać było stąpanie, tym pies mocniej szczekał, wreszcie gotów już był rzucić się na nadchodzących, gdyż dał się słyszeć głos rozgniewanego oberżysty:

- A zawołajże tam przecie, hej!... Zawołajcie na swego psa... albo powiedzcie mu, że pan burmistrz idzie...

- Dagobercie... słyszysz... burmistrz? - rzekła Róża.

- Ktoś tu idzie... - dodała Blanka.

Na słowo: burmistrz Dagobert wszystko sobie przypomniał, uzupełniło to obraz okropnego położenia. Koń zdechł, nie ma papierów ani pieniędzy, nie ma możności wyruszyć w podróż, a jeden tylko dzień zwłoki pozbawić mógł ostatniej nadziei obie siostry i uczynić bezowocną długą i przykrą podróż.

Ludzie mocnego hartu, a właśnie do takich zaliczał się żołnierz, wolą wielkie niebezpieczeństwo, groźne położenia, ale oczywiste niż owe niepewne udręczenia, zwykle poprzedniczki nieszczęścia...Dagobert, obdarzony zdrowym rozsądkiem i szlachetnością, rozumiał, że jedyny ratunek był dla niego w sprawiedliwości burmistrza i że wszelkie usiłowania zwrócić mu wypadało na to, aby zdobyć sobie jego przychylność, otarł więc oczy prześcieradłem, leżącym na łóżku, wstał, wyprostował się i rzekł spokojnie do sierot:

- Nie bójcie się... moje dzieci, bądźcie spokojne, to idzie nasz zbawca.

- Chodźże, zawołaj i uwiąż swego psa - krzyczał oberżysta, wstrzymany na schodach szczekaniem Ponurego, który jako czujny stróż ani na krok nie pozwalał mu się zbliżyć. - Ten pies oszalał... Czy nie dosyć już narobiłeś nieszczęścia w tym domu? - Mówię ci, że pan burmistrz ciebie z kolei chce badać, bo już wysłuchał Moroka.

Dagobert przygłaskał ręką siwe włosy i wąsy, zapiął pod szyją swoją opończę, oczyścił rękawy, aby ile możności lepiej wyglądać, sądził bowiem, że los sierot zależeć będzie od jego rozmowy z burmistrzem.

Z biciem serca sięgnął do klamki, powiedziawszy dziewczętom, coraz bardziej strwożonym tylu zdarzeniami:

- Schowajcie się dobrze w łóżku, moje dzieci... Nikt już tu me wejdzie, chyba, że to będzie burmistrz.

Potem otworzywszy drzwi, wyszedł do sieni i rzekł:

- Leżeć!... Ponury, tu!

Pies usłuchał z wyraźną niechęcią. Jego pan musiał mu dwa razy powtórzyć rozkaz wstrzymania się od wszelkiej napaści przy spotkaniu oberżysty, który z latarnią w jednej a czapkę trzymając w drugiej ręce z uszanowaniem poprzedzał burmistrza. Za tym sędzią, o kilka schodów niżej, widać było przy słabym świetle latarni ciekawe twarze gospodarskiej czeladzi.

ROZDZIAŁ XIV

SĄD

Przywoławszy psa do izby, Dagobert zamknął drzwi i wyszedł do sieni, dosyć obszernej dla pomieszczenia kilku osób, w której kącie przy ścianie stała ławka.

Burmistrz, stanąwszy na ostatnim stopniu schodów, zdziwił się, widząc jak Dagobert zamykał drzwi izdebki, do której zdawał się wzbraniać mu wejścia.

- Dlaczego zamykasz te drzwi? - zapytał porywczym tonem.

- Najpierw, że w tej izdebce śpią dwie panienki, poruczone mojej opiece, a potem, że pańskie pytania niepokoiłyby dzieci - odpowiedział Dagobert... - Siadaj pan na ławce i tu pytaj mnie, panie burmistrzu, wszak, zdaje mi się, wszystko ci jedno?

- A jakim to prawem pozwalasz sobie wyznaczać miejsce, w którym mam cię pytać? - zapytał urażony sędzia.

- Och, nie, ja niczego nie wymagam, panie burmistrzu - odrzekł z pośpiechem żołnierz, obawiając się, aby zaraz na wstępie nie zrazić sobie sędziego. - Tylko, ponieważ dziewczęta śpią, zrobiłbyś nam łaskę, gdybyś raczył badać mnie w tym miejscu.

- Hę... tu - rzekł urzędnik niechętnie. I po to trzeba było wołać mnie w nocy... A więc, niech tak będzie, będę badał waszeci w tym miejscu... Potem, obróciwszy się do oberżysty dodał: Postaw waść latarnię na ławce i zostaw nas samych...

Oberżysta postawił latarnię i odszedł, a za nim jego ludzie, tak jak on niezadowoleni, że nie mogą być obecni przy przesłuchaniu.

Żołnierz został sam z burmistrzem.Ostatni, owinięty płaszczem, usiadł poważnie na ławce. Był to otyły mężczyzna lat około sześćdziesięciu, czerwony na twarzy, pucołowaty, ponury, tłustą pięścią często tarł czerwone oczy, nabrzmiałe od nagłego przebudzenia.

Dagobert, stojąc z odkrytą głową w uległej postawie, trzymał swoją starą furażerkę w obu rękach i usiłował wyczytać w pochmurnej fizjonomii sędziego, czy zdoła pozyskać jego przychylność dla siebie, czy raczej dla sierot.

W tej krytycznej chwili biedny żołnierz starał się, o ile możności, zachować zimną krew, jak najwięcej zdrowego rozsądku, przytomnej śmiałości; żołnierz, który ze dwadzieścia razy pogardzał śmiercią; żołnierz, który, spokojny i pewny, bo był szczery i doświadczony, nie spuścił oczu przed orlim wzrokiem cesarza, swego bohatera, swego bóstwa... czuł brak śmiałości, drżał przed burmistrzem z miasteczka, przed człowiekiem o posępnej twarzy. Tak samo jak przed paroma godzinami musiał znosić szyderskie wyzwanie Moroka, byle nie narazić świętego obowiązku, jaki na niego włożyła umierająca matka, lecz wtedy chodziło tylko o ścierpienie osobistej obrazy, kiedy teraz od jego rozmowy z burmistrzem zależeć miał los dwóch sierot!

- Co masz waszeć do powiedzenia... na swoją obronę? - zapytał sędzia.

- Nie muszę się uniewinniać... To ja mam prawo skarżyć - panie burmistrzu - rzekł Dagobert poważnym głosem.

- Czy chcesz mnie uczyć, jakie mam ci stawiać pytania? - odezwał się burmistrz tonem tak ostrym, iż żołnierz pożałował, że tak źle zaczął rozmowę. Chcąc ułagodzić sędziego, rzekł pokornie:

- Przebacz mi, panie, źlem się wyraził, chciałem tylko powiedzieć, że nie poczuwam się do żadnej winy.

- Morok mówi przeciwnie.

- Morok! - odpowiedział żołnierz powątpiewającym tonem. 

- Morok to pobożny i uczciwy człowiek, on nie kłamie! 

- Nic na to nie mogę powiedzieć, lecz pan jesteś tak sprawiedliwy i tak dobre masz serce, iż nie obwinisz mnie bez wysłuchania... 

Przybierając rolę pochlebcy, Dagobert łagodził, jak mógł, swój gruby głos i starał się nadać surowej twarzy miły i uprzejmy wyraz. 

- Taki człowiek jak pan burmistrz - dodał - sędzia tak szanowany... nie będzie słuchał jednym uchem. 

- Nie chodzi tu o uszy... ale o oczy, a choć moje świerzbią mnie, jak gdyby poparzone pokrzywami... 

widziałem jednak rękę pogromcy zwierząt ciężko skaleczoną. 

- Tak, panie burmistrzu, to prawda, ale racz pan zauważyć, że gdyby dobrze pozamykał klatki i drzwi, nie byłoby to wszystko nastąpiło... 

- Wcale nie, to ty jesteś winien, trzeba było konia mocniej przywiązać do żłobu. 

- Słusznie pan mówi, panie burmistrzu, słusznie, bez wątpienia - rzekł żołnierz jeszcze łagodniejszym głosem. - Nie ja, biedny człowiek, mógłbym temu zaprzeczyć, jeżeli go jednak złośliwie odwiązano i wprowadzono do menażerii... wtedy przyzna pan albo przynajmniej przyznać raczysz - poprawił się - że to nie moja wina, ale ja nie mam prawa panu rozkazywać. 

- A czemu to miano ci zrobić taką psotę? 

- Tego nie wiem, panie burmistrzu, lecz...

- Nie wiesz... To dobrze! I ja też nie wiem - odrzekł burmistrz niecierpliwie. - Oj! Po co tyle gadaniny o głupiego, zdechłego konia! 

Twarz żołnierza straciła nagle wyraz wymuszonej łagodności; przybrał surowy ton i odpowiedział poważnym, wzruszonym głosem: 

- Mój koń zdechł... to prawda, ale przed godziną, choć stary, był jeszcze rączy i śmiały... i rżał wesoło, gdy usłyszał mój głos... i lizał ręce dwojga biednych dzieci, które po całych dniach nosił... tak jak niegdyś nosił ich matkę... Teraz już nikt na nim nie będzie jeździć, wyrzucą go na pożarcie psom i skończy się wszystko... Nie ma potrzeby przypominać o tym, panie burmistrzu. 

- Pojmuję, że żal ci konia - rzekł burmistrz nieco łagodniej. - Ale w końcu czego chcesz? 

To przypadek.

- Przypadek... tak, panie burmistrzu, bardzo nieszczęśliwy przypadek. Młode dziewczęta, którym towarzyszę, były za młode do wyruszenia w podróż pieszo, a za ubogie, żeby mogły nająć sobie powóz... Poza tym trzeba nam stanąć w Paryżu przed miesiącem lutym... Kiedy ich matka umierała, przyrzekłem jej, że odprowadzę je do Francji, bo te dzieci prócz mnie nikogo nie mają.

- Jesteś więc ich...

- Jestem ich sługą, panie burmistrzu, a teraz, kiedy mi zabito konia, co mam począć? Racz to pan zauważyć, może i pan masz dzieci?... Gdyby kiedy były w takim położeniu jak moje sieroty, które za cały majątek, za cały ratunek na świecie mają tylko starego żołnierza, który je kocha, starego konia, który je nosił... gdyby, nacierpiawszy się od samego urodzenia, tak nieszczęśliwe, bo moje dziewczęta są córkami wygnańców... szczęście znaleźć miały dopiero na końcu podróży i niechby przez utratę konia dalej odbyć jej nie mogły, powiedz, panie burmistrzu, czyż to nie wzruszyłoby pańskiego serca? Czy nie pojmuje pan, że utrata konia powinna mi być wynagrodzona?

- Zapewne, mój drogi - odrzekł burmistrz, człowiek w gruncie rzeczy dobry, mimowolnie podzielając wzruszenie Dagoberta. - Pojmuję teraz, jak wielką poniosłeś stratę, a przy tym obchodzą mnie te sieroty. W jakim one są wieku?

- Mają po piętnaście lat, bliźnięta...

- Piętnaście lat, to prawie wiek mojej Fryderyki.

- Masz pan córkę w tym wieku - odpowiedział Dagobert, odzyskując nadzieję - a więc już jestem spokojny o los moich sierot... wymierzysz nam sprawiedliwość...

- Wymierzyć sprawiedliwość to mój obowiązek... ale w tej sprawie winy obu stron są prawie równe; ty źle przywiązałeś swojego konia, zaś pogromca zwierząt zostawił drzwi menażerii otwarte... On mówi: zostałem zraniony w rękę... ty powiadasz: mój koń zabity, wielce mi żal mojego konia.

- Pan w mojej sprawie mówi lepiej niż ja potrafiłbym mówić, panie burmistrzu. Koń ten był całym moim majątkiem, słusznie więc...

- Nie wątpię - przerwał burmistrz - masz zupełną słuszność... Morok... uczciwy i świątobliwy człowiek, na swój sposób bardzo zręcznie przedstawił rzeczy, a przy tym od dawna już znamy się z sobą. Uczciwie wyznaję ci, żem przybył tu z myślą...

- Potępić mnie... nieprawdaż, panie burmistrzu? - rzekł Dagobert, coraz bardziej nabierając śmiałości.

- Tak i nie, maskowałem się przed Morokiem, który rzekł mi na to wspaniałomyślnie: 

"Ponieważ potępiasz pan mego przeciwnika, nie chcę więc nadużywać mego położenia i powiem panu pewne rzeczy... 

- Na mnie?

- Tak mi się zdaje, lecz jako wspaniały nieprzyjaciel, zamilkł, gdym mu powiedział, że zapewne skażę cię na zapłacenie znacznej kary pieniężnej, nie taję bowiem, że zanim usłyszałem twoje tłumaczenie, postanowiłem zażądać od ciebie, abyś wynagrodził Moroka za ranę... 

- Widzisz pan, panie burmistrzu, jak to najsprawiedliwsi ludzie mogą być oszukani - rzekł Dagobert, przybierając pochlebny ton - ale nie pomoże to Morokowi, takiego człowieka jak pan oszukać nie można. 

Urzędnik zaczął się uśmiechać, z ojcowską miną potrząsając głową, potem odpowiedział żartobliwie: 

- Tak, tak, Morok źle prorokował... nic mu nie zapłacisz, uważam winy obydwóch stron na równe, a krzywdy za dostateczne wynagrodzenie... On został zraniony, a twój koń zabity, więc jesteście kwita. 

- A ile, według pańskiego zdania, on będzie mi winien? - zapytał naiwnie żołnierz. 

- Jak to?

- Tak, panie burmistrzu, jaką on mi sumę zapłaci? 

- Mówisz o pieniądzach? 

- Tak, lecz najpierw, nim suma zostanie wyznaczona, wypada mi uprzedzić pana burmistrza o jednej rzeczy; zdaje mi się, że mam prawo domagać się, abym nie musiał wydawać wszystkich pieniędzy na konia... Jestem pewny, że w okolicach Lipska tanio dostanę na wsi konia... A nawet, przyznam się panu, że gdyby mi się zdarzył mały osiołek... nie pogardziłbym nim... 

- O jakiej to sumie i o jakim osiołku mówicie? Powiedziałem, że nic nie zapłacicie Morokowi, ale i on wam również nic nie zapłaci. 

- On mi nic nie zapłaci? 

- Jak widzę, macie głowę słabszą aniżeli myślałem; powtarzam wam, że jeżeli zwierzęta Moroka zadusiły waszego konia, to i Morok został mocno zraniony... Więc kwita... albo, żebyście lepiej zrozumieli, powiadam: wy jemu nic nie jesteście winni i on wam także nic nie winien... Rozumiecie?

Żołnierz, zdumiony, stał przez chwilę nic nie mówiąc, tylko zdjęty głęboką troską, patrzył na burmistrza; zrozumiał, że taki sąd pozbawia go wszelkiej nadziei.

- Ależ, panie burmistrzu - odpowiedział zmienionym głosem - zbyt sprawiedliwy jesteś, abyś nie miał na względzie jednej okoliczności... rana pogromcy zwierząt nie przeszkadza mu trudnić się dalej rzemiosłem... zaś utrata konia pozbawia mnie możności udania się w dalszą podróż, wypada więc, aby mnie wynagrodził...

Sędziemu zdawało się, że wiele uczynił dla Dagoberta, gdy go nie pociągnął do odpowiedzialności za ranę Moroka, który, jak przedtem wspomniano, wywierał pewien wpływ na tamtejszych mieszkańców, a zwłaszcza na ich żony, nadto wiedziano, że protegują go różne znakomite osoby. Dlatego naleganie żołnierza obraziło burmistrza, który przybrał wyniosły ton i rzekł poważnie:

- Jak widzę, zmuszasz mnie do żałowania mej bezstronności. Jak to? Zamiast dziękować mi, żądasz jeszcze więcej?

- Ależ, panie burmistrzu... to, czego się domagam, słusznie mi się należy... chciałbym być ranny w rękę jak Morok, byle bym mógł dalej ruszyć w podróż.

- Tu nie idzie o to, czego byś chciał lub nie chciał... Dość... dość... mówmy o czym innym... proszę o dokumenty. - Powiem panu...

- Kończmy już... Proszę o dokumenty... Czy chcecie, abym was kazał aresztować jako włóczęgów?

- Mnie? Mnie aresztować?...

- Bo gdybyście nie chcieli oddać mi papierów, to by znaczyło, że ich nie macie... A ludzi, nie mających papierów, zawsze się aresztuje i trzyma aż do decyzji władzy... Pokażcie mi dokumenty, bo spieszę się do domu.

Położenie Dagoberta stawało się tym bardziej przykre, że przez chwilę zwiodła go nadzieja i że w bolesnym odurzeniu, jakiego nabawiła go utrata pieniędzy i pugilaresu, zapomniał o tym groźnym zdarzeniu.

Był to ostatni cios, spotykający jeszcze biednego żołnierza, po tym wszystkim, co już wycierpiał od początku, próba, równie okrutna jak niebezpieczna dla człowieka charakteru, wprawdzie prostego, lecz nieposzlakowanego, prawego, ale cierpkiego, dla człowieka wreszcie, który tyle lat będąc żołnierzem przywykł do bezwzględnego sposobu traktowania ludzi niewojskowych.

Na słowo: papiery Dagobert zbladł, usiłował jednak pokryć zakłopotanie pewnym, spokojnym tonem, sądząc, że w ten sposób zjedna sobie zaufanie burmistrza. 

- Panie burmistrzu, w kilku słowach wszystko opowiem... Zdarzyć się to może każdemu... wszak nie wyglądam ani na żebraka, ani na włóczęgę, prawda? A zresztą... jeżeli mężczyzna odbywa podróż z dwiema panienkami... 

- O czym tu gadać! Papiery! 

Na szczęście zjawiła się niespodziewana pomoc. 

Sieroty, coraz bardziej niespokojne, słysząc jego głos za drzwiami, wstały i ubrały się, tak że w chwili, gdy burmistrz mówił porywczym głosem: 

- O czym tu gadać! Papiery! - Róża i Blanka, trzymając się za ręce, wyszły z izdebki i stanęły w sieni. 

Na widok tych dwóch zachwycających istot, których wdzięk podniósł jeszcze ubogi ubiór żałobny, burmistrz powstał zdziwiony. 

Z własnego natchnienia, obie siostry, wziąwszy za ręce Dagoberta i przytuliwszy się do niego, patrzyły na burmistrza oczyma zarówno niespokojnymi jak i niewinnymi. Stary, okazałej postawy żołnierz, przedstawiający swemu sędziemu dwoje niewinnych dzieci, stanowił obraz tak wzruszający, iż burmistrz poczuł mimo woli litość na ten widok; spostrzegł to Dagobert i postąpiwszy nieco, trzymając wciąż sieroty za ręce, rzekł z uczuciem: 

- Oto dwie sieroty, panie burmistrzu. Czy to nie najlepszy paszport?

Mówiąc to, skołatany tylu bolesnymi wrażeniami, Dagobert nie mógł się wstrzymać od łez. 

Burmistrz, choć z natury popędliwy i rozdrażniony przebudzeniem z pierwszego snu, poczuł się także wzruszony. Osądził, że człowiek, mający takie towarzyszki podróży, zasługuje na zaufanie. 

- Biedne dzieci... - rzekł z politowaniem - sieroty tak młode... a z daleka przybyły... 

- Z daleka, panie burmistrzu. Już dłużej niż miesiąc jesteśmy w podróży... Czy to nie dość trudów dla dzieci w tym wieku?... Dla nich to żądam łaski i pomocy pana... dla nich, na które spadają dziś wszystkie nieszczęścia, gdyż właśnie w tej chwili, gdym poszedł po papiery... w moim tornistrze nie znalazłem pugilaresu, w którym były pieniądze i krzyż... bo, panie burmistrzu, proszę mi wybaczyć... gdy mu powiem... nie przez chełpliwość... ale byłem dekorowany własną ręką cesarza, a człowiek, którego on osobiście ozdobił, przyznasz pan, nie może  być lada jakim człowiekiem, mimo że przypadkiem stracił papiery... i pieniądze... Tak, panie burmistrzu... teraz właśnie, szukając w tornistrze... nie znalazłem ani pugilaresu, ani pieniędzy!

Oto nasze nieszczęście i dlatego tak się domagałem wynagrodzenia...

- A jakimże to sposobem... gdzieżeś to wszystko stracił?

- Nie wiem, panie burmistrzu, jestem tylko pewny, że przedwczoraj wziąłem trochę pieniędzy z woreczka i że widziałem pugilares, przez dzień wczorajszy wystarczyły mi drobne, którem wymienił, i woreczka nie wydobywałem...

- A gdzież był tornister przez wczoraj i dziś?

- W izdebce, gdzie były dzieci, ale tej nocy...

Tu mowę Dagoberta przerwał ktoś idący po schodach.

Był to Morok, który ukrywszy się w ciemnym miejscu przy schodach, podsłuchiwał.

Bał się, aby słabość burmistrza nie zaszkodziła powodzeniu jego planów, których niemal całkiem już dopiął.

ROZDZIAŁ XV

WYROK

Morok trzymał rękę na temblaku, wszedłszy wolno po schodach i z uszanowaniem skłonił się burmistrzowi.

Róża i Blanka, przestraszone widokiem twarzy pogromcy zwierząt, cofnęły się i zbliżyły do żołnierza.

Czoło Dagoberta zachmurzyło się, poczuł znowu, jak z gniewu krew w nim burzyć się zaczyna, uważał go bowiem za sprawcę wszystkich swych nieszczęść, choć nawet nie wiedział, że to z namowy Moroka Goliat wykradł mu pugilares z dokumentami.

- Czego chcesz, Moroku? - rzekł burmistrz do pogromcy zwierząt, z miną na pół łagodną, na pół frasobliwą. - Powiedziałem oberżyście, że chcę tu być sam.

- Przychodzę wyświadczyć ci przysługę, panie burmistrzu.

- Przysługę?

- Wielką przysługę, w przeciwnym razie nie byłbym się ośmielił przerywać ci, ale przyszedł mi na myśl pewien skrupuł. Tak jest, panie burmistrzu, miałem sobie do wyrzucenia, żem ci jeszcze nie powiedział wszystkiego o tym człowieku, zdjęła mnie fałszywa litość.

- Więc cóż masz mi do powiedzenia? 

Morok zbliżył się do sędziego i dość długo mówił mu coś po cichu. 

Najpierw na twarzy burmistrza pojawiło się zdziwienie, potem coraz większa uwaga i nieufność, co chwila odzywał się z wykrzyknikiem zdziwienia i powątpiewania, spoglądając na Dagoberta i sieroty. 

Jednakże po jego coraz surowszych i badawczych spojrzeniach można było sądzić, iż słowa Moroka zmieniły powoli przyjazne nastawienie burmistrza dla Dagoberta i dwóch sierot w uczucie gniewu i podejrzenia. 

Dagobert spostrzegł tę nagłą zmianę, obawa jego, na chwilę przytłumiona, zaczęła rosnąć. 

Róża i Blanka zamilkły, a nie pojmując tej niemej sceny, z udręczeniem spoglądały na żołnierza... 

- Do stu katów!... - rzekł burmistrz, zrywając się nagle - To mi na myśl nie przyszło, a gdzież ja miałem głowę? Ależ bo, mój Moroku, gdy kogo wśród nocy obudzą, wtedy człowiek sam nie wie, co myśli, masz słuszność... wielką mi oddałeś przysługę. 

- Wprawdzie ja na pewno nie twierdzę... 

- Wszystko jedno, tysiąc przeciw jednemu można postawić, że masz rację. 

- Jest to tylko podejrzenie, oparte, na pewnych okolicznościach, jednakże podejrzenie. 

- Naprowadza na drogę prawdy... A ja, co jak ptak wpaść miałem w sidła... raz jeszcze ci powtarzam, gdzie ja miałem głowę?... 

- Trudno jest nie dać się uwieść pewnym pozorom... 

- Do kogóż to mówisz, mój kochany Moroku... do kogo? 

Przez cały czas tej rozmowy Dagobert stał jak na mękach, przewidując, że zaraz nastąpi coś strasznego, myślał tylko o tym, aby nie unieść się gniewem, zachować konieczny spokój. Morok zbliżył się do sędziego i wskazując coś spojrzeniem, znowu zaczął mówić do niego po cichu. 

- Ej!... - zawołał burmistrz rozgniewany. - To być nie może. 

- Ja niczego z pewnością nie utrzymuję... - odrzekł spiesznie Morok. - Jest to tylko domniemanie, oparte na... 

- A właściwie czemu nie? - odpowiedział sędzia, wznosząc ręce do góry. - Ci ludzie zdolni są do wszystkiego, on też mówi, że przybywa z Francji czy z północy, dlaczego nie miałby to być szereg bezczelnych kłamstw? Ale raz tylko mu się udało, że mógł mnie oszukać - zawołał zagniewanym tonem, gdyż jak ludzie niestałego i słabego charakteru, nie miał litości dla tych, co chcieli go podejść. 

- Jednak nie sądź pan porywczo... a nade wszystko nie nadawaj moim słowom większego znaczenia niż mają rzeczywiście - odpowiedział Morok z udanym żalem i pokorą - położenie moje względem tego człowieka (tu wskazał na Dagoberta) na nieszczęście jest tak drażliwe, iż ktoś mógłby przypuszczać, że kieruję się zemstą za wyrządzoną mi krzywdę, ja zaś jestem pewien, że powoduje mną tylko miłość sprawiedliwości i wstręt do kłamstw. Wreszcie... kto dożyje... zobaczymy... Panie, odpuść mi, jeżeli się mylę, w każdym razie sprawiedliwość orzeknie i za miesiąc lub dwa będą wolni, jeżeli są niewinni.

- Wahać się nie ma powodu, jest to tylko krok przezorności, nie umrą przez to. Zresztą, im więcej się nad tym zastanawiam, tym więcej widzę tu prawdopodobieństwa. Tak, panie, on jest szpiegiem francuskim, rewolucjonistą... teraz wszędzie pełno tych ludzi... Niedawno jeszcze wywołali zaburzenia w Frankfurcie nad Menem.

- A wreszcie, panie burmistrzu, dobrze się im tylko przypatrz, a przyznasz, że ten człowiek ma coś niebezpiecznego w twarzy... Widzisz...

Mówiąc to Morok wskazał Dagoberta.

Choć Dagobert starał się zachować panowanie nad sobą, jednak przymus, jaki zadawał sobie od samego przybycia do tej przeklętej oberży, a zwłaszcza od początku tajemniczej rozmowy Moroka z burmistrzem, wyczerpywał już jego siły, widział nadto wyraźnie, że jego usiłowania dla pozyskania sędziego zostały zniweczone nieszczęsnym wpływem pogromcy zwierząt.

Zbliżywszy się więc do Moroka, a brakło mu już cierpliwości, stanął z założonymi rękami na piersiach i rzekł ponurym głosem:

- Jak sądzę, to o mnie mówiłeś po cichu z panem burmistrzem?

- Zgadza się - odrzekł Morok, schyliwszy głowę.

- A dlaczego nie mówiłeś głośno?Prawie konwulsyjne drganie grubych wąsów Dagoberta, który powiedziawszy te słowa wytrzeszczył oczy na Moroka, wskazywało, że w piersiach jego wrzała gwałtowna walka. Widząc, że jego przeciwnik zachowuje szydercze milczenie, odezwał się do niego silniejszym, ale powściągliwszym głosem:

- Pytam cię, dlaczego mówisz po cichu do pana burmistrza, skoro idzie o mnie?

- Bo zachodzą tu rzeczy haniebne, które wstyd powiedzieć głośno - wyrzekł Morok z ponurą zuchwałością.

Dagobert aż dotąd trzymał ręce złożone na krzyż.

Nagle rozszerzył je gwałtownie, zacisnąwszy pięści.

Szybkie to poruszenie było tak wyraziste, iż sieroty krzyknęły przestraszone. 

- Panie burmistrzu - rzekł Dagobert, zacisnąwszy z gniewu zęby - niech ten człowiek wyjdzie stąd... bo nie ręczę za siebie... 

- Jak to - rzekł dumnie burmistrz - śmiesz mi rozkazywać?... 

- Mówię panu, abyś kazał wyjść temu człowiekowi - odpowiedział Dagobert w uniesieniu - bo jeżeli nie, może dojść do nieszczęścia! 

- O! Boże!... Dagobercie, uspokój się - wołały dzieci, chwytając go za ręce. 

- I ty, podły włóczęgo, będziesz tu rozkazywał? - zawołał rozjątrzony burmistrz. - Acha, sądzisz, że dla oszukania mnie wystarczy powiedzieć, że zgubiłeś papiery! Myślisz, że dość jest wlec z sobą te dwie dziewczyny, które mimo ich niewinnej powierzchowności... mogą być... 

- Milcz! - rzekł Dagobert, przerywając burmistrzowi z takim poruszeniem i spojrzeniem, iż sędzia nie śmiał dokończyć. 

Wtedy żołnierz wziął dzieci za ręce i bez słowa wprowadził je do izdebki, potem, zamknąwszy drzwi i włożywszy klucz do kieszeni, wrócił do burmistrza, który przestraszony groźną postawą żołnierza, cofnął się i chwycił poręczy schodów. 

- Słuchaj no, ty - rzekł żołnierz, chwyciwszy sędziego za barki i patrząc mu w oczy. - Przed chwilą ten nędznik naigrawał się ze mnie... wszystko zniosłem, bo mnie to dotyczyło... Ale ty ośmielasz się krzywdzić córki mojego generała, córki marszałka i księcia de Ligny.. to ja ciebie nauczę... 

Słysząc to Morok mało nie podskoczył z radości. 

Istotnie, Dagobert, rozjątrzony, widząc, że wszystko stracone, nie hamował już swojego gniewu, z trudnością tłumionego od kilku godzin. 

Burmistrz z największym zdziwieniem obejrzał się na Moroka, jak gdyby nie mógł uwierzyć temu, co zaszło. 

Dagobert, żałując swego uniesienia, ale już gotów na wszystko, żywo spojrzał wokół siebie i cofając się kilka kroków stanął na pierwszym stopniu schodów. 

Burmistrz stał przy ławce w kącie sieni, Morok tuż przy nim. Zmylony ruchem żołnierza, sądząc, że Dagobert chce uciekać, zawołał: 

- Acha! Myślisz, że się wymkniesz, ośmieliwszy podnieść rękę na mnie... Nędzniku! 

- Panie burmistrzu, miej litość nade mną... zlituj się... Nie mogłem się oprzeć uniesieniu, żałuję tego - rzekł Dagobert pokornie schylając głowę.

- Nędzniku! Żadnej litości dla ciebie... zgaduję twoje skryte zamiary... Nie jesteś tym, za kogo się podajesz, w tym wszystkim ukrywać się może zbrodnia stanu. Ludzie, chcący zakłócić spokój, gotowi są na wszystko.

- Nie wierz w to, panie burmistrzu... jestem biedak... i nic więcej...

- Dobrze, dobrze, wszystko się wyjaśni w więzieniu - odpowiedział burmistrz.

- A ty - dodał żołnierz, zwracając się do Moroka - ty, co jesteś sprawcą wszystkiego...przemów przynajmniej choć słowo za mną do pana burmistrza.

- Powiedziałem... co miałem do powiedzenia - odrzekł Morok ironicznie.

- Acha! Wstyd ci teraz, stary włóczęgo... Myślałeś, że mnie oszukasz twymi jeremiadami - rzekł burmistrz, podchodząc do Dagoberta - ale znam cię ptaszku... zobaczysz, że w Lipsku są dobre więzienia dla francuskich wichrzycieli i dla awanturniczych nierządnic, bo te twoje panienki nie są lepsze od ciebie... Chodź no ze mną... a ty, Moroku, idź...

Nie dokończył.

Od kilku chwil, chcąc zyskać na czasie, nieznacznie oglądając się na prawo i lewo, spostrzegł drzwi na wpół otwarte, naprzeciw izdebki dziewcząt wychodzące do sieni. Wpadłszy szybko na burmistrza, chwycił go za szyję i tak silnie rzucił nim w drzwi, iż ten, osłupiały niespodziewanym napadem, potoczył się w głąb ciemnej izby.

Potem, zwróciwszy się do Moroka, który widząc wolne schody, śpieszył w ich stronę, pochwycił go za długą czuprynę, przyciągnął do siebie i zatkawszy mu gębę, aby nie mógł krzyczeć, pomimo silnego oporu, wepchnął go do tejże izby, gdzie leżał już potłuczony burmistrz. Zamknąwszy drzwi na dwa spusty i włożywszy klucz do kieszeni, Dagobert, w paru susach, już był na dole schodów, prowadzących na korytarz od dziedzińca. Deszcz lał potężnie, żołnierz widział przez okno w izbie na dole, gdzie się paliło na kominie, oberżystę i jego ludzi, czekających na wyrok burmistrza. Zamknąć drzwi do korytarza i tym sposobem przecięć dostęp z dziedzińca było dla żołnierza dziełem jednej minuty, po czym wrócił spiesznie do sierot.

Morok, odzyskawszy przytomność, krzyczał, lecz szum wiatru i deszczu zagłuszył go. Dagobert zapewnił więc sobie z godzinę czasu, gdyż nieprędko mogło komuś przyjść ma myśl, że rozmowa z burmistrzem za długo się ciągnie, a choćby podejrzenie lub obawa nakłoniły go do zobaczenia, co się dzieje, musiałby wyłamać dwoje drzwi, to jest zamykające korytarz od schodów i drugie do izby, W której byli zamknięci burmistrz i Morok.

- Moje dzieci, trzeba dowieść, że w waszych żyłach płynie żołnierska krew - rzekł Dagobert, wpadłszy nagle do dziewcząt, przestraszonych hałasem, który słyszały. 

- Ach, mój Boże! Dagobercie? Co się stało? - zawołała Blanka. 

- Więc co mamy robić? - spytała Róża. 

Żołnierz, nic nie mówiąc, skoczył do łóżka, wyciągnął prześcieradła, mocno je związał, na jednym końcu zrobił duży węzeł i przywiązał go do ramy okna, a drugi spuścił za okno. Wtedy wziął tornister, walizę dziewcząt, futro reniferowe, wyrzucił wszystko oknem, dając znak Ponuremu, aby wyskoczywszy, stanął za oknem na straży. Pies nie wahał się, skoczył i już był na dole. 

Róża i Blanka, zdumione, patrzyły na Dagoberta bez słowa. 

- Dalej teraz, moje dzieci - rzekł - trzeba uciekać tędy, bo inaczej zatrzymają nas i wsadzą do więzienia... was osobno... mnie osobno... i po naszej podróży! 

- Zatrzymają nas... wsadzą do więzienia!... - zawołała Róża. 

- Mamy być odłączone od ciebie? - dodała Blanka. 

- Tak, moje dzieci, zabito nam Jowialnego... Musimy uciekać pieszo i starać się, o ile można, dostać do Lipska... Będę was niósł po kolei, gdy się zmęczycie i choćby mi żebrać przyszło po drodze, dojdziemy... Ale wszystko stracone, jeżeli się spóźnimy choć kwadrans... Dalej, moje dzieci, ufajcie mi... Pokażcie, że córkom generała Simona nie braknie odwagi... jeszcze nie traćmy nadziei. 

Idąc za mimowolnym popędem, siostry ujęły się za ręce, jak gdyby chciały się zjednoczyć przeciwko niebezpieczeństwu, na ich pobladłych twarzyczkach malowało się naiwne postanowienie, polegające na zupełnej ufności w żołnierzu. 

- Bądź spokojny, Dagobercie... me będziemy się bały - rzekła Róża silnym głosem. 

- Zrobimy, co będzie trzeba - dodała Blanka nie mniej pewnym tonem. 

- Byłem tego pewien - zawołał Dagobert - dobra krew zawieść nie może... dalej w drogę! 

Jesteście lekkie jak piórka, prześcieradło jest mocne, ledwie osiem stóp od okna do ziemi... A Ponury na was czeka... 

- Ja pójdę pierwsza, ja dziś jestem starsza - zawołała Róża. 

I pobiegła do okna, chcąc opuścić się pierwsza i w razie niebezpieczeństwa gotowa zasłonić sobą Blankę. 

- Tak, ale jest już. po północy - odrzekła Blanka, która miała te same myśli - więc na mnie przypada kolej, prawda, Dagobercie?

Ten łatwo pojął przyczynę takiego współzawodnictwa.

- Kochane dzieci - rzekł - rozumiem was, ale nie bójcie się o siebie, nie ma żadnego niebezpieczeństwa...sam związałem prześcieradła... prędzej, Różo.

Lekka jak ptak dziewczyna stanęła na oknie, potem, przytrzymana przez Dagoberta, chwyciła się prześcieradła i zsuwała się powoli.

- Nie bój się... nie bój, siostro - rzekła cicho, stanąwszy na ziemi - bardzo łatwo opuścić się. Ponury jest tutaj i liże mi ręce...

Blanka nie dała czekać na siebie, równie odważna jak siostra, także szczęśliwie zsunęła się na ziemię.

- Biedne dzieci, cóż one zawiniły, ażeby być tak dręczone? Nieszczęsny jakiś los uwziął się na tę rodzinę - myślał Dagobert, mając ściśnięte bólem serce, gdy widział miłą twarz młodej dziewczyny, niknącą w pomroce nocy, tym przykrzejszej z powodu gwałtownego wiatru i ulewnego deszczu.

- Dagobercie, czekamy na ciebie, chodź prędko - mówiły z cicha sieroty, stojąc pod oknem.

Dzięki wysokiemu wzrostowi żołnierz zeskoczył raczej niż zsunął się na ziemię.

Zaledwie kwadrans upłynął od chwili, kiedy Dagobert z dziewczętami opuścił w ucieczce oberżę Pod Białym Sokołem, gdy wielki trzask rozległ się w domu.

Morok i burmistrz wspólnymi siłami, za taran używszy stołu, gwałtownym uderzeniem wyłamali drzwi więzienia; widząc światło, wbiegli do izdebki sierot, już pustej.

Ujrzawszy prześcieradło za oknem, Morok wykrzyknął:

- Panie burmistrzu!... Patrz... tędy uciekli... przy tak ciemnej i burzliwej nocy nie mogli daleko zajść.

- Bez wątpienia... złapiemy ich... nikczemne włóczęgi... Oj! Zemszczę się... Prędzej, Moroku...idzie tu o twój i mój honor...

- O, bardziej tu idzie o mnie, panie burmistrzu - odpowiedział Morok gniewnym głosem, potem, szybko zbiegając po schodach, otworzył drzwi na dziedziniec i zawołał na całe gardło:

- Goliat! Spuść psy z łańcucha... Gospodarzu, latarni, pochodni... Uzbrójcie się, ludzie...

W pogoń za zbiegami, nie mogą nam się wymknąć, trzeba ich dostać... żywych lub umarłych!

CZĘŚĆ DRUGA

ULICA URSYNÓW

ROZDZIAŁ I

DONIESIENIA

Generał Jensten mówił do księcia de Brissac: "Z tej celi rządzę nie tylko Paryżem, ale i Chinami, nie tylko Chinami, ale i całym światem, a nikt nie wie, jakim sposobem".

Morok, pogromca zwierząt, widząc, jak Dagobert pozbawiony został konia, papierów i pieniędzy i sądząc, że już nie będzie mógł dalej podróżować, jeszcze przed przybyciem burmistrza wysłał Karola do Lipska z listem na pocztę.

Adres listu, jak wcześniej wspomniano, był następujący:

A Monsieur Rodin, rue du Milieu des Ursins a Paris.

Na tej ulicy, mało wtedy znanej, poniżej poziomu ulicy Napoleona, stał skromnej powierzchowności dom w głębi małego, ponurego dziedzińca, zasłonięty od ulicy małą budowlą z facjatą.

Wnętrze domu odznaczało się wielką prostotą, jak można było wnosić z umeblowania obszernej sali na dole. Stare, na perłowy kolor pomalowane boazerie okrywały ściany, posadzka z tafli, malowana na czerwono, była starannie wywoskowana, firanki z białego perkaliku zasłaniały okna, na kamiennym kominku stał zegar w oprawie z hebanu, a przy nim dwa brązowe lichtarze. Naprzeciw kominka widniał ogromny, mający cztery stopy średnicy globus na dębowej podstawie.

Na tym globusie umieszczono mnóstwo małych czerwonych punkcików, rozrzuconych po wszystkich częściach świata, od północy do południa, od wschodu do zachodu; zaczynając od krajów najdzikszych, najodleglejszych wysp, aż do krajów najbardziej cywilizowanych, do Francji, każda okolica w wielu miejscach. oznaczona była czerwonymi kropkami, stanowiącymi, jak się zdaje, jakieś znaki.

Przed czarnym drewnianym stołem, niedaleko kominka, stało puste krzesło, dalej, między oknami, wielkie orzechowe biurko, a nad nim półki, pełne papierów.

Przy biurku siedział jakiś człowiek i pisał. Było to w końcu października 1831 roku. Był to Rodin, ten sam, któremu Morok przesłał wiadomość, skoro udało mu się ogołocić

Dagoberta i jego sieroty z konia papierów i pieniędzy.

Miał około pięćdziesięciu lat, ubrany był w stary surdut oliwkowego koloru, wytarty, z zatłuszczonym kołnierzem, przy szyi miał zatabaczoną chustkę do nosa; nosił kamizelkę i czarne pantalony; nogi obute w wielkie, tłuszczem wysmarowane trzewiki, opierały się na wyfroterowanej posadzce.

Siwe włosy, gładko przylegające do skroni, wieńczyły łyse czoło; górne powieki, obwisłe jak błonki okrywające ślepia ptaków i gadów, zasłaniały do połowy czarne, żywe oczy; wargi cienkie, bez najmniejszego zabarwienia, były takiegoż koloru jak wybladła, chuda twarz, spiczasty nos i broda. Ta śniada maska wyglądała tym dziwniej, że była jak posąg nieruchoma; gdyby nie szybkie ruchy palców Rodina, który, zgarbiony nad biurkiem, drapał piórem po papierze, sądzić można by, że to trup. Za pomocą cyfr sekretnego alfabetu leżącego przed nim przepisywał niektóre ustępy z długiego arkusza rękopisu.

Wśród głębokiego milczenia, w ów posępny dzień, kiedy obszerny, pusty i zimny pokój wyglądał jeszcze smutniej, człowiek ten, o powierzchowności mrożącej jak lód i piszący przy pomocy tajnych znaków, przedstawiał widok jeszcze bardziej złowróżbny. Wybiła godzina ósma, przy furtce dało się słyszeć kołatanie, potem dwukrotnie odezwał się głos dzwonka, kilkoro drzwi otworzyło się i przymknęło i do pokoju weszła nowa osoba. Na jej widok Rodin wstał, włożył pióro w usta, złożył głęboki ukłon i znowu wrócił do swej pracy, nie rzekłszy słowa.

Dwie te osoby pod względem powierzchowności stanowiły zupełną sprzeczność.

Przybysz był nader przystojny, wysokiego wzrostu, postawy okazałej i eleganckiej. Zdawało się, że ma najwyżej trzydzieści sześć lat, trudno było wytrzymać blask jego wielkiej, szarej, świecącej jak polerowana stal źrenicy; wystająca broda była starannie wygolona, błękitnawy cień w miejscach świeżo ogolonych wyraźnie odbijał od żywego rumieńca ust i pięknych białych zębów.

Gdy zdjął kapelusz, zanim włożył leżącą na stoliczku aksamitną czapeczkę, widać było kasztanowate włosy, których wiek jeszcze nie posrebrzył. Miał na sobie długi surdut, zapięty po wojskowemu aż pod szyję.Bystre wejrzenie tego człowieka, wysokie czoło, znamionowały niepospolity umysł, szerokie, wydatne piersi i barki wskazywały na silną budowę ciała, wreszcie okazały wzrost, postawa, .staranny ubiór, przyjemny zapach, rozchodzący się z głowy i całego ubrania, wdzięk i łatwość poruszania oznaczały człowieka światowego i kazały się domyślać, że albo już był, albo mógł się niebawem znaleźć na drodze wielkiej kariery.

Rodin nie przestawał pisać. 

- Czy są listy z Dunkierki, Rodin? - spytał jego pryncypał. 

- Agent jeszcze nie przybył. 

- Chociaż nie mam powodu być niespokojnym o zdrowie mej matki, gdyż niebezpieczeństwo już minęło - odpowiedział pytający - bardzo pragnę upewnić się co do jej stanu... spodziewam się jednak dziś z rana dobrych wiadomości... 

- Życzyć należy - odrzekł sekretarz, równie uniżony, równie pokorny jak lakoniczny i zimny. 

- Tak, życzyć należy - odparł jego zwierzchnik - gdyż jednym z najlepszych dni w moim życiu był ten, kiedy księżna Saint-Dizier napisała do mnie, że ta choroba równie nagła jak niebezpieczna, musiała ustąpić dzięki troskliwym staraniom, jakie miano przy mojej matce... dzięki tej zacnej przyjaciółce, gdyby nie to, miałem już jechać... chociaż moja obecność tutaj jest bardzo potrzebna. 

Potem, zbliżając się do biurka sekretarza, dodał: 

- Czy została już przejrzana korespondencja zagraniczna? 

- Oto notatki z niej...

- Czy wszystkie listy przyszły na wskazany adres... i czy je tu przyniesiono tak, jak kazałem? 

- Tak, wszystkie...

- Proszę mi przeczytać treść korespondencji zagranicznej - rzekł pryncypał, zaczynając przechadzać się to wzdłuż, to wszerz pokoju, ręce założywszy do tyłu i dyktując, w miarę potrzeby, uwagi, które Rodin pilnie notował. 

Sekretarz wziął gruby plik papierów i czytał, co następuje: 

- Don Ramon Olivarez donosi z Kadyksu, że odebrał list nr 19 i zastosuje się do niego. 

- Dobrze... ad acta.

- W Filadelfii odebrano ostatni ładunek egzemplarzy poprawionej Historii Francji, żądają więcej. 

- Zanotować, napisać o tym do Duplessisa. 

- Pan Blondel przesyła z Namur raport sekretny o panu Ardonin. 

- Zanotować. 

- Pan Ardonin przesyła z tegoż miasta tajemny raport o panu Blondel. 

- Zapisać.

- Pułkownik Von Ostadt, z tegoż miasta, przesyła poufną wiadomość o p. p. Ardonin i Blondel.

- Do porównania... Dalej...

- Pierret Bachanal, dziewczyna z tegoż miasta, uzupełnia wiadomości żądane o pułkowniku Von Ostadt.

- Zanotować...

- Hrabia Malipiri z Turynu donosi, że legat 300.000 franków na naszą korzyść został podpisany.

- Uprzedzić o tym Duplessisa, potem...

- Don Stanisław odjechał do wód w Baden z księżną Marią Ernestyną. Donosi, że mile przyjmie nadesłane wiadomości i sam na nie odpisze.

- Zanotować to... ja sam napiszę do księżnej Marii.

Podczas, gdy Rodin zapisywał uwagi na marginesie papieru, który trzymał, jego pan nie przestawał przechadzać się po pokoju, stanął naprzeciw wielkiego, poznaczonego czerwonymi kropkami globusu, zatrzymał się przed nim na chwilę i spoglądał nań w zamyśleniu. Rodin czytał dalej:

- Wnosząc z usposobienia umysłów w niektórych krajach włoskich, ojciec Orsini pisze z Mediolanu, że byłoby z pożytkiem puścić tam w obieg książeczkę, w której by nasi ziomkowie Francuzi opisani byli jako bezbożnicy, rozpustnicy i krwawi łupieżcy.

- Dobra myśl, trzeba polecić Jakubowi Dumolin napisanie takiej książeczki. Ten człowiek składa się z żółci i trucizny, pisemko będzie okropne... ja udzielę niektórych uwag... tylko nie dawać mu pieniędzy, dopóki nie złoży rękopisu.

- Ma się rozumieć... Gdyby mu dano pieniądze z góry, piłby cały tydzień. To się już zdarzało, trzeba mu było dwa razy zapłacić za jego straszną napaść na panteistyczną dążność prelekcji profesora Martin.

- Zanotuj i czytaj dalej.

- Negocjant donosi, że komisant ma wysłać bankiera, by zdał rachunek, komu należy...Rodin wymówił te słowa z jakimś dziwnym akcentem i zapytał:

- Wszak pan rozumie?

- Rozumiem - odparł tenże, drgnąwszy - to są umówione zwroty.

- Lecz komisanta wstrzymały jakieś skrupuły.

Na twarzy pana ukazał się wyraz przykrego, niemiłego uczucia. Po chwili milczenia rzekł:

- Działać na jego wyobraźnię milczeniem i samotnością.

- Pani Betty Sydney pisze z Drezna, że oczekuje instrukcji. Gwałtowne sceny zawiści znowu zaszły między ojcem a synem z jej powodu, lecz w tym nowym objawie wzajemnej nienawiści, w tych poufnych zwierzeniach, które jej obaj rywale jeden na drugiego uczynili, pani Sydney nie spostrzegła jeszcze niczego, mającego związek z żądanymi od niej wiadomościami. Dotąd jeszcze mogła uniknąć przechylenia się na stronę jednego lub drugiego... jeżeli jednak taki stan rzeczy potrwa dłużej... obawia się obudzić ich podejrzenia. Którego ma poświęcić? - Ojca... Gniew starca będzie gwałtowniejszy i wtedy przez zemstę za wyróżnienie syna może wyjawi to, na ukrywaniu czego obydwu tak zależy... 

- Od trzech lat dwie służące Ambrozjusza, umieszczonego w małej parafii Gór Walezyjskich, zniknęły... i nie wiadomo, co się z nimi stało. Teraz trzecią spotkał ten sam los... Tamtejsi protestanci oburzają się, mówią o morderstwie... o przerażających okolicznościach. 

- Aż do powzięcia pewnych poszlak o tym zdarzeniu bronić Amibrozjusza przeciwko tym haniebnym potwarzom partii, co zawsze gotowa jest rozsiewać najdziwniejsze domysły... 

Dalej.

- Thompsonowi z Liverpoolu udało się umieścić Justyna jako godnego zaufania człowieka u lorda Stewarta, który coraz bardziej słabnie na umyśle. 

- Skoro się rzecz potwierdzi, pięćdziesiąt luidorów gratyfikacji dla Thompsona. Zanotować to dla Duplessisa. Czytaj dalej. 

- Frank Dinkenstein z Wiednia donosi, że jego ojciec umarł na cholerę, w małej wiosce blisko miasta... 

Ta zaraza posuwa się od północy, coraz bardziej naprzód. 

- Tak, to prawda, daj Boże, żeby tylko nie dostała się do Francji. 

- Frank Dinkenstein - czytał dalej Rodin - pisze, że jego bracia chcą domagać się unieważnienia testamentu, w którym stary cały swój majątek zapisał na rzecz naszego zakonu; sam Frank nie zgadza się na to. 

- Rozmówić się z naszymi adwokatami... Dalej. 

- Kardynał książę d'Amalfi zastosuje się do trzech pierwszych punktów memoriału. Żąda, aby mu wolno było uczynić zastrzeżenia co do czwartego. 

- Żadnych zastrzeżeń... zupełna, bezwarunkowa akceptacja. Jeżeli nie, wojna, rozumiesz i zanotuj: zacięta wojna, bez litości ani dla niego, ani dla jego popleczników... Co jeszcze? 

- Fra Paolo oznajmia, że buntownik Boccari z rozpaczy, że przyjaciele obwiniają go o zdradę wskutek podejrzeń, jakie on, Fra Paolo, zasiał zręcznie w ich umysłach, odebrał sobie życie.

- Boccari!! Czy to być może!... Boccari...

- Tak, Boccari... - powtórzył ciągle zimny Rodin.

- Powiedzieć Duplessisowi, aby posłał przekaz na wypłacenia dwudziestu pięciu luidorów Fra Paolowi... Zanotować to!

- Hausman donosi, że francuska tancerka Albertyna Ducornet jest ulubienicą księcia regenta, ma nań zupełny wpływ, ale nad tą Albertyna ma władzę jej kochanek, który był skazany na galery za fałszerstwa, ona nie zrobi nic bez jego rady...

- Kazać Hausmanowi, aby się porozumiał z tym człowiekiem; jeżeli żądania jego będą słuszne, zgodzić się na nie, nadto dowiedzieć się, czy ta panna nie ma jakichś krewnych w Paryżu.

- Książę Orbano donosi, że udzielone będzie pozwolenie na założenie nowego instytutu, ale pod warunkami poprzednio podanymi.

- Żadnych warunków, zupełne zezwolenie lub odmowa... Tak się poznaje przyjaciół lub wrogów... Im bardziej nieprzyjazne wydają się okoliczności... Tym większą trzeba okazać stałość pewnością siebie nakazać poszanowanie.

- Pisze również, że Anglia wszelkimi siłami popiera żądania ojca owej protestanckiej panny, która schroniła się do klasztoru w Madrycie i tylko wtedy chce wyjść z niego, kiedy będzie mogła zaślubić swego kochanka, wbrew woli ojca.

- Anglia go popiera?

- Tak i to bardzo usilnie.

W tej chwili dał się słyszeć dzwonek u furtki.

- Zobacz, kto to jest - polecił zwierzchnik Rodina.

Ten wstał i wyszedł.

Pan jego nie przestawał przechadzać się zamyślony od jedne go do drugiego końca pokoju. Przechodząc koło ogromnego globusa, zatrzymał się znowu. W głębokim milczeniu przypatrywał się czerwonym punkcikom, które jak siatka zdawały się okrywać całą kulę ziemską.

Myślał pewnie o niewidzialnym a strasznym działaniu swej władzy, która zdawała się rozciągać na cały świat. Rysy twarzy tego człowieka ożywiły się, jego męska, duża twarz przybrała niewymowny

wyraz energii, wyniosłości i pychy; z dumnym czołem, z wydętymi pogardliwie wargami zbliżył się do globusa i silną rękę oparł na biegunie. Patrząc na to silne przyciśnięcie, na to dumne poruszenie rzekłbyś, że ten człowiek był pewny swego panowania nad globem któremu się przypatrywał z całej wysokości swego wzrostu, na którym oparł rękę w postawie tak wyniosłej, tak zarozumiałej i samowładnej. I teraz już się nie uśmiechał. 

Jego szerokie czoło zachmurzyło się, a wzrok przybrał groźny ton. Artysta, chcący odmalować szatana chytrości, wyniosłości i pychy, piekielnego ducha o niepohamowanej chęci panowania, nie mógłby znaleźć lepszego wzoru. 

Gdy Rodin wrócił, twarz jego zwierzchnika przybrała zwykły wyraz. 

- To agent - rzekł Rodin, pokazując pięć listów, które trzymał w ręku - nic nie ma z Dunkierki. 

- Nic... - krzyknął jego zwierzchnik z żałosnym wzruszeniem, które wydawało się dziwne w porównaniu z wyrazem dumy i pogardliwej pychy, które dopiero co malowały się na jego twarzy. - Nic!... Żadnej wiadomości od matki... jeszcze dwadzieścia cztery godziny udręki. 

- Zdaje mi się, że księżna nie miała złych wiadomości, bo inaczej byłaby napisała, tak się wypada domyślać... 

- Bez wątpienia, masz słuszność, Rodin, ale mimo wszystko... jestem niespokojny... 

Po chwili dodał: 

- Ale... zobacz te listy, skąd one są? O czym donoszą? 

Rodin, obejrzawszy pieczątki, rzekł: 

- Z pięciu trzy dotyczą ważnej, wielkiej sprawy medalionów... 

- Dzięki Bogu... byle tylko zawierały pomyślne nowiny - zawołał pryncypał z wyrazem niecierpliwości i ciekawości, z czego można było sądzić, jak wielkiej wagi była dla niego ta sprawa. 

- Jeden jest z Charlestown, pewnie dotyczy misjonarza Gabriela - odpowiedział - drugi z Batawii, pewno o Hindusie Dżalmie, który po śmierci ojca udał się na Jawę. 

Ten jest z Lipska. Niezawodnie jest w nim potwierdzenie wiadomości, odebranych wczoraj od Moroka, w których zawiadomił, że stosownie do otrzymanych poleceń córki generała Simona nie mogą dalej odbywać podróży, a jego nikt nie podejrzewa. Na wzmiankę o generale Simonie twarz pryncypała Rodina przybrała wyraz niezadowolenia. 

ROZDZIAŁ II

ROZKAZY

Przezwyciężywszy mimowolne wzburzenie, jakie wywarło na nim nazwisko generała Simona, pryncypał zwrócił się do Rodina:

- Nie otwieraj jeszcze tych listów z Lipska, z Charlestown i Batawii. Bez wątpienia zawarte w nich wiadomości zaraz wskażą, jaki z nich trzeba zrobić użytek.

Sekretarz patrzył na swego zwierzchnika pytającym wzrokiem.

Ten zaś rzekł:

- Czy skończyłeś notatki, dotyczące medalionów?

- Oto są...

- Przeczytaj, a w miarę potrzeby dodasz nowe szczegóły, które znajdziesz w tych trzech listach.

- Tak - odparł Rodin - będzie to dokładniejsze.

- Zobaczę - podchwycił pan - czy wiadomości są jasne i czy rzecz została należycie przedstawiona. Czy nie zapomniałeś, iż osoba, która ma się tym zająć, nie powinna wiedzieć o wszystkim?

- Pamiętam o tym i odpowiednio opracowałem notatki...

- Czytaj.

Rodin czytał, co następuje, z wielką powagą i powoli:

"Sto pięćdziesiąt lat temu pewna rodzina francuska opuściła dobrowolnie kraj, przewidując mające nastąpić odwołanie edyktu nantejskiego i w zamiarze uniknięcia surowych edyktów przeciw hugonotom. Z członków tej rodziny jedni wynieśli się do Holandii, potem do kolonii holenderskich, inni do Polski, inni do Niemiec, do Anglii i do Ameryki. Według pewnych wiadomości, przy życiu pozostaje dziś tylko siedmiu członków tej rodziny, która przeszła różne ciężkie koleje losu, gdyż jej przedstawiciele znajdują się dziś prawie na wszystkich szczeblach społecznych, począwszy od panującego a kończąc na rzemieślniku. Ci potomkowie w prostych lub bocznych liniach to:

Ród macierzysty:

Róża i Blanka Simon, małoletnie. Generał Simon zaślubił w Warszawie pannę, pochodzącą z rzeczonej rodziny.

Franciszek Hardy, przemysłowiec w Plessis, pod Paryżem.Książę Dżalma, syn Kadia-Singa, króla Mondi, który zaślubił był 1802 roku dziewicę z tejże rodziny, osiadłej wtedy w Batawii (wyspa Jawa), posiadłości holenderskiej.

Ród ojcowski: 

Jakub Rennepont - zwany Leżynago, rzemieślnik. 

Adrianna de Cardoville, córka hrabiego de Cardoville. 

Gabriel Rennepont, ksiądz misji zagranicznej. 

Każdy z członków tej rodziny ma a przynajmniej mieć powinien, medalion brązowy, na którym jest następujący napis: 

Ofiara

L. C. D. J.

Módlcie się za mnie 

Paryż 

dnia 13 lutego

W

Paryżu 

ulica Św. Franciszka Nr 3 

będziecie 

po upływie półtora wieku 

dnia 13 lutego

Módlcie się za mnie. 

Daty te dowodzą, że każdemu z nich niezmiernie zależy na tym, aby znajdował się w Paryżu 13 lutego 1832 roku, na umówionym spotkaniu i nie przez zastępcę ani pełnomocnika, ale osobiście, czy będzie pełnoletni lub małoletni, żonaty lub bezżenny. Innym jednak osobom niezmiernie zależy na tym, aby nikt z potomków tej rodziny nie znajdował się w Paryżu 13 lutego... wyjąwszy Gabriela Rennepont, księdza misji zagranicznej. Trzeba więc, żeby tylko on jeden znajdował się na tym spotkaniu wyznaczonym potomkom tej rodziny przed półtora wiekiem. 

Dla uniemożliwienia sześciu pozostałym przybycia do Paryża na oznaczony dzień lub dla sparaliżowania ich obecności, już wiele przedsięwzięliśmy, ale wiele jeszcze pozostaje uczynić, aby być pewnym powodzenia w tej sprawie, najważniejszej w dzisiejszej epoce, z powodu spodziewanych rezultatów". 

- To aż nadto wielka prawda - rzekł zwierzchnik Rodina, przerywając mu i kiwając głową - dodaj jeszcze, że osiągnięcie pomyślnych skutków jest konieczne i że ani można myśleć o niepowodzeniu... Słowem, idzie tu niemal o być lub nie być przez wiele lat. Dla osiągnięcia tego celu użyć należy wszelkich środków, nie bać się żadnego... ale działać trzeba tak, ażeby nie ściągnąć na siebie podejrzenia.

- Napisano - rzekł Rodin, dopisawszy słowa, które mu jego pryncypał podyktował.

- Czytaj dalej...

"Aby ułatwić lub zapewnić powodzenie w tej sprawie, pożyteczną będzie rzeczą poznać niektóre ważniejsze szczegóły i tajemnice dotyczące siedmiu osób, składających się na tę rodzinę". Ręczyć możemy za prawdziwość tych szczegółów, a w potrzebie uzupełnić je nawet w najmniejszych drobnostkach, gdyby zachodziły jakieś sprzeczności. Kolejno mówić będziemy o osobach, o faktach już dokonanych.

"Nota Nr l.

Róża i Blanka Simon.

Siostry, bliźnięta, lat około piętnastu. Ładne i tak do siebie podobne, iż obie można by uważać za jedną - charakteru łagodnego, bojaźliwego, ale skłonne do uniesień, wychowane w Polsce, przez matkę. Generał Simon, rozłączywszy się z żoną, zanim jeszcze na świat przyszły, nie wie, że ma dwie córki.

Uznano za najlepszy środek dla przeszkodzenia ich bytności w Paryżu 13 lutego, wysłać ich matkę w dalekie kraje, lecz gdy umarła, ludzie, posiadający nasze zaufanie, przez nieszczęsną pomyłkę, mniemając, iż zależało nam tylko na żonie generała Simona, pozwolili młodym dziewczętom powrócić do Francji pod opieką dawnego żołnierza. Ten żołnierz jest przedsiębiorczy, wierny, śmiały i notowany jako bardzo niebezpieczny. Panny Simon nie są szkodliwe. Według wszelkiego prawdopodobieństwa sądzić można, że w tej chwili są zatrzymane w okolicach Lipska".

Zwierzchnik Rodina, przerywając mu, rzekł:

- Czytaj ten list z Lipska, dopiero co odebrany, a będziesz mógł uzupełnić wiadomości.

Rodin przeczytał list i dodał:

- Wyborna wiadomość, dziewczęta i ich przewodnik zdołały wymknąć się w nocy z oberży Pod Białym Sokołem, ale wszyscy troje zostali dopędzeni i schwytani o milę od Mockern; przyprowadzono ich do Lipska i uwięziono jako włóczęgi, a nadto żołnierz, który im służył za przewodnika, oskarżony został o opór miejscowej władzy, obelgi czynne i uwięzienie burmistrza. - A więc biorąc pod uwagę przewlekłość procedury niemieckiej, niemal z pewnością można sądzić, że te dziewczęta, nie będą mogły stawić się na 13 lutego - rzekł zimno zwierzchnik Rodina. - Połącz tę ostatnią wiadomość z notą przez odsyłacz. 

Sekretarz dopisał treść listu Moroka i rzekł: 

- Już napisane. 

Czytaj dalej - rzekł zwierzchnik. 

"Nota Nr 2.

Franciszek Hardy, przemysłowiec w Plessis, pod Paryżem. Lat czterdzieści. Człowiek stanowczy, bogaty, inteligentny, prawy, ubóstwiany przez swych robotników, człowiek nader niebezpieczny, lecz zazdrości i nienawiści, jakie wzbudza w innych fabrykantach, a nade wszystko w panu baronie Trippeaud, jako konkurencie, łatwo użyć można przeciwko niemu... Gdyby zaszła potrzeba innych środków oddziaływania przeciw niemu, poradzić się jego akt, które są bardzo grube, gdyż człowiek ten opisany jest jako jeden z najszkodliwszych. Co do sprawy medalionu, tak go zręcznie wywiedziono, w pole, że dotąd ma zupełnie mylne wyobrażenie o jego ważności, zresztą jest on ciągle na oku; jeden z najlepszych jego przyjaciół jest naszym przyjacielem, lecz wiele jeszcze trzeba zrobić, aby sparaliżować lub nie dopuścić do jego obecności w Paryżu 13 lutego. Nota Nr 3. 

Książę Dżalma. 

Lat osiemnaście, charakter energiczny i szlachetny, umysł niezależny i dziki, ulubieniec generała Simona, który objął dowództwo nad wojskami jego ojca, Kadya-Singa w wojnie z Anglikami, którą ten prowadził. Mówi się o Dżalmie tylko dla pamięci, bo jego matka zmarła za młodu, za życia swych rodziców, którzy pozostali w Batawii. I ci również umarli, a o ich skromne dziedzictwo nie upominali się ani Dżalma, ani jego ojciec. Dlatego można być pewnym, iż nie wiedzą oni o tym, że do spadku należy także ów medalion, ani o tym, jak ważne sprawy łączą się z tym medalionem". 

- Czytaj ten list z Batawii, aby uzupełnić wiadomość o Dżalmie. 

Rodin odparł: 

- Jeszcze jedna dobra nowina... Pan Jozue van Dael, przemysłowiec z Batawii, wychowaniec naszego instytutu w Pondichery, dowiedział się ze swych korespondencji z Kalkuty, że stary król indyjski poległ w ostatniej bitwie, stoczonej z Anglikami, a jego syn Dżalma, zrzucony z tronu ojcowskiego, wysłany został tymczasowo do fortecy jako więzień stanu.  

- Teraz jest początek listopada - rzekł zwierzchnik Rodina. 

- Przypuśćmy, iż Dżalma został wypuszczony na wolność i że mógł teraz opuścić Indie, w takim razie przybyłby do Paryża zaledwie w lutym...

- Pan Jozue - dodał Rodin - żałuje, że nie mógł w tym przypadku okazać swej gorliwości. Jeżeli, wbrew wszelkiemu prawdopodobieństwu, książę Dżalma został uwolniony lub zdołał umknąć, co może być prawdopodobniejszym, to wtedy niezawodnie udałby się do Batawii, aby upominać się o spadek po matce, gdyż nic więcej nie ma świecie. W takim razie można polegać na poświęceniu ze strony pana Jozuego van Dael... Tenże żąda natomiast, przez pierwszego gońca, szczegółowych i dokładnych wiadomości o stanie majątkowym barona Trippeaud, przemysłowca i bankiera, z którym ma stosunki handlowe.

- Odpowiesz w sposób wymijający, gdyż pan Jozue dopiero obiecał gorliwość... Dopełnij wiadomość o Dżalmie tymi nowymi doniesieniami.

Rodin zapisał.

Po chwili zwierzchnik rzekł dość szczególnym tonem:

- Pan Jozue nic nie pisze o generale Simonie z powodu śmierci ojca Dżalmy i uwięzienia tego ostatniego?

- Ani słowa o nim nie nadmienia - odpowiedział sekretarz, nie przerywając pracy.

Zwierzchnik Rodina nic nie odrzekł i przechadzał się zadumany...

Po chwili Rodin odezwał się:

- Już napisałem...

- Czytaj dalej...

"Nota Nr 4.

Jakub Rennepont, przezwany Leżynago.

Robotnik z fabryki barona Trippeaud, konkurenta Franciszka Hardy. Jest to pijak, próżniak, kłótliwy i rozrzutny, nie brak mu zdolności, ale lenistwo i rozpusta zupełnie je przytłumiły. Jeden z agentów, pewny i bardzo zręczny, na którym polegamy zupełnie, wszedł w stosunki z dziewczyną Cefizą Soliveau, zwaną królową bachanalii, która jest kochanką tego hultaja. Przy jej pomocy agent nawiązał z nim stosunki i uważać go odtąd można za obcego wszelkim interesom, które by spowodować mogły jego obecność w Paryżu w dniu 13 lutego.

Nota Nr 5.

Gabriel Rennepont, ksiądz misji zagranicznej.

Jest on dalekim krewnym poprzedniego, nie wie jednak o tym... Sierota, opuszczony, wzięty został

na wychowanie przez Franciszkę Baudoin, żonę żołnierza, przezwanego Dagobertem. Gdyby wbrew wszelkiemu przewidywaniu, ten żołnierz przybył do Paryża, znalazłby się na niego skuteczny środek działania przez jego żonę, istotę prostą, łatwowierną, na którą ma się wpływ i władzę nieograniczoną. Przez nią to udało mi się skłonić Gabriela, aby wstąpił do zakonu, mimo że miał wstręt do tego stanu. 

Gabriel ma dwadzieścia pięć lat, jego charakter jak i twarz są anielskie, obdarzony jest najrzadszymi cnotami, ale na nieszczęście, wychował się razem ze swym przybranym bratem Agrycolą Baudouin, synem Dagoberta. Ten Agrykola to poeta, rzemieślnik, robotnik wyborny, ale pełen najgorszych zasad francuskiej szkoły filozoficznej, ubóstwia swoją matkę, jest prawy i pracowity. Notowany jako bardzo niebezpieczny i dlatego jego towarzystwo było tak szkodliwe dla Gabriela. 

Ten, pomimo wszelkich przymiotów zawsze wzbudza niepokój. Wypadało nawet odwlec zupełne wtajemniczenie go, gdyż jeden nieostrożny krok mógłby uczynić go najszkodliwszym człowiekiem, trzeba więc postępować z nim jak najprzezorniej, przynajmniej do 13 lutego, gdyż na nim, na jego obecności w Paryżu w tym czasie polegają wszystkie nasze nadzieje i niezmiernej wagi interesy. 

Z tych wszystkich względów musiano, choć z wielkim żalem, zezwolić mu na wzięcie udziału w misji amerykańskiej, gdyż z anielską łagodnością łączy on spokojną, nieustraszoną odwagę, awanturniczy umysł, który można było zadowolić tylko uczestniczeniem w życiu misjonarzy, pełnym niebezpieczeństw. Na szczęście dano jak najsurowsze instrukcje jego przełożonym w Charlestown, aby nie narażali tak drogiego życia i żeby go wysłali z powrotem do Paryża przynajmniej na jeden lub dwa miesiące przed 13 lutego..." 

Zwierzchnik Rodina, przerywając mu, znowu rzekł: 

- Czytaj list z Charlestown, poślij, czego żądają dla uzupełnienia tych wiadomości. 

Rodin, przeczytawszy, odpowiedział: 

- Gabriel spodziewany jest codziennie z Gór Skalistych, dokąd został wysłany, ponieważ koniecznie chciał się tam udać... Co za nieroztropność! 

Bez wątpienia nie był tam wystawiony na żadne niebezpieczeństwo, sam bowiem zawiadomił o swym powrocie. Skoro tylko przybędzie, co nastąpi prawdopodobnie w połowie tego miesiąca, jak pisze, wyprawią go niezwłocznie do Francji. 

- Dodaj to do jego noty - rzekł zwierzchnik Rodina. 

- Już napisałem - odrzekł ten po chwili. 

- Czytaj dalej.

"Nota Nr 6.

Adrianna Rennepont de Cardoville.

Daleka krewna Jakuba Rennepont i misjonarza Gabiela Rennepont, o czym jednak nie wie. Wkrótce skończy lat dwadzieścia jeden, w najwyższym stopniu ponętna, wyjątkowo piękna, choć rudawa, wielkie zdolności umysłowe, ogromny majątek, lękać się wszakże trzeba o przyszłość tej młodej osoby, kiedy się zważy niesłychaną śmiałość jej charakteru. Szczęściem opiekun jej, baron Trippeaud, (otrzymał baronostwo w roku 1829, był dawniej pełnomocnikiem nieboszczyka hrabiego, księcia Cardoville) zależy z powodu swych interesów prawie całkiem od ciotki panny Cardoville, która jest nam całkiem oddaną, słusznie więc liczyć można na nią i na niego, pod względem poskromienia i zwyciężenia nadzwyczajnej, niesłychanej odwagi i postanowień tej dziewczyny, z których na nieszczęście nie można korzystać dla osiągnięcia wiadomego celu."

Rodin nie mógł czytać dalej, raz i drugi zadzwoniono do furtki...

Sekretarz wstał, poszedł zobaczyć, kto dzwoni, po czym wrócił, trzymając dwa listy i mówiąc:

Księżna skorzystała z odchodzącej sztafety i przysłała...

- Daj list księżny - zawołał zwierzchnik Rodina, nie pozwalając mu dokończyć... - Nareszcie dowiem się czegoś o matce - dodał.

Ledwie przeczytał kilka wierszy, zbladł, na jego twarzy dało się widzieć natychmiast przygnębienie i wielki żal.

- Matka, matka! - krzyknął. O! Mój Boże! Moja droga matka!

- Stało się nieszczęście? - zapytał Rodin, z miną strwożoną, podnosząc się na głos swojego zwierzchnika.

- Jej wyzdrowienie było zwodnicze - odpowiedział mu tenże - zasłabła znowu, stan prawie beznadziejny, jednak lekarz osądził, że moja obecność mogłaby ją ocalić, gdyż bezustannie mnie wspomina, chce mnie ostatni raz jeszcze zobaczyć, aby potem móc umrzeć spokojnie... Ach! To życzenie jest dla mnie święte... Nie jechać byłoby matkobójstwem... O! Mój Boże! Bylebym tylko zdążył na czas... stąd do Dunkierki starczy dwóch dni, jadąc dniem i nocą.

- O! Boże! Co za nieszczęście!... Co za nieszczęście! - rzekł Rodin, załamując ręce i wznosząc oczy do nieba...

Jego zwierzchnik zadzwonił i rzekł do starego sługi, otwierającego drzwi:

- Włóż natychmiast do mej walizy w podróżnym powozie wszystko, co mi w drodze może być potrzebne, niech odźwierny weźmie natychmiast dorożkę i niech biegnie co żywo po konie pocztowe... za godzinę koniecznie muszę wyjechać. 

Służący pobiegł spiesznie. 

- Moja matka... moja droga matka... nie widzieć jej... Ach? Okropna myśl - zawołał, rzucając się omdlały na krzesło i zakrywając twarz rękami. 

Był to żal szczery, głęboki, człowiek ten szczerze kochał swoją matkę, to jedno głęboko ludzkie uczucie zachował pośród wszystkich kolei swojego życia... często występnego. Po kilku chwilach Rodin ośmielił się odezwać do swojego zwierzchnika, pokazując mu drugi list: 

- I ten także przyniesiono od pana Duplessisa i jest bardzo ważny... i bardzo pilny... 

- Zobacz, o co chodzi i powiedz... ja nie mam głowy... 

- To list poufny... nie mogę rozpieczętować... jak pan widzi ze znaku na kopercie - rzekł, podając go przełożonemu. 

Ten, spojrzawszy na tajny znak, przybrał twarz przerażenia i uszanowania, jaki trudno opisać; drżącą ręką otworzył list. 

List zawierał tylko kilka słów: 

"Odłożywszy wszystko na bok... nie tracąc ani chwili czasu... wyjeżdżaj... i przybywaj tu. 

Duplessis ciebie zastąpi. Duplessis ma polecenie". 

- O! Wielki Boże! - zawołał nieszczęśliwy przełożony Rodina. - Wyjeżdżać w tak długą podróż bez zobaczenia się z matką... A! To okropne!... To niepodobna... Jakbym ją przez to dobił... to byłoby występkiem... 

I nagle zerwał się, tupiąc nogą z gniewu i rozpaczy. 

Przypadkiem... oczy jego w tej chwili zatrzymały się na ogromnym globusie, poznaczonym czerwonymi kropkami... 

Na ten widok zaszła w nim nagła zmiana, jakby się wstydził swego żalu, powoli twarz jego, choć nadal smutna, odzyskała spokój i zimną powagę... 

Oddał list sekretarzowi, tłumiąc westchnienie i rzekł ozięble: 

- Zapisać pod liczbą kolejną. 

Rodin wziął list, westchnąwszy głośno z politowaniem nad zmartwieniem swego zwierzchnika. 

Po chwili milczenia tenże rzekł:

- Będziesz odbierał rozkazy od pana Duplessisa, będziesz z nim pracował. Jemu oddasz notę, tyczącą się medalionów, a on wie, komu ją oddać, odpiszesz do Batawii, do Lipska i do Charlestwown w wiadomy ci sposób. Nie pozwalać wszelkimi sposobami, ażeby córki generała Simona opuściły Lipsk. Przyśpieszyć przybycie Gabriela do Paryża, a w razie, gdyby Dżalma miał przybyć na Jawę, napisać do pana Josuego, że liczy się na jego gorliwość i że go tam powinien zatrzymać.

Obojętność tego człowieka w chwili, kiedy konająca matka, którą kochał, nadaremnie wzywała go do siebie, była niepojęta.

Wydawszy polecenie sekretarzowi, wrócił do swego mieszkania.

Rodin zajął się zaszyfrowaną korespondencją.

Po trzech kwadransach dał się słyszeć dzwonek koni pocztowych.

Wszedł stary sługa, zapukawszy wprzód do drzwi.

- Już zaprzężono - rzekł.

Rodin dał znak skinieniem głowy, sługa wyszedł.

Sekretarz sam poszedł zapukać do pokoju zwierzchnika.

Ten wyszedł z listem w ręku.

- Do mojej matki... - rzekł - wyślesz natychmiast gońca...

- Niech trzy listy do Lipska, Batawii i Charlestown odejdą dziś jeszcze, zwykłą drogą, bo to rzecz największej wagi. Wiesz o tym.

Takie były jego ostatnie słowa...

Wykonując z uległością nielitościwe rozkazy, odjechał bez pożegnania umierającej matki.

Rodin z uszanowaniem odprowadził go do powozu.

- Jaką drogą jechać? - zapytał pocztylion.

- Do Włoch - odpowiedział zwierzchnik Rodina, ale nie mógł stłumić gorzkiego westchnienia.

Kareta ruszyła w drogę.

Rodin ukłonił się z pokorą i wrócił do pokoju.

Postawa, wyraz twarzy, ruchy tego człowieka nagle się zmieniły.

Zdawało się, że urósł, nie był to już automat, którym kierowała pokorna uległość; jego twarz dotąd zimna, jego dotychczas przysłonięty wzrok ożywiły się i odkryły szatańską chytrość, cieniutkie, blade usta ściągnęły się szyderczym, piekielnym uśmiechem, złowroga radość wygładziła trupią twarz. I on też stanął przed ogromnym globusem, też przypatrywał się w milczeniu, ściskając go, że tak powiem, w swoim objęciu, wlepił przez chwilę jak bazyliszek, swoje jaszczurcze oczy w jego powierzchnię, potem, wodząc po wypolerowanej po- wierzchni tego obrazu świata sękaty palec, uderzał kolejno płaskim, brudnym paznokciem w trzy miejsca, w których widać było czerwone kropki i w miarę oznaczania miast leżących w tak odległych krajach, mówił do siebie: 

- Lipsk... Charlestown... Batawia...

Potem dodał ze złowrogim uśmiechem: 

- W każdym z tych, tak odległych od siebie miast znajdują się osoby, nie wiedzące o tym, że stąd, z tej bocznej uliczki, z tej izby patrzy się na nie, że się uważa na wszystkie ich ruchy, że się wie o wszystkich ich postępkach... i że stąd wychodzą nowe rozkazy ich dotyczące, które wykonane zostaną bez najmniejszej litości... gdyż idzie tu o sprawę mającą potężny wpływ na całą Europę... na cały świat!... Lecz szczęściem, mamy przyjaciół w Lipsku, w Charlestown i Batawii! 

Ten starzec, brudny, nędznie ubrany, wyglądający jak wybladła martwa maska, który dopiero co czołgał się po globusie, wydawał się bardziej jeszcze niż jego zwierzchnik przerażającym... gdy tamten o wyniosłej postawie, z rozkazującą miną, położył rękę na globusie, który jakby owładnąć chciał zuchwałą pychą. 

Jeden podobny był do orła, unoszącego się nad upatrzoną zdobyczą... drugi do płaza, ściskającego ofiarę swymi zwojami... 

Potem Rodin podszedł do biurka, żywo zacierając ręce i napisał następujący list szyfrem, którego znaczenia nie znał nawet jego zwierzchnik: 

"Paryż o 9 min. 45 rano. 

Odjechał... ale wahał się. Gdy otrzymał rozkaz wyjazdu, matka jego umierała i wzywała go do siebie; wiedział, iż może by ją uratował swoją obecnością... bo zawołał: Nie udać się do matki... byłoby tym samym, co być jej zabójcą. A jednak... pojechał! Lecz wahał się. Mam go na oku. List ten otrzymasz w Rzymie w tym samym czasie, kiedy on tam przyjedzie. P. S. Powiedz księdzu kardynałowi, że może polegać na mnie ale pod warunkiem, żeby czynnie zajmował się moimi interesami." 

Złożywszy i zapieczętowawszy list, Rodin schował go do kieszeni. 

Wybiła dziesiąta. 

Była to dla Rodina godzina śniadania. Poukładał i zamknął papiery w szufladzie, od której kluczyk wziął z sobą, otarł łokciem stary zatłuszczony kapelusz, wziął w rękę połatany parasol i wyszedł.

Kiedy ci dwaj ludzie w głębi owego ponurego zakątka knuli spisek, w który miały być wplątane cztery osoby z wygnanej niegdyś rodziny... jednocześnie nadzwyczajny, tajemniczy opiekun przemyśliwał nad obroną tej rodziny, jako swojej.

EPILOG

Smutna i dzika okolica...

Wzgórze, najeżone tu i ówdzie ogromnymi skałami granitu, spomiędzy których gdzieniegdzie wznoszą się brzozy okryte pożółkłym, jesiennym liściem i wielkie, posępne, zielone jodły. Ze szczytu wzgórza rozciąga się widok na głębokie, ocienione, urodzajne doliny, ledwie na wpół zakryte lekką mgłą wieczorną...Żyzne błonia, cieniste gaje, uprzątnięte z dojrzałych kłosów pola, łączą się w ciemne, jednostajne tło, które odbija wydatnie od przeźroczystego błękitu nieba. Tu i ówdzie strzelają ostrymi szczytami dzwonnice, tu czerwoną dachówką, tam siwym łupkiem pokryte... ślady obecności wielu rozrzuconych osad.

Nadeszła godzina spoczynku, godzina, o której zwykle przez wszystkie okienka chat widać iskrzący się pośród zmierzchu ogień, a ciemne kłęby dymu unoszą się z kominów ku niebu. A przecież, rzecz niesłychana, złowróżbna... w tych wszystkich domostwach, widzianych z góry, nie świeci się w żadnym oknie, z żadnego komina nie unosi się dym. Zdaje się, że wszystkie ogniska pogasły lub zostały opuszczone.

Rzecz jeszcze dziwniejsza: ze wszystkich dzwonnic odzywa się żałobny głos dzwonów...

Zdaje się, że tajniki życia tych osad połączyły się w tym żałosnym jęku dzwonów, rozlegającym się po wszystkich dolinach.

Czasami ten smutny głos, niesiony powiewem wieczornych wiatrów, dolatuje żałosnym jękiem aż do szczytu góry.

W głębi posępnych dolin, w każdej osadzie, wszędzie, gdzie dotąd było ciemno, błyskać zaczynają światła. Lecz nie są to żywe światła skrzących się ognisk wiejskich. Są to czerwonawe płomyki, jakby pochodnie i posuwają się z wolna ku cmentarzom każdego kościoła. A w miarę ich pochodu, żałobne dźwięki dzwonów pogrzebowych rozlegają się coraz mocniej, powietrze drga pod częstymi uderzeniami tych dzwonów i w rzadkich przerwach śpiewy pogrzebowe dochodzą niewyraźnie aż do wierzchołków wzgórza. Skąd tyle pogrzebów? Jakież to doliny zniszczenia?... Skąd w każdej wsi zamiast wesołej pieśni wieczornej po znojnej pracy, słychać tylko żałobne pienia śmierci, a miejsce dziennego odpoczynku zalega wieczny sen śmierci? Co to za dolina żałości, gdzie każda wieś opłakuje zmarłych i grzebie ich o tej samej godzinie, tej samej nocy? Niestety! Śmiertelność następuje tam tak nagle, jest tak wielka, tak straszna, iż żywych ledwo starczy do grzebania umarłych. 

Przez cały dzień ci, którzy pozostali przy życiu, zajmują się znojną pracą, wieczorem tylko, wróciwszy z pól, skołatani trudami, mogą kopać owe pogrzebowe doły, w których spoczywać mają ich bracia, stłoczeni jak ziarna zboża w kłosach. 

A nie tylko te doliny widziały takie spustoszenie w owych złowrogich latach; w ilu to wsiach, w ilu miasteczkach, w ilu okolicach przygasły ogniska, opustoszały siedziby?... Tak, niestety! Miejsce radości zajęła żałoba... dzwon pogrzebowy zastąpił wesołe pieśni... W owych nieszczęsnych dniach straszliwy wędrowiec z wolna przebiegł ziemię od jednego do drugiego bieguna... z głębi Indii... aż do krańców północy... aż nad fale oceanu, oblewające brzegi zachodniej Europy. Ten wędrowiec tajemniczy jak śmierć, powolny jak wieczność, nieubłagany jak przeznaczenie, straszny jak ręka Boga... ten wędrowiec, to cholera! Godzina zmierzchu. Dziwny odblask nadaje najbardziej nawet znanym postaciom kształty niepojęte, fantastyczne!... 

Na skalistym gruncie góry odezwało się powolne, równe, jak by miarowe stąpanie... Po skałach rozległ się odgłos podkutego obuwia... między grubymi kłodami ponurych jodeł przeszedł jakiś człowiek. Był on wysokiego wzrostu, głowę pochylił na piersi, twarz jego była spokojna, smutna... Brwi połączone z sobą, od skroni do skroni tworzyły na czole złowróżbną pręgę. 

Zarówno na piasku jak na mchu, pokrywającym skały, człowiek ten zostawiał po sobie ślad stopy ze znakiem krzyża. Zatopiony w myślach, jakby nie słyszał żałobnego dźwięku dzwonów, rozlegającego się płaczliwym głosem po dolinie. Szedł pogrążony w dręczących go myślach. 

- Zbliża się 13 lutego... - myślał - zbliża się... dzień, w którym potomkowie mej ukochanej siostry, ostatnie odgałęzienia naszego szczepu, zebrać się mają w Paryżu... Niestety! Lat temu sto pięćdziesiąt, odkąd prześladowanie rozproszyło po całej kuli ziemskiej tę rodzinę, za którą ja przez osiemnaście wieków z czułością podążałem... nie odstępując jej we wszystkich wędrówkach, na wygnaniu, przy zmianach losu i imienia. 

Ach! Ta rodzina, pochodząca od mej siostry, siostry ubogiego rzemieślnika, jakąż słynęła sławą, to znów jak była poniżona, wzgardzona, później jakim jaśniała blaskiem, potem w jakiej żyła nędzy, wreszcie jaką okrywała się chwałą!

Iluż w niej splamiło się zbrodniami! Ilu wsławiło się cnotami!

Historia tej jednej rodziny to dzieje całej ludzkości!

Przez tyle pokoleń przebiegając żyły nędzarza i bogacza, mędrca i głupca, tchórza i bohatera, krew mojej siostry zachowała się aż do tej chwili.

Cóż pozostało z tej rodziny?...

Siedmiu potomków!

Dwie sieroty, córki wygnanej matki i wygnanego ojca; książę, pozbawiony tronu; ubogi misjonarz; człowiek średniego stanu; młoda dziewica wielkiego imienia i majątku; rzemieślnik. W nich wszystkich razem odnaleźć można cnotę, męstwo, upodlenie, blask, nędzę naszego rodu!

Polska... Indie... Ameryka... Francja...

Oto miejsca, gdzie los ich rozproszył!Mnie instynkt ostrzega, gdy komu z moich grozi niebezpieczeństwo... od północy do południa... od wschodu do zachodu biegnę im na ratunek... wczoraj wieczór przy biegunie lodowatym, dziś w umiarkowanej strefie, jutro pod spiekłym równikiem, ale niestety! Często w chwili, kiedy moja obecność może ich ocalić, niewidzialna ręka odpycha mnie w wir nieprzeparty i...

Dalej... dalej!...

- Niechże przynajmniej dokończę, com zaczął!...

- Dalej!...

- Tylko godzinę!... Niech spocznę choć jedną godzinę!...

- Dalej!...

- Przebóg! Mam pozostawić nad przepaścią tych, których kocham...

- Dalej!... Dalej!!!- Taka jest moja kara, okropna, ale zbrodnia moja była jeszcze straszniejsza! Za późno otworzyłem oczy, za późno poznałem żal, nauczyłem się łagodności, za późno wreszcie zrozumiałem boskie słowa, które winny być prawem dla całego rodu ludzkiego: Miłujcie się nawzajem.

Na próżno w ciągu wieków, aby zasłużyć na przebaczenie, czerpałem siłę i przekonanie z tych słów, napełniałem litością i miłością serca, które były przepełnione gniewem i złością, na próżno rozpłomieniałem dusze wstrętem do niesprawiedliwości... Dzień przebaczenia jeszcze nie nadszedł!... 

Ja cierpię za ród ludzki, cierpię za swoich - biedny tułacz, nie zawsze mogę wspierać potomków mojej ukochanej siostry. 

Ale kiedy ból przewyższa moje siły, kiedy czuję, że moim zagraża niebezpieczeństwo, a ocalić ich nie mogę, wtedy myśl moja, przebiegając światy, leci do tej, jak ja, przeklętej kobiety... owej córki królewskiej, która tak jak ja, syn rzemieślnika, tuła się... tuła i tułać będzie aż do skończenia wieków... 

Raz tylko w ciągu każdego wieku, jak planety zbliżające się do siebie w swych wiecznych obrotach... i ja spotkać mogę tę kobietę... w nieszczęsnym tygodniu... A po tym spotkaniu, pełnym przykrych pamiątek i niezmiernego bólu, znów jak błądzące gwiazdy wieczności, tułamy się w nieskończonym biegu. 

I ta kobieta, wędrująca od jednego do drugiego krańca świata, ona, jedyna na ziemi, odpowiada moim myślom... 

Tylko ona ma współczucie i myśl dla tej jedynej sprawy, która daje ulgę mojemu wiecznemu ciężarowi... 

Kocha, wspiera potomków mej ukochanej siostry. Dla nich spieszy także od wschodu do zachodu, od pomocy ku południowi... lecz, niestety, niewidzialna ręka odpycha i ją także... unosi ją, ale i na nią głos woła: 

- Idź... dalej, dalej! 

- Niechże przynajmniej dokończę, com zaczęła - mówi podobnie jak ja. 

- Dalej...

- Tylko godzinę... nie więcej, godzinę spoczynku. 

- Dalej...

- Czy mam pozostawić nad przepaścią tych, których kocham?... 

- Dalej...

- Jedno słowo... bo to jedno słowo może ich uratować. 

- Dalej... Dalej!...Gdy tułacz pogrążył się w myślach, wiatr wieczorny, dotąd lekki, wzmógł się a głos pogrzebowych dzwonów, w przewlekłych, silnych jękach, dochodził aż do szczytu góry. 

Niebawem wiatr zaczął dąć gwałtownie, nadchodził orkan, już błyskawice pruły obłoki... już głuchy i przeciągły szum wichru oznajmiał zbliżanie się burzy.Nagle ten, co nie może ani płakać, ani uśmiechnąć się, zadrżał. On, do którego żadna boleść fizyczna nie miała dostępu... nagle przycisnął rękę do serca jakby poczuł w nim niespodzianie gwałtowny ból.

- Ach! - zawołał - czuję... w tej godzinie... wielu z moich... z potomków mojej ukochanej siostry, cierpi i jest wystawionych na wielkie niebezpieczeństwa... Jedni w głębi Indii... drudzy w Ameryce... inni tu, w Niemczech... Walka się wznawia, a ohydne namiętności znowu się rozsrożyły. O, ty, która mnie słyszysz, ty, jak ja przeklęta, Herodiado, pomóż mi w ich obronie... Niech moja prośba dojdzie cię w głębi pustyń Ameryki, gdzie się znajdujesz w tej chwili... Byleśmy tylko... przybyli na czas!

Nadeszła noc.

Człowiek ruszył śpiesznie z miejsca... lecz niewidzialna siła zatrzymała go i popychała w przeciwną stronę...

W tej chwili rozległy się piorunujące grzmoty. Burza wyrywała drzewa z korzeniami... wstrząsała skałami.

A pośród tego orkanu, przy świetle błyskawicy widać było człowieka z czarną pręgą na czole, schodzącego z góry po skałach pomiędzy wielkimi drzewami, uginającymi się pod gwałtownym wiatrem.

Chód tego człowieka nie był już powolny i jednostajny... ale oporny, chwiejny, nierówny, jak u człowieka, daremnie walczącego z nieprzepartą siłą... lub porwanego w wir gwałtownego orkanu.

Na próżno wyciągał ku niemu rękę, jakby o coś błagając.

Wkrótce znikł pośród ciemności nocy i gromów burzy.

CZĘŚĆ TRZECIA

DUSICIELE

ROZDZIAŁ I

SZAŁAS

Podczas gdy Rodin wysyłał listy w różne części świata z głębi ulicy Ursynów, kiedy córki generała Simona potajemnie opuściwszy oberżę Pod Białym Sokołem, zostały schwytane wraz z Dagobertem i zatrzymane w więzieniu w Lipsku, inne równie ciekawe rzeczy działy się na końcu świata, w

Indiach, na wyspie Jawie, niedaleko miasta Batawii, gdzie mieszkał jeden z korespondentów Rodina, Jozue van Dael. 

Na Jawie, we wspaniałej i niebezpiecznej okolicy, gdzie wśród najpyszniejszych kwiatów ukrywają się straszliwe gady, gdzie najwyborniejsze owoce zawierają w swych sokach zjadliwą truciznę, gdzie rosną okazałe, ale cieniem swym zabijające drzewa, gdzie wampir, ów olbrzymi nietoperz, wysysający krew ze swojej ofiary, usypia ją, powiewając nad nią chłodnym i wonnym powietrzem, najszybciej bowiem poruszany wachlarz nie wachluje tak prędko jak upiżmowane skrzydła tego potwora. 

Październik 1831 roku kończył się już, była właśnie godzina popołudniowa, godzina prawie śmiertelna dla każdego, kto się poważył wystawić na skwarne słońce, które na lazurowym niebie roztacza palące promienie światła rażącego wzrok. 

W błękitnym cieniu, jaki rzucają jaskrawo zielone drzewa o dziwacznych kształtach, tu zaokrąglone w ciemne sklepienia, tam wysmukłe jak wieżyce, a wszystkie tak gęste, tak posplatane, iż przez ich liściaste dachy deszcz przedrzeć się nie może. 

W cieniu drzew widać szałas, zbudowany z mat i bambusu. 

Zawsze bagnisty grunt, pomilmo skwarnego słonecznego upału, ginie pod niezmiernymi splotami pnących się roślin, osobliwych paproci, gęstego sitowia, które sięga aż do dachu szałasu, wyglądającego jak gniazdo w bujnej trawie. 

Trudno sobie wyobrazić coś bardziej duszącego jak owa atmosfera, przesycona wilgotnymi, gorącymi wyziewami o mocnej, przejmującej woni, gdyż cynamon, imbir, gardenia, pomieszane z rozmaitymi innymi ziołami, wydają z siebie ostre aromaty. 

Wąski i długi szałas zbudowany był z mat plecionych z sitowlia, rozpiętych na pniach z grubych bambusów, wbitych w ziemię; pokrywał go obszerny dach z wielkich liści bananów, w jednym końcu znajdował się kwadratowy otwór, służący za okno, opleciony drobniutką siatką z włókien, aby nie zakradły się tędy gady. 

Niedaleko szałasu, pośród tej gęstwiny wznosiło się ogromnej grubości, martwe już, pochylone drzewo, z każdej szpary jego popękanej kory, czarnej, pokrytej mchem, wyrastał kwiat osobliwy, prawie fantastyczny; siatka w oku motyla nie jest przezroczysta ani świetniejszym ubarwiona szkarłatem, piękniejszym aksamitem; owe nieznane ptaki, co tylko we śnie się nam pokazują, nie mają tak dziwnych kształtów, jaik owe skrzydlate kwiaty, jakby chcące ulecieć ze swych cieniutkich szypułek, długie kaktusy, gęste, okrągławe, z wyglądu  podobne do węży, wiją się wokół owego pnia i zwiększają swoje nitkowate szypułki, obciążone wielkimi kwiatami o najrozmaitszych barwach i urzekającym zapachu. Mały, ceglanoczerwony wąż, grubości gęsiego pióra, wychyla do połowy płaską głowę ze środka ogromnego kwiatu, na którego dnie trzyma się przyczajony resztą ciała.W głębi szałasu, na rozciągniętej macie spoczywa młody mężczyzna. Patrząc na jego złocisto-żółtawą cerę, można by sądzić, że to miedziany posąg, od którego odbijają się promienie słońca; w jego postawie widać ujmującą prostotę, prawą ręką podłożył pod głowę; ramiona, pierś, ręce godne Antinousa, obnażone, skóra na ciele jędrna, gładka jak marmur, dziwnie odbija miedzianym kolorem od białej sukni, która okrywa go od pasa aż do końca płowych stóp, na których palcach widać paznokcie gładkie jak wypolerowany agat. Na wydatnej piersi widać brązowy medalion z kształtu i napisu całkiem podobny do medalionu, jaki nosiła jedna z córek generała Simona:

Ofiara

L. C. D. J.

Módlcie się za mnie

Paryż

dnia 13 lutego

1682.

w Paryżu

ulica Św. Franciszka Nr 3

będziecie

po upływie półtora wieku

dnia 13 lutego

Módlcie się za

mnie.

Medalion ten zakrywał w połowie bliznę rany na piersi młodzieńca.

Młodzieńcem tym był Dżalma; ranę odniósł, gdy bronił ojca Róży i Blanki, generała Simona. Rysy twarzy Hindusa są bardzo regularne, stanowiąc obraz pięknej, szlachetnej prostoty; czarne, w ciemny błękit wpadające włosy, spadają wolno na ramiona; delikatnie a śmiało rysujące się powieki mają taki sam ciemnobłękitny kolor jak długie brwi, które rzucają cień aż na bezwłose jeszcze policzki; czerwone, dość wydatne, nieco otwarte usta oddychają z trudem; sen jego jest ciężki, gdyż powietrze staje się coraz gęstsze, na twarzy widać niekiedy kurczowe odruchy, jakby miał jakiś przykry sen. 

Dokoła panuje głęboka cisza. 

Lekki wiatr nawet nie zaszeleści olbrzymimi liśćmi, sięgającymi aż do otworu służącego za okno. 

Po chwili liście zaczynają kołysać się, jak gdyby je poruszało coś wolno czołgającego się pod nimi. Kiedy niekiedy to słabe poruszenie ustaje i znowu nic nie zakłóca spokoju. Po kilkakrotnie powtarzanych ruchach wśród gęstwiny ukazała się ludzka głowa. Była to jakaś podejrzana twarz zielono-brązowego koloru; na głowie długie posplatane włosy, oczy bystre, wzrok dziki, a przy tym pełen sprytu i chytrości. 

Wstrzymując oddech, człowiek ten, należący do sekty dusicieli, o której jeszcze będzie mowa, pozostawał jakiś czas nieruchomy, potem, nie przestając kryć się w gęstwinie, posuwał się na klęczkach, odgarniając nieznacznie liście, tak iż nie było słychać najmniejszego szmeru. 

Powoli i ostrożnie zbliżał się do grubego, pochyłego pnia, którego dół był wprawdzie znacznie odległy od szałasu, ale szczyt prawie dotykał dachu. 

Dusiciel, nadsłuchując przez chwilę, powoli wychylił się z zarośli; prócz lekkiej, bawełnianej opończy, którą przewiązał paskiem o krzyczących kolorach, był nagi, a jego giętkie ciało było grubo wysmarowane oliwą. Wspiąwszy się na pień, zasłonięty jego grubością i wijącymi się roślinami, zaczął nadzwyczaj ostrożnie i cicho piąć się na drzewo. Patrzącemu na jego wyginający się przy tej wspinaczce grzbiet, na giętkość ruchów, na ukrytą w nich siłę, która musiała być straszna, zdawało się, że są to zdradzieckie ruchy tygrysa, czatującego na swą zdobycz. 

Nie widziany przez nikogo, pełzał po pniu aż do wierzchołka i stąd już tylko o stopę oddalony był od małego okienka szałasu. Wysunął ostrożnie głowę, zajrzał przez otwór patrząc, jak najłatwiej dostać się do środka. 

Na widok Dżalmy, pogrążonego w głębokim śnie, podwoił się blask bystrych oczu dusiciela; rodzaj nerwowego skurczu albo raczej niemego, drapieżnego uśmiechu odsłonił dwa rzędy zębów trójkątnych, zaostrzonych, połyskujących jak zęby piły. 

Dżalma leżał tuż przy drzwiach, otwierających się do środka, tak że przy najmniejszym ich uchyleniu musiałby się przebudzić. 

Dusiciel, ukryty za pniem, chcąc zapewne lepiej obejrzeć wnętrze szałasu, jeszcze bardziej 

wsunął głowę i wsparł się lekko ręką na oknie. Ten ruch zachwiał wielkim kwiatem kaktusa, w którego kielichu siedział przyczajony wąż, który błyskawicznie wyskoczył i jednym rzutem okręcił się wokół ręki dusiciela. Czy to z bólu, czy z przestrachu dusiciel nie mógł powstrzymać lekkiego okrzyku... i cofając się, ciągle przyciśnięty do pnia, spostrzegł, że Dżalma poruszył się...

Istotnie, młody Hindus, pozostając w niedbałej postawie, na wpół otworzył oczy, zwrócił głowę ku okienku i głębokie westchnienie podniosło jego pierś, gdyż parne, gorące powietrze było bardzo ciężkie. Ledwie poruszył głową, rozległ się wśród liści krótki świst, jakim odzywa się rajski ptak, gdy podlatuje w górę.Usłyszawszy ten świst drugi raz, ale już słabiej powtórzony, jak gdyby ptak odzywał się z dalszej odległości, Dżalma, domyślając się przyczyny szmeru, który go przed chwilą obudził, wyciągnął powoli rękę, trzymaną pod głową i zasnął znowu.

Przez kilka minut panowała głęboka cisza.Dokładnym naśladowaniem głosu ptaka dusiciel starał się naprawić nieostrożny błąd krzyknięcia z bólu i przestrachu, jakiego nabawił go wąż, ukryty w kwiecie. Gdy już sądził, że Dżalma znowu zasnął, wyciągnął głowę i zobaczył, że się nie mylił. Wtenczas spuścił się z pnia z wielką ostrożnością; lewa ręka znacznie mu napuchła od ukąszenia węża.

Na chwilę zniknął w gęstwinie.

Wtem, w oddali dał się słyszeć przeciągły, jednostajny śpiew. Dusiciel stanął w krzakach i pilnie przysłuchiwał się. Śpiew słychać było coraz bliżej.

Po chwili biało odziany Hindus, idący od strony, gdzie stały tu i ówdzie pojedynczo rosnące drzewa, zmierzał ku gęstwinie, w której ukrył się dusiciel.

Ten zdjął z siebie długi, cienki rzemyk, którym był przepasany, na jednym jego końcu uwiązana była ołowiana kula wielkości kurzego jaja, drugi koniec okręcił wokół pięści prawej ręki... znowu się przysłuchiwał i znikł, czołgając się między wielkimi trawami, w stronę, z której nadchodził Hindus, jeden ze służących Dżalmy, który niósł list do swego pana. Służący szedł wolno, nie przestając śpiewać. Był to młodzieniec, mogący mieć zaledwie dwadzieścia lat, o brunatnej skórze.

Przybywszy na miejsce, gdzie rozchodziły się ścieżki, puścił się bez namysłu tą, która prowadziła do namiotu Dżalmy.

Ogromny motyl, jakich mnóstwo na Jawie, rozpostarłszy skrzydła, usiadł na krzaku wonnej gardenii, tak blisko, iż go łatwo można było dosięgnąć ręką. Spostrzegłszy to, młody Hindus przestał śpiewać i stanął, wysunął ostrożnie nogę, potem rękę... chcąc złapać motyla... Nagle stanął przed nim złowróżbny dusiciel i świst, podobny do puszczonej procy, obił się o jego uszy i szybko rzucona linka trzykroć okręciła się dokoła szyi, a jednocześnie znajdująca się na niej kula gwatłownie uderzyła go w głowę. 

Napad dusiciela był tak niespodziany, iż sługa Dżalmy nie zdążył ani krzyknąć, ani nawet jęknąć. Zachwiał się na nogach... 

Dusicel szarpnął linką, ciągnąc jej koniec trzymany w ręku... 

Śniada twarz Hindusa czerniała jak ciemny karmazyn, upadł na kolana, machając rękami. Dusiciel przewrócił go... zacisnął linkę koło szyi tak gwałtownie, iż krew wytrysła przez skórę... ofiara drgnęła jeszcze kilka razy konwulsyjnie, a potem... nie dała już znaku życia... Podczas tej krótkiej, ale strasznej walki ze śmiercią, morderca, klęcząc przed swoją ofiarą, chciwie czyhał na najmniejsze jej drgnienia; wlepił w nią nieruchome, iskrzące się oczy i zdawało się, że pogrążył się w upojeniu okrutnej rozkoszy... nozdrza jego rozdęły się, żyły na skroniach i szyi nabrzmiały i tenże sam straszny uśmiech, który szpecił jego twarz, kiedy spostrzegł,że Dżalma śpi, znowu odsłonił czarne, ostre zęby. 

Lecz wkrótce złożył ręce na wzdymających się mocno piersiach, spuścił głowę i z cicha wyrzekł kilka słów tajemniczych, podobnych do wzywania bóstwa lub modlitwy... 

Potem oddał się znowu dzikiemu wpatrywaniu w trupa...Krwawy, zwierzęcy wzrok tego człowieka był bardziej bezwzględny od wzroku hieny lub tygrysa, kiedy gotując się do rozszarpania swej zdobyczy, usiadłszy przy niej, z rozkoszą spogląda na nią. Lecz przypomniawszy sobie, iż rzecz jeszcze nie załatwiona, z żalem oderwał się od lubego widowiska, a zdjąwszy stryczek i opasawszy się nim, ostrożnie odciągnął trupa z drogi i ukrył w zaroślach. 

Dusiciel wrócił znowu w okolice namiotu Dżalmy i zbliżył się do niego, czołgając na brzuchu. Wydobywszy zza pasa nóż, którego obosieczne ostrze owinięte było bananowym liściem, zrobił w macie nacięcie długie na trzy stopy, uczynił to ostrożnie i zręcznie, zwłaszcza że nóż był bardzo ostry i najlżejsze pociągnięcie diamentu po szkle narobiłoby większego hałasu. 

Przez chwilę przysłuchiwał się, schował nóż za pas, wsunął głowę do namiotu i zajrzał do wewnątrz. Widząc, że Dżalma śpi mocno, nie zawahał się wcisnąć do środka. 

ROZDZIAŁ II

NAPIĘTNOWANIE

Niebo, dotąd czyste i pogodne, powoli zaczęło się czerwienić, rzadkie promienie słońca, przebijając się przez ponure sklepienie drzew, dochodziły do okna namiotu, ale już bledsze, jakby zwiastowały złą wróżbę. To przyćmione światło okrywało wszystkie przedmioty dziwnym blaskiem, jakby patrzyło się na nie przez miedziano-czerwone szkło.

W tutejszym klimacie taki fenomen, w połączeniu z niezmiernym upałem zawsze zapowiada nadchodzącą burzę.

Istotnie, ciężkie, duszące powietrze stawało się nieznośne, duże krople potu okrywały jak perły czoło Dżalmy, nadal pogrążonego we śnie.

Dusiciel, czołgając się jak wąż przy ścianie namiotu, przesunął się do maty, na której leżał Dżalma i skulił się przy nim spłaszczony, aby zabrać jak najmniej miejsca. Patrząc na skurcze jego twarzy znać było toczącą się w nim jakąś wewnętrzną walkę. Istotnie, instynkt, chęć mordu, walczyły przeciwko rozkazom, które odebrał, gdyż nie powinien był zabijać Dżalmy. Może zamiar jego był zgubniejszy niż sama śmierć.

Dwa razy, pałając dziką żądzą, chwytał za stryczek... i dwa razy porzucał go; instynkt morderstwa ustępował wszechwładnej woli, której Malajczyk nawykł być posłusznym. Namiętność do zabijania dochodzić w nim musiała do szaleństwa, bo przez wahanie tracił drogocenny czas. Dżalma każdej chwili mógł się obudzić, a posiadał dużą siłę, zręczność i odwagę. Nawet bez broni byłby strasznym przeciwnikiem.

Wreszcie Malajczyk, stłumiwszy w piersiach westchnienie, wziął się do dzieła.

Dżalma spał z głową opartą na ręce. Należało, nie budząc go, sprawić, żeby odwrócił twarz ku drzwiom, aby w razie, gdyby się przebudził, wzrok jego nie padł od razu dusiciela. Teraz zaś, dla spełnienia zamiaru, trzeba było trochę poczekać.

Niebo coraz bardziej chmurzyło się, podobne do rozpalonej miedzi. Upał doszedł do najwyższego stopnia, powietrze było tak naładowane elektrycznością, iż prócz przenikliwego zapachu kwiatów czuć było mocną woń siarki. Wszystko to przyczyniało się do pogrążenia Dżalmy w głębokim śnie i ułatwienia zamiarów dusiciela, który klęcząc przy nim, zaczął zręcznymi, wysmarowanymi oliwą końcami palców lekko dotykać czoła, skroni i powiek młodego Hindusa, z tak niezwykłą zręcznością, iż ten wcale tego nie czuł. Po kilku chwilach tych magnetycznych czarów, jeszcze obfitszy pot wystąpił na czole Dżalmy, westchnął głęboko, potem dwa czy trzy razy zadrgały mu mięśnie twarzy, gdyż dotykanie to, chociaż tak lekkie, iż nie mogło obudzić go, sprawiało jednak nieco przykre wrażenie. Dusiciel, nie spuszczając go z oka, nie zaprzestawał swoich zabiegów, wykonywał je tak cierpliwie i zręcznie, iż Dżalma, ciągle śpiąc, a nie mogąc dłużej znieść niemiłego uczucia, machinalnie sięgnął do twarzy, jak gdyby chciał uwolnić się od dokuczliwego owada, lecz brakło mu sił i prawie natychmiast jego ręka opadła na piersi... 

Dusiciel, widząc, że pomału zbliża się do celu, powtarzał macanie powiek, czoła i skroni, równie delikatnie i zręcznie. 

Wreszcie Dżalma odwrócił głowę, która bezwładnie opadła na prawe ramię. 

Teraz dusiciel łatwo już mógł dopiąć celu. 

Ażeby jednak mocniej uśpić Dżalmę, zaczął naśladować ogromnego nietoperza i jak skrzydłami machał ostrożnie rozciągniętymi rękami nad pałającą twarzą młodego Hindusa. Poczuwszy niespodziewany, a w takim upale miły chłód, Dżalma wypogodził twarz, pierś jego uniosła się, na wpół otwarte usta odetchnęły przyjemnym powiewem chłodnego powietrza i zasnął tym mocniej, że nic go już nie drażniło.  

Znaki, zapowiadające burzę, stawały się coraz groźniejsze, zapach siarki wzmagał się, liście, poruszone elektrycznymi powiewami, szeleściły na gałązkach, to znów następowała ponura cisza. 

Wtem błyskawica czerwonawym światłem oświeciła cieniste sklepienie drzew, pod którymi stał namiot. W obawie, aby pierwszy odgłos grzmotu nie obudził młodzieńca, dusiciel pośpieszył z wykonaniem rozkazu. 

Dżalma, leżąc na wznak, obnażony od głowy aż po pas, miał głowę schyloną na prawe ramię. Dusiciel, siedząc przy jego lewym boku, powoli przestawał go wachlować, potem zręcznie uchylił szeroki muślinowy rękaw u lewej ręki aż po łokieć. Z kieszeni szerokich spodni wydobył pudełeczko, wyjął z niego cienką i spiczastą igiełkę, nakłuł głęboko raz, drugi i trzeci mały kawałek żółtawego korzenia, również znajdującego się w pudełku. Za każdym ukłuciem z korzenia wydobywał się białawy, kleisty sok; gdy igła dostatecznie już nasączyła się nim, dusiciel schylił się i z wolna chuchał na ramię Dżalmy, aby sprawić nowe wrażenie chłodu, jednocześnie zaś końcem igły, leciutko wyrył na skórze śpiącego kilka tajemniczych znaków. 

Wykonał to tak zręcznie, koniec igły był tak delikanty i ostry, że Dżalma nie poczuł zadraśnięcia, które z początku przybrało-postać delikatnych bladoróżowych kresek na skórze, grubości włosa, ale ów sok, którym igła była nasączona, był tak silny, iż-wolno wsiąkając pod skórę, miał na niej pozostawić czerwono-fioletowy, wyraźny napis, którego zrazu prawie nie można było dojrzeć.Widząc, że zamiar powiódł się, dusiciel z radością uśmiechał się, owym niemym złośliwym uśmiechem, który już raz odsłonił jego spiczaste, czarno połyskujące zęby... Potem, oddalając się na klęczkach od maty, wypełzł z namiotu i znikł w chwili, gdy przytłumiony odgłos pioruna rozległ się w oddali.

Potrafią nawet wyjąć prześcieradło spod śpiącego, wcale go nie budząc; nie jest to żart, ale prawdziwe zdarzenie. [Dusiciel] porusza się jak wąż. Gdy śpisz w namiocie, a przy tobie śpi u drzwi służący, wtedy na zewnątrz usiądzie w kucki, w cieniu, w kącie, skąd będzie mógł słyszeć oddech.

Skoro nadejdzie sprzyjająca chwila, przetnie płótno namiotu, to mu wystarczy za wejście. Przesunie się jak widmo, me zrobiwszy najmniejszego szelestu. Jest zupełnie nagi i całe jego ciało wysmarowane jest oliwą, u szyi wisi sztylet. Przyczołga się i przyczai przy twym posłaniu i z zimną krwią, niesłychanie zręcznie złoży drobniutko prześcieradło, na którym leżysz, aby zajmowało jak najmniej miejsca, po czym przesuwa się na drugą stronę i lekko łechcze śpiącego; ten instynktownie przewraca się i zostawia za sobą złożone prześcieradło, jeżeli przebudziwszy się zechce schwytać złodzieja, znajdzie śliskie ciało, które wymyka mu się z rąk jak węgorz, a jeżeli mimo to uda mu się przytrzymać go, biada mu, sztylet przeszyje mu serce, upadnie brocząc we krwi, a zabójca zniknie.

ROZDZIAŁ III

PRZEMYTNIK

Burza dawno już minęła, prawie sześć godzin upłynęło, odkąd dusiciel, zakradłszy się do namiotu Dżalmy, wytatuował go tajemnymi znakami.

Jakiś jeździec szybko pędził długą aleją.

Był to młody Hindus, nie wiedzący o tym, że gdy spał, na jego ręce wyryte zostały niezatarte znaki.

Jego jawajska klacz była miernego wzrostu, choć dzielna i pełna ognia, maści karej jak smoła, a wąski czerwony kobierzec zastępował siodło.

Żaden z owych przedziwnych, tak mistrzowsko odtworzonych w rzeźbie na fryzie panteonu jeźdźców nie wyglądał ani tak wdzięcznie, ani tak śmiało jak ten młody Hindus, na którego pięknej, oświetlonej zachodzącym słońcem twarzy jaśniała pogoda szczęścia, jego oczy błyszczały radością, rozszerzone nozdrza, pół otwarte usta napawały się rozkoszną wonią kwiatów i balsamicznym zapachem drzew, które po niedawnym deszczu jeszcze nie obeschły. 1 W listach zmarłego Wiktora Jacquement o Indiach czytamy takt opis zręczności dusicieli: Pełzają oni po ziemi, rowami, bruzdami, naśladują sto rozmaitych głosów, doskonale umieją wydawać krzyk podobny do krzyku szakala lub ptaka, aby naprawić niezręczne poruszenie, którym sprawili szelest, potem milczą,a inny znów w innej stronie naśladuje odległe skomlenie lub pisk zwierzęcia.Nagabują we śnie szelestem, dotykiem i zmuszają do przybrania takiego ułożenia ciała, jakie jest najdogodniejsze dla ich zamiarów. 

Przy czapce wiśniowego koloru podobnej do greckiego nakrycia głowy, osadzonej na czarnych włosach Dżalmy, złocisto-żółtawa skóra jego twarzy odbijała jeszcze mocniej. Odziany w kaftan z białego muślinu z szerokimi rękawami, przepasany był czerwonym pasem; szerokie spodnie, z białej bawełnianej tkaniny pozwalały widzieć do połowy obnażone, śniade nogi, których kształty dokładnie uwydatniały się na karych bokach klaczy, którą Dżalma z lekka przyciskał łydkami; stopy odziane były w zgrabne sandały z czerwonego safianu. Natłok myśli, raz gwałtownych, to znów powściąganych, odbijał się w chodzie, jaki nadawał swej klaczy; chód ten był śmiały, przyśpieszony jak wyobraźnia, która unosi się bez hamulca, to znów spokojny, miarowy jak rozwaga, następująca po nierozsądnej nadziei. W tak różnym biegu ruchy Dżalmy pełne były powabnego, swobodnego, nieco dzikiego wdzięku. Myślał właśnie o Paryżu, owym czarownym mieście, o którym nawet w Azji, równie czarownej części świata, tyle dziwnych krążyło powieści, myślał o pięknych kobietach, które przewyższały swą pięknością cuda wielkiej stolicy świata, jak słyszał często od generała Simona. A tymczasem wśród wspaniałej okolicy, którą mijał, tysiące ptaków świergotaniem i igraszkami witało piękny wieczór, zielone i czerwone papugi wspinały się na wierzchołki akacji, majna-majna - wielki, błękitny ptak, którego szyja i długi ogon połyskiwały złotem, ścigał czarną jak aksamit wilgę, fiołkowo-tęczowych kolorów gołąb koło odzywał się wdzięcznym gruchaniem obok rajskiego ptaka, którego jaskrawe barwy łączyły w sobie pryzmatyczny blask szmaragdu i rubinu, topazu i szafiru. 

Niepodobna opisać urodę tej przyrody, tak zbytkownie bogatej, czarującej kolorami, zapachami i egzotyką. 

Dżalmie, nie mogącemu pozostać nieczułym na widok wspamiałych bogactw natury, zdawało się, że wśród bujnej zieloności i cudnych kwiatów przesuwają się zachwycające postacie francuskich kobiet, nade wszystko paryżanek, które wyobrażał sobie z całą bujnością młodzieńczej ognistej fantazji.

Nie mogąc już dłużej powściągnąć gorących wzruszeń, uniesiony ich szaleństwem, krzyknął nagle dźwięcznym głosem i wspiąwszy klacz, podskoczył jakby w uniesieniu nadzwyczajnej radości...

Jasny promień słońca, przebiwszy się przez gęste sklepienie drzew, oświetlił go całego. Dżalma, wyzuty z dziedzictwa i ojcowskiego kraju przez Anglików, uwięziony jako jeniec stanu po śmierci ojca, który poległ z bronią w ręku, został następnie uwolniony. Generał Simon, przez cały czas uwięzienia Dżalmy mieszkał w okolicy fortecy, w której trzymano młodego księcia, potem udali się obaj do Batawii, gdzie syn Kadżi-Singa zamierzał objąć skromną spuściznę po matce.

Między tymi szczątkami, o które ojciec nie dbał, znalazły się ważne papiery i medalion, taki sam, jaki był w posiadaniu Róży i Blanki.

Generał Simon, zdziwiony i uradowany tym odkryciem, które dowodziło, że matka Dżalmy była spokrewniona z jego żoną, a zarazem zapewniało księciu niemałe korzyści na przyszłość, pozostawił Dżalmę w Batawii dla załatwienia interesów, a sam udał się na wyspę Sumatrę. Mówiono, że jest tam okręt, który wkrótce popłynie do Europy, a młodemu Hindusowi również wypadało śpieszyć co prędzej do Paryża na dzień 13 lutego 1832 roku. Gdyby generał Simon odnalazł okręt, odpływający do Europy, miał natychmiast wrócić po Dżalmę, dlatego ten jechał do portu, spodziewając się, że generał przybędzie na statku z Sumatry. Dżalma wcześnie stracił matkę, jeszcze w dzieciństwie towarzyszył ojcu w wielkich łowach na tygrysy, jako młodzieniec szedł już z ojcem na wojnę w obronie kraju... wojnę ciężką i krwawą.

Od śmierci matki pędził życie wśród lasów i gór, a w nieustannych walkach przechował szlachetną naturę w stanie nie tkniętej czystości, nazywano go Wspaniałym i nikt też nie był godniejszym tego przydomka. Wywodząc się z książęcego rodu okazywał się zawsze prawdziwym księciem, a w niewoli narzucał swym dozorcom poszanowanie, milczeniem zachowując swoją godność. Nigdy nie usłyszano z jego ust skargi, na nic się nie żalił, był zawsze poważny i melancholijnie spokojny... pomimo brutalnego traktowania, którego go nieraz spotykało.

Przyzwyczajony do patriarchalnego życia góralskiego w swym kraju, które przerwała tylko kilkumiesięczna niewola u Anglików, nie znał cywilizowanego świata.

Nie mając rzeczywistych wad, Dżalma posuwał aż do skrajności zalety charakteru; niezachwiany w dotrzymywaniu zaprzysiężonej wiary, poświęcający się choćby kosztem własnego życia, ufny bez granic, dobry aż do zupełnego zapomnienia o sobie samym, był nieubłagany dla każdego, kto okazał się niewdzięcznym, kłamcą lub wiarołomnym. Był uczuciowy i zarazem bezwzględny. A taki człowiek w walce z temperamentem, wyrachowaniem, obłudą, oszustwem, nieszczerością wyrafinowanego, np. paryskiego towarzystwa, przedstawiałby obraz bardzo ciekawy dla badacza...Od kilku chwil jakiś człowiek zbliżał się szybko ścieżką, która prowadziła prosto do alei, którą przejeżdżał Dżalma. Człowiek ten stanął na chwilę w cieniu drzew, z zadowoleniem przypatrując się Dżalmie. 

Istotnie, przy złocistym świetle pięknie wyglądał młodzieniec o miedzianej cerze, ubrany w obszerny strój, jadąc na dzielnej karej klaczy, która okryła pianą czerwone cugle i której długi ogon i gęsta grzywa falowały od powiewu wiatru. 

Jak się czasem zdarza w następstwie zbyt żywej radości, Dżalma poczuł napad niezwykłej, ale miłej melancholii, sięgnął ręką do oczu i puścił wolno cugle posłusznej klaczy, która natychmiast stanęła, wyciągnęła łabędzią szyję i zwróciła głowę ku człowiekowi, którego spostrzegła w krzakach. Człowiek ten nazwiskiem Mahal, przemytnik z zajęcia, odziany był prawie tak jak europejscy marynarze. Miał na sobie bluzę i spodnie z białego płótna, przepasane szerokim czerwonym pasem, na głowie obszerny, słomiany kapelusz.

Mahal śpiesznie zbliżył się do młodego Hindusa. 

- Czy książę Dżalma... - zagadnął niezłą francuszczyzną, podnosząc z uszanowaniem rękę do kapelusza. 

- Czego chcesz? - odparł tenże. 

- Jesteś... synem Kadżi-Singa? 

- Tak, więc czego chcesz? 

- Przyjacielem generała Simona... 

- Tak, generała Simona... - zawołał Dżalma. 

- Jeździsz na jego spotkanie codziennie, od czasu, jak spodziewasz się jego przybycia z Sumatry. 

- Tak... skąd o tym wiesz? - rzekł Hindus, patrząc ciekawie na przemytnika. 

- Wylądować ma w Dinao... a nie w Batawii.

- To... może od niego przychodzisz?

- Może - rzekł tamten z wahaniem... Ale czy jesteś synem Kadżi-Singa?

- Jestem... mówiłem już... ale gdzieś widział generała Simona?

- Ponieważ jesteś synem Kadżi-Singa - rzekł Mahal, patrząc na Dżalmę podejrzliwym okiem - jaki jest twój przydomek?...

- Mego ojca nazywano "Ojcem Wspaniałego" - odpowiedział młody książę, a chmura żalu zasępiła jego piękną twarz.

Słowa te zaczynały przekonywać Mahala o tożsamości Dżalmy, jednak pragnąc się lepiej upewnić, pytał dalej:

- Odebrałeś zapewne przed dwoma dniami list od generała Simona... pisany z Sumatry.

- Tak... ale czemu o to pytasz? - Aby być pewnym, iż rzeczywiście jesteś Wspaniały... i abym wypełnił dane mi rozkazy...

- Od kogo?

- Od generała Simona...

- A gdzie on jest?

- Gdy będę miał dowód, że jesteś synem Kadżi-Singa, to powiem ci, oznajmiono, że jeździsz na karej klaczy mającej czerwoną uzdę... ale...

- Powiedz wreszcie, zaklinam cię na krew mojej matki!

- Wszystko powiem... jeżeli będziesz mógł wyjaśnić, jaka drukowana kartka znajdowała się w liście generała, przesłanym z Sumatry.

- Wycinek z francuskiego dziennika.

- A co było w tym dzienniku? Pomyślna czy niemiła wiadomość dla generała?

- Pomyślna, donoszono nam, że podczas nieobecności generała rząd francuski uznał ostatnią jego rangę i tytuł... nadane przez cesarza, podobnie jak to uczynił wobec innych jego towarzyszy, również, wygnańców.

- A więc to pan jesteś - rzekł przemytnik - mogę mówić... generał Simon wylądował na Jawie... tej nocy...

- Tej nocy?...

- Bo musi się ukrywać...

- On... a to dlaczego?

- Nie wiem...

- A gdzie on jest? - zawołał Dżalma niespokojny. 

- O trzy mile stąd... blisko morza... w zwaliskach Tchandi... 

- On... zmuszony ukrywać się?... - powtórzył Dżalma a na jego twarzy malowało się zdziwienie i niepokój. 

- Wiesz, książę, gdzie są zwaliska Tchandi? - spytał przemytnik. 

- Wiem... i genarał Simon tam mnie oczekuje?... 

- Tak, oczekuje na pana...

Dżalma poruszył się gwałtownie, chcąc puścić się galopem, ale przemytnik zatrzymał go i rzekł: 

- Zaklinam cię na krew twojej matki... nie puszczaj się tam za dnia, zaczekaj do nocy... zwracają na pana uwagę... przez to odkryłbyś kryjówkę generała... Nie wracaj do Batawii, ale gdy się ściemni, udaj się sam do zwalisk Tchandii... To rozkazał powiedzieć panu generał Simon... oczekuje cię... 

- Więc przybyłeś z nim z Sumatry? 

- Byłem sternikiem małego nadbrzeżnego statku przemytniczego, który go wysadził na ląd... Generał prosił, abyś przybył koło zachodu słońca na jego spotkanie do Amor-Fikin; będąc pewny, że cię spotkam na drodze... udzielił mi wiadomości z listu, któryś odebrał, abym cię przekonał, że przychodzę od niego; gdyby mógł, byłby do ciebie napisał. 

- A nie powiedział, dlaczego jest zmuszony ukrywać się?... 

- Nic mi nie mówił. 

- Może szukają go Anglicy, dlatego że się przyczynił do mojej ucieczki - pomyślał Dżalma, a ponieważ to przypuszczenie było prawdopodobne, tej okoliczności przypisał potrzebę ukrywania się generała Simona. 

Po chwili milczenia rzekł: 

- Czy wracasz do Batawii?

- Tak... i to bardzo spiesznie... Już długo z panem rozmawiam... a obawiam się, czy mnie nie śledzą... 

- Czy podejmiesz się odprowadzić mego konia do miasta?... 

- Ale jak mnie zobaczą... 

- Mój dom jest za miastem, między drzewami, obok nowego meczetu... 

- Wiem, wiem, generał Simon mówił, mi o pańskim mieszkaniu, udałbym się tam, gdybym  pana tu nie spotkał... to niech mi pan da konia...

Dżalma zeskoczył lekko na ziemię, rzucił cugle przemytnikowi, odwiązał swój pas, wyjął z niego mały jedwabny woreczek i dał go, mówiąc:

- Byłeś wierny i usłużny... Masz. To niewiele... ale nie mam więcej.

- Słusznie Kadżi-Sing przezwany był "Ojcem Wspaniałego" - rzekł przemytnik, kłaniając się z uszanowaniem i wdzięcznością.

I puścił się drogą, wiodącą do Batawii, prowadząc za sobą klacz Dżalmy. Młody Hindus ruszył w zarośla, idąc spiesznie ku zwaliskom Tchandi.

ROZDZIAŁ IV

JOZUE VAN DAEL

Jozue van Dael, holenderski przemysłowiec, korespodent Rodina, urodził się w Batawii, stolicy Jawy.

Rodzice oddali go na naukę do Pondichery, do kolegium jezuickiego. Tam został przyjęty do zakonu, wykonawszy potrójne śluby, czyli, jak mówią, został koadiutorem świeckim. Uczciwość Jozuego uchodziła za nieskazitelną; był nadzwyczaj rzetelny w interesach, zimny, przezorny, ostrożny i niepospolicie przenikliwy, w operacjach handlowych prawie zawsze szczęśliwy, jakby jakaś cudowna władza dostarczała mu potrzebnej wiedzy, pozwalała przewidywać wypadki, mogące korzystnie wpłynąć na umowy handlowe. Dom handlowy jezuitów w Pondichery brał udział w jego działaniach, powierzał mu wywóz i zamianę produktów, otrzymywanych z rozległych dóbr, jakie dane przedsiębiorstwo posiadało w koloniach.

Van Dael mało mówił, wiele słuchał, nigdy nie spierał się, był niezmiernie uprzejmy. W braku sympatii wzbudzał dla siebie zimny szacunek, jaki okazuje się zwykle skrupulatnym stróżom obyczajności. Nie dał się uwieść wpływom swobodnego, często rozwiązłego życia, prowadzonego w koloniach i pozostało w jego powierzchowności coś poważnego, czym jednał sobie szacunek gminu.

Był właśnie ten sam wieczór, w którym Dżalma miał się udać do zwalisk Tchandi, w nadziei, że zastanie tam generała Simona.

Jozue wszedł do swego gabinetu, gdzie stało kilka szafek z półkami i drobnymi przegródkami, a w nich pełno papierów, wielkich ksiąg kasowych, pootwieranych na pulpitach i ogromne biurko sprowadzone niegdyś z Europy. 

W gabinecie było tylko jedno okno, opatrzone z zewnątrz żelazną kratą, które wychodziło na małe puste podwórko. 

Postawiwszy na biurku świecę w szklanej oprawie, Jozue spojrzał na zegar ścienny. 

- Godzina dziewiąta - rzekł. - Wkrótce wróci Mahal. 

Mówiąc to, wyszedł, minął przedpokój, otworzył drugie potężne drzwi, okute wielkimi gwoździami na sposób holenderski, przeszedł cicho dziedziniec, aby nikt go nie spostrzegł i odsunął sekretną zaporę, która zamykała na sześć stóp szerokie podwójne bramy, przerażająco najeżone żelaznymi kolcami. Potem, zostawiwszy bramę otwartą, wrócił do swego gabinetu i starannie pozamykał za sobą wszystkie drzwi. Usiadł przy biurku, wyjął z szufladki o podwójnym dnie długi list albo raczej pamiętnik pisany codziennie od pewnego czasu. Nie zaszkodzi wspomnieć, że list pisany do Rodina był wcześniejszy niż uwolnienie Dżalmy i jego przybycie do Batawii. 

Dziennik również adresowany był do Rodina; pisał w nim, co następuje: 

"Jak powiedziałem wczoraj, w obawie przed powrotem generała Simona, o czym dowiedziałem się, przejmując jego listy, które po przeczytaniu kazałem nie naruszone oddawać Dżalmie, zmuszony czasem i okolicznościami, musiałem chwycić się ostatecznych środków, nie zaniedbując jednak nadać rzeczom pozorów prawdopodobieństwa. Wreszcie nowe niebezpieczeństwo nakazywało mi tak postąpić. Parostatek Ruyter zawinął tu wczoraj. Statek ten odpływa wprost do Europy, udając się do Suezu, gdzie pasażerowie przesiadają na inny statek i płyną do Francji. Przeprawa ta, prosta i szybka, zajmuje tylko siedem do ośmiu tygodni, teraz mamy koniec października, książę Dżalma mógłby więc stanąć we Francji koło stycznia, czemu właśnie, według twych instrukcji przeszkodzić należy wszelkimi sposobami, gdyż, jak raczyłeś mnie zawiadomić, jeden z najważniejszych interesów naszego towarzystwa wiele by ucierpiał, gdyby książę Dżalma stanął w Paryżu 13 lutego. 

Jeżeli, jak się spodziewam, uda mi się przeszkodzić mu w korzystaniu ze statku Ruytera, przybycie Hindusa do Francji przed kwietniem stanie się niemożliwe, gdyż jeden tylko Ruyter odbywa podróż prostą drogą, inne statki potrzebują najmniej czterech do pięciu miesięcy na podróż do Europy. 

Nim powiem ci o nadzwyczajnym środku, do którego musiałem uciec się, a którego skutku nie znam jeszcze do tej pory, dobrze będzie, abyś wiedział o niektórych okolicznościach. 

Niedawno odkryto w Indiach pewien rodzaj stowarzyszenia, którego członkowie nazywają się pomiędzy sobą bracią dobrego uczynku lub Phansegars, co znaczy dusiciele, gdyż zabójcy ci nie rozlewają krwi, duszą ludzi nie w celu rabowania, lecz raczej idą za zabójczym powołaniem, posłuszni prawom piekielnego bóstwa, które nazywają Bohwanią. Ażeby dać ci lepsze wyobrażenie o tej obmierzłej kaście, przytoczę kilka ustępów z raportu pułkownika Fleemana, który z niezmordowaną gorliwością ścigał to tajne stowarzyszenie; raport ten ogłoszony został drukiem przed dwoma miesiącami. Oto wyjątki; są to słowa pułkownika...«Od 1822 do 1824 r., kiedy sprawowałem obowiązki sądowe i administracyjne w okręgu Nersinpour, nie zostało popełnione zabójstwo ani najmniejsza kradzież przez zwyczajnego złoczyńcę, o których bym nie miał natychmiast wiadomości, ale gdyby mi kto powiedział wówczas, że dziedziczna banda morderców z profesji zamieszkiwała miasto Kundelin, ledwo o czterysta kroków odległe od mego sądu i że rozkoszne gaje miasta Mundescen, o dzień drogi od mej siedziby, były miejscem zamieszkania sprawców najokropniejszych .morderstw, że liczne bandy "braci dobrego uczynku", przybywające z Industanu i Dekanu, miewały schadzki pod cieniem tych drzew, że się tam zbierali, jak na jakie uroczystości, aby dopełniać swego okropnego powołania na wszystkich drogach, które krzyżują się w tych okolicach, gdyby mi ktoś coś podobnego mówił, wziąłbym go za wariata, a przecież nie było nic prawdziwszego. Podróżni setkami grzebani byli co rok w owych gajach i całe pokolenie zabójców żyło przed mymi drzwiami wtedy, kiedy ja byłem rządcą tej prowincji i szerzyło zbrodnie aż do okolicy Poonach i Hyddcabadu. Nie zapomnę nigdy, jak dla przekonania mnie, jeden z przywódców tych dusicieli, zostawszy donosicielem, w tym samym miejscu, na którym stał mój namiot, odkopał trzynaście trupów i zapewniał mnie, że naokoło tegoż namiotu wydobędzie ich nieskończoną liczbę».

Te kilka słów pułkownika Fleemana dadzą ci wyobrażenie o tym strasznym stowarzyszeniu, które ma swe prawa, obowiązki, swe zwyczaje, odrębne od wszelkich praw boskich i ludzkich.

Poświęcając się jedni dla drugich aż do heroizmu, «synowie dobrego uczynku» uważają za nieprzyjaciół wszystkich, którzy do nich nie należą. Wszędzie werbują członków, ci apostołowie religii zabójstwa wszędzie w ukryciu głoszą swoje szkaradne nauki. Trzech spośród ich przywódców i jeden uczeń, uciekając przed zawziętym pościgiem Anglików, gdy udało im się wymknąć, przybyło na północny brzeg Indii, aż do cieśniny Malakka, leżącej niedaleko naszej wyspy. Pewien przemytnik, poniekąd również pirat, nazwiskiem Mahal, zabrał ich na swój statek i przywiózł tu; spodziewają się, że przez jakiś czas będą tu mieli bezpieczne schronienie. Idąc za radą przemytnika ukryli się w gęstym lesie, gdzie są zwaliska świątyń, których liczne podziemia będą dla nich dobrymi kryjówkami. Pomiędzy tymi przywódcami jeden odznacza się nadzwyczajna odwagą i dlatego jest najniebezpieczniejszy.Jest to Metys, urodzony z białego i Hinduski, mieszkał długo w miastach, gdzie są kantony europejskie, mówi bardzo dobrze po angielsku i francusku, dwaj inni hersztowie tu Murzyn i Hindus, nowo przybrany jest Malajczykiem.

Przemytnik Mahal, spodziewając się znacznej nagrody, gdyby wydał tych trzech hersztów i ich ucznia, przyszedł do mnie, wiedząc, jak wszyscy to wiedzą, że jestem w ścisłych stosunkach z osobą, wywierającą wielki wpływ na naszego gubernatora, trzy dni temu więc, pod pewnymi warunkami, ofiarował mi się wydać Murzyna, Metysa, Hindusa i Malajczyka. Oto jego warunki; dosyć znaczna suma tudzież jak najszybsze odesłanie go do Europy, w przeciwnym bowiem razie nie uszedłby nieubłaganej zemsty dusicieli. 

Obiecałem mu być pośrednikiem u gubernatora, ale również pod pewnymi warunkami, zupełnie niewinnymi, dotyczącymi Dżalmy; doniosę ci, jakie to były warunki. Jeżeli mi się mój zamiar powiedzie, wkrótce będę o tym wiedział, gdyż Mahal przybędzie za chwilę. List ten odpłynie statkiem Ruyter, gdzie zamówiłem miejsce dla Mahala i wyślę go, jeżeli wykona jak należy moje polecenie. 

Tymczasem pomówię nieco o interesie, bezpośrednio mnie dotyczącym. 

W tym samym liście, w którym donosiłem ci o śmierci ojca Dżalmy i o jego uwięzieniu przez Anglików, żądałem wiadomości o stanie interesów barona Trippeaud, bankiera i rękodzielnika w Paryżu, który ma kantor w Kalkucie. Teraz wiadomości te nie są mi już potrzebne i proszę działać stosownie do okoliczności. 

Kantor jego w Kalkucie winien nam, to jest mnie i naszemu domowi w Pondichery znaczne sumy, mówią, że stan jego interesów jest bardzo zły. 

Założył on fabrykę, aby przez nieubłaganą konkurencję zgubić ogromny, od dawna istniejący zakład przemysłowy Franciszka Hardy, człowieka wielce przedsiębiorczego. 

Zapewniają mnie, że zamiar ten pochłonął już baranowi Trippeaud, bez nadziei zwrotu, znaczne kapitały. 

Bez wątpienia, zaszkodził wiele Franciszkowi Hardy, ale, jak mówią, nadwyrężył również majątek własny; jeżeli zbankrutuje, my również możemy na tym sporo stracić. Czy nie można by w takim stanie rzeczy, potężnymi środkami, jakie mamy w swym ręku, zniszczyć kredyt i przywieść do upadku przedsiębiorstwo Franciszka Hardy, chwiejące się już skutkiem zawziętej rywalizacji z baronem Trippeaud; gdyby się to udało, baron odzyskałby wkrótce to, co stracił, a upadek jego rywala zapewniłby mu powodzenie i zabezpieczył wypłatę naszych należności.Bez wątpienia jest rzeczą smutną, nadzwyczaj bolesną uciekać się do podobnych środków, ażeby nie tracić swego mienia, ale cóż innego pozostaje? Mimo woli trzeba niekiedy chwytać za oręż, jakiego codziennie używają przeciw nam. Zmusza nas do tego niesprawiedliwość i złość ludzka i nic nam innego nie pozostaje, tylko poddać się swojemu losowi. Wreszcie, jest to tylko pokorna propozycja, którą ośmielam się zanieść; jeślibym sam mógł to uczynić, nie odważyłbym się, gdyż wola moja nie należy do mnie, moja wola i wszystko, co posiadam, należy do tych, którym złożyłem przysięgę na nieograniczone i nieodmienne posłuszeństwo".

W tej chwili lekki szelest na dworze zwrócił uwagę Jozuego.

Wstał spiesznie i zbliżył się do okna.

Natychmiast dało się słyszeć trzykrotne pukanie w okiennicę.

- Czy to ty, Mahal? - zapytał Jozue z cicha.

- Ja - odpowiedziano z zewnątrz.

- A Malajczyk?

- Doskonale mu się udało...

- Doprawdy? - zawołał Jozue z zadowoleniem. - Czy aby jesteś pewny?

- Zupełnie, sam diabeł nie mógłby być zręczniejszy i odważniejszy.

- A Dżalma?

- Poszedł do zwalisk Tchandi...

- Gdzie się spodziewa zastać generała Simona? A gdzie znajdzie Murzyna, Metysa i Hindusa?

- Na pewno, gdyż tam wyznaczyli miejsce schadzki Malajczykowi, który wytatuował księcia Dzalmę, gdy ten spał.

- Był tam... jeden kamień postumentu u posągu odsuwa się... schody są szerokie... wystarczy...

- A ci trzej hersztowie nie mają wobec ciebie podejrzeń?

- Żadnych... widziałem ich rano... a wieczorem Malajczyk powiedział mi wszystko, zanim udał się do zwalisk Tchandi.

- Mahal!... Jeżeli powiedziałeś prawdę, jeżeli wszystko się uda, możesz być pewnym łaski i nagrody. Już zamówiłem dla ciebie miejsce na okręcie Ruyter, wyjedziesz jutro i tym sposobem unikniesz zemsty dusicieli, tu nie miałbyś spokoju... Opatrzność wybrała cię, abyś wydał wielkich zbrodniarzy w ręce sprawiedliwości... Bóg cię pobłogosławi... Idź natychmiast i zaczekaj na mnie przed drzwiami gubernatora... wprowadzę cię, idzie o ważne rzeczy, a ja nie będę się wahał obudzić go, choćby o północy... Idź prędko, zaraz pójdę za tobą. Słychać było, jak Mahal spiesznie odchodził i znowu cisza panowała w całym domu... Jozue wrócił do swego biurka i dopisał jeszcze następujące słowa:

"Teraz Dżalma już nie wyjedzie z Batawii... Cokolwiek by zaszło, nie stanie w Paryżu w dniu 13 lutego. Bądź spokojny...

Jak przewidziałem, muszę być na nogach całą noc, biegnę do gubernatora. Jutro dopiszę jeszcze nieco do tego dziennika, który na okręcie Ruyter powędruje do Francji".

Zamknąwszy biuro, Jozue zadzwonił i ku wielkiemu zdziwieniu domowników, że wychodzi w nocy, udał się spiesznie do mieszkania gubernatora wyspy.

Przejdźmy teraz do ruin Tchandi.

ROZDZIAŁ V

ZWALISKA TCHANDI

Po owej burzy w ciągu dnia, która tak dobrze sprzyjała zamiarom dusiciela wobec Dżalany, nastąpiła spokojna, pogodna noc. Tarcza księżyca rzucała taki blask, iż trudno było nań patrzeć; wznosił się wolno spoza okazałej masy ruin, leżących na wzgórzu, wśród gęstych lasów, o milę od Batawii. Szerokie kamienne podmurowania, wysokie mury z cegły, które wyszczerbił czas, wielkie portyki zburzone, porośnięte trawą, wydatnie odbijały się przy świetle, jakie w tej podrównikowej strefie miesza się z czystym błękitem nieba. Promień światła księżycowego, przedzierający się otworem portyku, oplecionego pnącymi się roślinami, oświecał dwa kolosalne posągi kamienne, stojące przy schodach, których spojenia i tafle okryte były trawą, mchem i krzewami. Ułamki jednego z tych posągów leżały rozrzucone po ziemi; drugi posąg, zachowany w całości, wyglądał strasznie.

Wyobrażał on stojącego mężczyznę olbrzymiego wzrostu, z głową na trzy stopy wysoką; wyraz twarzy straszny, źrenice z czarnego błyszczącego kamienia osadzone były w twarzy z siwego kamienia; usta głębokie, szeroko otwarte, w ustach tych ptaki i gady założyły sobie gniazda i przy świetle księżyca widać było, jak się tam szkaradnie roiły... Szeroki pas, z mnóstwem wyrytych na nim znaków magicznych, otaczał tułów posągu, z prawego boku zwisał długi miecz. Olbrzym miał cztery wyciągnięte ręce, w których trzymał głowę słonia, zwiniętego węża, czaszkę ludzika i ptaka podobnego do czapli.Tu i ówdzie na murach widać było całe jeszcze lub pokruszone płaskorzeźby kamienne. Jedna z najlepiej zachowanych przedstawiała człowieka z głową słonia, o skrzydłach nietoperza, pożerającego dziecko. Nic okropniejszego nad widok tych zwalisk, otoczonych masą wielkich drzew, ruin, okrytych przerażającymi godłami, szczególnie kiedy się je oglądało przy świetle księżyca, wśród głuchej nocy.Przy murze tej starożytnej świątyni, poświęconej jakiemuś krwiożerczemu, tajemniczemu bóstwu, jawajskiemu, stała zbudowana ze szczątków kamieni i cegieł buda, której drzwi, uplecione z prętów, były otwarte a wychodzące z niej czerwonawe światło odbijało się na trawie.

Znajdowało się w niej trzech ludzi, którzy siedzieli przy glinianej lampie, napełnionej olejem palmowym. Jeden z nich około czterdziestu lat, odziany był po europejsku, jego biała cera dowodziła, że należy do mieszańców, że urodził się z białego człowieka i matki Hinduski. Drugi - był to tęgi Murzyn, z grubymi wargami, barczysty; jego kędzierzawe włosy pokrywać zaczynał szron. Odziany w gałgany, stał przy Hindusie. Trzeci spał rozciągnięty na macie w kącie budy.W fizjonomiach tych ludzi malował się wyraz stanowczości wilka, zimna odwaga i zarazem jakby spokojna egzaltacja, z której domyśleć się można było niezłomnej energii tych sekciarzy krwawej religii. Byli to trzej hersztowie dusicieli, którzy ścigani na stałym lądzie, uciekli na Jawę, dokąd ich przywiózł Mahal. przemytnik.

- Malajczyk nie wraca... - rzekł Metys. - Już późna noc, może Dżalma go zabił...

- Burza wyprowadziła z ziemi wszystkie gady - mówił Murzyn - może Malajczyk został ukąszony i w tej chwili ciało jego stało się już siedliskiem wężów.

- Chcąc służyć Bohwanii - rzekł posępnie Metys - trzeba umieć gardzić śmiercią...

- I zadawać ją - dodał Murzyn.

Przytłumiony krzyk, a potem kilka niezrozumiałych słów, zwróciło uwagę tych dwóch, szybko obejrzeli się na śpiącego.

Miał on najwyżej trzydzieści lat, twarz koloru żółto-miedzianego; ubrany w białą, z grubego muślinu suknię, w mały, żółtoczerwony zawój na głowie, należał do czystej rasy indyjskiej. Zdawało się, że jego niespokojny sen przerwały jakieś przykre mary, obfity pot lał mu się po twarzy, zmarszczonej przerażeniem, śniąc gadał, gadał prędko, urywanym głosem, a przy tym rzucał się konwulsyjnie. 

- Zawsze ten sen, wciąż majaczy o tym człowieku! - rzekł Metys do Murzyna. 

- Co to za człowiek? 

- Nie przypominasz sobie, jak pięć lat temu okrutny pułkownik Kennedy... kat na Hindusów, przybył nad brzegi Gangesu, aby polować na tygrysy w dwadzieścia koni, cztery słonie i pięćdziesiąt sług? 

- Tak, tak - rzekł Murzyn - a my, trzej łowcy ludzi, my wykonaliśmy lepsze łowy; z końmi, słoniami i zgrają sług Kennedy nie dostał tygrysa... a my upolowaliśmy swego - dodał z szyderczym uśmiechem. - Tak, Kennedy, tygrys w ludzkiej postaci, wpadł w naszą pułapkę, a "bracia dobrego uczynku" ofiarowali tę piękną zdobycz Bohwanii. 

- Jak pamiętasz, kiedyśmy zaciskali koło szyi Kennedy'ego zmoczoną chustkę, ujrzeliśmy w pobliżu jakiegoś wędrowca... trzeba było go się pozbyć... Od tego czasu - dodał Metys, wskazując Hindusa - pamięć o nim ciągle ściga go we śnie. 

- Ściga go? 

- Nawet na jawie - rzekł Metys, spoglądając na Murzyna, z miną dającą do myślenia. 

- Popatrz - odrzekł, wskazując Hindusa, który zaczął mówić przerywanym głosem: - Popatrz na niego, o, już powtarza odpowiedzi tego podróżnego, kiedyśmy mu przedkładali, że umrze albo będzie z nami służyć dobrej sprawie... Jak silne wywarło to na nim wrażenie! Istotnie, Hindus głośno prowadził przez sen jakieś tajemne badanie, w którym kolejno zadawał pytania i odpowiadał na nie. 

- Podróżny - mówił - co znaczy ta czarna pręga na twym czole? Ciągnie się ona od skroni do skroni, zły to znak, twoje spojrzenie jest smutne jak śmierć... Czy byłeś już kiedy ofiarą? 

Chodź z nami... Bohwania mści się za ofiary. Cierpiałeś kiedy? 

- Tak, wiele cierpiałem... 

- Dawno?

- O! Od bardzo dawna.

- Cierpisz jeszcze?

- Ciągle. 

- Co zamierzasz zrobić temu, kto cię skrzywdził? 

- Litować się nad nim.

- Chcesz oddać wet za wet?

- Chcę oddać miłość za nienawiść.

- Cóż więc masz w sercu?

- Miłość.

- Któż ty jesteś, co dobrem płacisz za złe?

- Jestem ten, co kocha, co cierpi i przebacza.

- Bracie... czy słyszysz? - rzekł Murzyn do Metysa - nie zapomniał, co mówił podróżny przed śmiercią.

- On jest opętany - odpowiedział Metys - wiesz, jak przywidzenie go ściga... Słuchaj no... jeszcze mówi... Jaki blady!

Istotnie Hindus, ciągle dręczony snem, mówił dalej:

- Podróżny... jest nas trzech, wszyscy jesteśmy odważni,. śmierć jest w naszym ręku, widziałeś, poświęciliśmy się dla dobrego uczynku. Przystań do nas... lub zgiń... Ach! Co za spojrzenie... O! Nie patrz tak na mnie...

Przy ostatnich słowach nagle się poruszył, jak gdyby chciał oddalić coś zbliżającego się i zerwał się.

Wtedy, ocierając ręką zroszone potem czoło obejrzał się wkoło obłąkanym wzrokiem.

- Bracie... zawsze ten sam - odezwał się do niego Metys. - Na odważnego łowcę ludzi... za słabą masz głowę... Szczęściem, że twoje serce i ręka są mocniejsze...

Hindus przez chwilę nie odpowiadał, zakrył twarz rękami, potem rzekł:

- Dawno już... nie śnił mi się ten podróżny.

- Przecież on umarł - rzekł Metys, wzruszając ramionami.

- Czyż nie ty sam okręciłeś mu zmoczone płótno koło szyi?

- Tak... - odrzekł Hindus.

- Alboż nie wykopaliśmy dla niego dołu, obok dołu Kennedy'ego? Czy nie zagrzebaliśmy go podobnie jak kata angielskiego, w piasku pod krzakami? - rzekł Murzyn.

- Tak, wykopaliśmy dół - zawołał Hindus. - Ja dotykałem jego zimnych rąk, a przecież, rok temu, gdy byłem w bramie miasta Bombaj i pod wieczór czekałem na jednego z naszych braci... Słońce miało zajść za pagodę, stojącą w zachodniej stronie na wzgórzu, wszystko to dobrze pamiętam, siedziałem pod drzewem figowym... wtem słyszę wolne, ale śmiałe stąpanie, oglądam się... to był on... wychodził z miasta.

- Przywidzenie - odparł Murzyn - zawsze to samo przywidzenie! 

- Przywidzenie - dodał Metys - to przecież niemożliwe. 

- Nie zapomina się twarzy człowieka, którego się zabiło... nadto poznałem go po owym czarnym znaku, który mu dzielił czoło, to był on, na chwilę przeląkłem się i z miejsca ruszyć się nie mogłem... wzrok mój stał się błędny... On stanął, wlepił we mnie oczy, smutne i łagodne... To on! - zawołałem, składając ręce. "To ja - odpowiedział spokojnym głosem - bo wszyscy, których pozabijałeś, odzyskują życie tak jak ja". I wskazał na niebo. "Po co zabijać? Słuchaj... idę z drugiego końca świata... do krainy wiecznych śniegów... Czy będę tam, czy tu, na ognistej ziemi czy lodowatej, zawsze będę ten sam! To samo dzieje się z duszami tych, których zabijasz... czy będą na tym, czy na tamtym świecie, w tej, czy innej powłoce... zawsze dusza pozostanie duszą... nie dasz sobie z nią rady... Po co zabijać?..." 

Smutnie potrząsnął głową... i odszedł wolnym krokiem na wzgórze. 

Patrzyłem za nim, nie mogąc ruszyć się z miejsca; w chwili, kiedy słońce zachodziło, zatrzymał się na szczycie wzgórza... jego wysoka postać przez chwilę widniała jeszcze, a potem znikł za górą. - O! To był on - dodał z drżeniem, po długim milczeniu. - To na pewno był on!... Powtarzające się opowiadanie Hindusa, który często opowiadał o tym dziwnym wydarzeniu, zawsze było takie same, budząc w końcu zastanowienie, choć starali się znaleźć racjonalne wytłumaczenie. 

- Być może - rzekł Metys - że węzeł zaciskający szyję podróżnego rozluźnił się i że pozostało mu nieco tchu, a gdy doszło do niego powietrze, odzyskał życie. 

- Nie, nie - odpowiedział Hindus, potrząsając głową. - Ten człowiek nie jest z naszego pokolenia... - Co takiego? 

- Teraz wiem...

- Co wiesz?

- Wiem; jego smutny i łagodny wzrok, gdy padał pod naszymi ciosami, był piekielną ironią, gdyż liczba ofiar, którą synowie Bohwanii poświęcili od tylu wieków, jest niczym w porównaniu z niezmierną liczbą trupów, którą ten straszny wędrowiec pozostawia za sobą w swym zabójczym pochodzie. 

- On? - zawołali Murzyn i Metys. 

- Słuchajcie dalej. Gdym spotkał tego wędrowca w Bombaju, powiedział mi, że idzie z Jawy i że odchodzi na północ... Nazajutrz miasto Bombaj zostało spustoszone przez cholerę... a po pewnym czasie usłyszano, że ta straszna klęska najpierw zaczęła się na Jawie.

- To prawda... - zawołał zamyślony Metys.

- Słuchajcie dalej - mówił Hindus - podróżny powiedział: idę na północ... do krainy wiecznych śniegów... Cholera... poszła także na północ... przeszła przez Maskat, Ispahan,

Taurys... Tyflis... dostała się na Syberię...

- To prawda... - przyznał Metys.

- I ta plaga - dodał Hindus - nie postępowała więcej nad dwie do trzech mil na dzień... tyle, co człowiek przechodzi... Nie pokazywała się nigdy jednocześnie w dwóch miejscach... lecz postępowała zawsze z wolna jak chód człowieka...

Na to dziwne podobieństwo dwaj pozostali spojrzeli na siebie w osłupieniu...

Po chwili przerażony Murzyn zwrócił się do Hindusa:

- I sądzisz, że ten człowiek?...

- Sądzę, że człowiek, któregośmy zabili, przywrócony został do życia przez jakieś piekielne bóstwo i sieje wszędzie śmierć... od której sam jest zabezpieczony... Przypominacie sobie - dodał z posępnym uniesieniem - pamiętacie... ten straszny wędrowiec przeszedł przez Jawę, wychodził z Bombaju, udał się na północ... wszędzie za nim wlokła się cholera. Po tych słowach Hindus głęboko się zamyślił.

Opowiadanie Hindusa wywarło mocne wrażenie na jego towarzyszach, ludziach dzikich, których złość i wpływ strasznych nauk przywiodły do nieustannej chęci zabijania. Tak, dowiedziono, że w Indiach istniało stowarzyszenie zbrodniarzy, ludzi, którzy zabijali bez powodu, bez namiętności... Zabijali tylko dlatego, żeby zabijać... dlatego, że znajdowali w tym jakąś rozkosz, żeby życie zmienić na śmierć... ażeby z ludzi żyjących czynić trupy, jak sami zeznali przy którymś badaniu...Jakie okoliczności, jakie pobudki mogły doprowadzić do tego, że poświęcili się służbie śmierci? Ma się rozumieć, podobna religia mogła rozwinąć się tylko w takim kraju, w którym jak w Indiach, gnieździ się najokropniejsze, najbardziej poniżające niewolnictwo. Taka religia nie jest niczym innym jak tylko doprowadzoną do ostatecznego stopnia nienawiścią względem rodzaju ludzkiego.

Na uwagę zasługuje fakt, że w tym stowarzyszeniu tajemniczy węzeł łączy wszystkich członków między sobą, różniąc ich od innych ludzi; dusiciele mają swoje prawa, swoje zwyczaje, wspierają swych towarzyszy, pomagają jeden drugiemu, gotowi życie poświęcić dla współbraci, lecz nie ma dla nich ani ojczyzny, ani rodziny, zależą od ponurej, tajemniczej władzy, której są posłuszni bezwarunkowo, ślepo i z jej woli rozpraszają się w różne strony, ażeby "robić trupy".

Przez chwilę wszyscy trzej pogrążeni byli w głębokim milczeniu.

Księżyc nie przestawał świecić, a przy jego bladym świetle malowały się wielkie cienie okazałych zwalisk, gwiazdy błyszczały na niebie, wietrzyk szeleścił gęstymi liśćmi bananów i palm. Postument olbrzymiego posągu wspierał się na szerokich filarach, na wpół ukrytych pod gęstymi krzakami.

Nagle jeden z filarów zdawał się zapadać. Bez hałasu zrobił się otwór, a z niego wyszedł mężczyzna w mundurze, obejrzał się uważnie wokół siebie i słuchał.

Widząc, jak światło lampy wychodzące z budy, migotało w trawie, cofnął się, dał znak, po czym on i dwaj żołnierze wyszli ostrożnie po schodach z podziemia i skradali się między ruinami. Przez jakiś czas ich cienie padały na część murawy, oświetlonej blaskiem księżyca, potem znikły za ścianą zwalisk.

W chwili, kiedy wielki filar zapadał się na powrót w swe miejsce, dostrzec można było wielu innych żołnierzy, ukrytych w otworze.

Metys, Hindus i Murzyn, nadal zamyśleni, niczego nie spostrzegli.

ROZDZIAŁ VI

ZASADZKA

Metys, chcąc wybić sobie z głowy przykre myśli, jakie wzbudziło w nim opowiadanie Hindusa o tajemniczym pochodzeniu cholery, zmienił przedmiot rozmowy. Oczy jego zaiskrzyły się przytłumionym ogniem, twarz przybrała wyraz dzikiego uniesienia i zawołał:

- Bohwanio... ty zawsze będziesz czuwać nad nami, nieustraszonymi łowcami ludzi. Nie bójcie się, bracia! Nie bójcie się... świat jest wielki... wszędzie znajdziemy zdobycz... Anglicy zmuszają nas do opuszczenia Indii, nas, trzech naczelników dobrego dzieła i co z tego? Zostawiamy tu naszych braci, tak licznych i strasznych jak czarne skorpiony, które się wtedy dopiero spostrzeże, gdy śmiertelnie ukąszą, wygnanie rozszerzy nasze państwo... Bracie, ty będziesz miał Amerykę - rzekł natchnionym tonem do Hindusa. - Dla mnie będzie Europa!... Wszędzie, gdzie są ludzie, tam są kaci i ofiary... Gdzie są ofiary, tam być muszą i serca, pałające zemstą, naszą powinnością jest podniecać tę nienawiść zarzewiem zemsty! Do nas to należy, podstępem, ułudą pomnażać liczbę usług Bohwanii, zyskiwać sobie wszystkich, którzy gorliwym poświęceniem i odwagą mogą nam być użyteczni. Ubiegajmy się jedni przed drugimi między sobą i dla własnego dobra, w poświęceniu i zaparciu samych siebie, udzielajmy sobie nawzajem wsparcia i pomocy. Nienawiść, wieczna nienawiść dla wszystkich, którzy do nas nie należą, dla nas nie będzie ani rodziny, ani kraju... Naszą rodziną są nasi bracia, naszym krajem... cały świat.

- Tak, słusznie mówisz, bracie - zawołał Hindus podzielając uniesienie Metysa - do nas świat należy... I nawet tu, na Jawie, pozostawmy ślad naszej bytności... Przed odejściem załóżmy dobre dzieło na tej wyspie... prędko się tu rozwinie, bo są tu wielkie cierpienia. Holendrzy są równie drapieżni i okrutni jak Anglicy... Bracia, widziałem na tej wyspie, na plantacjach ryżu, błotnistych, śmiertelnych dla tych, którzy je uprawiają, widziałem ludzi, którzy z biedy oddawać się musieli zabójczej pracy, byli bladzi jak trupy, niektórzy, wyniszczeni chorobą, trudami i głodem, upadłszy, podnieść się już nie mogli... Bracia, dobre dzieło wzmagać się będzie w tym kraju...

- Pewnego wieczora - rzekł Metys - byłem nad jeziorem, przyszła młoda kobieta, nieco łachmanów na wpół tylko okrywało jej wychudłe, spalone na słońcu ciało; trzymała na ręku małe dziecię i z płaczem przyciskała je do zwiędłego łona. Trzy razy ucałowała swego syna, potem rzuciła go w wodę, mówiąc: "Nie będziesz tak nieszczęśliwy, jak twój ojciec". Dziecię krzyknęło i znikło... Na ten krzyk kajmany, ukryte w trzcinie, skoczyły z radością do jeziora. Bracia, tu matki zabijają swe dzieci z litości. Dobre dzieło wzmoże się w tym kraju. - Dziś rano - rzekł Murzyn - po ochłostaniu czarnego niewolnika, stary, małego wzrostu człowiek, przemysłowiec z Batawii, ze swego letniego mieszkania udał się do miasta. Do lektyki zabrał dwie młode kobiety; były to dziewczęta, kupione od matek, którym brakło środków do ich wyżywienia. Lektykę, w której był starzec z dwiema dziewczętami, niosło dwunastu młodych, silnych mężczyzn. Bracia, są tu matki, co z nędzy sprzedają swe córki, są tu niewolnicy, których pan może dręczyć, jak mu się podoba, są ludzie, którzy wykonywują powinność jucznego bydlęcia i noszą innych ludzi... "Dobre dzieło wzmagać się będzie w tym kraju".

- W tym... i w każdym, gdzie jest nędza, ucisk, zepsucie...

- O! Gdyby można pozyskać dla nas Dżalmę, jak to radził Mahal, przemytnik - rzekł Hindus - nasza podróż na Jawę miałaby podwójną korzyść, gdyż przed odejściem zjednalibyśmy sobie tego odważnego młodzieńca, który ma tyle powodów do nienawiści.

- Zaraz tu przyjdzie... Podrażnijmy jeszcze jego gniew.

- Przypomnijmy mu śmierć ojca. 

- Morderstwa, dokonane na jego krewnych i przyjaciołach... 

- Niewolę... 

- Niech nienawiść zapali jego serce, a przystanie do nas... 

Murzyn, który od pewnego czasu stał zamyślony, rzekł z żywością: 

- Bracia, a gdyby Mahal okazał się zdrajcą? 

- On? - zawołał Hindus prawie z gniewem - a przyjął nas na swój statek? A załatwił nam ucieczkę ze stałego lądu? I ma nas zabrać na statek, którym dowodzi i zawieźć do Bombaju, gdzie znajdziemy okręty do Ameryki, Afryki i Europy? 

- A jaki Mahal miałby w tym interes, żeby nas zdradzać? - spytał Metys. - Dobrze wie, że nic by go nie zdołało ochronić przed zemstą synów Bohwanii. 

- A czy nie obiecał, że podstępem namówi Dżalmę, aby tu do nas przyszedł, a niech tylko między nas wejdzie... musi już być naszym... 

- Czy to nie on mówił również: każcie, niech Malajczyk uda się do namiotu Dżalmy... niech wykorzysta jego sen, ale niech go nie zabija, niech tylko wypisze mu na ramieniu imię Bohwanii; w ten sposób Dżalma przekona się o śmiałości, zręczności i posłuszeństwie naszych braci i przekona się, na co odważyć się mogą tacy ludzie i zniewoli go dla nas albo podziw, albo bojaźń. 

- A jeżeli nie zechce do nas należeć? 

- Wtedy... Bohwania rozstrzygnie o jego losie - rzekł Metys z posępną miną - wiem, co wówczas zrobić. 

- Ale czy uda się Malajczykowi zaskoczyć Dżalmę we śnie? - spytał Murzyn niedowierzająco. 

- Nie ma śmielszego, zręczniejszego człowieka nad Malajczyka - odparł Metys. - Opowiadał mi Mahal, że Malajczyk odważył się podjeść w legowisku czarnego rysia, karmiącego małe... zabił matkę i zabrał samiczkę, którą potem sprzedał kapitanowi europejskiego okrętu. 

Dopnie on swego, jeżeli będzie najmniejsza szansa. 

- Już dopiął! - zawołał Hindus, przysłuchując się dziwnemu krzykowi, który rozległ się w lesie, wśród ciemnej nocy. 

- Tak, to krzyk sępa, unoszącego swą zdobycz - odezwał się Murzyn - to znak, którym nasi bracia zwiastują o złowionej zdobyczy. 

Wkrótce potem przed budą ukazał się Malajczyk.

Okryty był jaskrawym perkalem.

- I co? - zagadnął Murzyn z ciekawością - Udało się?

- Dżalma przez całe życie będzie nosił znak "dobrego dzieła" - rzekł z dumą Malajczyk - ażeby jednak dostać się do niego, musiałem poświęcić Bohwanii człowieka, któregom napotkał na drodze, porzuciłem ciało w krzakach, niedaleko namiotu Dżalmy... Mahal, przemytnik, dowiedział się o tym pierwszy.

- I Dżalma nie przebudził się? - zawołał Hindus, zdziwiony zręcznością Malajczyka.

- Gdyby się obudził - odparł zimno Malajczyk - byłbym zginął, gdyż moim obowiązkiem było zachować mu życie.

- Bo jego życie może być dla nas użyteczniejsze niż jego śmierć - odpowiedział Metys.

Potem, zwracając się do Malajczyka, rzekł:

- Bracie, narażając swe życie dla "dobrego dzieła", uczyniłeś dziś to, co my robiliśmy wczoraj, co zrobimy jutro... Dziś wypełniasz rozkazy innych, jutro będziesz rozkazywał...

- Wszyscy należymy do Bohwanii - rzekł Malajczyk - Co jeszcze trzeba uczynić?... Jestem gotów.

Mówiąc to, zwrócił się w stronę drzwi.

- Idzie Dżalma - rzekł półgłosem - Mahal nas nie oszukał.

- Lepiej, żeby mnie nie widział - rzekł Metys, kryjąc się w najciemniejszy kąt budy - postarajcie się go nakłonić, a jeżeli będzie się sprzeciwiał... wiem, co zrobić.

Zaledwie schował się, nadszedł Dżalma.

Na widok tych podejrzanych ludzi cofnął się zaskoczony.

- To on, to syn Kadżi-Singa - rzekł co cichu Malajczyk.

Dżalma nie wiedział, że ludzie ci należą do sekty sprzysiężonych, a wiedząc, że w tym kraju, gdzie nie ma domów zajezdnych, podróżni częstokroć przepędzają noce pod namiotem lub w ruinach, napotkanych po drodze, zbliżył się; gdy ochłonął z pierwszego zdziwienia, po brązowej skórze twarzy i po ubiorze jednego z nich poznając, że jest Hindusem, odezwał się:

- Sądziłem, że zastanę tu Europejczyka... Francuza...

Hinuds odpowiedział:

- Francuz jeszcze nie nadszedł... ale wkrótce nadejdzie...

Ze słów Dżalmy domyślając się fortelu, jakiego użył Mahal, aby zwabić go w tę zasadzkę, Hindus uznał, że zyska na czasie, nie wyprowadzając go z błędu.

- Znasz tego Francuza? - zapytał Dżalma. 

- Wyznaczył nam tu miejsce na schadzkę... podobnie jak tobie - odezwał się Metys. 

- W jakim celu? - rzekł Dżalma, coraz bardziej zdziwiony. 

- Dowiesz się... jak przyjdzie. 

- Czy to generał Simon kazał wam, abyście tu przyszli?... 

- Tak, generał Simon. 

Nastąpiło krótkie milczenie, podczas którego Dżalma na próżno usiłował rozważyć tę niejasną sytuację. 

- A kim wy jesteście? - zapytał z niedowierzaniem, gdyż ponure milczenie towarzyszy Metysa zaczynało budzić w nim podejrzenie. 

- Kim my jesteśmy...? - odpowiedział Metys - będziemy twymi, jeśli zechcesz być naszym. 

- Ja, tak się obejdę bez was... jak wy beze mnie... 

- Kto wie?

- Ja... ja wiem...

- Mylisz się... Anglicy zabili twego ojca... ojciec twój był królem... uwięzili cię... i nic już nie masz... 

Na to okrutne wspomnienie oblicze Dżalmy zachmurzyło się. Zadrżał, gorzki uśmiech osiadł na jego ustach. 

Metys mówił dalej: 

- Ojciec twój był sprawiedliwy i prawy... kochany przez swych poddanych... nazywano go "Ojcem Wspaniałego" i godzien był tego nazwiska... Czy pozostawisz jego śmierć nie pomszczoną? 

Czyż szarpiąca twe serce nienawiść ma pozostać bezowocną? 

- Ojciec mój poległ z bronią w ręku... ja pomściłem jego śmierć na Anglikach, których zabijałem na wojnie. Ten, co mi zastąpił ojca... i który również przelał krew za niego, powiedział mi, a powiedział prawdę, że byłoby teraz nierozsądnie walczyć przeciwko Anglikom dla odzyskania swego kraju. Kiedy mi przywrócili wolność, przysiągłem, że nigdy moja noga nie postanie w Indiach... i dotrzymuję danego słowa... 

- Ci, co zabrali ci wszystko... ci, co cię trzymali w niewoli, co zabili twego ojca... to są ludzie... znajdą się wreszcie ludzie, na których będziesz mógł zemścić się... 

- Pamiętaj, że sam jesteś człowiekiem... 

- Ja i ci, co są podobni do mnie... jesteśmy więcej niż ludzie... Zresztą jesteśmy w rodzie ludzkim tym, czym są odważni łowcy dzikich zwierząt.

- Twoje słowa są mroczne... ja nie czuję w sercu nienawiści... kiedy nieprzyjaciel jest mnie godny... walczę z nim, jeżeli tchórz... pogardzam nim... Tak więc nie nienawidzę ani mężnych, ani tchórzów.

- Zdrada! - krzyknął nagle Murzyn, żywym ruchem wskazując drzwi, od których Dżalma i Metys, zajęci rozmową, przeszli na drugi koniec budy.

Szybki jak błyskawica Metys wydobył puginał, podskoczył jak tygrys i zrobiwszy krok, już był za drzwiami.

Widząc żołnierzy, zbliżających się celem osaczenia budy, jednego z nich ugodził śmiertelnie, dwóch innych powalił i zniknął wśród zwalisk.

Wszystko to stało się tak prędko, iż w chwili, gdy Dżalma odwrócił się, spostrzegł, że do niego również kilku żołnierzy wymierzyło broń, gdy tymczasem inni puścili się w pogoń za Metysem.

Murzyn, Malajczyk i Hindus, widząc nierealność oporu, wyciągnęli ręce do powrozów, które spostrzegli u żołnierzy.

Wtedy kapitan holenderski, dowodzący oddziałem, wszedł do budy.

- A ten tu? - rzekł, wskazując Dżalmę żołnierzom, którzy już krępowali więźniów.

- Po kolei, panie kapitanie, weźmiemy się i do niego! - odezwał się stary podoficer.

Dżalma osłupiał ze zdziwienia, nic nie pojmując, ale gdy ujrzał, że podoficer i dwóch żołnierzy zwrócili się ku niemu z postronkami, odepchnął ich gwałtownie i rzucił się ku drzwiom, w których stał oficer.

Żołnierze, sądząc, że Dżalma podda się swemu losowi tak łatwo jak jego towarzysze, nie byli na ten opór przygotowani i cofnęli się kilka kroków, uderzeni postawą i godnością syna Kadżi-Singa.

- Za co chcecie mnie uwięzić... jak tych ludzi? - zawołał Dżalma, mówiąc po hindusku do oficera, który rozumiał ten język, służąc od dawna w osadach holenderskich.

- Dlaczego chcą cię wiązać, nędzniku?... Dlatego, że należysz do bandy tych zbójców... A wy - dodał po holendersku do żołnierzy - czy się go boicie?... - Zwiążcie mu ręce, zanim mu stryczek zawiążecie na szyi.

- Mylisz się pan - odezwał się Dżalma z zimną krwią i godnością, która zadziwiła oficera - minął ledwie kwadrans, jak tu przyszedłem... nie znam tych ludzi... Przyszedłem spotkać się z pewnym Francuzem.

- Czy nie jesteś dusicielem jak oni?... Przed kim chcesz kłamać?...- Oni? - zawołał Dżalma z oburzeniem tak naturalnym, że oficer powstrzymał żołnierzy, którzy zabierali się do krępowania syna Kadżi-Singa. - Więc ci ludzie należą do tej okrutnej bandy zbójców... a wy śmiecie obwiniać mnie o współudział!... Moi panowie, pod tym względem jestem zupełnie spokojny - odparł, wzruszając ramionami z pogardliwym uśmiechem. 

- Nie wystarczy powiedzieć, że jesteś spokojny - odrzekł oficer - dzięki doniesieniom, wiadomo już, po jakich tajemnych znakach poznają się sprzysiężeni... 

- Powtarzam panu, że w najwyższej pogardzie mam tych morderców... że przyszedłem tu tylko dla... 

Murzyn, przerywając Dżalmie, rzekł do oficera z dziką radością: 

- Powiedziałeś, że synowie "dobrego uczynku" poznają się po znakach, wypisanych na ciele... Nasza godzina nadeszła, oddamy szyje pod stryczek... Dość już często zarzucaliśmy go wokół szyi tym, którzy nie służą dobremu dziełu. Popatrz na nasze ręce i na ręce tego młodzieńca. Oficer na korzyść Dżalmy tłumacząc słowa Murzyna, rzekł: 

- Rzecz oczywista, że jeśli, jak mówi ten Murzyn, nie masz na ręku sekretnego znaku... o czym się zaraz przekonamy, jeżeli przekonująco wyjaśnisz swoją tu obecność, zostaniesz wypuszczony na wolność. 

- Nie pojmujesz - odrzekł Murzyn do oficera - książę Dżalma należy do nas, na lewym ramieniu ma wypisane imię Bohwanii... 

- Tak, tak, on również jak my jest synem "dobrego uczynku" - dodał Malajczyk. 

- On jest sprzysiężomy tak samo jak my - dorzucił Hindus. 

Ci trzej ludzie, rozjątrzeni oburzeniem, jakie okazał Dżalma, dowiedziawszy się, że to są sprzysiężeni, zdobyli się na okrutną zemstę, aby przekonać żołnierzy, że syn Kadżi-Singa należy do ich obmierzłego stowarzyszenia. 

- Cóż na to powiesz? - zapytał oficer Dżalmę. 

Ten wzruszył ramionami z pogardliwym politowaniem, odsunął prawą ręką szeroki rękaw i pokazał gołą rękę. 

- Co za bezczelność! - krzyknął oficer. 

- I rzeczywiście, poniżej zgięcia ręki na wewnętrznej stronie, widniał czerwony napis: 

"Bohwania" wyryty hinduskimi głoskami. 

Oficer podszedł do Malajczyka, obnażył jego rękę i spostrzegł te same znaki... Nie poprzestając na tym, przekonał się, że takie same znaki mieli Murzyn i Hindus.

- Nędzniku! - zawołał z wściekłością do Dżalmy - wzbudzasz jeszcze większe oburzenie aniżeli twoi wspólnicy... Zwiążcie go jako nikczemnego mordercę - rzekł do żołnierzy - jako podłego zbójcę, który jeszcze nad grobem kłamie, niedługo poniesie zasłużoną karę. Osłupiały Dżalma, od kilku chwil wlepiając oczy w ten obrzydły napis, nie mógł wymówić słowa ani ruszyć się, gubił się w myślach nad tym niepojętym zjawiskiem.

- Czy śmiesz zaprzeczyć wobec tego znaku? - zwrócił się doń rozgniewany oficer.

- Nie mogę zaprzeczyć... temu, co widzę... co jest - odpowiedział zdumiony Dżalma.

- No, nareszcie przyznajesz się, nędzniku - rzekł oficer - a wy, żołnierze... miejcie na niego baczenie... i na jego wspólników... bo odpowiadacie za nich.Sądząc, że jest igraszką niezwykłego snu, Dżalma nie stawiał żadnego oporu, pozwolił związać się i prowadzić. Oficer spodziewał się, że z żołnierzami uda mu się odnaleźć Metysa w zwaliskach, lecz poszukiwania okazały się daremne i po godzinie odszedł do Batawii, gdzie poprzedzał go konwój więźniów.

W kilka godzin później Jozue van Dael kończył swój długi raport do Rodina:

"...Takie były okoliczności, że nie mogłem postąpić inaczej, krótko mówiąc, jest małe zło za wielkie dobro.

Trzej mordercy zostali wydani w ręce sprawiedliwości, a tymczasem uwięzienie Dżalmy ma na celu wyjaśnić jego niewinność.

Dziś rano poszedłem do gubernatora, aby przemówić za młodym księciem; - Ponieważ dzięki mnie - rzekłem - wpadli w ręce sprawiedliwości trzej zbrodniarze, spodziewam się przynajmniej pozyskać łaskę, że władza dozwoli wykazać niewinność i tak już znanego z nieszczęść i szlachetnych przymiotów księcia Dżalmy. Rzecz pewna - dodałem - gdym wczoraj zawiadomił gubernatora, że można było schwytać sprzysiężonych, zebranych w zwaliskach Tchandi, nie myślałem o tym, żeby razem z nimi zatrzymano przybranego syna generała Simona, zacnego człowieka, z którym od pewnego czasu pozostaję w najuczciwszych stosunkach. Wypada więc wszelkimi środkami odkryć niepojętą tajemnicę, która wprowadziła Dżalmę w to zgubne położenie i - dodałem jeszcze - jestem tak pewny jego niewinności, że nie żądam dla niego żadnej szczególnej łaski. Zdoła on mężnie i z godnością oczekiwać w więzieniu sprawiedliwości. 

W tym zaś wszystkim, jak widzę, mówiłem prawdę i nie mam sobie do wyrzucenia najmniejszego kłamstwa, bo nikt na świecie, jak ja, nie jest bardziej przekonany o niewinności Dżalmy... Gubernator odpowiedział, jak się spodziewałem, że osobiście jest całkiem przekonany o niewinności Dżalmy, że każe obchodzić się z nim jak najlepiej, ale że sprawa toczyć się musi zwykłym porządkiem, gdyż tylko urzędowe śledztwo wykazać może niesprawiedliwość oskarżenia i wykryć, jakim niepojętym trafem tajemnicze znaki znalazły się na ramieniu księcia. 

Przemytnik Mahal, który mógłby oświecić w tej mierze sprawiedliwość, za godzinę opuści Batawię, oddalając się na statku Ruyter do Egiptu. A zatem weźmie ze sobą ten raport, gdyż Ruyter ma odpłynąć za godzinę, a ostatnia przesyłka listów do Europy odbyła się wczoraj wieczorem. Ale ja chciałem widzieć się z gubernatorem dziś rano przed zapieczętowaniem tego listu. 

Tak więc Dżalma zatrzymany będzie pod ścisłą strażą przez miesiąc; ponieważ minie go odpłynięcie Ruytera, nie będzie mógł w żaden sposób dostać się do Europy przed 13 lutego przyszłego roku.Widzisz... kazałeś... byłem ci posłuszny, ślepo używałem środków, jakie były w mej mocy. W tym wszystkim cel tylko miałem przed oczyma. W twym ręku byłem tym, czym powinniśmy być w ręku naszych przełożonych... narzędziem... 

My nigdy się nie zmieniamy. 

J. v. D."

O dziesiątej rano przemytnik Mahal udał się z zapieczętowaną depeszą na statek Ruyter. W godzinę potem ciało Mahala, uduszonego na sposób sprzysiężonych, znaleziono ukryte w sitowiu, w odludnym miejscu, którędy szedł do łodzi, mającej płynąć w stronę statku Ruyter. Gdy po odpłynięciu statku znaleziono trupa przemytnika, daremnie Jozue kazał szukać przy nim obszernego pisma, z którym go wysłał. 

Metysa o imieniu Faryngea - dusiciela szukano po całej wyspie, ale bezskutecznie. Nigdy już potem nie widziano na Jawie strasznego przywódcy dusicieli. 

CZĘŚĆ CZWARTA

ZAMEK CARDOVILLE

ROZDZIAŁ I

SZKATUŁKA

Już trzy miesiące upłynęły, odkąd Dżalma został uwięziony w Batawii, oskarżony o przynależność do zbrodniczej sekty dusicieli.

Scena, która teraz następuje, dzieje się we Francji, pod koniec stycznia 1832 r. w zamku Cardoville, dawnej feudalnej siedzibie, leżącej na skalistych wybrzeżach morskich Pikardii, niedaleko miasta Saint-Valery, w nadmorskiej okolicy, gdzie niemal co roku rozbić się musi kilka okrętów, czego przyczyną są wiatry północno-zachodnie, skutkiem których żegluga na kanale jest tak niebezpieczna.

Jest godzina siódma rano, nie można jeszcze rozeznać dnia z okien obszernnej komnaty na dole zamku. W pokoju tym przy świetle lampy kobieta koło pięćdziesięciu lat, o uczciwym wyrazie twarzy, szczerej prostoty obejściu, ubrana jak bogate dzierżawczynie pikardyjskie, wstała wcześnie do szycia. Obok niej mąż, prawie w tym samym wieku, siedział przy wielkim stole, segregując próbki pszenicy i owsa.

Mądre, otwarte oblicze tego człowieka wskazuje, że ze zdrowym rozsądkiem łączy pewną żartobliwość; ubrany jest w kurtkę z zielonego sukna, a buty myśliwskie z wysokimi cholewami okrywają aż poza kolana spodnie z czarnego aksamitu.

Straszna burza, szalejąca na dworze, podkreśla jeszcze przytulność tego spokojnego zacisza. Żywym płomieniem palą się drwa na kominku z białego marmuru, a mocny blask światła odbija się od starannie wywoskowanej posadzki. Uroku temu pomieszczeniu dodają obicia i firanki z dawnego kretonu perskiego, z czerwonymi, w chińskim guście malowidłami na białym tle, a nad drzwiami figurki pasterskie w stylu Wateau, ścienny zegar z sewrskiej porcelany zielono fornirowane meble z pachnącego drzewa.

Burza nie ustawała, wiatr huczał w kominie lub wstrząsał oknami.

Mężczyzną, zajętym rozdzielaniem próbek zbóż, był pan Dupont, zarządca dóbr i zamku Cardoville.

- O, Matko Boska! Mężu - odezwała się kobieta - jakiż to szkaradny czas! Ten Rodin, którego przyjazd dziś rano oznajmił nam intendent księzny Saint-Dizier, w bardzo zły czas wybrał się w drogę.

- Prawda, że rzadko zdarzyło mi się słyszeć o takiej burzy... a jeżeli pan Rodin nigdy nie widział rozszalałego morza, będzie mógł uraczyć się tym widokiem.

- Ale po cóż przyjeżdża tu pan Rodin? 

- Niestety, nie wiem, intendent księżny pisze do mnie, abym okazywał największe uszanowanie dla pana Rodina, żebym mu był posłuszny jak swemu panu. Niech sobie tu gospodarzy, moją rzeczą będzie wykonywać jego rozkazy, gdyż przybywa od księżny Saint-Dizier. 

- Prawdę mówiąc, tylko od samej panny Adrianny przybyć tu powinien, bo od czasu śmierci jej ojca, księcia Cardoville, majątek do niej właściwie należy.- Tak, ale księżna jest jej ciotką, intendent trudni się interesami panny Adrianny, czy więc przybędzie kto ze strony jej, czy księżny, to wszystko jedno. 

- Może pan Rodin przyjeżdża, aby obejrzeć dobra i może je kupi... Przecież ta otyła pani, która przyjechała przed tygodniem, widocznie miała chrapkę na zamek. Mówiła, że nie przepuści takiej okazji. 

Na te słowa żony rządca zaczął śmiać się z przekąsem. 

- Z czego się tak śmiejesz, Dupont? - zapytała żona, dobre stworzenie, ale nie odznaczająca się ani sprytem, ani przenikliwością. 

- Śmieję się - odpowiedział Dupont - bo mam w pamięci postać i zachowanie tej baby; kto ma taką minę, temu wcale nie przystoi nazywać się panią Sainte-Colombe. Gruba jak fasa, a głos chrapliwy, jakby jakiego pijaka, siwe wąsy, jak u starego grenadiera i może nie spodziewała się, że usłyszałem, jak powiedziała do lokaja: ruszaj, bałwanie. I nazywa się Sainte- Colombe. 

- Dupont, dziwny z ciebie człowiek, nikt przecież nie obiera sobie nazwiska. A przy tym to nie jej wina, że ma brodę. 

- Tak, ale jest temu winna, że się nazywa Sainte-Colombe. Może myślisz, że to jej własne nazwisko... O! Moja Kasiu, ty jesteś parafianką... nigdzie nie byłaś i wierzysz wszystkiemu, co ci powiedzą... 

- Mój mężu, nigdy nie możesz wstrzymać języka od uszczypliwych żartów, dama ta jest bardzo szanowaną osobą... Gdy przyjechała, pierwszym jej zapytaniem było, gdzie jest kaplica. Mówiła nawet, że każe ją przyozdobić... A kiedy jej powiedziałam, że w tych dobrach nie ma kościoła, zdawała się być bardzo niezadowolona. 

- Tak to zwykle bywa, pierwszą rzeczą u tych, co się dochrapią majątku, jest udawanie możnych i wielkich dam. 

- Pani Sainte-Colombe nie potrzebuje udawać wielkiej damy, gdyż jest nią rzeczywiście. 

- Ona? Wielka dama?

- A tak. Wystarczyło spojrzeć, jak wytwornie była ubrana w pąsowej sukni, w fioletowych rękawiczkach, a potem, gdy zdjęła kapelusz, miała loki, łańcuch wysadzony diamentami, kolczyki z dużych jak palec diamentów, brylantowe pierścionki na wszystkich palcach. 

- Tak, tak, ślicznie znasz się na tym...

- E! To jeszcze nie wszystko!...

- No... no... I co jeszcze?

- O samych tylko mówiła książętach, hrabiach, o bardzo bogatych panach, którzy u niej bywają i którzy są jej przyjaciółmi, a potem pytała mnie o oficynę, którą zobaczyła w ogrodzie, a której, na pół spalanej przez wojska nieprzyjacielskie, nieboszczyk pan nie kazał odbudować.

- Cóż to są za ruiny? - zapytała. - To zgliszcza z czasów przejścia wojsk sprzymierzonych - odpowiedziałam. - Ach! Moja droga... - zawołała - sprzymierzeńcy... to oni i Ludwik XVIII na nogi mnie postawili. - Wtedy, mój kochany Dupont, pomyślałam sobie:

Ach!... To niezawodnie musi być dawna emigrantka.

- Pani Sainte-Colombe... - zawołał rządca, śmiejąc się na głos - Oj, kobieto! Kobieto!

- Oj! Ty, żeś pobył trzy lata w Paryżu, to już uważasz się za jasnowidza...

- Kasiu, przestańmy mówić o tym, jeszcze powiedziałbym jakieś głupstwo, a są rzeczy, o których dusza tak dobra jak twoja nigdy wiedzieć nie powinna.

- Nie wiem, co przez to rozumiesz... ale daj spokój, nie bądź tak uszczypliwy, bo wreszcie, jeżeli pani Sainte-Colombe kupi te dobra... byłbyś wtedy kontent, żeby cię zatrzymała przy twych obowiązkach rządcy... nieprawdaż?

- To prawda... bo wiadomo, Kasiu, żeśmy się postarzeli i już dwadzieścia lat tu jesteśmy, a zanadto jesteśmy uczciwi, żebyśmy pomyśleli o skubaniu czegoś na stare lata, a przyznam, że w naszym wieku przykro byłoby szukać sobie innego sposobu utrzymania... Ach! Najbardziej żal mi, że panna Adrianna sama dla siebie tych dóbr nie trzyma... zdaje się, że to ona chciała je sprzedać... a księżna miała inne zamiary.

- Och! Mężu... Czy byłoby to możliwe?

- Co?

- Żeby panna Adrianna, taka młoda, sama zarządzać miała swym majątkiem...

- Nic dziwnego, panna nie ma ani ojca, ani matki, jest panią swego majątku, zwłaszcza że ma dobrą główkę, przypominasz sobie, jak przed dziesięciu laty przywiózł ją tu w lecie pan hrabia. Co to było za dziecko... jaka psotnica, a przy tym jakie oczy! Prawda, jakie były figlarne?

- Bez wątpienia, panna Adrianna już wówczas była nad wiek rozwinięta.

- Jeżeli została taką, jak się zapowiadała, swawolna, z milutką buzią, musi być teraz bardzo ładna, pomimo cokolwiek czerwonych włosów, bo, niech to będzie między nami... gdyby była sobie po prostu mieszczką, zamiast być panną wysokiego urodzenia, każdy powiedziałby, że jest ruda. 

- Otóż masz, znów złośliwość! 

- Wobec panny Adrianny? Uchowaj Boże!... Ona wyglądała, na równie dobrą jak ładną. Ja nie ze złej woli mówię, że jest ruda... Przeciwnie, gdyż przypominam sobie, że jej włoski były tak delikatne, złociste, tak dobrze pasowały do jej twarzyczki białej jak śnieg i do jej czarnych oczu, iż trudno wyobrazić sobie coś piękniejszego: i jestem pewny, że teraz ten kolor włosów, jaki szpeciłby inną, czyni twarz panny Adrianny jeszcze bardziej zachwycającą, powtarzam ci, że to coś nadzwyczajnego. 

- Oj! Tak, trzeba przyznać, jaki z niej zuch!... Ciągle biegała po ogrodzie, nieustannie sprzeciwiała się guwernantce, wspinała się na drzewa... i coraz to nowe figle!... 

- Tak, przyznaję, panna Adrianna to był diabełek w ludzkiej postaci, ale jaki dowcip, jaka swawola, a nade wszystko, jakie dobre serce, nieprawdaż? 

- Tak, bardzo dobra.

- Przypominasz sobie, gdy poszła z guwernantką na przechadzkę: nieraz wracała bez szala, gdyż podarowała go wiejskim dzieciom... 

- Alboż to raz zdarzyło się, że nowiuteńką suknię darowała babie, a sama tylko w spódniczce wracała do zamku... i z gołymi rękami: śliczne to było dziecko! 

- Serce przedziwne, ale głowa... co za głowa! 

- Tak, bardzo zła głowa, ja zawsze powtarzałem, że to się źle skończy i okazuje się, że ona w Paryżu wyprawia różne rzeczy... i to jakie rzeczy... 

- No! Cóż takiego?... 

- Ach! Mój kochany, nie śmiem... 

- Ależ mów... 

- Oto - rzekła kobieta z zakłopotaniem, co dowodziło, jak była przejęta zgrozą - panna Adrianna mieszka w jakiejś bałwochwalczej świątyni w końcu ogrodu obok pałacu swej ciot- ki, a usługują jej zamaskowane kobiety, które ją ubierają jak boginię, ona zaś bije je, bo nigdy nie jest trzeźwa... Nie mówię już o tym, że po całych nocach trąbi w szczerozłotą myśliwską trąbę, co, jak możesz sobie wyobrazić, doprowadza jej ciotkę do rozpaczy... 

Tu rządca parsknął śmiechem. 

- Ale któż ci naopowiadał takich rzeczy o pannie Adriannie? 

- Wiem od żony Ireneusza, która jeździła do Paryża po mamkę dla dziecka, była w pałacu księżny Saint-Dizier, aby spotkać się z panią Grivois, swoją chrzestną matką... jak ci wiadomo, pierwszą garderobianą księżny... Ta pani Grivois jej to wszystko powiedziała, a ona musi dobrze wiedzieć o wszystkim, gdyż mieszka w tym samym domu.

- Tak, tak, dobra sztuka ta Grivois. Była to niegdyś największa rozpustnica, a teraz czyni tak samo jak jej pani... świętoszka... dewotka, bo jaka pani, taka i sługa... księżna sama, teraz tak przykładna i skrupulatna, niegdyś wcale inaczej dokazywała... Przypomnij sobie! Piętnaście lat temu... owego pięknego pułkownika od huzarów, margrabiego d'Aigrigny, co stał na kwaterze w Abbeville, a który tu zawsze przyjeżdżał... No, pamiętasz, emigrant, co służył dawniej gdzieś w obcych krajach, a potem - Burbonowie dali mu pułk.

- Tak, pamiętam, ale zmiłuj się, przestań być złośliwy.

- Ja nic złośliwego nie mówię. Pułkownik rozgościł się w zamku i mówiono, że łączą go bliskie stosunki z księżną, dzisiejszą dewotką...

- Tak, co prawda, to prawda, dobre to były czasy, biesiady, bale i widowiska niemal co wieczór w zamku...

- Pewnego razu...

Dupont nie dokończył tego, co chciał powiedzieć. Tłusta służąca, w ubraniu i czepku, jakie noszą w Pikardii, weszła ze słowami:

- Panie... jakiś pan ma interes do pana, przyjechał z Saint-Valery koszykiem pocztowym... mówi, że się nazywa Rodin.

- Rodin?... - rzekł rządca, wstając. - A proś co prędzej.

Po chwili Rodin wszedł do pokoju rządcy.

Zawsze skromnie ubrany, wszedł, kłaniając się nisko. Żona na skinienie męża wyszła. Trupia twarz Rodina, prawie niedostrzegalne usta, malutkie jak u gadziny, na pół zakryte wielkimi powiekami oczy, brudna odzież, tworzyły niezbyt ujmującą całość, jednakże ten człowiek, gdy było potrzeba, umiał przybrać taką dobrotliwość, taką serdeczność, iż jego mowa stawała się tak ujmująca, że nieprzyjemne wrażenie, a nawet odraza powoli znikały i prawie zawsze kończył tym, iż swoją ofiarę usidlił, wplątał w kręte zwoje swej elokwencji, równie zręcznej jak przewrotnej.

Poczciwy rządca patrzył na niego ze zdziwieniem; mając na myśli naglące polecenia intendenta księżny Saint-Dizier, sądził, iż ujrzy zupełnie inną osobę; ledwie też mogąc ukryć zdziwienie, rzekł:

- Wszak mam zaszczyt mówić z panem Rodin?

- Tak jest, panie... tu jest list od intendenta księżny Saint-Dizier.

- Zechciej pan, zanim przeczytam list, podejść do kominka. Powietrze jest niemiłe i chłodne - rzekł rządca uprzejmie - czy pozwoli pan czymś sobie służyć? 

- Serdecznie panu dziękuję, za godzinę odjeżdżam. 

- Dobrze - rzekł rządca, przeczytawszy list. - Pan intendent ponawia polecenie, aby być posłusznym pańskim rozkazom. 

- Chodzi o małe rzeczy, nie będę pana długo trudził... 

- Panie... to dla mnie zaszczyt...

- Wyobrażam sobie, jak liczne i nieustanne muszą być pańskie zajęcia! Wystarczy wejść tylko do tego zamku, a od razu uderza wzorowy porządek i czystość, dowodzi to pańskiej wielkiej troskliwości o wszystko. 

- Naprawdę pochlebia mi pan. 

- Pochlebiać panu... tego właśnie nigdy nie umiałem... stary, prosty człowiek jak ja, nigdy o tym nie myśli... ale wróćmy do interesu... Jest tu pokój zwany zielonym? 

- Jest, panie, to pokój, w którym niegdyś zwykł był pracować nieboszczyk hrabia Cardoville. 

- Bądź pan łaskaw pokazać mi go... 

- Na nieszczęście, właśnie temu pańskiemu żądaniu zadośćuczynić nie jestem w stanie... 

Po śmierci pana hrabiego schowano wiele papierów w szafach tego pokoju i zabrano klucze do Paryża... 

- Masz je pan... oto klucze - rzekł Rodin, pokazując rządcy jeden duży, drugi mały klucz związane razem. 

- A... to co innego... przybywasz pan po papiery?

- Tak... po pewne papiery... tudzież po małą mahoniową szkatułkę, ze srebrnym znaczkiem... 

Znasz ją pan? 

- Tak... widywałem ją często na stole, przy którym nieboszczyk zwykle pracował... jest ona w wielkiej szafie, od której klucz pan trzyma... 

- Zechce więc pan zaprowadzić mnie do owego pokoju, stosownie do upoważnienia księżnej pani. 

- Dobrze, panie... A księżna zdrowa? 

- W najlepszym zdrowiu.

- Łaskawy panie.. mówmy o czym innym - rzekł Rodin, westchnąwszy głęboko. 

- Ach, panie!... Czyżby jakie nieszczęście spotkać miało pannę Adriannę?

- Jak pan to rozumie?

- Czy zachorowała?

- Nie... nie... na nieszczęście jest równie zdrowa, jak piękna...

- Na nieszczęście? - powtórzył zdziwiony rządca.

- Tak, zaiste! Bo gdy piękność, młodość i zdrowie połączą się z burzliwym, przewrotnym umysłem... z charakterem, który pewnie nie ma podobnego sobie na ziemi... lepiej byłoby nie mieć tych niebezpiecznych darów... które bywają często przyczyną zguby... Ale, proszę pana, mówmy o czym innym... Temat ten jest dla mnie przykry... - rzekł Rodin wzruszonym głosem i końcem małego palca lewej ręki sięgnął do prawego oka, jak gdyby chciał otrzeć łzę. Rządca nie widział łzy, ale widział poruszenie i zdziwiła go zmiana głosu Rodina. Odezwał się więc wzruszony:

- Daruj mi pan moją nieuwagę... nie wiedziałem...

- To ja pana proszę o przebaczenie mi mimowolnego rozczulenia... Łzy rzadko zdarzają się starym... lecz gdybyś widział tak jak ja, rozpacz nieoszacowanej księżny... która w tym tylko jest winna, że zbyt dobra... zbyt słaba dla swej bratanicy... i tym sposobem rozzuchwaliła ją, raz jeszcze proszę... mówmy o czym innym.

Po chwili milczenia rzekł:- Tak więc, jednej części mego posłania już dopełniłem, pozostaje jeszcze druga... Nim przystąpimy do niej, winienem przypomnieć jedną rzecz, która już może wyszła panu z pamięci... mianowicie, że piętnaście lat temu pan margrabia d'Aigrigny, naówczas pułkownik huzarów w Abbeville... bawił tu przez jakiś czas.- Ach! Panie, jaki to piękny oficer! Niedawno mówiłem o nim z żoną. Była to radość zamku, a jak dobrze grał komedię, nade wszystko hultajów, np. w "Dwóch Edmundach" umierać było można ze śmiechu, występował w roli pijanego żołnierza... a jaki piękny głos... śpiewał tu Jakonda, jakby nie zaśpiewano nawet w Paryżu.

Rodin, wysłuchawszy uprzejmie rządcy, rzekł:- Pewno wiadomo panu, że po okropnym pojedynku, który miał z zaciekłym bonapartystą, generałem Simonem, margrabia d'Aigrigny, którego ja w tej chwili mam zaszczyt być poufnym sekretarzem, opuścił świat i wstąpił do stanu duchownego...

- Ach! Czy to być może... ów piękny pułkownik?

- Ów piękny pułkownik, waleczny, szlachetny, bogaty, o którego się wszyscy ubiegali, fetowali, opuścił tyle korzyści dla ubogiej, czarnej sukni i pomimo swego nazwiska, pozycji, związków, swojej reputacji wielkiego kaznodziei, jest dziś tym, czym był przed czternastu laty... prostym księdzem, zamiast być arcybiskupem lub kardynałem jak wielu innych, którzy nie posiadali ani jego zasługi, ani jego cnót... 

Rodin mówił tak przekonywująco, zdarzenia i okoliczności, które przytaczał, zdawały się być tak prawdziwe, iż Dupont nie mógł się wstrzymać od zawołania: 

- A to wybornie... panie! To wybornie...

- Wybornie... nie, zaiste! - rzekł Rodin z trudną do naśladowania naiwnością - to rzecz bardzo prosta... takie serce, jakie ma d'Aigrigny... Lecz prócz innych przymiotów ten ma szczególniejszy, że nigdy nie zapomina o ludziach poczciwych, zacnych i sumiennych... Otóż krótko mówiąc, zacny panie Dupont, przypomniał sobie i o panu. 

- Jak to! Margrabia raczył... 

- Przed trzema dniami odebrałem od niego list, w którym pisał o panu. 

- Jest więc w Paryżu?- Oczekujemy go lada chwila, blisko trzy miesiące temu pojechał do Włoch... W tej podróży doszła go nader smutna wiadomość o śmierci matki, która bawiła w dobrach księżny Saint-Dizier. 

- Ach! Mój Boże!... Nie wiedziałem o tym. 

- Tak, było to dla niego wielkie zmartwienie, ale trzeba umieć zdać się na wolę opatrzności. 

- A w jakich to okolicznościach pan margrabia zaszczycił mnie swoją pamięcią? 

- Zaraz panu powiem... przede wszystkim trzeba panu wiedzieć, że ten zamek jest sprzedany...  kontrakt podpisany został w przeddzień mego odjazdu z Paryża... 

- Ach! Panie! Zaczynam być niespokojny. 

- Dlaczego?

- Obawiam się, czy nowy dziedzic zechce mnie zatrzymać jako rządcę. 

- Zważ pan tylko, jakie to szczęśliwe zdarzenie! Właśnie o tej posadzie chcę z panem mówić. 

- Czy to możliwe? 

- Zapewne, wiedząc, jak margrabia zajmuje się panem, pragnąłbym, mocno pragnąłbym, abyś pan mógł utrzymać tę posadę, będę się starać wszelkimi siłami przysłużyć się panu, jeżeli... 

- Ach, panie! - zawołał Dupont, przerywając Rodinowi - jakże mu jestem wdzięczny! 

Niebo tu pana zesłało... 

- I pan też... pochlebiasz mi nawzajem, przede wszystkim powinienem wyznać, że muszę postawić pewien warunek...

- Ach, mniejsza o to... mów pan, mów...

- Osoba, mająca mieszkać w tym zamku, jest podeszłą damą, pod każdym względem godną szacunku: szanowana to osoba nazywa się pani de Sainte-Colombe...

- Jak to - rzekł rządca - więc to pani de Sainte-Colombe kupiła zamek?

- To pan ją zna?- Tak, była tu przed tygodniem, aby obejrzeć te dobra... Moja żona mówi, że to wielka dama... ale, mówiąc między nami... z pewnych słów, jakie z jej ust usłyszałem...

- Panie Dupont, jak widzę, jesteś przenikliwy... Bardzo wiele jeszcze brakuje pani de Saint-Colombe, żeby była wielką damą... zdaje mi się, że ona była kiedyś modniarką, pod galeriami w Palais-Royal. Widzi pan, że otwarcie z nim mówię.

- A chlubiła się, że w jej domu bywali panowie francuscy i zagraniczni.

- Być może przychodzili zamawiać kapelusze dla swych żon, tak więc, zebrawszy wielki kapitał... i spędziwszy życie za młodu i w dojrzałym wieku... bez wielkiej troski o zbawienie swej duszy, obecnie jest na wybornej, pełnej zasługi drodze... To, to właśnie, jak panu mówiłem, czyni ją godną szacunku ze wszech miar, bo nic szacowniejszego nad szczery i wytrwały żal za grzechy... Lecz żeby mogła osiągnąć zbawienie, potrzeba nam pana, panie Dupont.

- Mnie... a cóż ja mogę?

- Twoja pomoc może być bardzo skuteczną, a to z następującej przyczyny: W tej wsi nie ma kościoła, a leży ona w środku między dwiema parafiami. Pani de Sainte-Colombe, chcąc dokonać wyboru między dwoma księżmi, który z nich odprawiałby dla niej mszę w kaplicy, zechce pewno zasięgnąć pańskiej rady, jako dawno tu zamieszkałego.

- Och! W takim, razie rada będzie krótka... proboszcz w Danicourt jest najlepszym człowiekiem...

- Otóż właśnie nie trzeba go jej polecać.

- A to dlaczego?

- Przeciwnie, trzeba zalecać jej proboszcza z Boiville, aby skłonić tę damę, żeby go wybrała.

- A dlaczego raczej jego niż tamtego?

- Dlaczego? Zaraz powiem, jeżeli panu i jego małżonce uda się nakłonić panią de Sainte- Colombe do wyboru, którego ja sobie życzę, możesz być pewnym utrzymania się tu jako rządca. Na to daję słowo honoru, a co obiecuję, tego święcie dotrzymam.

- Nie wątpię, że ma pan taką władzę - rzekł Dupont, przekonany tonem i powagą Rodina - lecz chciałbym wiedzieć... 

- Jeszcze jedno - rzekł Rodin, przerywając mu - powinienem działać otwarcie i powiedzieć panu, dlaczego nalegam na wybór, o którym mówiłem i chcę, żeby go pan popierał. Mocno by mnie martwiło, gdybyś pan upatrywał w tym cień intrygi. Idzie tu po prostu o dobry uczynek. Proboszcz w Boiville, dla którego żądam pańskiego poparcia, jest człowiekiem, którym ksiądz d'Aigrigny szczególniej się zajmuje. Choć ubogi, utrzymuje przy sobie starą matkę. Gdyby zajmował się zbawieniem pani de Sainte-Colombe, pracowałby koło niej skuteczniej niż którykolwiek inny, gdyż jest pełen skruchy i cierpliwości, a potem, rzecz oczywista, że przez tę godną damę miałby niejakie korzyści, na których zyskałaby jego stara matka... Oto całe wyjaśnienie. Gdy się dowiedziałem, że dama ta ma zamiar kupić dobra, przyległe do parafii naszego protegowanego, napisałem o tym do pana margrabiego, on przypomniał sobie o panu i napisał do mnie; aby prosić pana, żebyś mu wyświadczył tę małą przysługę, która, jak pan widzi, nie będzie bezinteresowna. Raz jeszcze powiem panu i dowiodę, że mam władzę utrzymania go na rządcostwie. I... jeszcze słówko... albo raczej jeszcze jeden warunek. Będzie on równie ważny jak pierwszy... Ażeby zapewnić moją, a nade wszystko pańską odpowiedzialność, gdybyś się zgodził na postawione warunki, żądam, abyś dwa razy na tydzień opisywał mi z najdrobniejszymi szczegółami wszystko, co spostrzeżesz w charakterze, postępkach i stosunkach pani de Sainte-Colombe. Rozumiesz, że muszę orientować się w jej postępowaniu, zwłaszcza gdy okazałyby się w czymś niewłaściwe. 

- Ależ panie! To szpiegostwo - krzyknął rządca. 

- Mój panie Dupont... Czyż można tak znieważać jedną z najświętszych skłonności ludzkich... zaufanie... gdyż ja żądam od pana... tylko, abyś mi pisał w zaufaniu o wszystkim, co się tu będzie dziać, i to w najdrobniejszych szczegółach... Pod tymi warunkami pozostaniesz rządcą... inaczej... z żalem zmuszony będę postarać się o kogoś innego dla pani de Sainte-Colombe. 

- Panie... proszę cię - rzekł poruszony Dupont - bądź wspaniałomyślny... Ja i żona z tej tylko posady mamy całe utrzymanie, a za starzy jesteśmy do szukania innego sposobu zarobkowania. Nie skazuj nas na nędzę i poniewierkę po czterdziestu latach uczciwej pracy! 

- Kochany panie Dupoot, jesteś dziecinny, namyśl się... za tydzień dasz mi odpowiedź... 

- Miej litość, panie!... 

Rozmowę przerwał huk, którego echa powtórzyły nadbrzeżne skały. 

- Co to jest?... spytał Rodin.

Za chwilę ponowny huk z jeszcze większą mocą rozdarł powietrze, - Armata... - zawołał Dupont, zrywając się. - To wystrzał działowy, jakiś okręt wzywa pomocy albo przywołuje sternika.

- Mężu! - rzekła żona rządcy, wbiegając nagle do pokoju. - Z tarasu widać na morzu statek i okręt żaglowy, który postradał już wszystkie maszty... wiatr pędzi go do brzegu, okręt trzymasztowy daje ognia na ratunek... zgubiony!...

- Ach! To okropne... tylko patrzeć, jak się rozbiją! - zawołał rządca, biorąc kapelusz z zamiarem wyjścia.

- Więc nie ma ratunku dla tych okrętów?... - zapytał Rodin.

- Ratunku... jeżeli wiatr je zapędzi na rafy... żadna siła nie zdoła ich uratować, od czasu zrównania dnia z nocą już dwa okręty rozbiły się na tych brzegach.

- Rozbiły się?... I ludzie z całym mieniem zginęli? Ach! To Okropne - rzekł Rodin.

- Przy takiej burzy, na nieszczęście, jest mała nadzieja ocalenia tych ludzi, ale cóż robić - rzekł rządca, zwracając się do żony - pobiegnę na brzeg z folwarcznymi ludźmi, będziemy próbowali, może się da uratować tych nieszczęśników; każ napalić w kilku pokojach, przygotuj bieliznę, odzież, lekarstwa... Nie mam nadziei, żeby się dało kogoś uratować... lecz trzeba próbować... Pójdzie pan ze mną, panie Rodin?

- Poczytywałbym sobie za obowiązek, gdybym tylko mógł przydać się panu na co, lecz mój wiek... moja słabość, czynią mnie do tej posługi niezdatnym - rzekł Rodin. - Pańska żona zechce mi pokazać zielony pokój, zabiorę stamtąd rzeczy, po które przyjechałem i odjadę do Paryża, gdyż bardzo się śpieszę...

- Dobrze, żona zaprowadzi pana, a ty każ dzwonić - rzekł do sługi. - Niech wszyscy ludzie idą za mną nad morze, niech wezmą linki i drągi.

- Dobrze, mężu, ale nie narażaj się.

- Pocałuj, aby mi się szczęściło - rzekł rządca, potem wyszedł spiesznie, wołając:

- Prędko... prędko, bo może już ani deski z okrętu nie zastaniemy.

- Moja pani! Racz mnie zaprowadzić do zielonego pokoju - rzekł Rodin, obojętny wobec tragicznego zdarzenia.

- Proszę iść za mną odrzekła Katarzyna, ocierając oczy, gdyż bała się o los męża.

ROZDZIAŁ II

BURZA

Morze było bardzo wzburzone... 

Ciemnozielone, pokryte białą pianą bałwany toczą się na przemian to w górę, to w dół, przy czerwono-jaskrawym blasku światła na horyzoncie. 

W dali, w połowie pochyłości skalistego przylądka, daleko wysuniętego w morze, wznosi się zamek Cardoville, jego okna czerwienią się od odbijającego się od nich płomienistego słonecznego światła, jego mury z czerwonej cegły i wysoki szczyt kryty dachówką nurzają się w obciążonym mgłami powietrzu. 

Wielki okręt bez masztów, płynący tylko przy słabej pomocy kawałków żagli, przywiązanych do pni masztowych, pędzi ku. brzegom. 

Już to toczy się po grzbiecie ogromnych bałwanów, już wpada w ich przepaść. 

Błyska się... potem zahuczy grom, ledwo słyszalny pośród strasznego szumu burzy... To wystrzał armatni, ostatni znak oczekujących ratunku. 

W tej chwili parowiec, okryty obłokiem czarnego dymu, przybywa od wschodu i natęża wszelkie siły, by utrzymać się z dala od brzegu. 

Bezmasztowy okręt lada chwila przemknie przed statkiem parowym, lecąc na skały, popychany wiatrem i wzburzonym morzem. 

Nagle gwałtowna fala uderza w bok parowca, ogromny bałwan morski ze strasznym impetem wpada na pokład; w jednej sekundzie komin został obalony, bęben pogruchotany, jedno koło machiny połamane... Druga potężna fala uderza w poprzek statku i pędzi ku brzegom... w tym samym kierunku co trzymasztowy zrujnowany okręt. 

Lecz ten, mimo że bardziej oddalony od raf, nadstawiając wiatrom i morzu obszerniejszą powierzchnię aniżeli statek parowy, dopędza go i tak się do niego zbliża, iż grozi niebezpieczeństwo ich zetknięcia... a to oznaczałoby niezawodne rozbicie. 

Okręt trzymasztowy był to okręt angielski o nazwie "Black-Eayle". Wracał z Ameryki, wiózł podróżnych, którzy, przybywszy z Indii i Jawy na statku parowym Ruyter, wysiedli z niego dla przebycia międzymorza Suez. "Black-Eayle", wypłynąwszy z cieśniny gibraltarskiej, zawinął do Wysp Azanskiclh, skąd teraz płynął, zdążając do Portsmouth, gdzie złapał go północno-zachodni wiatr. 

Statek parowy o nazwie "Wilhelm Tell", płynął z Elby i pozostawiając na boku Hamburg, zmierzał do Hawru. 

Obydwa okręty, pędzone burzą, popychane przybierającym morzem, z niesłychaną szybkością kierowały się na rafy.

Pokłady obydwu przedstawiały bolesny widok, śmierć podróżnych zdawała się niechybną, gdyż morze z okropnym łoskotem rozbijało się o nagie, strome skały brzegów. Kapitan trzymasztowego okrętu "Black-Eayle", stojąc w tyle i trzymając się szczątków masztu, w tej okropnej sytuacji z zimną krwią wydawał rozkazy. Bałwany poobrywały szalupy, nie było więc żadnego środka ratunku. Jedyną szansą ocalenia, gdyby się okręt od razu nie rozbił, uderzając o skały, było podanie końca liny z okrętu na brzeg. Pokład był pokryty pasażerami, których trwoga połączona z krzykiem, powiększała jeszcze powszechne zamieszanie. Jedni, osłupiali, uchwyciwszy się drabin masztowych, oczekiwali śmierci w odrętwieniu, inni załamywali ręce z rozpaczy lub tarzając się po pokładzie, przeraźliwie wołali ratunku. Tu modliły się klęczące kobiety, inne zakrywały sobie oczy rękami, aby nie widzieć zbliżającej się okropnej śmierci; młoda matka, blada jak trup, przyciskając do łona małe dziecię, biegała od jednego do drugiego marynarza, wzywając ratunku, ofiarując worek pełen złota i klejnotów temu, kto ocali jej syna.

Młodzieniec koło osiemnastu czy dwudziestu lat, czarnowłosy, śniadej cery, rzadkiej piękności przypatrywał się tej, przerażającej scenie z owym smętnym spokojem, zwykłym u tych, którzy często walczyli z wielkimi niebezpieczeństwami; owinąwszy się w płaszcz, oparłszy się plecami o burtę, stal spokojnie. Wtem matka, która na próżno z dzieckiem w jednym ręku, a z workiem złota w drugim, żebrała litości u wszystkich majtków, spostrzegła młodzieńca, rzuca się mu do nóg, podaje mu dziecko błagając w okropnej rozpaczy. Młodzieniec wziął dziecko na ręce, smutno kiwnął głową, pokazując matce rozhukane fale... gestem jakby wskazującym, iż obiecywał jej, że je ocali...

Nieco dalej inny podróżny, niewiele starszy i równie urodziwy, o anielskiej wprost twarzy okolonej długimi, jasnymi lokami, zwracał uwagę niezwykłym zachowaniem. Zatrzymywał się przy rozpaczających, dodawał otuchy przerażonym ludziom, modlił się głośno, dla każdego znalazł słowa. nadziei, starając się odsuwać myśl o śmiertelnym niebezpieczeństwie. W jego pięknej twarzy odczytać można było jakąś świętość religijne oderwanie się od wszelkiej ziemskiej myśli, co chwila podnosił wielkie, niebieskie i spokojem jaśniejące oczy, jakby chcąc podziękować Bogu, że go poddał tak strasznej próbie, w której człowiek pełen odwagi może się poświęcić dla siwych braci i jeżeli nie ocalić ich, to przynajmniej umrzeć z nimi, pokazując im niebo... Wydawało się, że ten człowiek w czarnej sutannie był aniołem, zesłanym przez stwórcę, aby osłodzić nieodzowne ciosy przeznaczenia... Nie opodal tego młodzieńca widać było człowieka podobnego do złego ducha. Siedząc na odłamku przedniego masztu, trzymając się szczątków wiązań lin, człowiek ten z pogardą spoglądał na otaczających go nieszczęśników. 

Złowroga, dzika radość malowała się na jego brudnożółtym czole koloru właściwego ludziom urodzonym z białego i Kreolki; ubrany tylko w bieliznę, na szyi miał uwiązaną na sznurku blaszaną puszkę, zawierającą chyba jakieś ważne papiery. Im bardziej wzmagało się niebezpieczeństwo, im bardziej trzymasztowy okręt zagrożony był uderzeniem o rafę lub spotkaniem z parowym statkiem, do którego szybko się zbliżał, tym większą radość okazywał ów złowrogi podróżny. Zdawało się, że przez. dziką niecierpliwość chce przyśpieszyć dzieło zniszczenia. 

Widząc, jak chciwie nasyca się wszelkimi udręczeniami, trwogą i rozpaczą, które zewsząd go otaczały, można by sądzić, że jest to posłaniec jednego z owych bóstw żądnych krwi, patronujących 

zbrodni i morderstwu.Wkrótce "Black-Eayle", pędzony wiatrem i ogromnymi falami, tak zbliżył się do "Wilhelma Tella", iż z okrętu rozpoznać było można podróżnych, zebranych na pokładzie parowego statku, prawie tak samo już obezwładnionego. 

Niewielu już było na nim podróżnych.Fale zmiatały bez oporu wszystkich i wszystko, co było na pokładzie, pochłaniając coraz to nowe ofiary. Pomiędzy podróżnymi, którzy dotąd uniknąwszy nieszczęścia, zagrożeni byli strzaskaniem o skały lub zgnieceniem między dwoma zderzającymi się statkami, co wydawało się już niechybne, jedna grupa szczególnie była godna politowania. 

W kącie statku okazałej postaci starzec, łysy, z siwymi wąsami, przewiązał się końcem linki i tak przymocowany do bocznej ściany okrętu, obejmując obu rękami dwie koło piętnastu lat mogące mieć dziewczynki, przyciskał je do swych piersi, na wpół okrytych futrem reniferowym... Duży, płowy pies, zupełnie przemokły, wył przeraźliwie przy ich nogach. Dziewczynki tuliły się w objęciu starca i trzymały nawzajem, lecz zamiast oglądać się z przestrachem wokół siebie, zwracały oczy ku niebu, jak gdyby pełne ufności i nadziei, iż zostaną ocalone jakąś nadnaturalną pomocą. 

Okropny krzyk trwogi podróżnych obu statków rozległ się nagle głośniej nad łoskot burzy. 

W chwili, gdy nurzając się głęboko między dwoma bałwanami, statek parowy ustawił się bokiem do przodu okrętu, ten, wysoko wyniesiony bałwanem jakby na górę wodną, wydawał się jakby zawieszony nad "Wilhelmem Tellem".

Zdarzają się straszne, wspaniałe widowiska... trudne do opisania.

Lecz podczas takich katastrof, szybkich jak myśl, chwytamy częstokroć obrazy tak żywe, że zdaje się nam, iż spostrzegliśmy je przy świetle błyskawicy.Otóż, gdy "Black-Eayle", uniesiony bałwanami, miał wpaść na "Wilhelma Tella", młodzieniec o anielskiej urodzie stał na przedzie trzymasztowego okrętu, gotów rzucić się w wodę dla ocalenia jakiejś ofiary...

Nagle, z wysokiego bałwana, na którym wznosił się okręt, spostrzegł młode panienki wyciągające do niego ręce, błagające ratunku...

Zdawało się, iż go poznały, wpatrując się w niego z pewnym uniesieniem i religijnym uwielbieniem.

Na chwilę, mimo łoskotu burzy, mimo zbliżającego się rozbicia, oczy tych trojga spotkały się... Na twarzy młodzieńca zarysowało się nagle głębokie współczucie, gdy młode dziewczęta, złożywszy ręce, błagały go jakby spodziewanego zbawcę...

Starzec, obalony upadkiem ściany, leżał na pokładzie.

Nagle wszystko znikło.

Straszna masa wody gwałtownie rzuciła "Black-Eayle" na "Wilhelma Tella".

Z okropnym trzaskiem tych dwóch mas drzewa i żelaza, które krusząc się nawzajem, poczęły tonąć, rozległ się przeraźliwy krzyk...

Jeden krzyk stu istot ludzkich, ginących razem w morskich przepaściach.

A potem już nic nie było widać.

W kilka minut, pomiędzy bałwanami lub na ich wierzchołkach, spostrzec było można szczątki dwóch okrętów... i tu, i ówdzie odrętwiałe ręce, posiniałe, przepełnione rozpaczą twarze kilkorga nieszczęśliwych, usiłujących dostać się na pobrzeżne rafy, choćby miały ich zgruchotać fale uderzające z wściekłością o skały.

ROZDZIAŁ III

ROZBITKOWIE

Kiedy rządca pośpieszył nad morze, aby ratować rozbitków, Rodin, zaprowadzony przez Katarzynę do zielonego pokoju, zabrał stamtąd rzeczy, które miał zawieźć do Paryża. Obojętny wobec akcji ratunkowej, którą zajęci byli mieszkańcy zamku, wrócił do pokoju rządcy. Nikogo tu nie zastał. Pod pachą miał szkatłukę ze srebrnym zameczkiem pokrytym rdzą czasu. Jego surdut zapięty do połowy pozwalał dostrzec część dużego safianowego pugilaresu w bocznej kieszeni. Gdyby zimna twarz sekretarza d'Agrigny'ego mogła w inny sposób aniżeli ironicznym uśmiechem wyrazić radość, rysy jej byłyby pełne zachwytu od natłoku radosnych myśli. Postawiwszy szkatułkę na stole, rzekł do siebie z wielkim zadowoleniem: - Wszystko idzie dobrze, roztropność radzi pozostawić tutaj te papiery aż do pewnej chwili, bo zawsze trzeba się mieć na baczności z diabelską przenikliwością Adrianny Cardoville. Szczęście... zbliża się chwila, kiedy nie będziemy już potrzebowali obawiać się. Los będzie dla niej okrutny, tak być musi. Takie niepokorne, nieugięte dusze już same przez się są naszymi nieprzyjaciółmi... A cóż dopiero, gdy zechcą być dla nas niebezpieczne i szkodliwe?... Co do Sainte-Colombe, mamy po swojej stronie rządcę: jestem pewny, że nie będzie się wahał w wyborze między tym, co w swojej głupocie nazywa sumieniem a obawą przed utraceniem miejsca; ręczę, że lepiej nam będzie służył niż kto inny, od dwudziestu już lat mieszka tu, nie wzbudzi najmniejszej nieufności w tej głupiej de Sainte-Colombe... A gdy się dostanie w ręce naszego protegowanego z Roiville, wtedy już jestem pewny; postępowanie tych lekkich kobiet z góry da się określić: za młodu służą diabłu, a na starość okropnie się go boją, a trzeba, żeby się go bała aż do zapisania nam zamku Cardoville... Wszystko więc idzie dobrze... Co do sprawy medalionów, nadchodzi 13 lutego, a nie ma żadnej wiadomości od Jozuego... Pewno książę Dżalma wciąż siedzi w więzieniu u Anglików, w przeciwnym razie byłbym odebrał wiadomości z Batawii; córki generała Simona pozostaną jeszcze w Lipsku najmniej z miesiąc... Stosunki zewnętrzne w najlepszym są stanie. Co do stosunków wewnętrznych... Rozmyślania Rodzina przerwała nagle wchodząca pani Dupont, która gorliwie zajmowała się przygotowaniami do ratunku. 

- Teraz - rzekła do służącego - zapal ogień w przyległym pokoju, postaw tam ciepłe wino, pan Dupont wróci lada chwila. 

- I co? Kochana pani - rzekł Rodiin - czy jest nadzieja ocalenia kogo z tych nieszczęśników? 

- Ach! Panie!... Bóg to wie, mój mąż od dwóch godzin już tam jest... Jestem bardzo niespokojna, on bywa tak odważny, tak nieroztropny... 

- Odważny... aż do nieroztropności... - pomyślał Rodin z niechęcią. - Tego nie lubię... 

- Ja tymczasem - mówiła Katarzyna - przygotowałam tu ciepłą bieliznę... Daj Bóg, żeby się na co przydała.

- Moja pani... Nie trzeba nigdy tracić nadziei. Bardzo żałuję, że mój wiek i słabość nie pozwoliły mi udać się z twoim zacnym mężem... Żałuję także, że nie mogę czekać, żeby się dowiedzieć o skutkach jego usiłowań i powinszować mu, gdy będzie szczęśliwy... bo, na nieszczęście, muszę spieszyć się z odjazdem... Będę pani bardzo wdzięczny, gdy każesz zaprząc do powozu.

- Dobrze, panie!... Idę natychmiast.

- Jeszcze jedno... droga pani Dupont. Jesteś pani rozsądną kobietą i możesz mi udzielić rady...

Dałem mężowi możność pozostania rządcą tych dóbr, jeżeli zechce...

- Gdyby było można?... Jakże bylibyśmy wdzięczni! Bez tego miejsca... w naszym wieku, nie wiem, co byśmy poczęli.

- Do tej obietnicy dołączyłem tylko dwa warunki... fraszka... bagatela... on je pani przedstawi...

- Ach! Panie! Jesteś naszym zbawcą...

- Dziękuję pani... Ale pod dwoma małymi warunkami...

- Panie! Choćby ich było sto, przyjmujemy je... Bo bylibyśmy zgubieni, gdybyśmy nie mieli tego miejsca... bez ratunku...

- Polegam na pani... w interesie męża... staraj się nakłonić go...

- Proszę pani... proszę pani, otóż i pan idzie... - zawołała służąca, wbiegając do pokoju.

- Dużo z nim ludzi?

- Nie, pan idzie sam...

- Sam... jak to, sam?

- Tak, pani.

W kilka chwil później Dupont wszedł do sali, z jego ubrania lała się strumieniami woda, buty miał zawalane błotem.

- A! Przecież wracasz, mój mężu! Byłam o ciebie taka niespokojna - zawołała żona, całując go z czułością.

- Dotąd... troje ocalonych.

- Bogu dzięki... Mój kochany panie Dupont - rzekł Rodin - przynajmniej pańskie usiłowania nie były daremne.

- Troje... tylko troje, mój Boże! - rzekła Katarzyna.

- Mówię tylko o tych, których widziałem... blisko małej przystani Goeland. Spodziewać się należy, że w innych miejscach wybrzeża znajdzie się więcej uratowanych. 

- Masz rację... bo przecież brzegi nie wszędzie są równie dostępne. 

- A gdzie są ci rozbitkowie, panie Dupont? -zapytał Rodin, który wstrzymał się jeszcze z odjazdem. 

- Wychodzą na brzeg... a nasi ludzie prowadzą ich. Ponieważ idą powoli, pobiegłem naprzód, żeby dać znać żonie i poczynić przygotowania, najpierw trzeba jak najprędzej przysposobić odzież dla kobiet... 

- Czy jest i kobieta między wyratowanymi? 

- Są dwie młode dziewczyny... koło piętnastu lub szesnastu lat... jeszcze dzieci... a takie piękne!... 

- Biedne dzieci!... - rzekł Rodin z udanym współczuciem. 

- Ten, któremu zawdzięczają życie, jest razem z nimi... No, powiedzieć o nim można, że to bohater!... 

- Bohater...

- O! Tak. Wystaw sobie...

- Zaraz mi o nim opowiesz... weźże przynajmniej szlafrok, boś cały mokry... napij się ciepłego wina... 

- Dobrze... dobrze, Kasiu, istotnie zimno mi... Ale mówiłem ci, że ten, co wyratował dwie panienki, to prawdziwy bohater... Jaką okazał odwagę, to przechodzi wszelkie wyobrażenie. Wyszedłszy stąd z ludźmi, biegliśmy małą ścieżką po skałach i wreszcie przybywamy na brzeg... do małej przystani Goeland, która na szczycie jest nieco zasłonięta pięciu czy sześciu ogromnymi głazami, dosyć wysuniętymi w morze. Cóż spostrzegamy w głębi? Dwie omdlałe młode dziewczyny siedziały oparte o skałę, jakby tam posadzono je po wyratowaniu z morza.

- Biedne dzieci... aż serce rozdziera - rzekł Rodin, udając, że ociera łzę w oku. 

- Najbardziej zaś uderzyło mnie, że były do siebie niezwykle podobne - rzekł rządca - tak, iż trzeba się dobrze przyjrzeć, aby odróżnić jedną od drugiej... obie w żałobie... biedne dzieci... 

- Pewnie bliźniaczki - wtrąciła pani Dupont. 

- Jedna z nich - mówił dalej rządca - trzymała w rękach .mały brązowy medal, zawieszony na szyi na łańcuszku. 

Rodin trzymał się zwykle pochyło, ale na ostatnie słowa rządcy wyprostował się nagle. 

Zdjął go przestrach i zdziwienie, uratowane dziewczęta miały po piętnaście lat, nosiły żałobę i aż do złudzenia były do siebie podobne, jedna miała na szyi brązowy medal, teraz nie wątpił, że to córki generała Simona.

Ale w jaki sposób znalazły się między rozbitkami? Jak się wydostały z więzienia w Lipsku?

Dlaczego nie został o tym zawiadomiony? Czy uciekły, czy zostały zwolnione?

Takie myśli nasuwały się kolejno Rodinowi, w każdym razie osnowa, nad którą tak pilnie pracował, została zerwana.

- Kiedy ci mówię o zbawcy tych dziewczyn - rzekł rządca do żony, nie spostrzegając poruszenia Rodina - może myślisz, że ujrzysz jakiego Herkulesa? O! Wcale nie... To prawie dziecko... taki młody! Ma piękną twarz i długie jasne włosy. Zostawiłem mu swój płaszcz, gdyż był tylko w koszuli i w krótkich czarnych spodniach i czarnych wełnianych pończochach... prawda, że to dziwne.

- Rzeczywiście, marynarze tak się nie ubierają.

- Zresztą, chociaż okręt, na którym się znajdował, był angielski, zdaje mi się jednak, że to Francuz, gdyż mówi naszym językiem tak dobrze, jak my... A nie mogłem się wstrzymać od łez, gdy dziewczynki odzyskały przytomność... Ujrzawszy go, do nóg mu się rzuciły, spoglądały na niego z wyrazem religijnego uniesienia i tak mu dziękowały, jak gdyby modliły się do Boga... Potem rozglądały się naokoło, jakby szukały kogoś, coś mówiły do siebie i zaczęły płakać, rzucając się sobie w objęcia.

- Co za nieszczęście, mój Boże! Iluż to zginąć musiało!

- Morze wyrzuciło już pięć trupów, gdyśmy opuszczali brzeg... mnóstwo szczątków okrętu, skrzynie... Dałem znać straży nadmorskiej... będą tam czuwać przez cały dzień, a jeżeli, jak się spodziewam, wyratują się jeszcze inni rozbitkowie, nie omieszkają sprowadzić ich tu... Ale posłuchaj... zdaje mi się, że słyszę jakiś głos... Tak, to rozbitkowie... Rządca z żoną skoczyli do drzwi salonu, prowadzących do długiej galerii, gdy tymczasem Rodin, konwulsyjnie gryząc paznokcie, czekał w gniewnym niepokoju na przybycie rozbitków. Wkrótce z głębi zbliżały się z wolna trzy osoby, które prowadził wieśniak. Były to owe uratowane dziewczyny i młody mężczyzna, któremu zawdzięczały życie.

Szedł z dużą trudnością.

Był bardzo piękny, jasne jak len, długie włosy spadały na kołnierz obszernego płaszcza, którym go okryto. Miał bladą, miłą twarz, tak zachwycającą, iż mogła być dziełem Rafaela. Tylko ten boski artysta zdolny byłby odtworzyć melancholijny wdzięk tego czarownego oblicza, czystość jego anielskich, jasnobłękitnych oczu... jakby u wstępującego w niebo męczennika. Tak, męczennika, gdyż krwawa obwódka już otaczała tę zachwycającą głowę. Rzecz przykra dla patrzącego... nad jasnymi brwiami wąska blizna od rany, przed kilkoma miesiącami odniesionej, otaczała jego piękne czoło jakby purpurową przepaską; rzecz jeszcze smutniejsza, iż ręce miał okrutnie przebite ukrzyżowaniem, takie same rany widać było na nogach... szedł z trudnością, bo rany te otworzyły się na ostrych skałach, po których biegł, niosąc ratunek. 

Młodzieńcem tym był Gabriel, ksiądz, należący do misji zagranicznej, przybrany syn żony Dagoberta.Córki generała Simona, skoro odzyskały przytomność po rozbiciu i mogły już same iść po skałach, nie chciały pozwolić, aby kto inny wspierał chwiejny chód tego, który dopiero co zbawił je od niechybnej śmierci. 

Z czarnych sukni Róży i Blanki strumieniem lała się woda, na ich pobladłych twarzach malowało się wielkie strapienie, łzy spływały po policzkach. Smętnie spuściwszy oczy, drżąc ze strachu i zimna, biedne sieroty myślały z rozpaczą, że już nie ujrzą Dagoberta, swego przewodnika i przyjaciela, bowiem na próżno Gabriel podawał mu ręce, chcąc mu pomóc w wejściu na skałę! Na nieszczęście obydwu zabrakło sił i fale porwały i uniosły żołnierza. Widok Gabriela był nowym przedmiotem zdziwienia dla Rodina, który odszedł na stronę, aby lepiej się wszystkiemu przyglądać, tym razem jednak zdziwienie było dlań miłe... Doznał tyle radości, widząc misjonarza ocalonego od śmierci, iż przykre wrażenie, wywołane widokiem córek generała Simiona, nieco się zatarło (przypomnijmy, że dla zamiarów Rodina było konieczne, aby Gabriel znajdował się w Paryżu 13 lutego). 

Rządca i jego żona, rozrzewnieni widokiem sierot, podeszli do nich skwapliwie. 

- Proszę pana!... Proszę pana!... Dobra nowina - zawołał służący, wbiegając do pokoju. - Jeszcze dwie osoby wyratowano!... 

- Dzięki Bogu! Dzięki Bogu! - zawołał misjonarz. 

- Gdzie one są? - zapytał rządca, biegnąc do drzwi. 

- Jeden z nich może chodzić... idzie tu za mną z Justynem, który go prowadzi, drugi został zraniony na skale, niosą go tutaj... 

- Pobiegnę, aby go umieścić w dolnej sali - rzekł rządca, wychodząc - ty zaś, żono, zajmij się młodymi panienkami... A ten uratowany, co może chodzić, gdzie jest?... 

- O, tam - rzekł wieśniak, wskazując na kogoś, idącego dosyć szybkim krokiem z głębi galerii. - Gdy się dowiedział, że panienki są tutaj... choć już stary i raniony w głowę... tak się spieszył, iż ledwie go wyprzedziłem...Zaledwie wieśniak wymówił te słowa, Róża i Blanka, zerwawszy się, pobiegły do drzwi... Przybiegły do nich jednocześnie z Dagobertem. Żołnierz nie mógł wymówić słowa, upadł u progu na kolana i wyciągnął ręce do córek generała Simona. A równocześnie Ponury przyskoczył do nich i począł im lizać ręce. Dagobert tak był wzruszony, że ujrzawszy sieroty, w tył się bezsilnie pochylił i byłby upadł, gdyby go nie przytrzymali wieśniacy.

Róża i Blanka, choć bardzo osłabione, poszły za omdlałym Dagobertem, którego przeniesiono do przyległego pokoju.

Na widok żołnierza twarz Rodina zmarszczyła się, bo sądził, że przewodnik córek generała Simona nie żyje.

Misjonarz, znużony trudami, usiadł na krześle i nie spostrzegł jeszcze Rodina.

Nowa osoba, mężczyzna o śniadej cerze, wszedł do pokoju. Przybysz, któremu dano bluzę i spodnie wieśniacze, zbliżył się do misjonarza i rzekł doń po francusku, ale z obcym akcentem...

- Księcia Dżalmę dopiero co przyniesiono... Gdy odzyskał przytomność, najpierw zapytał o pana.

- Co ten człowiek mówi? - zawołał Rodin piorunującym głosem, gdyż na imię: Dżalma, jednym skokiem przybiegł do Gabriela.

- Pan Rodin! - zawołał misjonarz, cofając się zdziwiony.

- Pan Rodin! - zawołał drugi uratowany i od tej chwili ani na chwilę nie spuszczał wzroku z korespondenta Jozuego.

- Pan jesteś tu?... - rzekł Gabriel, przystępując do Rodina z pewnym szacunkiem.

- Co ci powiedział ten człowiek? - spytał Rodin zmieszanym głosem. - Czy nie wymienił imienia księcia Dżalmy?...

- Tak... książę Dżalma był jednym z pasażerów angielskiego okrętu, który się rozbił...

Okręt ten zawinął do Wysp Azorskich, na których się znajdowałem, ponieważ okręt, wiozący mnie z Charlestown, zmuszony był zatrzymać się na tej wyspie z powodu znacznego uszkodzenia; wsiadłem więc na "Black-Eayle", na którym znajdował się książę Dżalma. Płynęliśmy do Portsmouth, a stamtąd miałem wrócić do Francji.

Rodin nie przerywał Gabrielowi, ten nowy wstrząs sparaliżował jego myśli. W końcu, jak człowiek, zdobywający się na ostatni wysiłek, rzekł do Gabriela:

- A wiesz, kim jest ten książę Dżalma?

- Młodzieniec równie prawy jak waleczny, syn pewnego króla hinduskiego, któremu Anglicy zabrali królestwo...

Potem, zwracając się do swego towarzysza niedoli, rzekł z przejęciem:

- Jak się ma książę... Czy jego rany są niebezpieczne?...

- O! Nie są śmiertelne - odpowiedział zapytany. 

- Bogu dzięki! - odrzekł misjonarz, zwracając się do Rodina - widzi pan, jeszcze jeden ocalał. 

- Tym lepiej - odpowiedział Rodin poważnym tonem. 

- Pójdę do niego - rzekł Gabriel i spytał z uległością: - Czy ma pan dla mnie jakieś polecenia? 

- Tak. Czy będziesz mógł jechać... za dwie, trzy godziny, pomimo zmęczenia? 

- Jeżeli trzeba... pojadę. 

- Tak, trzeba... pojedziesz ze mną. 

Gabriel skłonił się Rodinowi, który rzucił się zniecierpliwiony na krzesło, a tymczasem misjonarz wyszedł z wieśniakiem. 

Człowiek o żółtej cerze pozostał w pokoju. 

Rodin go nie spostrzegł. 

Człowiekiem tym był Faryngea, Metys, jeden z hersztów dusicieli, ten sam, co umknął przed ścigającymi go żołnierzami w zwaliskach Tchandi. Zabiwszy przemytnika Mahala, zabrał mu papiery, pisane przez Jozuego van Dael do Rodina i list, dzięki któremu przemytnik miał być przyjęty jako podróżny na statek Ruyter. 

Dzięki temu listowi sam został przyjęty na okręt pod nazwiskiem Mahala. 

Faryngea, uciekłszy z szopy pod ruinami Tchandi, gdzie go Dżalma nie widział, uważany był przez niego za ziomka i traktowany życzliwie, gdyż młody książę nie wiedział, iż ten człowiek należy do sekty sprzysiężonych. 

Rodin, z osłupiałym, błędnym wzrokiem, z twarzą posiniałą w niemej wściekłości, gryzł paznokcie i nie spostrzegł w kącie Metysa, który milczkiem zbliżył się do niego, położył mu poufale rękę na ramieniu i rzekł: 

- Pan się nazywa Rodin? 

- Co to? - zapytał, drgnąwszy i nagle podniósł głowę. 

- Nazywa się pan Rodin? - powtórzył Faryngea. 

- Tak... czego chcesz?

- Mieszka pan przy ulicy Ursynów w Paryżu?... 

- Tak... ale czego chcesz?

- Nic... teraz, bracie... później wiele. 

Faryngea, oddalając się powoli, pozostawił Rodina w strachu, bo choć nigdy się nie bał,teraz przeląkł się dzikiego wzroku i ponurej twarzy dusiciela. 

ROZDZIAŁ IV

ODJAZD DO PARYŻA

Cisza panowała w zamku Cardoville, burza z wolna milkła, słychać było tylko szum bałwanów, odbijających się od skał.

Dagobert i sieroty zostali umieszczeni w ciepłych, wygodnych pokojach na pierwszym piętrze zamku.

Dżalmę, jako bardzo rannego, pozostawiono w dolnej sali, ażeby mu nie sprawiać bólu wnoszeniem na górę.

W chwili rozbicia statku nieszczęsna matka, zalana łzami, oddała mu w ręce dziecko.

Nadaremnie usiłował je ratować, a poświęcenie to utrudniało mu własne ocalenie i młody Hindus został wyrzucony na skały mocno potłuczony.

Faryngea, zdoławszy przekonać go o swym przywiązaniu, pozostał przy nim i czuwał.

Gabriel, pocieszywszy Dżalmę, wrócił do przeznaczonego dla siebie pokoju, wierny obietnicy danej Rodinowi, przygotowywał się do podróży za parę godzin i nie chciał kłaść się spać; wysuszywszy suknie, zasnął w wielkim krześle przed kominkiem, na którym żywo palił się ogień.

Pokój ten przylegał do pokoju, który zajmowały sieroty.

Ponury, doznając również gościnności w zamku, spod drzwi Róży i Blanki poszedł grzać się u kominka w pokoju misjonarza, gdzie położył się swobodnie na posadzce obok śpiącego Gabriela. Biedne psisko po tak długiej podróży, tylu trudach i przypadkach na lądzie i morzu, także spokojnie drzemało.

Po kilku chwilach otworzyły się drzwi i nieśmiało weszły dwie dziewczynki, przebudziły się już i odpoczęły. Ubrawszy się, wyszły, chcąc się dowiedzieć, co porabia Dagobert. Wysoki fotel staroświeckiego kształtu, w którym spał Gabriel, zupełnie go zakrywał, lecz sieroty zobaczywszy Ponurego, spokojnie śpiącego przy fotelu, sądziły, że to drzemie Dagobert i zbliżyły się na palcach.

Zdziwiły się, ujrzawszy Gabriela.Stanęły, nie śmiąc ani cofnąć się, ani postąpić naprzód, ażeby go nie obudzić. Długie, jasne włosy misjonarza opadały aż na ramiona, blada cera odbijała od ciemnopurpurowego adamaszku fotela. Piękna twarz Gabriela wyrażała smętną melancholię, może był pod wrażeniem jakiegoś przykrego snu, a może ukrywał bolesne uczucia, które objawiały się mimo jego woli, w rysach jego twarzy pozostawała owa anielska słodycz, która nadawała mu wdzięk nie do opisania... nic bowiem nie może być bardziej wzruszającego niż cierpiąca dobroć. Dziewczęta spuściły oczy, zarumieniły się mimowolnie i spojrzały na siebie z niepokojem, pokazując sobie wzrokiem śpiącego misjonarza. 

- Siostro, on śpi - odezwała się cicho Róża. 

- Tym lepiej - odpowiedziała równie cicho Blanka - będziemy mogły przypatrzeć mu się. 

- Patrz tylko... jaka miła jest jego twarz... 

- Zdaje mi się, że to jego widziałyśmy we śnie... 

- Gdy mówił, że będzie się nami opiekował. 

- I teraz jeszcze nie zapomniał o nas. 

- Dobrze przynajmniej, że go widzimy... 

- Jak w więzieniu w Lipsku... owej czarnej nocy. 

- I tym razem znowu nas wyratował. 

- Gdyby nie on... dziś rano byśmy zginęły... 

- Ale, siostro, zdaje mi się, że w naszych snach twarz jego jakby jaśniała światłem? 

- Tak... ledwie mogłyśmy patrzeć na niego. 

- I nie był wtenczas tak smutny. 

- Ale, bo widzisz, wtedy przychodził z nieba, a teraz jest na ziemi. 

- A czy miał wtedy na czole tę ciemnoróżową pręgę? 

- Och! Nie, byłybyśmy ją spostrzegły. 

- A widzisz te blizny na rękach? 

- A! Więc jeśli został raniony... to nie jest aniołem? 

- Dlaczego tak myślisz, siostro? A może poniósł te rany, chcąc ochronić od nieszczęścia lub ratując osoby, które podobnie jak my były w niebezpieczeństwie? 

- Masz słuszność, gdyby się nie narażał na niebezpieczeństwo, ratując osoby, którymi się opiekuje, nie byłby tak piękny. 

- Jaka szkoda, że ma zamknięte oczy... 

- Jego spojrzenie jest tak dobre, tak tkliwe!

- Dlaczego nic nam nie powiedział o naszej matce? 

- Nie byłyśmy same... nie chciał...

- A teraz jesteśmy z nim same.

- A gdybyśmy poprosiły go, żeby nam powiedział... I siostry spojrzały na siebie naiwnie, jak gdyby zapytując się nawzajem, twarze ich pokrył lekki rumieniec, a dziewicze serca zaczęły bić mocniej pod czarnymi sukienkami.

- O mój Boże! Siostro, jak nam serca biją - rzekła Blanka - a jak nam miło! Zdawałoby się, że nas spotka jakieś wielkie szczęście.

I siostry zbliżyły się na palcach do krzesła, uklękły, jedna z prawej, druga z lewej strony młodego księdza.

Był to wdzięczny widok.

Podniosły oczy na Gabriela i rzekły cicho:

- Powiedz nam coś o naszej matce...

Misjonarz poruszył się lekko, otworzył oczy i nie pojmując jeszcze dobrze co widzi, doznał przez chwilę zachwytu na widok tych wdzięcznych postaci, które zwracały się do niego z gorącą prośbą.

- Kto mnie woła?... - rzekł, obudziwszy się i podnosząc głowę.

- To my! Blanka i Róża!

Teraz Gabriel poznał młode dziewczyny, które uratował.

- Moje siostry, wstańcie - rzekł - klęczy się tylko przed Bogiem...

Usłuchały i stanęły przy nim, trzymając się za ręce.

- Więc wiecie, jak mam na imię?... - spytał z uśmiechem.

- O! Nie zapomniałyśmy.

- A kto wam powiedział?

- Ty...

- Ja?

- Kiedy przyszedłeś do nas od naszej mamy...

- I powiedziałeś nam, że cię do nas posyła i że zawsze będziesz się nami opiekować...

- Ja, moje siostry... - rzekł misjonarz, nie pojmując, o czym mówiły. - Mylicie się... Dziś pierwszy raz widzę was...

- A kiedy się nam śniło?

- Tak, tak, przypomnij sobie! Widziałeś nas w naszych snach.

- W Niemczech, trzy miesiące temu, po raz pierwszy... Spójrz na nas!

Gabriel nie mógł się wstrzymać od uśmiechu wobec naiwnej prostoty Róży i Blanki, które prosiły, ażeby sobie przypomniał sen, które one miały, potem, coraz bardziej zdziwiony, spytał: 

- W waszych snach?

- Ależ tak, kiedyś udzielał nam tak dobrych rad... 

- Potem, kiedyśmy miały zmartwienie... w więzieniu... twoje słowa, które zapamiętałyśmy, pocieszały nas i dodawały odwagi. 

- A czy nie ty wyprowadziłeś nas z więzienia w Lipsku, podczas owej czarnej nocy... kiedyśmy cię nie mogły widzieć. 

- Ja...

- Któż by inny, jeśli nie ty, przybył na pomoc nam i naszemu przyjacielowi? 

- Mówiłyśmy mu, że ty go kochasz, bo i on nas kocha. 

- Dlatego dziś, podczas burzy, prawie nie bałyśmy się, bo spodziewałyśmy się ciebie. 

- Dziś rano, tak, moje siostry. Bóg mi użyczył łaski, posyłając mnie wam na ratunek. Płynąłem z Ameryki, ale nigdy nie byłem w Lipsku... Nie ja więc oswobodziłem was z więzienia... 

Powiedzcie mi, siostry - dodał z uśmiechem - za kogo mnie uważacie? 

- Za anioła, któregośmy już widziały we śnie i którego nasza matka zesłała z nieba, aby nas strzegł. 

- Moje kochane, jestem tylko zwykłym księdzem... Los zdarzył, że może jestem podobny do anioła, któregoście widziały we śnie i którego inaczej widzieć nie mogłybyście... gdyż nie ma aniołów, które moglibyśmy widzieć... 

- Nie ma widzialnych aniołów? - rzekły dziewczynki, smętnie spoglądając na siebie. 

- Nie, kochane siostry - rzekł Gabriel, biorąc ręce dwóch sióstr - sny... jak wszystko pochodzą od Boga... a ponieważ wspomnienie matki łączyło się z tym snem... tym droższy powinien on być dla was. 

W tej chwili drzwi się otworzyły i stanął w nich Dagobert. 

Aż dotąd sieroty, zajęte naiwną myślą, że opiekuje się nimi anioł, nie pomyślały, iż żona Dagoberta przybrała opuszczone dziecię, któremu na imię było Gabriel i które zostało misjonarzem. Chociaż żołnierz upierał się, że jego rana była tylko "białą raną" (jak mówił generał Simon), jednakże miejscowy chirurg opatrzył go starannie, czarna przepaska do połowy zakrywała mu czoło... Wchodząc do pokoju, mocno się obruszył, widząc, jak nieznajomy poufale trzyma ręce Róży i Blanki. Łatwo można wyobrazić sobie jego zdziwienie, kiedy dowiedział się, że misjonarz uratował dziewczęta i jego również usiłował ratować.Z rana, w czasie burzy, miotany falami, daremnie usiłując chwycić się brzegu i wyjść na skałę, żołnierz zaledwie dojrzał Gabriela w chwili, gdy ten, uratowawszy od śmierci sieroty, chciał także, ale za późno i jemu udzielić pomocy.Gdy później Dagobert znalazł sieroty w zamku, upadł, jak powiedzieliśmy, zemdlony, z utrudzenia i ze wzruszenia, tudzież z rany; wtedy też nie spostrzegł misjonarza. Stary weteran zaczął marszczyć siwe brwi pod czarną przepaską widząc, jak nieznajomy poufale rozmawia z Różą i Blanką, ale one wnet podbiegły ku niemu, rzuciły mu się na szyję i zaczęły okrywać dziecięcymi pieszczotami. Jego gniew wkrótce ustał, lecz wciąż jeszcze ponuro rzucał oczyma na misjonarza, który wstał, tak że mógł dobrze mu się przyjrzeć.

- A twoja rana? - spytała Róża z przejęciem - powiedz, nie jest chyba niebezpieczna?

- Czy boli cię jeszcze? - dodała Blanka.

- Nie, moje dzieci... to chirurg zawiązał mi ten bandaż, ja, choć miewałem głowę pokiereszowaną szablą, przecież nigdy się tak nie pieściłem, uważać mnie jeszcze będą za starego pieszczocha, a to tylko biała rana, a mam ochotę...

Sięgnął ręką do bandaża.

- Ależ daj pokój, nie ruszaj tego! - rzekła Róża, przytrzymując rękę Dagoberta.

- Czy ci nie wstyd... w tym wieku być tak niecierpliwym? - dodała Blanka.

- Dobrze, dobrze! Nie łajcie mnie już, zrobię, co chcecie... zostawię ten bandaż.

Potem, odprowadziwszy siostry do kąta salonu, rzekł po cichu, spoglądając z ukosa na księdza:

- Co to za jeden... co was trzymał za ręce, kiedym nadszedł... wygląda na księdza... Ale widzicie, moje dzieci, trzeba się strzec... gdyż...

- On?! - zawołały obie, zwracając się ku Gabrielowi - ależ gdyby nie on... już byśmy cię nie mogły ani widzieć, ani ściskać...

- Jak to? - zawołał żołnierz, nagle prostując się i patrząc na misjonarza.

- To nasz anioł stróż - rzekła Blanka.

- Gdyby nie on - rzekła Róża - zginęłybyśmy.

- On... to on... który...

Dagobert nie mógł mówić więcej.

Z sercem przepełnionym wdzięcznością, ze łzami w oczach, podbiegł do misjonarza i wyciągając do niego ręce, z niewymowną radością zawołał:

- Panie, tobie winienem życie tych dwojga dzieci... Wiem, tak jestem ci zobowiązany. Nie potrafię tego wyrazić, ale wdzięczność moja nie ma granic. 

Lecz nagle, przypomniawszy sobie coś, zawołał: 

- Ale pozwól... Czy, kiedym ja usiłował wygramolić się na skalę... czy to nie ty... wyciągnąłeś do mnie ręce... tak... twoje jasne włosy... twoja młodzieńcza twarz... tak, na pewno... to ty... teraz poznaję cię. 

- Na nieszczęście nie starczyło mi siły i z rozpaczy widziałem, jak spadłeś w wodę. 

- Naprawdę nie wiem, jak mam ci dziękować... prócz tego, co już powiedziałem - rzekł Dagobert ze wzruszającą prostotą. - Zachowując od śmierci te dzieci, więcej mi wyświadczyłeś, aniżeli byś mnie samemu ocalił życie... Ale co za odwaga!... Jakie serce - a taki młody!... 

Delikatny jak panienka - nie mógł się nadziwić starzec. 

- Jak to! - zawołała Blanka - nasz Gabriel i tobie pospieszył na ratunek? 

- Gabriel! - rzekł Dagobert, przerywając Blance i zwracając się do księdza: - Nazywasz się Gabriel? 

- Tak, panie...

- Gabriel! - powtarzał raz po raz żołnierz. 

- I jesteś księdzem? - dodał. 

- Księdzem misji zagranicznej. 

- A kto cię wychował? - spytał coraz bardziej zdziwiony żołnierz. 

- Zacna, dobra kobieta, którą szanuję jak najlepszą matkę... gdyż ulitowała się nade mną... opuszczonym dzieckiem i obchodziła się ze mną jak z własnym synem... 

Franciszka Baudouin... prawda?... - rzekł żołnierz, głęboko wzruszony. 

- Tak, panie - odpowiedział Gabriel, również wzruszony. - Lecz skąd wiesz o tym? 

- Żona żołnierza? - spytał Dagobert. 

- Tak, uczciwego żołnierza, który, z poświęceniem dla swego generała, pędzi teraz życie... daleko od żony... od syna... od mego drogiego brata... bo chlubię się tym, że go tak mogę nazywać! 

- Mego Agrykolę... moją żonę... kiedy ich opuściłeś?... 

- Jak to... więc to pan... byłbyś ojcem Agrykoli... A! Nie wiedziałem, jakie winienem dzięki Bogu! - rzekł Gabriel, składając ręce. 

- A moja żona... a syn - rzekł Dagobert drżącym głosem - jakże się miewają? Czy masz o nich wiadomości? 

- Te, jakie przed trzema miesiącami odebrałem, były jak najpomyślniejsze...

- Nie, to za wiele radości - zawołał Dagobert...

I więcej już nic nie potrafił powiedzieć, rozczulenie odebrało mu mowę, upadł na krzesło. Róża i Blanka nagle przypomniały sobie list, dotyczący znalezionego dziecka imieniem Gabriel, które żona Dagoberta wzięła do siebie i krzyknęły w uniesieniu:

- Nasz Gabriel jest twoim Gabrielem... to ten sam... jakie szczęście - zawołała Róża.

- Tak, moje dzieci, on jest zarówno wasz jak i mój!

Potem, zwracając się do Gabriela, dodał ze wzruszeniem:

- Daj rękę... daj rękę, moje nieustraszone dziecko... na poczciwość, mówię ci ty... bo mój Agrykola jest twoim bratem...

- Ach! Panie... tyle dobroci!...

- Tak, tak... i ty będziesz mi jeszcze dziękował... po tylu dobrodziejstwach, jakie nam wyświadczyłeś?

- A moja przybrana matka, czy wie o waszym przyjeździe? - rzekł Gabriel, aby uniknąć pochwał żołnierza.

- Pisałem do niej pięć miesięcy temu... ale donosiłem, że przybędę sam... dlaczego... później ci opowiem. Czy nadal mieszka przy ulicy Brise-Miche? Tam urodził się mój Agrykola.

- Tak, zawsze tam mieszka.

- W takim razie odebrała mój list, chciałem pisać do niej z więzienia z Lipska, ale nie mogłem...

- Z więzienia... byłeś pan w więzieniu?

- Tak, przybywam z Niemiec, Elbą i przez Hamburg i pozostałbym jeszcze dotąd w Lipsku, gdyby mi na pomoc nie przyszedł do więzienia diabeł... ale to dobry diabeł...

- Co chcesz przez to powiedzieć?...

- Ja sam sobie nie umiem wytłumaczyć... Te panienki - z uśmiechem wskazał Różę i Blankę - mówiły, że to lepiej ode mnie rozumieją, bo zawsze mi powtarzają: Anioł przybył nam na ratunek...

- Tak, Dagobercie, to był anioł.... Mówiłyśmy ci, że on nas uratuje, a ty nie wierzyłeś.

- Gabrielu... czekam na ciebie... - odezwał się. głos, na który misjonarz zadrżał.

Dagobert i sieroty obejrzały się...

Ponury zawył.

Był to Rodin; stał w drzwiach, prowadzących na korytarz. Twarz jego była spokojna, obojętna, rzucił szybko przenikliwym okiem na żołnierza i sieroty.

- Czego ten chce od ciebie? - szeptem zapytał żołnierz. 

- Jadę z nim - odpowiedział z żalem Gabriel. 

Potem, zwracając się do Rodina, dodał: 

- Przepraszam, zaraz będę gotów. 

- Jak to! Wyjeżdżasz? - zawołał Dagobert ze zdziwieniem - teraz, kiedyśmy się z sobą tylko co spotkali... O! Nie... ja ciebie nie puszczę... tyle ci mam do powiedzenia... to do ciebie mam tyle pytań. Pojedziemy razem... będzie nam raźniej! 

- To niemożliwe... On jest moim zwierzchnikiem... muszę mu być posłusznym. 

- Zwierzchnikiem?... A czemu on ubrany nie po waszemu?

- Nie jest obowiązany nosić duchownego ubioru. 

- No, kiedy nie jest w mundurze... a przecież do aresztu was nie wsadzają... to powiedz mu... 

- Proszę wierzyć, że gdybym mógł zostać, nie myślałbym o odjeździe. 

- Nie darmo jego twarz od razu mi się nie podobała - wyrzekł przez zęby Dagobert. Kiedy chcesz, to powiem mu, że bardzo zobowiązałby nas, gdyby zechciał odejść...- Daj pokój, proszę cię, nic nie mów, bo wszystko byłoby daremne - rzekł Gabriel. - Znam moje obowiązki... wola mego przełożonego jest moją wolą. Gdy przybędę do Paryża, odwiedzę cię jak również moją przybraną matkę i mego brata Agrykolę. 

- Ha! I ja byłem żołnierzem i wiem, co to subordynacja - odparł Dagobert - w nieszczęściu trzeba być cierpliwym. A więc pojutrze zobaczymy się... przy ulicy Brise-Miche, ja stanę w Paryżu jutro wieczorem, jak mnie zapewniają, a wyjeżdżamy natychmiast. Ale powiedz mi, więc to i u was, jak widzę, panuje karność? 

- Tak... wielka i surowa - odpowiedział Gabriel, tłumiąc westchnienie. 

- Ha! To... bądź zdrów... wkrótce zobaczymy się. Dzień prędko minie. 

- Bądź zdrów... - odpowiedział stłumionym głosem misjonarz. 

- Bądź zdrów, Gabrielu... - dodały sieroty ze łzami w oczach. 

- Bądźcie zdrowe, moje siostry... - rzekł. 

I wyszedł z Rodinem. 

W parę godzim później Dagobert i sieroty również opuścili zamek, udając się w podróż do Paryża. 

Dżalma pozostał w zamku, gdyż ciężko ranny, nie mógł jechać dalej... Metys Faryngea pozostał przy młodym księciu, nie chcąc opuścić swego współziomka. 

Koniec wersji demonstracyjnej.

CZĘŚĆ PIĄTA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ SZÓSTA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ SIÓDMA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ ÓSMA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DZIEWIĄTA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DZIESIĄTA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ JEDENASTA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TOM II

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ TRZECIA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ CZWARTA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ PIĄTA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ SZÓSTA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ SIÓDMA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ ÓSMA

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EPILOG

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej