Bolesław Prus

ZE WSPOMNIEŃ CYKLISTY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

ZE WSPOMNIEŃ CYKLISTY

Bolesław Prus

I

Najpierwej powiem słówko o naszym kasjerze, który potężny wpływ wywarł na moją przyszłość ukazując nowy cel, nową drogę w życiu!...

Ze względu na powierzchowność  — istnieje nie ulegające kwestii podobieństwo między naszym kasjerem a pokoikiem, w którym mieści się kasa. Dziwny ten związek spostrzegłem nie tylko ja, ale wszyscy moi koledzy z buchalterii, nawet wszyscy urzędnicy banku.

Pokój kasowy ma szarożółte tapety, szarożółtą podłogę i szarożółte przepierzenie, nasz kasjer ma szarożółtą twarz, szarożółte kępki włosów i żółtawe oczy. W pokoju znajdują się dwie szafy ogniotrwałe koloru brązowego i popielate chodniki na podłodze; nasz zaś kasjer nigdy inaczej nie ubiera się  - tylko w brązowy surdut i popielate spodnie. Żelazny kufer podręczny, w którym leżą pieniądze na wydatki bieżące, jest polakierowany na zielono; podobnież kamizelka, którą nasz kasjer nosi na codzień, ma także kolor zielony.

Jeżeli dodam, że sufit kasy jest biały, bez żadnych upiększeń, a wierzch głowy naszego kasjera jest łysy, bez radnych dodatków, że oba okna pokoju są zakratowane i oba oczy kasjera zabezpieczone okularami, to już chyba nikt mnie nie posądzi o przesadę w upatrywaniu podobieństwa między kasjerem i pokojem.

Nie jest to akurat to samo - ale coś jest. 

Obok nieskazitelnej uczciwości pan kasjer odznacza się rozumem i energią. Tylko raz w życiu wypłacił jakiemuś aferzyście o pięćset rubli za dużo, lecz w parę minut spostrzegł omyłkę, wybiegł za filutem i tak serdecznie przemówił do jego uczuć czy rozsądku, że pięćset rubli odzyskał. Obok tych jednak zalet ma wadę: jest złośliwy jak grzechotnik.

Zresztą  — nie będę robił ceremonii, bo chyba nikt nie domyśli się, o kim mówię... Otóż  — w oczach naszego kasjera wszyscy ludzie są albo już gotowymi złodziejami, albo — kandydatami na złodziejów.

Jeżeli interesant przychodzi z pieniędzmi — pan kasjer podejrzewa go o zamiar podsunięcia fałszywych banknotów... Jeżeli zaś interesant bierze pieniądze, pan kasjer traktuje go jak rabusia... No, a gdy przyjdzie wypłacać miesięczną pensję urzędnikom banku!... No, a jeżeli kogo bieda zmusza do żądania zaliczki!... Wtedy proszę zobaczyć, jak panu kasjerowi błyszczą oczy, drżą ręce, wykrzywiają się usta...

Powiem krótko: człowiek ten na każdego pierwszego mógłby mieć po kilka awantur, gdyby... nie był kasjerem!... Jego władza nad ogniotrwałymi kasami i żelaznym kufrem, jego ciągłe, codzienne, od rana do wieczora przestawanie z setkami tysięcy rubli; jego możność udzielania albo odmawiania zaliczek robią go wyższym od wszystkich innych urzędników bankowych, robią go nietykalnym, nieodpowiedzialnym... Każdy z nas wszedłszy do kasy na sam widok kasjera czuje się sparaliżowany: więc nie uważa jego drgających ust i rzucania papierami, nie słyszy rumotu odpychanych krzeseł, otwieranego i zamykanego kufra, nawet nie myśli o niczym, chyba o tym, ażeby jeszcze bardziej nie rozgniewać pana kasjera, gdyż o podobaniu mu się, a choćby o uspokojeniu go mowy być nie może.

Od dwudziestu lat jak pan kasjer urzęduje u nas, tylko dwóch urzędników cieszyło się jego względami. Toteż jeden z nich został wicedyrektorem naszej filii, a drugi - dyrektorem towarzystwa ubezpieczeń i każdy ma dziś po kilkanaście tysięcy rubli rocznie!

A teraz — czy uwierzy kto, że ja, ja, który to opowiadam, ja jestem trzecim, który posiadał  — nie powiem: wzglądy pana kasjera, bo do tego bardzo daleko, lecz posiadałem — coś, jakby cień  — obietnicy — na życzliwość  — w późniejszych czasach. Trudno też dziwić się, że kilka ciepłych zdań wypowiedzianych przez takiego człowieka wpłynęło na całą moją przyszłość, otworzyło przede mną nowe widnokręgi życiowe.

Kiedy 5 sierpnia w południe zaszedłem do kasy, nasz kasjer kończył  śniadanie składające się, jak zwykle, z herbaty i bułeczki z szynką.

W pierwszej chwili pan kasjer udał, że mnie nie widzi, i — bardzo powoli — dopijał herbatę.

Następnie wytarł palce w bibułę i rzucił ją do kosza, a pustą szklankę wystawił na zewnątrz drucianego przepierzenia kasy. Potem z głębokiego kufra wydobył garść banknotów i koszałkę ze złotem, a nareszcie sięgnął na półki i między papierami wyszukał kartkę, którą wysunął do mnie przez okienko.

- Podpisać!... - rzekł.

Podpisałem: Anastazy Fitulski odebrał miesięczną pensję.

- Złotem czy papierami?... - zapytał kasjer.

- Tym i tym, jeżeli pan łaskaw - odparłem. Zaczął szybko liczyć, a jego żółte, hakowate palce biegały po pieniądzach jak po klawiszach fortepianu.

- Sto... sto siedemdziesiąt pięć... sto osiemdziesiąt... Proszę... - mówił kasjer. - Oto urzędnik!... Piątego sierpnia odbiera pieniądze za lipiec... No, ale na takiego jednego mogę wymienić dziesięciu innych, którzy w sierpniu wzięliby pensję nawet za październik, gdyby znalazł się głupiec skory do zaliczenia!... Kanalie!...

- Może pan kasjer raczy przyjąć sześćdziesiąt rubli do mego fundusiku?... - wtrąciłem nieśmiało. 

— Sześćdziesiąt?... — zapytał. — W zeszłym miesiącu odłożyłeś pan pięćdziesiąt i razem masz około dwu tysięcy. Młody chłopak, lat trzydziestu, pobiera sto osiemdziesiąt rubli miesięcznie i odłożył ze dwa tysiące gotówką. Ale inni w tym wieku, jeżeli dobrze pójdzie, umieją narobić ze dwadzieścia tysięcy rubli długu... Kanalie!... Ileż, u diabła, wydajesz pan na siebie? — zapytał wypisując kwit na złożone sześćdziesiąt rubli.

— Panu kasjerowi powiem jak ojcu — odparłem wzruszony pochwałami. — Na mieszkanie (dwa skromne pokoiki) wydaję dwadzieścia pięć rubli miesięcznie; żywność zaś z cukierniami i restauracjami (bo i tam człowiek niekiedy zabłądzi) kosztuje około trzydziestu pięciu rubli... No, a praczka, usługa, obuwie, odzież  — nie przekraczają czterdziestu rubli na miesiąc... Razem sto rubli, do których przybywa pięćdziesiąt lub sześćdziesiąt odkładanych na oszczędność...

— A resztę wydaje się na dziewczęta?...

— Boże uchowaj!... — zawołałem.

- Nie wmawiaj pan we mnie, że jesteś  świętym!... - wybuchnął kasjer.  - Ja przecie wiem, choćby z praktyki pańskich kolegów, co kosztują znajomości z damami...

- Boże uchowaj, panie kasjerze  - odpowiedziałem kłaniając się. -  Świętym w rzeczy samej nie jestem, ale... Dla kobiety szlachetnej... dla kobiety szlachetnie myślącej wystarczy bukiecik... pudełeczko cukierków...

- A tak, wystarcza, bo za resztę płaci mąż... - mruknął kasjer. - Niech was diabli porwą  - kanalie!... Kradnie z cudzego ogrodu i na tym robi oszczędności!...

Na łyse czoło wystąpiły mu krople potu, a chude palce zginały się i prostowały jak szpony tygrysa. Źle mówię  - szpony. Są to bowiem najdoskonalsze narzędzia do rachowania, które pan kasjer zanurza w stos banknotów albo w skrzynię metalowych pieniędzy i prawie nie myląc się wydobywa tyle, ile z góry zapowiedział.

Tymczasem kasjer zapisał coś w małej książeczce i znowu mówił podrażniony:

— Kwiateczki i cukiereczki... Bodaj was paraliż tknął... Tak dłużej być nie może!... Jesteś pan za uczciwy i za mądry, ażeby polować do współki z bandą  łajdaków na cudze żony... Kto ma trzydzieści lat, parę tysięcy zaoszczędzonych, sto osiemdziesiąt rubli pensji miesięcznej i najlepsze widoki na awans, słyszy pan?... awans pana czeka... Możesz pan dojść nawet w naszym banku do trzech i czterech tysięcy rubli rocznie... Otóż, kto posiada takie warunki, nie powinien złodziejskim trybem sięgać do cudzych kas, ale jak przystało na porządnego człowieka i obywatela, ożenić się...

— Która by mnie tam panna zechciała?... — szepnąłem. I w tej chwili przyszła mi na myśl panna Pelagia, córka naszego kasjera, osoba młoda, posażna i nadzwyczaj ukształcona, która wprawdzie miała nieco wypukłe oczy, ale za to włosy do samej ziemi.

— Co pan pleciesz — zawołał kasjer — która by cię zechciała?... Każda zechce, jeżeli ma w głowie rozum, a nie stare gazety!... Chłop trzydziestoletni, blondyn, oczy niebieskie, zbudowany jak szafa ogniotrwała... Odebrał wykształcenie ogólne i fachowe, praktykował za granicą, w dodatku - cyklista... Czego, u diabła, chcesz pan więcej?...

Przyznałem w duchu, że typ, który pan kasjer odmalował z takim przejęciem, najzupełniej odpowiada memu ideałowi porządnego człowieka i buchaltera. Bo naprawdę, czy może być coś więcej interesującego jak dobrze zbudowany blondyn, cyklista, z niebieskimi oczyma, niezłą pensją i widokami na przyszłość?

Tymczasem pan kasjer, układający papiery sturublowe, dwudziestopięciorublowe i dziesięciorublowe - mówił już spokojniejszym głosem:

-   Świat jest to księga główna, w której każdy ma swój rachunek. Urodziłeś się, czyli - dostałeś  życie i rodziców, a więc — zapisać mu to na stronie: winien. Pracują nad twoim — wychowaniem, jedzeniem, ubraniem, mieszkaniem, ażebyś miał syto, ciepło i przestronno — znowu pisać mu po stronie: winien. Potem, choć miliony innych siedzą w domu, pan dobrodziej jedziesz za granicę, tam kształcisz się dalej, widujesz piękne krajobrazy i mądre obyczaje, więc — znowuś winien. Nareszcie wracasz do kraju i nie sfatygowawszy się zbytecznie, dostajesz wyborną posadę, płacisz za mieszkanie dwadzieścia pięć rubli, kiedy inni psiej budy nie mają nad głową, a na jedzenie wydajesz trzydzieści pięć rubli, kiedy inni muszą poprzestać na sześciogroszowych obiadach; więc znowu i to trzeba zapisać po stronie: winien...

Za pozwoleniem!... — nagle wykrzyknął kasjer uderzając pięścią w stół. — Winien... winien... ciągle winien... Hola, mój panie!... Trzeba nareszcie coś zapisać na stronie: m a, a więc przede wszystkim — ożenić się... Tobie dali życie, więc i ty daj życie... Ty miałeś rodziców, więc i twoim dzieciom musisz dać legalnych rodziców... To darmo... Nie można domu podrzutków zapełniać buchalterowiczami...

W miarę jak słuchałem, coraz jaśniej przed oczyma duszy zarysowywała mi się inteligentna twarz, wypukłe oczy i prześliczne włosy panny Pelagii. Uczułem lekki zamęt w głowie, przyjemne ciepło w sercu i sam nie wiedząc, co robię, wyciągnąłem przez okienko w drutowanym przepierzeniu rękę do zacnego kasjera. Ale on - nagłym odruchem - cofnął się i drapieżnymi palcami zasłonił koszałkę ze złotem.

Ruch ten trwał sekundę, może pół, ale było go dosyć dla wywołania zupełnej reakcji w mojej duszy. Jak zdmuchnięta świeca - zgasła wdzięczność, którą przed chwilą uczułem dla zacnego kasjera. Jego mechaniczna troskliwość o bankowe pieniądze wydała mi się prostactwem, a panna Pelagia, pomimo olbrzymiej inteligencji i jeszcze większych włosów, przerobiła się w mojej wyobraźni na osobą  — w całym znaczeniu brzydką.

Jednym słowem, instynktowy odruch, za który nasz bank powinien był dać gratyfikację panu kasjerowi — zabił go w mojej opinii. A jednak nie dawniej jak przed kilkunastoma sekundami byłem gotów... zostać jego zięciem!...

No, zaraz zięciem!... Tak się tylko mówi... W każdym razie, o ile pochwały kasjera bardzo podniosły w moich oczach jego samego i jego córkę, o tyle zabezpieczanie kilkudziesięciu sztuk złota przed moją wyciągającą się ręką obrzydziło mi ich oboje.

Muszę dodać, że pan kasjer w jednej chwili oprzytomniał, może nawet zmieszał się i mocno ściskając mnie rzekł:

— Już pan chce odejść?... A ja mam jeszcze z kwadrans czasu...

— Ale ja nie mam — odpowiedziałem tak oschłym tonem, że aż samemu zrobiło mi się przykro. Obrażać ojca dzieciom, starszego człowieka, kasjera!...

Powróciłem do swego biura, ażeby do piątej po południu zapisywać po stronie lewej, co nasz bank jest winien, a po prawej, co m a. Ale robota szła mi nieenergicznie, gdyż spoza artykułów buchalteryjnych coraz to wysuwało się pytanie kasjera: dlaczego się nie żenię?...

To prawda: dlaczego ja dotychczas nie pomyślałem o ożenieniu się? Przecież chyba znalazłbym panienkę młodą, ładną, ukształconą, nawet posażną, a przynajmniej nie wymagającą zbytków. Czy może mam serce zdrewniałe?...

Eh!... co tu dużo gadać. Wszyscy moi koledzy wiedzieli, że dla płci pięknej mam serce raczej za miękkie aniżeli zbyt twarde.

Już nie mówię o tym, że każda choć trochę przystojniejsza dama z bliżej znajomych robi na mnie piekielne wrażenie. Ale niech tylko zabaczę na ulicy jakąś obcą, byle ładniejszą buzię albo zgrabniejszą figurkę, a natychmiast tracę spokój i jestem gotów za nią iść  — bodajby na koniec świata!

Z tego przekonać się można, że ja lubię... co to lubię?... że ja uwielbiam płeć piękną. A jeżeli dotychczas nie pomyślałem o ożenieniu się, to chyba dlatego, że tak mnie czaruje ogół kobiet, iż  żadną pojedynczą zająć się nie miałem czasu. I dopiero słowa kasjera obudziły mnie z zahipnotyzowania.

Gdyby nie wypadek z koszałką, może w tej chwili poważnie myślałbym o zbliżeniu się do panny Pelagii, choćby przez wdzięczność dla jej ojca za pochwały, jakich mi nie skąpił, i za zwrócenie uwagi na potrzebę zmiany stanu. Ale teraz... Nie mogę ofiarować moich uczuć córce człowieka, który choćby przez chwilę... przez sekundę... zasłaniał przede mną koszałkę z imperiałami jak przed złodziejem!

Zresztą  - czy w Warszawie jest tylko jedna panna Pelagia i jej wypukłe oczy!...

A na przykład panna Henryka?... Jasna blondynka, może trochę za niska i za blada, ale jakie dystyngowane ruchy, jaka słodycz w obejściu, a jak gra na fortepianie!... Trudno ją nazwać doskonałą pięknością, jest tylko przystojną; lecz będzie miała ze trzydzieści tysięcy rubli posagu, ma zacnych i ustosunkowanych rodziców tudzież brata Włodka, który wprawdzie jeszcze nie zajął wybitniejszego stanowiska między ludźmi, ale już obraca się w wytwornych towarzystwach.

Tego samego dnia złożyłem wizytę w domu panny Henryki, której nie widziałem od dwóch miesięcy; zaproszono mnie na herbatę i - od tej pory - przynajmniej dwa razy na tydzień odwiedzałem moją najukochańszą, moją jedyną, moją przyszłą...

Moja przyszła... O boskie słowa!...

Czułem, że z każdą wizytą odkrywam w Henrysi jakąś nową zaletę. Cóż to za anielska łagodność... Jednego dnia, przy kolacji, dziewczyna usługująca wylała jej na błękitną sukienkę całą szklankę herbaty. Henia żeby drgnęła. Nic, tylko zarumieniła się i rzekła cichym, słodkim głosem:

— Jakaś ty nieuważna, Marysiu!...

Jestem pewny, że sukienka była warta ze dwadzieścia rubli i że panna Henryka miała ją na sobie ze trzy, może ze cztery razy... Złota dziewczyna!...

Nie będę ukrywał: zakochałem się na śmierć. We wtorki i soboty prawie nie mogłem doczekać się wieczora; na wizyty szedłem z przyśpieszonym biciem serca; drżałem, ażeby nie zobaczyć, że jest ciemno w oknach ich mieszkania, a ile razy spotkałem się z moją serdeczną przyjaciółką, panną Karoliną, rozmawiałem z nią  - tylko o Heni. Czasem aż uśmiechała się poczciwa Karolcia z moich zapałów i nadziei.

Na domiar szczęścia Henia grała na fortepianie jak uczennica Wortha ... przepraszam!... Rubinsteina ... Pewnego dnia, było to na siódmej wizycie, panna Henryka uszczęśliwiła mnie mazurkami Szopena. Włodek, jej brat, rozwaliwszy się na fotelu, niby czytał  „Figaro" , ale zapewne drzemał; ja zaś stojąc za krzesłem panny Henryki przewracałem nuty.

Nagle, gdy zapatrzyłem się w jej zgrabne rączki, jasne włosy i szyjkę z kości słoniowej, ogarnęła mnie taka tęsknota do przyszłego szczęścia, że pochyliwszy się nad jej ramieniem rzekłem półgłosem: 

— Przez całą wieczność chciałbym słuchać tej muzyki i przewracać nuty...

Moja złota... moja jasna... omyliła się o pół taktu, a w tej chwili drzemiący Włodek rzucił gazetę, ziewnął i zapytał:

— Heńka... a co on tobie chce przewracać?

— Nuty... — odparła moja słodka i znowu omyliła się o pół taktu.

Włodek przeciągnął się jak oryl i rzekł:

— Wiesz co, Nastek?... Zostań introligatorem i wynajmij pod nami mieszkanie na warsztat... a będziesz mógł przewracać kartki oprawianych książek i słuchać, jak Henia gra.

Dowcip był tak niesmaczny, że chciałem wzruszyć ramionami. Zanim jednak zdążyłem wykonać ten zamiar, panna Henryka wybuchnęła nagle śmiechem i zerwawszy się od fortepianu wybiegła do drugiego pokoju.

Osłupiałem. Jak to, ona, ta ubóstwiana, ta słodka, ta moja... śmieje się z grubiańskiego konceptu swego brata?...

Dla przyzwoitości posiedziałem jeszcze kilka minut i nawet uprzejmie rozmawiałem z Włodkiem udając, że nie spostrzegłem nic niewłaściwego. Ale gdy znalazłem się na ulicy, przy ponurym świetle gazowych latarń starego systemu, pod jesiennym deszczem, w sercu moim zaszła piorunująca zmiana.

„Więc to tak?... - myślałem drżąc z oburzenia. - Ja ją kocham, ja ją ubóstwiam, ja w mej duszy stawiam jej ołtarze, ja pragnę dla mej życie poświęcić, a ona - drwi ze mnie?... Więc tylko wówczas miałbym prawo słuchać jej muzyki, gdybym mieszkał pod ich lokalem?..."

Pomimo piekła w mózgu czułem, że namiętność wypływa ze mnie jak gorąca woda z samowaru, który się rozlutował. Co ja, u licha, upatrzyłem w tej dziewczynie?... Piękność nieosobliwa, biust żaden, posag ot taki sobie... A w dodatku brat wałkoń i karciarz, za którego ojciec już kilka tysięcy rubli długów zapłacił. Noga moja nie postanie więcej w tym domu.

II

Cóż to za różnica między panną Henryką, rozkapryszoną dyletanką, a na przykład — choćby panną Karoliną... Panna Karolina nie gra na fortepianie, bo nie ma na to czasu, bo ona, biedaczka, za pomocą lekcji musi uzupełniać skromne dochody swej matki.

Idealna istota! Poznałem się z nią przed dwoma laty w niezwykłych warunkach. Pewnego dnia otrzymałem list podpisany przez Karolinę X, w którym korespondentka zapytuje, czy nie zechciałbym udzielać jej lekcyj buchalterii... Ponieważ adres był podany, więc zamiast odpisywać, sam poszedłem z odpowiedzią. W mieszkanku szczupłym, ale czyściutkim, zastałem przyjemną staruszkę, która usłyszawszy moje nazwisko przywitała mnie z pewnym zakłopotaniem.

- Mówiono, że pan jest... starszy - wymknęło się jej i kłopot wobec mnie zdawał się wzrastać.

Szczęściem, w tej chwili otworzyły się drzwi i stanęła w nich młoda osoba, na widok której - znowu ja uległem atakowi nieśmiałości. Proszę sobie wyobrazić wysoką brunetkę, śniadą, z rysami greckiego posągu, z oczyma... ach! te oczy... i z tak pięknym, tak rzewnym głosem kontraltowym, że we mnie serce drgnęło jak kwiat w promieniach słońca. To właśnie była ona, moja przyszła uczennica, panna Karolina!

Ponieważ panna Karolina nie podzielała obaw matki z powodu mego wieku, zatem - rozpocząłem wykłady buchalterii, a po trzydziestu lekcjach (nie miałem powodu śpieszyć się) moja piękna uczennica wcale dobrze zgłębiła tajniki naszej wiedzy. Czy w ciągu tego czasu  nie kochałem się w niej? Albo ja już pamiętam!... W każdym razie musiała to być miłość bardzo dyskretna. Ja, skromny urzędnik banku, jeszcze nie mogłem myśleć o zapewnieniu sobie raju na ziemi, a ona, panna Karolina, opancerzyła się tak lodowatym spokojem, że brakło mi odwagi nawet do tych niewinnych umizgów, jakich dobrze wychowany młodzieniec ma poniekąd obowiązek dopuszczać się wobec pięknej kobiety.

Lekcje nasze skończyły się, moja pełna zdolności uczennica nie otrzymała posady buchalterki, którą jej obiecywano, i musiała wziąć się do wykładania arytmetyki panienkom. Ale sympatia między nami została. Widywaliśmy się rzadko, lecz gdy zobaczyliśmy się, ja zawsze opowiadałem pannie Karolinie o moich projektach lub awansach, a ona patrzyła na mnie cudnymi, czarnymi jak otchłań oczyma i... Albo ja wiem, o czym ona myślała? Może dziwiła się, że na klęczkach nie błagam o jej rączkę i serce pełne tajemnic?

Taką była osoba, co mówię: osoba?... Taką była niebianka, do której zwróciłem uczucia po katastrofie z panną Henryką i jej obrzydliwym braciszkiem.

Kiedy złożyłem pannie Karolinie pierwszą poważną wizytę, spostrzegłem na jej rzęsach bogini jakby ślady łez. Czcigodna matka również wyglądała na strapioną. Mimo to obie damy przyjęły mnie bardzo serdecznie, a ja przysiągłem w duchu, że - kapłanką mego rodzinnego ogniska będzie - albo Karolina, albo - żadna!...

Gdy po herbacie wracałem do domu, przyszło mi na myśl, że szlachetne te kobiety muszą być w pieniężnych kłopotach. Wówczas wykonałem drugą przysięgę, że dopóty nie oświadczę się pannie Karolinie, dopóki nie wzrosną moje dochody i oszczędności.

Los był na mnie łaskaw, w tej bowiem epoce zachwiała się duża fabryka (firmy nie wymienię). Właściciele przystąpili do likwidacji interesu, a mnie powierzono sprawdzenie rachunków. Napędziło mi to niezły dochód, ale i niemało roboty. Zarzuciłem rower, co dzień przez siedem miesięcy pracowałem od siódmej do jedynastej wieczór, a nieraz przez całą niedzielę. Pracodawcy zachwycali się moją robotą, w banku co miesiąc składałem po sto pięćdziesiąt rubli oszczędności, ale z panną Karoliną, a raczej — z moją wymarzoną, z moją uwielbianą Karolcią widywaliśmy się bardzo rzadko. Jej, naturalnie tymczasem, wystarczały moje spojrzenia, w których starałem się wypowiedzieć wszystkie uczucia i nadzieje, a ja musiałem kontentować się zagadkowym uśmiechem mojej najdroższej.

Pomimo nieszczęsnych spotkań miłość moja rosła niby kapitał na procencie składanym, i to bardzo wysokim. Doznawałem wobec niej jakiegoś tkliwego poddania się, jakiejś wstydliwości, jakiejś wdzięczności dla tej mojej ukochanej, a jednocześnie pragnąłem dokonać niezwykłego aktu poświęcenia. Ale ponieważ w Warszawie trudno zostać bohaterem, więc obmyśliłem inny szlachetnej ofiary. Postanowiłem, gdy skończy się likwidacja fabryki, prosić pannę Karolinę o rękę, a gdy zostanę przyjęty, pomówić na osobności z czcigodną matką i... doręczyć jej - z zebranego przeze mnie fundusiku - dwa tysiące rubli na wyprawę dla Karolci...

„Pani - miałem zamiar powiedzieć do szlachetnej kobiety - wiem, że znajdujecie się chwilowo w trudnych warunkach; a ponieważ mogłoby to wpłynąć na opóźnienie mego ślubu z panną Karoliną, na opóźnienie mego najwyższego szczęścia na tej ziemi, więc... (tu zadrżałby mi głos). Więc niech pani zrobi mi łaskę i pożyczy ode mnie te oto dwa tysiące rubli..."

Po bladej twarzy staruszki w białym czepeczku spłynęłoby kilka łez... Ja podając kopertę z pieniędzmi przykląkłbym... Ona, po chwilowej walce z sobą, wzięłaby kopertę, położyłaby ją niedbale na stoliku i odparłaby, z trudnością powstrzymując się od płaczu: 

„Jesteś najszlachetniejszym z ludzi, panie Anastazy. Takim poznałam cię od razu..."

Moje widzenie było tak piękne, że sam czułem łzy wzbierające pod powiekami. Jedno tylko zatruwało mi spokój: oto myśl, że — zacna staruszka zostawi pieniądze na stoliku aż do jutra, a tymczasem służąca, brudny kocmołuch z ponurym wejrzeniem, może je ukraść...

Kiedy pewnego dnia, w styczniu, wpadłem na chwilę do drogich pań, Karolcia, moja Karolcia, wybierała się na jakiś familijny wieczorek. Miała suknię barwy jasnopomarańczowej, a w kruczych włosach —  żółtą różę. Była tak piękna, tak piękna... że chciałem upaść jej do nóg. Pohamowałem się jednak i tylko szepnąłem:

— Za kilka miesięcy będę miał coś do powiedzenia pani...

— Czy o sobie? — zapytała rumieniąc się.

— Tak — odpowiedziałem i spojrzałem na nią wzrokiem, w którym wyraziły się wszystkie moje pragnienia i tęsknoty.

- Więc może i ja za kilka miesięcy będę miała co do powiedzenia o sobie - szepnęła.

„Aniele!..." - chciałem zawołać, ale pohamowałem się i wybiegłem z pokoju. Pomimo to zrozumiałem, żem się prawie oświadczył i że prawie zostałem przyjęty.

„O ty droga... o ty słodka... o ty moja!..."

W kwietniu rachunki likwidującej się fabryki zbliżały się do końca, a już miałem w banku trzy tysiące dwieście siedemnaście rubli z kopiejkami. Czułem się jednak zmęczony; źle sypiałem, traciłem apetyt, niekiedy myliłem się w dodawaniu, z trudnością przychodziło mi skupić uwagę... Zrozumiałem, że buchalter nie może pracować przez jedynaście godzin na dobę.

Lecz jeżeli nie będę pracował jedynaście godzin na dobę, jeżeli nie wyrzeknę się roweru i orzeźwiających wycieczek za miasto, w takim razie nie będę miał trzech tysięcy rubli rocznie i - nie wykarmię rodziny. Trzeba, dopóki nie awansuję, prowadzić dom z wielką oszczędnością... Obawiam się, czy nawet droga Karolcia nie będzie musiała jeszcze rok.. dwa.. udzielać lekcyj?...

Męczony przez takie troski poszedłem do ukochanej dziewczyny pojmując, że ulegam zdenerwowaniu i że byłem spojrzał na Karokię, odzyskam odwagę. Idąc zaś myślałem:

„Po co mam jej dawać aż dwa tysiące na wyprawę?... Wszak jeżeli dam tysiąc pięćset rubli, to w zamian na zagospodarowanie się będziemy mieli przeszło tysiąc siedemset?... Po co uboga panienka, nauczycielka, miałaby aż dwa tysiące rubli wydawać na fatałaszki?... Kiedy się nareszcie stanowczo oświadczę (musi to nastąpić niedługo, ponieważ obiecałem jej za kilka miesięcy...), kiedy się oświadczę, wezmę którego dnia z kasy tysiąc pięćset rubli, włożę w grubą kopertę, pójdę do szanownej matki i powiem:

„Droga pani... droga matko... ponieważ możecie kłopotać się wyprawą panny Karoliny, więc — oto skromna sumka..."

Szlachetnej kobiecie poczną drgać usta ze wzruszenia, na rzęsach pokażą się  łzy... Potem staruszka odetchnie głęboko i powie cichym głosem:

„Taki człowiek jak ty, panie Anastazy, nie mógł inaczej postąpić..."

W tej chwili stanąłem pode drzwiami ich mieszkanka na drugim piętrze i zadzwoniłem. Pomimo ósmej godziny wieczór Karolci jeszcze nie było. Witając się z matką spostrzegłem, że zacna staruszka ma nową, czarną suknię i jest ożywiona: a może tylko światło lampy takie blaski rzuciło na jej zwiędłe oblicze.

- Panny Karoliny nie ma? - zapytałem trochę poirytowany.

- Od dwóch dni biega za sprawunkami - odpowiedziała staruszka uśmiechając się tajemniczo.

„Za sprawunkami?... - pomyślałem. - Skądże one mają pieniądze?... Chyba zaciągnęły pożyczką na rachunek moich tysiąca pięciuset rubli?..."

Nie podobało mi się to. A tymczasem staruszka wciąż robiła miny tajemnicze, oczywiście chcąc rozbudzić we mnie ciekawość.

Ale mnie w tej chwili dręczyła myśl: czy nie byłoby stosowniej przeznaczyć na wyprawę Karolci tylko — tysiąc rubli?... W takim bowiem razie mielibyśmy na przetrzymanie trudnych czasów dwa tysiące dwieście siedemnaście rubli, a może i więcej z tym, co jeszcze uda mi się zaoszczędzić.

Nareszcie powściągliwość staruszki wyczerpała się i zacna kobieta poczęła mówić zniżonym głosem:

— No, przed panem zdradzę sekret, bo pan był zawsze najlepszym przyjacielem. Wie pan, że Leon przyjechał?...

— Któż to jest? — zapytałem oschle, odgadując, że tym Leonem może być jakiś nie znany mi braciszek panny Karoliny, który przed laty gdzieś się podział, lecz obecnie, gdy siostra ma szansę wyjścia za mąż, wrócił, ażeby zamieszkać u szwagra... Ale ja się z nim prędko załatwię...

- Cóż to za Leon?

- Pan nie wie?... - zdziwiła się staruszka. - Przecież to narzeczony Karolki... Kochają się od pięciu lat.

„Wielki Boże!... - pomyślałem - więc od pięciu lat serce panny Karoliny należało do innego!..."

Byłem tak spiorunowany, że nie odezwałem się. Staruszka uważała to za podnietę do dalszych wyjaśnień.

- Już pięć lat - mówiła - ciągnie się romans, który mnie nawet gniewał. Zaręczyli się, potem zerwali, potem on zasypywał ją listami, a ona przez parę lat milczała, a potem oboje nie odzywali się do siebie, ale ja czułam, że poza tymi gniewami tleje dawna miłość.

Od czterech lat Leon jest dyrektorem jakiejś wielkiej kopalni w Rosji, zapomniałam gdzie to... Ma około dwudziestu tysięcy rubli rocznie i kilkadziesiąt tysięcy w akcjach tej kopalni... Kupił dla Karoli prześliczne brylanty, a zegarek!... Co zaś najważniejsze, dał jej na domowe drobiazgi sześć tysięcy rubli przypominając, że fortepian Blüthnera sam kupi.

Ślub ma odbyć się w tym tygodniu — ale zupełnie cichy; nawet z najbliższej rodziny nikt nie będzie — zakończyła staruszka, jakby dla dowiedzenia, że nie dość jest wbić człowiekowi rozpalony nóż w serce — ale trzeba go jeszcze parę razy wykręcić.

III

Co na te nowiny odpowiedziałem?... czy pożegnałem matkę panny Karoliny?... w jaki sposób znalazłem się na ulicy?... Alboż ja wiem!... Straszne to nieszczęście, gdy kobieta ukochana przez nas wychodzi za innego; lecz cóż wyrówna bólowi, gdy ten inny ma dziesięć razy większe dochody aniżeli my i gdy ukochana pod żadnym względem nie potrzebuje żałować tego, że nas zdradziła!

Na majowym niebie wznosił się pełny księżyc. Gdym spojrzał na niego, przyszło mi na myśl dwadzieścia tysięcy rubli rocznie i wydawało mi się, że człowiek, który ma podobne dochody, o tyle wyżej góruje nad moimi nędznymi dwoma tysiącami, o ile ten księżyc wyżej wznosi się ponad dachy domów.

Oto są niesprawiedliwości społeczne: szczęśliwy burżuj łupi dwadzieścia tysięcy rubli za to, że Pan Bóg stworzył rudę  żelazną, a inteligentny proletariusz ledwie wypracuje dwa tysiące! Jeden usycha z miłości przy kobiecie ucząc ją buchalterii; drugi bierze całą na własność i będzie wyrabiał z nią, co tylko mu się podoba.

Blisko do północy tułałem się po ulicach, chwilami nie wiedząc, gdzie jestem. Potem wróciłem do domu, ległem na łóżku, ale sen uciekł z mojej sypialni. Przypomniałem sobie krucze włosy, śniadą cerę, kontraltowy rzewny głos panny Karoliny, a nade wszystko jej oczy... oczy pełne tajemnic!...

Ale kiedy na dnie tych tajemnic ukazał się cień męski z dwudziestoma tysiącami rubli dochodu i stosem akcyj przynoszących ogromną dywidendę, kiedy przypomniałem sobie, że ona, Karolina, od pięciu lat kochała ten cień i marzyła o nim podczas moich wykładów buchalterii i nawet wówczas, kiedy ja zabijałem się pracą dla niej, ogarnęła mię złość i zacząłem układać plan zemsty.

Był on rzeczywiście piekielny, choć bardzo prosty. Miałem zamiar zdusić w sobie nie tylko miłość, ale i ambicję, zapoznać się z przyszłym mężem Karoliny i prosić go (słyszycie, ja miałem prosić jego!...) — o posadę buchaltera przy kopalni, w której był dyrektorem. Osiadłszy zaś tam i gruntownie zapoznawszy się z biegiem interesów miałem, niby Konrad Wallenrod, wykryć nadużycia, których niewątpliwie dopuszczał się  ów pan Leon w kopalni. O nadużyciach byłem pewien, bo naprzód, skądżeby miał tak olbrzymie dochody, a po wtóre — człowiek, którego nienawidziłem, musiał popełniać czyny kryminalne. Wykryć te zbrodnie, wepchnąć przestępcę na dno kryminału, zrujnować go, a w końcu wyciągnąć pomocną rękę do jego żony, oto w jaki sposób miałem powetować moje dzisiejsze męki.

Kiedy w najogólniejszych zarysach obmyśliłem ten projekt, na dworze był jasny dzień, świergotały wróble, a z ulicy dochodził turkot dorożek i wozów piekarskich. O ósmej wstałem, umyłem się, następnie poszedłem do biura i siedząc nad rachunkami zrobiłem dwa odkrycia: że jestem bardzo, ale to bardzo zmęczony i -  że mój projekt zemsty nad przyszłym mężem panny Karoliny nie mógł urodzić się w głowie człowieka rozsądnego.

Na drugą noc myśli moje przybrały inny kierunek. Już nie miałem zamiaru mścić się, bynajmniej!... Mąż  Karoliny sam zbankrutuje i ucieknie za granicę, ja zaś rozciągnę opiekę nad nią i nad jej matką, która ściskając mnie szepnie przez łzy:

„Taki człowiek jak pan, panie Anastazy, nie mógł postąpić inaczej..."

Trzecią noc także nie spałem, ale marzenia moje były nieco weselsze. Mąż Karoliny i tym razem zbankrutował, notabene zaraz po ślubie; lecz zamiast uciekać za granicę, wypalił sobie w łeb. Ja zaś, po upływie czasu przeznaczonego na żałobę, odzyskałem moją najdroższą Karolcię, a z nią fortepian Blüthnera, klejnoty, które ofiarował jej mąż przed ślubem, i resztę z sześciu tysięcy rubli przeznaczonych na wydatki gospodarskie.

W taki sposób upływała mi doba za dobą, noc po nocy. W ciągu dnia męczyłem się nad zwykłym dodawaniem, w nocy — marzyłem o bankructwie Leona, jego nagłej śmierci i połączeniu się z Karoliną. A ile razy myśl moja wydobyła się z zaklętego koła przywidzeń, ile razy wracała mi przytomność, przypominałem sobie z trwogą, nieledwie z rozpaczą, że ja już piątą... szóstą... siódmą noc nie śpię!

Bezsenność męczyła mnie tak okrutnie, że dla wykupienia się od niej byłem gotów wyrzec się nie tylko zemsty nad Leonem, ale nawet... posiadania Karoliny. Owszem, niekiedy przychodziła mi myśl, że byłem sen odzyskał, to jednak potrafię wynaleźć szlachetną dziewicę w guście Karoliny, a jeżeli nie jej samej, to przynajmniej coś w rodzaju Amelii, Walerii, Lucylli, Hipolity... czy ja wiem wreszcie!...

Bardzo lubię mój ścienny zegar, który uroczystym głosem wybija kwadranse i godziny. A jednak - wolałem go zatrzymać, wolałem, ażeby wcale nie chodził i nie bił aniżeli wśród nocnej ciszy słyszeć  - godzinę pierwszans... drugą... trzecią... Lecz i pomimo zatrzymania zegara nie spałem, a gdy lękając się zobaczyć szary blask świtu nie otwierałem powiek, świergot ptaków, coraz  częstsze turkoty wozów, a nareszcie szelest mioteł na ulicy przypominały mi, że już jest rano i że sen znowu stracony!...

Nareszcie doszedłem do tego stanu, że w mojej głowie istniały tylko trzy myśli: Karolina, Leon i — najgorsza, najdokuczliwsza ze wszystkich — myśl o bezsenności. Nagle uczułem trwogę: zdawało mi się bowiem, że mam początki obłąkania... Więc uwolniłem się z biura i spotniały, z bijącym sercem, około czwartej po południu pojechałem do jednego ze znakomitych lekarzy w Warszawie.

W poczekalni było tylu pacjentów obojej płci i pomimo uchylonych okien takie gorąco, że chciałem cofnąć się. Lecz pyzaty służący, który w jednej ręce trzymał książkę do nabożeństwa, a drugą zwinął na kształt skarbonki, zatrzymał mnie i szepnął, że — nie wszyscy, którzy w sali siedzą, są chorymi i że niedługo przyjdzie kolej na mnie. Poradził mi też, abym zajął krzesło niedaleko pieca przy stole, gdzie leżało kilka albumów.

Na przeciwległym końcu sali niechcący spostrzegłem młodą panienkę gustownie ubraną, nieco mizerną, która mogłaby zainteresować mniej nieszczęśliwego aniżeli ja. Panienka rozmawiała po cichu ze starszą damą, a na delikatnej twarzyczce miała wyraz słodyczy i smutku. Mimo woli pomyślałem, że jednak byłoby nieźle dla zabicia czasu przypatrywać się jej, naturalnie w sposób dyskretny; ale ponieważ sprofanowałbym przez to moją  świeżą boleść, więc - odwróciłem oczy.

Z drugiej strony pieca, na krzesełku, kręcił, się jegomość, szczupły, niski z nieporządnym zarostem i najeżonymi włosami. Co kilka minut zrywał się, biegł do przedpokoju i wymyślał lokajowi, że doktor zbyt długo każe mu czekać na kolej. Lokaj jednak zawsze znalazł jakieś słówko otuchy, gwałtowny jegomość powracał na swoje krzesło, obrzucał sąsiadów impertynenckimi spojrzeniami i znowu kręcił się, aż do następnego wybuchu niecierpliwości.

Pod lustrem na kanapie rozwalał się inny pan, tęgo zbudowany, który tu przyszedł w towarzystwie młodego człowieka imieniem Edward. Młody człowiek za każdym żywszym ruchem tęgiego pana wpadał w przestrach; zaś tęgi pan ze swymi sąsiadami rozmawiał, widocznie o ich dolegliwościach, co chwilę bowiem odzywał się grubym głosem:

— Powinien pani zapisać brom, to przejdzie...

A potem, wysłuchawszy pana siedzącego z drugiej strony, rzekł:

— Z pewnością zapisze hydropatię i — przejdzie.

W tej chwili doktor zaprosił do siebie interesującą panienkę, za którą udała się dama starsza. Gdy znikły we drzwiach gabinetu, uczułem jakby wyrzut sumienia, że pilniej nie przypatrzyłem się tej młodej istocie... Gdybym ją poznał wcześniej, kto wie...

Chudy pan z drugiej strony pieca znowu pobiegł do przedpokoju krzycząc piskliwym głosem, że to była jego kolej i że blada panienka nieprawnie zajęła jego miejsce. Tym razem argument służącego musiał być przyjemny, pan bowiem wrócił uśmiechnięty na swoje krzesło i przesiedział na nim spokojnie około dwóch minut. Zaś tęgo zbudowany jegomość spod lustra opowiedziawszy sąsiadom, w jaki sposób będą leczeni, zaczął z kolei opisywać im swoje własne, nic nie znaczące dolegliwości. Nie miał on trochę władzy w prawej ręce i prawej nodze, nie słyszał cokolwiek na prawe ucho i niekiedy doznawał lekkich zaćmień w prawym oku. Wszystko to zawdzięcza doktorom, co nie poznali się na jego niedyspozycji, która zresztą niebawem skończy się, ponieważ teraz właśnie trafił na dobrego lekarza.

Towarzyszący mu młodzieniec, Edward, był coraz więcej zaniepokojony.

Ponieważ znudziło mnie gadulstwo pana tęgo zbudowanego i nerwowa bieganina jegomości z powichrzonymi  włosami, i senna twarz jakiejś damy drzemiącej na fotelu, więc zacząłem przeglądać album krajobrazów. Naprzód obejrzałem jakiś stary młyn otoczony zielonością, a znajdujący się u wejścia do ciemnego wąwozu i — obudziła się we mnie chętka zwiedzenia tego wąwozu, który musiał być chłodny i przyćmiony. A jakby tam zdrzemnąć się można!... Potem zastanowił mnie widok jakby z Saskiej Kępy: las odgrodzony płotem od łąki, na której pasło się kilka krów. Ach, jakże rad bym przejść się po tej łące i po tym lesie, wyszukać mały, malutki pagóreczek, wyciągnąć się na trawie... Albo ten park w nocy: na lewo słup z kompasem, w głębi dwór śpiący, na pierwszym planie droga zasypana liśćmi... Smutek ścisnął mi serce, ale jakkolwiek przykry, milszym mi był od wspomnień, bezsenności i obaw, ażeby nie dostać bzika.

Ani nie spostrzegłem, kiedy pacjenci jeden po drugim wysunęli się z poczekalni, a nareszcie i mnie lekarz wezwał do swego gabinetu.

Doktor był to człowiek szczupły, z twarzą ascety i łagodnym spojrzeniem, na dnie którego zapalały się niekiedy iskry ironii. Patrząc mu w oczy doznawałem uczuć przestępcy kryminalnego wobec adwokata, któremu powierza sprawę. I zdawało mi się, że lada chwilę doktor przemówi:

„Kłam pan, ile się zmieści, a ja będę udawał, że wszystkiemu wierzę..."

Omyliłem się, doktor bowiem niezwykle uprzejmym tonem zapytał:

- Cóż panu dolega?

- Bezsenność... - odpowiedziałem.

- Dawno?

- Nie sypiam od tygodnia, ale prócz tego lękam się obłąkania, ponieważ ciągle myślę o tych samych osobach...

- A przypisuje pan swoje cierpienia czemu?

- Nieszczęśliwej miłości... -  szepnąłem z lekkim westchnieniem. 

— Aha!... zatem ciągle pan myśli o osobie ukochanej?... Inne kobiety przejmują pana wstrętem...

— Tego nie mógłbym twierdzić...

— A przynajmniej wydają się panu obojętnymi? — nalegał doktor.

— Kobiety?... — zapytałem śmielej. — Kobiety nigdy nie wydają mi się zanadto obojętnymi.

Doktor zamyślił się.

— I dawno trwa ta nieszczęśliwa miłość? — zaczął znowu.

— Mniej więcej od tygodnia... Ale kocham się już siedem miesięcy...

— A dawniej?...

— Dawniej?... Poprzednio kochałem się przez trzy miesiące...

— A jeszcze dawniej?...

— Jeszcze dawniej doznawałem... takiego ogólnego uczucia życzliwości dla...

— Dla wszystkich kobiet... — wtrącił doktor.

— Mniej więcej... prawie... doktor zajrzał mi w oczy, zbadał puls, opukał i osłuchał, wciąż kręcąc głową, co mnie tak zaniepokoiło, że drżącym głosem spytałem:

- Pan doktor sądzi, że jestem bardzo chory?...

- Więc myśli pan ciągle o jednej i tej samej osobie? - przerwał lekarz.

- W dzień i w czasie bezsennych nocy - odpowiedziałem czując, że udał mi się  ładny frazes.

- A w tej chwili?...

Zastanowiło mnie pytanie, więc odpowiedziałem:

- Wie pan doktor, że stała się dziwna rzecz: od czasu gdy wszedłem do poczekalni, już nie myślę o tej osobie i nie lękam się obłędu.

- A cóż pan robił w poczekalni?

- Przypatrywałem się trochę... pacjentom pana doktora i... oglądałem album krajobrazów...

— Aha... Więc krajobrazy tak silnie zajmują pana, że nawet odwracają uwagę od idei prześladowczej...

Wziął mnie za ręką, dotknął muskułów i nagle zapytał:

— Pan uprawia jaki sport?...

— Owszem, jeżdżę rowerem...

— Czy w ogóle nie za dużo jeździ pan?

— Dawniej jeździłem dużo, ale od zeszłej jesieni ani razu nie byłem za rogatkami.

— Z powodu?...

— Jestem buchalterem, miałem wyjątkowe zajęcia i pracowałem około jedynastu godzin na dobę.

— A w niedziele?...

— Także i w niedziele...

Doktor wysoko podniósł brwi, zamyślił się i rzekł:

— Odkrylie imy więc źródło pańskiej niedyspozycji, ale zarazem i lekarstwo...

— Więc ja mogę być wyleczony?... — zawołałem z radością.

Doktor wzruszył ramionami.

- Wyleczonym pan być nie może - odparł  - ponieważ nie jest pan chory... Musi pan tylko odzyskać równowagę...

- Za pomocą hydropatii... bromu... - wtrąciłem. doktor znowu przypatrzył mi się z uwagą.

- Nie, proszę pana - zaczął zwolna - ja takim jak pan nie zapisuję nawet bromu, ażeby nie sądzili, że za pomocą kilkunastu łyżek lekarstwa uwolnią się od dbałości o swoje zdrowie.

- Nawet bromu nie? - zawołałem. - Przepraszam pana doktora, ale... ja znowu zaczynam lękać się obłędu...

Doktor wziął mnie za rękę, znowu zbadał puls, w tej chwili bardzo przyspieszony, i mówił z uśmiechem:

- Niech mnie pan posłucha z uwagą i stara się zrozumieć. Pan nie jest właściwie chory, ale cokolwiek wyprowadzony z równowagi... skutkiem nieporządnego trybu życia.

— Upewniam pana doktora... — odezwałem się kładąc rękę na sercu.

— Nieporządek — przerwał doktor — polega na tym, że mając muskuły jak druciane liny, nie pracował pan nimi przez kilka miesięcy, a co gorzej — w tym samym czasie przepracował pan nerwy.

Jeszcze nie rozumie pan? — mówił patrząc rai w oczy. — Więc niech pan uważa... Jada pan co dzień, czyli — co dzień dostarcza pan jakiegoś kapitału muskułom i nerwom. Lecz zarazem popełnia pan dwa błędy. Naprzód — nie obraca pan kapitałem muskułów, który dzięki temu nie przynosi organizmowi żadnego procentu, a po wtóre, zbyt wiele wydaje pan z kapitału nerwów, które muszą zadłużać się u innych części organizmu i — płacić lichwę. Ta zaś lichwa wyraża się w formie moralnych niepokojów i bezsenności... Czy pan zrozumiał?... Przecie jest pan buchalterem.

Ubodła mnie jego niewiara w moje zdolności, które mi wszyscy przyznają, więc odpowiedziałem śmiało:

- Pan doktor, jako niefachowy, chce wyrazić tę myśl buchalteryjną, że w księdze głównej mojego życia, w rachunku muskułów, jest zapisana tylko stronica: winien, a w rachunku nerwów tylko stronica: m a... No, ale przy zamknięciu bilansu może się to zrównoważyć...

- Nie, drogi panie - przerwał lekarz. - W handlu może tak jest, ale w naturze rachunek muskułów sam musi się zrównoważyć i rachunek nerwów także sam. Innymi słowy... Niech pan uważa...

- Słucham pana doktora...

- Ponieważ nerwy pańskie są przepracowane, więc - muszą parę tygodni odpocząć. A ponieważ muskuły są zaniedbane, więc - trzeba je gimnastykować. Jako zaś cyklista, posiada pan lekarstwo mocniejsze od wszelkich narkotyków... to jest rower. Gdy zacznie pan jeździć na rowerze, byle z rozwagą, nie męcząc się, wówczas muskuły będą pracowały, a nerwy odpoczną...

— I odzyskam sen?...

— Jestem prawie pewny... Byle nie drażnił się pan niepotrzebnymi rozmyślaniami. To jedno mogłoby się stać niebezpiecznym...

— Ale wspomnienia, które mnie dniem i nocą prześladują!... — westchnąłem.

— Przeciw wspomnieniom — odparł doktor — sam znalazł pan lekarstwo. Jeżeli wizerunki natury, tylko wizerunki, oglądane tam w poczekalni, odwróciły uwagę pańską od wspomnień, to tym bardziej pochłonie uwagę sama natura, gdy wyjedzie pan za rogatki. Ale powtarzam, nie wolno męczyć się!...

Powstałem z krzesła uszczęśliwiony. Cóż to za genialny lekarz!... jaką on mi wlał otuchę  w serce!.. I gdyby nie Karolina...

— Kiedy pan doktor każe mi przyjść? — zapytałem czując, że taka porada warta' jest przynajmniej pięć rubli.

- Kiedy pan zechce... Chociaż zdaje mi się, że nie będzie potrzeba nowych wskazówek. Dwutygodniowy urlop... wyjazdy rowerem za miasto... niemęczenie się... zresztą ciepła kąpiel... Oto rady, które panu i za tydzień powtórzę. Ażeby zaś nie trapiły pana ze pe myśli, niech pan ciągle coś obserwuje: ludzi, domy, sprzęty, i niech pan ciągle zdaje sobie sprawę z tego, na co patrzy. W taki sposób pomiędzy sobą i swoimi przywidzeniami rozciągnie pan niby siatkę z wrażeń realnych, od których odbiją się widziadła.

Pożegnałem kochanego doktora i wybiegłem na ulicę, jakby mi skrzydła wyrosły. A więc będę zdrów!... Co to znaczy: będę! ja już jestem zdrów, już czuję, że będę spał... Byle wziąć urlop, wyjechać rowerem za miasto, a dla odpędzenia myśli o niewdzięcznej Karolinie i jej mężu, zmuszać się do obserwowania ludzi, kamienic, dam... Chociaż nie jestem pewny, czy doktor mówił o damach?...

IV

Przepisany system leczenia tak mi się podobał, że tego samego dnia około szóstej poszedłem do dyrektora banku prosić o urlop. Czułem, że nie mógłbym pracować ani godziny dłużej.

Nasz dyrektor był to człowiek ogromny, trzymający się nieco pochyło. Miał siwe włosy nastroszone jak lwia grzywa i ministerialne faworyty; gdy zamyślił się nad bankowymi interesami, podnosił oczy do góry i zasłaniał ręką usta, przy czym niekiedy szeptał:

  — A to łajdaki!...

Miał też oryginalną opinię o podwładnych urzędnikach:

— Nasz Polak — mawiał nieraz — może być wszystkim, czym tylko zechce: muzykiem, malarzem, poetą, może tańczyć całą noc, a rano zdobyć Somosierrę; ale kupcem ani przemysłowcem nie będzie nigdy. Prędko fatyguje się milczeniem, gardzi wiedzą fachową i nie lubi pracować. Zresztą jest najprzyjemniejszym człowiekiem w towarzystwie.

Dyrektor mieszkał obok banku. Kiedy wszedłem do sieni, obejrzał mnie szwajcar, czy nie jestem złodziejem. W przedpokoju stary lokaj sprawdził, czy nie wyglądam na urzędnika wypędzonego z banku, który nachodzi prywatny lokal dyrektora z nieuzasadnionymi pretensjami. Nareszcie w salonie poczekalnym rzucił na mnie okiem kamerdyner, czy nie mam miny młodego człowieka, który przyszedł prosić o jakąkolwiek posadę, choćby na tysiąc rubli. Rozumie się, oddałem mój bilet i w kilka minut zostałem przy-

Dyrektor leżał na szezlongu, okryty pledem. Podał mi dwa palce swojej pięknej, wypieszczonej ręki, potem wskazał krzesełko i zaczął cierpkim tonem:

- Cóż to, słyszę, że namawiają pana, ażebyś porzucił nasz bank i przeszedł do konkurenta?... Jeżeli kto, to pan nie powinien byś tego robić!... Masz dobrą pensję, czekają cię awanse, no i nie zamęczasz się pracą... Otwarcie powiem, że jest to dla mnie bardzo niemiła niespodzianka...

— Ależ, panie dyrektorze — zawołałem — daję słowo honoru, żem nawet nie pomyślał o niczym podobnym!...

Dyrektor usiadł na szezlongu.

— Nie?... — zapytał. — Nie?... A więc i na pana przyjaciele zrobili plotkę... Ale u nas. jest to w porządku. Przyjaźń przyjaźnią, a plotka plotką... Ile masz pan pensji?...

— Sto osiemdziesiąt — szepnąłem myśląc, że może dyrektor podniesie mi...

— Phi! — Sto osiemdziesiąt rubli na miesiąc... Ja, proszę pana, zaczynałem od dziesięciu rubli. Jak to teraz ludzie prędko dorabiają się, chociaż nie chcą pracować dłużej nad osiem godzin... Ale jeżeli pan przyszedł  żądać podwyżki, to pan źle trafił.

— Boże uchowaj!... Ja tylko przyszedłem prosić pana dyrektora o urlop, ponieważ doktor zalecił mi...

Teraz dyrektor zrzucił pled, zerwał się jak najzdrowszy człowiek i zaczął chodzić po gabinecie.

- Urlop? - dziwił się  - urlop?... Pracujesz pan kilka lat i jużeś się zmęczył?... Urlop?... Któż to dziś bierze urlopy?...

- Doktor kazał mi odpocząć... - wtrąciłem nieśmiało.

- Doktor?... Jaki doktor?... co za doktor?... po czym on kazał panu odpoczywać?... Ciekawy jestem, czy pański doktor i wtedy zalecałby urzędnikom urlopy, gdyby na przykład - został dyrektorem banku?... Cóż to za doktor?... czego panu brakuje?...

Powiedziałem nazwisko lekarza, u którego właśnie nasz dyrektor zasięga porad, i dodałem, że jestem przepracowany. O zdradzie panny Karoliny nie wspomniałem rozumiejąc, że to nie należy do spraw bankowych.

Dyrektor usiadł na fotelu i obu rękoma uderzył się w kolana, aż trzasnęło.

- Przepracował się pan?... ale chyba nie w naszym banku... O ile wiem, wziął pan robotę w godzinach pozabiurowych przy likwidacji cukrowni; więc jeżeli przepracował się pan, to nie u nas, a więc my nie potrzebujemy dawać panu urlopu...

Byłem tak rozdrażniony, że sam nie wiedząc, co mówię, ukłoniłem się i rzekłem:

— W takim razie proszę pana dyrektora o dymisję — i w tejże chwili przeraziłem się tego, com wypowiedział.

Na szczęście, dyrektor zasłonił usta ręką, oczy wzniósł do nieba i po dłuższym namyśle odparł:

— Gdybyś pan był taki wałkoń jak niektórzy pańscy koledzy, naturalnie z przyjemnością dałbym panu dymisję... Ale porządnemu człowiekowi wolę dać urlop. Na długoż to?...

— Przynajmniej na dwa tygodnie.

— Bardzo dobrze, na dziesięć dni... I cóż panu zalecił doktor na te dziesięć dni?...

— Wyjazdy rowerem za miasto... Dyrektor podskoczył.

— A to masz pan jakąś wesołą chorobę, panie... panie...

— Fitulski... — wtrąciłem z ukłonem.

- Panie Fitulski!... Szkoda, że doktor nie kazał panu przez dziesięć dni latać za dziewczętami na koszt banku... Muszę ja zobaczyć się z doktorem i zwrócić jego uwagę, że nasi urzędnicy nie mają czasu na majówki... na raki i kurczęta z mizerią. A może on jeszcze kazał panu jeździć samochodem, panie Fitulski?... Winszuję recepty!...

Podniosłem się z krzesła i spytałem:

- Więc pan dyrektor pozwala mi od jutra?...

- Ja nie pozwalam... pan sobie sam pozwala... Ja tylko muszę dać panu urlop, a to wielka różnica!... Przynajmniej żeby pan miał sumienie i w ciągu tygodnia zakończył tę swoją dziwną kurację!...

Nisko ukłoniłem się, pewny, że w razie potrzeby będę mógł dociągnąć urlop do trzech tygodni. Utwierdziła mnie w tym mina dyrektora, który jeszcze bardziej spochmurniał i na pożegnanie podał mi jeden palec.

Z wizyty u dyrektora, pomimo jego opryskliwości, byłem uradowany. Urlop mam i od jutra mogę zacząć kurację, która już dzisiaj wywiera na mnie skutek cudowny. Odgadł to widać kamerdyner, zastąpił mi bowiem drogę w salonie i ukłonił się tak elegancko, że uznałem za niezbędne ofiarować mu pół rubelka.

— Stary to tylko w gębie brzydki — szepnął kamerdyner — ale on urzędników — owszem — lubi... O lubi!....

W przedpokoju lokaj podał mi letnie palto z takim wygięciem rąk, że zostawiłem mu na pamiątkę czterdzieści groszy i takąż samą kwotę szwajcarowi, który zdjął czapkę, gdy ukazałem się na szczycie schodów. W ciągu kilku minut o tyle wprawiłem się w rozdawanie pieniędzy, że czułem kłopot, gdy na ulicy nikt mi się nie kłaniał, nie podawał paltota i nie wyciągał ręki.

- Ach, Karolino!... - mimo woli westchnąłem, alem się pohamował. doktor wyraźnie zabronił mi myśleć o niewiernej... Nawet ostrzegł, że to jedno mogłoby się stać dla mego zdrowia niebezpiecznym... A więc nie myślmy o niewdzięcznej i raczej zajmujmy się Warszawą, która zawsze ładna, dziś wydawała mi się zachwycającą.

Dochodziła siódma wieczór. Cóż to za ruch!... Oba chodniki na Krakowskim Przedmieściu zapchane publicznością, a przez środek ulicy nie podobna przemknąć się między tłumem powozów, dorożek, tramwajów, rowerów, nawet samochodów. Co chwilę ktoś dzwoni, beczy, gwiżdże, popycha cię z tyłu, ociera się z boku, włazi na piersi, zawadza ci laską o paltot, parasolką o kapelusz; ale jest przy tym taki roześmiany, taki rozkoszny, tak zapomina o całym świecie, a przede wszystkim o twoich bokach i oczach, że nie podobna mieć do niego pretensji.

Warszawa jest miastem wesołym i wygodnym, gdzie na przestrzeni stu kroków można znaleźć zaspokojenie wszelkich potrzeb i przyjemności życia. Wyobraźmy sobie człowieka, który by na przykład spadł z księżyca na Krakowskie Przedmieście, gdzieś niedaleko Chmielnej czy Świętokrzyskiej, z kilkomaset, a jeżeli można, to i z kilkoma tysiącami rubli gotówką. Podróżny ten na końcu ręki miałby pokój umeblowany, łazienkę, skład bielizny, magazyn krawiecki i szewcki, fryzjera, sklep galanteryjny — gdzieby go wykąpano, ostrzyżono, ubrano od stóp do głów. Oporządziwszy się, w tym samym domu lub sąsiednim znalazłby cukiernię dla wypicia podwieczorku albo restaurację dla zjedzenia kolacji, a następnie — mógłby udać się na widowisko, choćby do jednego z ogródkowych teatrzyków.

Miłe, śliczne, kochane miasto!... Twoje bruki są gładkie jak posadzka, twoje domy mają barwę szlachetnych metalów, twoje latarnie błyszczą jak gwiazdy, w sklepach gromadzą się bogactwa wszystkich części świata a ludność jest ruchliwa i wesoła jak ptaki albo motyle...

Szczególniej kobiety... Ale o kobietach nawet myśleć nie pozwala doktor, rozumie się, chwilowo... Gdy odzyskam sen, gdy zacznę gimnastykować muskuły i uspokoję nerwy, wówczas znowu będę mógł zajmować się kobietami, które, jak słusznie zauważył jeden z poetów czy filozofów, są ozdobą ziemi i rozkoszą ludzkiego życia. Naturalnie, o ile nie zdradzają tych, którzy powierzyli im swoje szczęście...

O Karolino!... bodajbyś w dwudziestu tysiącach dochodu swego męża nie znalazła ani jednej z tych goryczy, jakie bywają udziałem skromnych urzędników posiadających dwutysiącorublowe pensyjki... O Karolino!... a raczej: o pani, bo już na wieki straciłaś prawo do słodkiego tytułu: mojej...

Ale ponieważ doktor zabronił mi myśleć o tych rzeczach, a widok ruchu ulicznego już zaczynał mnie nużyć, więc wróciłem do swego mieszkania.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej