Zofia Mrozowicka

Z PIASTOWEGO PNIA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Z PIASTOWEGO PNIA

WNUKA KRÓLEWSKA

OBJAŚNIENIA.

Z PIASTOWEGO PNIA

Dwa obrazki dramatyczne

Mrozowicka Zofia

Z PIASTOWEGO PNIA

OSOBY:

BABKA, OJCIEC, MATKA,

Dzieci: BOGNA, MIRKO, JAGUSIA,

DZIAD, DWORZANIN

Wstępną oracyę wypowie BAJARZ.

WSTĘPNA ORACYA "BAJARZA".*

(do wygłoszenia przez "bajarza", nim się rozpocznie przedstawienie "Głodu" przed spuszczoną jeszcze zasłoną).

BAJARZ

(występując z ukłonem przed kortyną.)

— Niechaj będzie Pochwalony — panowie sąsiedzi i gospodarze, i panie sąsiadki i gospodynie!

Ano, mam wam rzec kilka słów wedle tego, co nam tu wnet zagrają nasze aktory:

Ono to wiadomo jest każdemu, że rad człek na swoją dolę narzeka: niech mu jeno Pan Bóg nie ze wszystkiem w myśl ugodzi — niech mu, aby nieco więcej słońca czy deszczu przypuści — wnet zaraz gotów wyklinać i deszcz i suszę, i wszystkie gospodarskie przypadki!

Bliższe wyjaśnienie postaci "bajarza" na końcu książeczki.

Że zaś owych różnych przypadków gospodarskich mnogo, toż widzi się niejednemu, jako już niema cięższej doli nad jego własną.

Jednak wszyscy i wszelakiego czasu zawsze mieli swoje krzyżyki — i nie zła to czasem jest, cudzej biedzie się przypatrzeć, abyś nie myślał człowiecze, że już jeno ten sam twój żywot wybran jest na takie utrapienie!

Owóż więc wnet wam tu pokażą, jako zdarzało się ludziom biedować w onych dalekich wiekach, kiedy to ziemi jeszcze tak dobrze jak dziś uprawiać nie umiano, bo nawet i narzędzi takich sprawnych i maszyn żadnych nie było. — Nie śniło się jeszcze wtedy nikomu o kolejach — ba! nawet i gościńców takich jak dziś, we wszystkie strony świata nie budowano. Lasy bywały wielkie, a drogi nieprzebyte, więc, jeśli na jakie okolice padł wtedy nieurodzaj, nie łatwo było dowieść zaraz, ile potrza zboża na chleb czy na zasiew, jak to dziś, choćby i z innego kraju.

To bywały wtedy czasem stronami głody takie, że ludzie już nie wiedzieli, jak wyżyć mają!

Kas jakowychś zapomogowych, ani żadnego gromadzkiego pomyślenia, także nie było — bo i gospodarze wonczas jeszcze nie na swoich gruntach, jeno na "pańskiem" siedzieli, jako że wszystka ziemia wtedy tylko królewska, księża albo pańska bywała.

Dwory były najczęściej warowne, niby grodki obronne przed nieprzyjacielem, a rzadko po kraju rozsiane: i jeno też w tym pańskim dworze — jako, że zawsze więcej mogący był, a swoim ludziom opiekunował, wspomożenie jakieś być mogło i ratunek dla narodu w potrzebie.

A jak nie, jak się wziął jaki pan nieużyczliwy a twardy, to wtedy już choć do samego króla idź ze swoją biedą! Ale króle miewaliśmy dobre i sprawiedliwe.

Świadomemu inszych czasów i krajów, znającemu co i jak gdzie było po świecie, nie dziwno to, że u nas, w dawnej Polsce, taki był właśnie porządek, bo nie było wtedy przenigdzie inaczej — owszem, u Niemców, Moskali a nawet i Francuzów było nawet chłopu gorzej, niż u nas, i wiela wody przepłynęło, nim cały świat na inny rozum i rozporządzenie przyszedł.Nie żyje bo człowiek przed swoim czasem, ani. ma dziecko doświadczenie i naukę starego: tak, i narody !

Z onych to przeto dalekich czasów, przedstawią nam tu wnet historyę prawdziwą, jaka się działa za króla Polskiego, Kazimierza Piasta, zwanego "Wielkim", albo i "Królem chłopków", od serca jakie miał dla prostego ludu.

Dzisiaj osobliwie o królu tym wspomnieć się nam godzi, że to właśnie, w r. 1910. jak ulał, 600 lat od jego narodzenia upłynęło i byłoby nam przecie niepięknie, taką pamiątkę zupełnie pominąć!

Narodził się on Król Kazimierz Wielki dn. 30-go kwietnia, r. 1310 w miasteczku Kowalu na Kujawach — z ojca Władysława Łokietka, co go to chłopi, w skałach Ojcowa, przed wrogiem uchowali, życie mu ocalili i na tronie w Krakowie zasiąść pomogli.

A panował, po ojcu, Kazimierz, nad całą Polską, nie podzieloną i nie rozdartą — jaką już od bez mała dwóchset lat była, w ręku różnych książąt piastowych — bo nietylko, że już ojciec, Łokietek, one działy dla niego w jedno połączył, ale i przez familię matki wróciły mu się, w zamieszkach chwilowo stracone, ziemie Podola — z grodami czerwieńskimi -Przemyślem, Trembowlą i Haliczem.

Rządził Kazimierz w naszym kraju, jako najlepszy gospodarz: o pokój się starał, poubezpieczał od złych sąsiadów granice — zaprowadził ład w szerokich dzierżawach, niezgodami wyniszczonych — starał się podnieść w kraju dostatek — spichrze gromadzkie stawiał i składał w nich zapasy na głodne lata, budował grody obronne i zamki przywilejami obdarzał — jako, na ten przykład, choćby i nasz Lwów, który przedtem był nieznaczną jeno osadą około drewnianego zameczku, a dopiero odkąd tu król Kazimierz zamczysko murowane, na górze, po dziś dzień "Wysokim Zamkiem" zwanej, wystawił — odkąd osadę opieką swoją otoczył i dla zachęty osiedlania się w niej, mieszkańcom nadał różne szczególne prawa i swobody — Lwów, w rychłe wzmógł się i zaczął urastać na miasto coraz znaczniejsze!

Tak to Kazimierz Wielki na całej polskiej ziemi gospodarzył, tak zabiegał o jej dobro i bogactwo! Powiedziano też o nim — chcąc wyrazić jak to on cały kraj wzmocnił i zapomógł — że "wziął po ojcu Łokietku, Polskę drewnianą, a zostawił ją po sobie murowaną!

A już największa jego praca i zasługa, i najpiękniejsze jego gospodarki świadectwo, że o sprawiedliwość się w kraju swoim starał i sądy królewskie sam odprawiał nad wszelkimi występek czyniącymi, i żadnej krzywdy a zbrodni nie puszczał płazem. Zaś widząc jako wielkie nadużycia się dzieją z tego, że niema spisanego prawa dla wszystkich, jeno jest prawo ze zwyczaju, które w każdej okazyi i okolicy inaczej naciągać i wykładać można, zwołał najuczeńszych ludzi i naradziwszy się z nimi, kazał, im ułożyć i spisać zbiór wszelkich praw, które na polskiej ziemi obowiązują, aby ich nikt już nakręcać nie mógł podług woli Ten zbiór praw spisano w miasteczku Wiślicy, stąd też nazywa się "Statutem wiślickim" i jest jakoby najpiękniejszym pomnikiem wielkiego króla.

Drugim takowym pomnikiem może mu być, po dziś dzień istniejąca najwyższa szkoła, Akademia, w Krakowie, której on także dał początek, chcąc aby Polsce nie brakło uczonych mężów i kapłanów.

Tego to właśnie Kazimierza, Króla chłopków ujrzym tu za chwilę — udanego przez jednego z aktorów — jako on król, czasem, w przebraniu między lud swój chodził, aby. niepoznany, dowiedzieć się co narodowi dolega i czy jest poczciwy. Ujrzymy jak on biednemu chłopu syna do chrztu świętego trzymał i posłyszymy jak czasu głodu lud ubogi karmił i wspomagał, a nawet — co rzecz tak rzadka w owych czasach — w nagrodę za cnotę, wolą a ziemią, skarbem najdroższym, darzył!

Poszanujemy i uczcimy pamięć Wielkiego Króla, a przykład biednego chłopka pouczy nas, że z najsroźszej biedy Opatrzność Boska zawsze wydźwignąć może, byle człek poczciw był i nie zaniedbując sam żadnego starania, z nabożeństwem i ufnością modlił się wszelkiego czasu do Boga:

"Od pomoru, głodu, ognia i wojny —

Zachowaj nas, Panie!"

Teatr przedstawia wnętrze bardzo ubogiej chaty wieśniaczej. Od pułapu zwiesza się na sznurach pleciona z tyka kolebka, którą siedząca na przewróconym pniaku Babunia od czasu do czasu kołysze. U nóg Babki bawi się dwoje dzieci: Mirko i Jagusia, u wygasłego zaś komina klęczy Bogna i próbuje rozdmuchać kilka węgielków i szczypek drzewa pod przystawionym do nich garnkiem.

1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh Tę przedmowę można, w razie potrzeby, dowolnie skrócić — wypowiedzieć treść jej innemi słowy — lub ostatecznie, nawet zupełnie opuścić — stosując się w tem do poziomu przygotowania umysłowego słuchaczy.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena pierwsza.

BABUNIA (smutnym głosem).

No... i zaczarowana królewna... ze złocistymi włosami... z koralowemi ustami... (przestaje mówić, zaciska dłonie z rozpaczą i przyciska je do ust.

MIRKO (podnosząc głowę).

Czegoście przerwali? gadajcie, gadajcie dalej babulko! przy waszej bajce prędzej się o głodzie zapomni.

JAGUSIA (prosząco):

Mówcie co ślicznego, babusiu! A może wy zmęczeni? może wam już ciężko Stacha kolebać? pozwólcie, ja pomogę.

(Podnosząc się z trudem, próbuje popychać kolebkę, ale rączęta jej opadają; przytula się smutna do kolan babki, która zaczyna w milczeniu gładzić jej włosy).

JAGUSIA.

Nijakiej mocy w sobie człowiek nie czuje, gdy sobie nie podje! ale może Stach już i bez kolebania spać będzie? napoiliśmy go przecie uczciwie wodą i jeszcze dali mokry gałganek do ssania — co mu ma być złego? Takie małe, to chyba wiela nie potrzebuje. Lepiej jemu, jak nam, dużym!

MIRKO (sennym głosem):

Czego ty jego wciąż "Stachem" wołasz, kiedy go przecie jeszcze Jegomość nie chrzcili i nie wiadomo, kiedy będą?

BOGNA (odwracając ku nim głowę od komina).

Oj, pewnie, że niewiadomo! bo przecie na chrzciny, godziłoby się coś postawić, a tu u nas garstki mąki nie uświeci w komorze i o ojce chrzestne nie łatwo dla biednego ! Chodzili już przecie tatuś z matulą prosić po sąsiadach, to im precz odpowiadali, że nam chyba dziadów w kumy prosić, kiedyśmy już sami są "biedne, jak te dziady". Ale Stach mu przecie będzie, naszemu małemu, bo go matka tak już z wody ochrzcili!

JAGUSIA (płaczliwie):

Oj, niedobre tu ludzie, niedobre! a najgorsze się stały, odkąd zboże nie urodziło i bydło popadało; jeden drugiemu, by rad wydarł, żeby jadł — i jabym też jadła, żeby dali, bo mnie strasznie cni na wnętrzu! Gadajcie, babusiu, bajkę! może prędzej wytrzymam.

BABKA (pieszcząc ją i całując):

Mój gołąbku! Mój kotku ! moja biedoto! Takie to małe, a gada, jakby stary, aż się człowiekowi serce kraje (do siebie): Będę, będę ci plotła bajeczkę, choćby i tchu nie stało; (mówi dalej zawodząc śpiewnie): Były, były dziewczyny — jak dwie bliźnie kaliny — u matki były. I przyjechał królewicz chciał wybrać jedną z dziewic, na panowanie, na królowanie — nie wiedział, którą! Wzięły dzbanki gliniane, pięknym wzorem pisane, poszły w gaj po maliny...

MIRKO (zrywając się gwałtownie):

Babko! daj mi tych malin, po które one poszły... (opuszcza smutnie głowę).

BABKA

(przestraszona, głaszcze go drżącą ręką):

Bredzisz syneczku! bredzisz! Ale już ci nie będę mówiła o malinach — (zaczyna znów, jak poprzednio, tonem opawiadającym): Za siódmą górą, za siódmą rzeką, na modrej wodzie kaczusia złota żeruje sobie...

MIRKO (ze skargą): Babulu! znów mówisz o jadle!...

BABKA (nierada z siebie):

A cóże-to za bajki, że każda coś przypomni?! Czekaj, czekaj sokole! już wiem jedną taką, gdzie jeno złoto, a miecze, a króle i czarowniku..

JAGUSIA (ciągnąc Bognę za fartuch):

A może jaki czarownik zaczarował tę rzepę, co ją tak długo gotujesz? my byśmy i surową zjedli, a tu babusia nie pozwalają nawet powąchać, nawet odkryć garnuszka!

BOGNA.

Ja wiem jeno, że mamy przykazane babki słuchać!

MIRKO (z prośbą):

Babuś! dozwólcie już zjeść tę rzepę na surowo, a jak nie, to uczyńcie tak, aby się ona rychlej uwarzyła.

BABKA (żałośnie):

Oj, nie uwarzy się ona rychło, nie uwarzy a na surowo jej też nie ukąsisz; bo, ot, sąsiadowe dzieci, łońskiego roku, najadłszy się zielonych liści i piasku, pomarły! Ja tobie nie dam!

BOGNA.

(widząc, że Mirko chce odkryć pokrywę z garnuszka, zrywa się i zasłania komin własnąosobą):

A ja ci nie dam babki nie słuchać — bo stara jest i słaba, i rodziciele, odchodząc, kazali ją szanować. Poszedł precz od komina!

MIRKO (usuwa się w kąt zawstydzony):

BABKA (niespokojnie):

Możeby wy dzieci wyszły na drogę, naprzeciw ojca i macierzy? Kto wie, czy oni co nie niosą?

Ojciec bo przecie poszedł, nie tylko, aby w kumy prosić, ale znowu na królewskie rozdawanie chleba, co już bez trzeci dzień w królewskim spichrzu się odbywa — trzy razy ci go po prawdzie nie dopuścili, ale przecie może dziś się docisnął, może z chlebem lub plackiem powraca! Matula też poszli do lasu, szukać szczawiu lub jadalnej lebiody, ile jej tam jeszcze inne ludzie nie wyzbierali; pójdźcie naprzeciw, pomożecie jej przynieść, a może, jak będzie co, to i zbierać (nieśmiało) i zawsze jakoś prędzej czas wam zejdzie — aż się ta rzepa uwarzy...

JAGUSIA I MIRKO

(biorąc się pod ręce i podpierając nawzajem; wychodzą):

Dobrze, a pilnujcie tu tymczasem garnuszka!

BABKA (wołając za niemi):

Kiedybyście zaś nie mieli znaleść szczawiu ani lebiody, to bodaj kory z dęba uskrobcie i z brzozy — a ja z tego utrę mąkę na polewkę... (dzieci trzymając się za ręce, wychodzą za próg. Babka wybucha płaczem): O my nieszczęśliwe utrapieńcy! niechby już Bóg zmiłował się nad nami!...

BOGNA (głaszcząc babkę po twarzy tkliwie):

Nie płaczcie, Babo! szkoda starych oczu: Pan Jezus jużci pewno pocieszy!

BABKA (ocierając oczy):

Ty dobre dziecko jesteś, babki słuchasz, młodszym przykazujesz i dla ciebie nas Pan Bóg wyratuje, bo szkoda takiego kwiatka! A wiesz, kalino, dlaczego ja płakała? bo ja tych małych, te pisklęta, te głuptaski biedne, oszukuję i zwodzę jeno, aby choć spodziewanie krzepiło im mdlejące siły i dało dotrwać, do chwili jakowegoś ratunku — jeżeli jaki nam jeszcze sądzono!... Tobie powiedzieć można, bo i rozum już masz i lata — i serce, by cię tak samo kłamać nauczyło, gdybyś to ty odpowiadała za takie mdłe kociaki. Wiesz-że ty, co to za rzepa, którą tak skrzętnie warzysz już od godziny?

BOGNA (ze smutną powagą):

Wiem, babko! kamienieć są polne, niby z kształtu do rzepy, podobne — które wy dzieciom z daleka ukazali, i wsypawszy do garnka, zabronili zazierać pod pokrywkę, aby broń Boże kłamstwo się przed czasem nie wydało.

BABKA (znów płacząc):

I czy nie grzech to, biedne dzieci tak oszukiwać?

BOGNA (serdecznie):

Ze świętego kochania ten wasz grzech, babulu! To go wam Bóg Ojciec nie policzy — i tak myślę, że mając u Siebie wszelkiego dobra obfitość, wnetki z ratunkiem się ku nam pospieszy. A nie, to nas Pan Jezus het zabierze, do nieba! Ja tam spokojna, że Oni coś uradzą! (Za progiem słychać kroki.)

OJCIEC

(przestępuje próg, niosąc Jagusię na ręku, z drugiej strony uczepiony do poły jego sukmany Mirko. Ojciec, stawiając Jagusię na ziemię);

Sława Imieniu Boskiemu!

BABKA i BOGNA

(obie zwrócone ku wejściu, wpatrując się z niespokojnem wyczekiwaniem w przybyłego, odpowiadają razem):

Sława Mu, po przez wieki!

BABKA (drżącym głosem):

I cóż, synu? zda się, nic nie przynosisz?

OJCIEC (powitawszy ją podjęciem pod kolana):

Niosę ja wiele, rodzona — jeno że słów i wieści... a nie chleba! Ciżba taka u śpichrzy, że królewskie szafarze opędzić się nie mogą — a człek mizerny ustąpić przecie musi godniejszym kmieciom, bo zaś i pięść mają godniejszą i śmiałość!

BABKA (wskazując smutnie na dzieci): Jako że będzie synu?

OJCIEC (siadając ciężko na ławie):

Jako Pan Bóg uradzi! Mizerny człek jest, ale wielka moc Boska, ono to się teraz dowodnie okazało cudem, od którego strach i dziwowanie na człowieka pada — toć i nie żal mi chodu, choć na marne, bo jeno w kupie, między ludźmi takich dziwów dowiedzieć się można. Wnet wam wszystko opowiem, bom i tych, (wskazując na Mirka i Jagusię) spotkawszy niedaleko progu zawrócił, aby wraz posłuchali — jeno wam pierwej rzekę, jako już mam ojca chrzestnego dla tego oto małego niechresta ! (z żartobliwą czułością trąca kolebkę, która zaczyna się bujać).

BABKA (z żywem zajęciem):

Któż to tak życzliwego dla nas serca?

DZIECI (podobnie): Kto nim będzie, tatulu ?

OJCIEC.

Ano, dziad, spotkany wedle drogi! Nietutejszy jest, powiada — z daleka idzie, powiada — i przymiera dziś głodem, jako i my: będzie w samą miarę dla naszego obecnego stanu! Pono wczoraj po wsi całej chodził i kęsa strawy u nikogo nie dostał, czy, że tak nie mogący wszyscy, czy tak nieużyczliwi? Ale ponoś u niejednego pachniało cale pięknie z komory, abo i kurzyło się z komina.

BABKA.

Ostaw ich — co nam kogo przesądzać i winować? Bóg z nimi.

OJCIEC.

Bóg z nimi! nie o nich nam też prawić; oto rad jestem, że choć aby dziad się zgodził dzieciaka ponieść do parafii, bo kiedyśmy tu wszyscy w tę głodną porę, są życia niepewni, niechże przedtem do kościoła Bożego wejdzie uczciwie ten malusi grzeszniczek, abyśmy się tam (wskazuje ku górze) wszyscy znowu w sprawiedliwości naleźli! Przyjdzie tu wnetki ten dziad i choć go jeno dobrem słowem możem ugościć, taki mi się widzi chętliwy, że pewno wyrozumie naszą niemożność. A com wam jeszcze miał powiadać, to takie niesłychane dziwo jest i tak cudne, że chodźcie tu bliżej dzieci i lepiej posłuchajcie..

DZIECI. Oj dobrze, Tatulu! Dobrze!

(Otaczają go wiankiem; Bogna, stojąc poza nim, chyli mu się do ramienia, Mirko i Jagusia opierają się o kolana. Babka, żywiej trąciwszy kolebkę, zwraca także zaciekawione oblicze ku mówiącemu).

OJCIEC.

Od ludzi to mam, bo poszła wieść z ust do ust po świecie; podają to sobie w najdalsze okolice!

BABKA.

A coby człek biedny wiedział, żeby nie takie od ludzi podanie!

OJCIEC.

Ono to się tak działo: W Oliwie, u Ojców w klasztorze, też jak u nas — z nakazowania Bożego i króla Kazimierzowego — rozdawali chleby. Przyszedł ci jeden skąpiarz okrutny, co nawet tak bardzo łaknący nie był, bo bogacz dziewięciokrotny — jeno, że łakomca wielki na dobro. Ten se stawał to na początku, to pośrodku, to znów u końca szeregu i precz rękę wyciagał, a szafarze, nie uznając go, że to ten sam — jako że to człowiek do człowieka podobny, a każdy mizerno odziany — precz dawali, co innym już przypaść miało.

Ukrywszy tedy kilkoro chleba pod opończą, idzie ów do domu — aż ci wpół drogi staje przed nim jakowaś żebraczka, co dźwiga dziecko malusie w łachmanach i tak zbiedzone, że jeno skóra a kości. Wyciąga ona rękę do niego i powiada: "Dostałeś sam człowiecze, dajże i mnie"! A on się jeno ofuknął: "Cię-ją! radabyś! ale nie mam, cobym sam jadł". Ona rzeknie: "Proszę ciebie dla mego dziecka, człowiecze; toć-że widzę, że masz chleb pod opończą"! A on niegodzijasz, łga prosto bez zająki: "Kamienieć niosę, co sobie spust u młyna zakładam"... I jakby na przeświadczenie swemu łgarstwu, tyka palcem chleb przez opończę. Tedy z nagła jasności niebieskie ogarną onę żebraczkę i owo z niej już Rodzica Boża z maluczkim Jezuskiem na ręku! (wymawiając słowo Bogarodzicy, ojciec chyli głowę i żegna się, co też czyni babka. Dzieci wołają: Dziw! dziw!)

Słuchajcie jeno dalej. Nie opamiętał się jeszcze on człek, aż ci głos słodki jakoby granie, zaś mocny jak grzmot od nieba do ziemi, skrzyknie go okrutnie: "Nie plam ust kłamem!... Niechże ci chleb ten, będzie kamień"! Pojrzał się nieszczęśnik, a tu już znikło święte widzenie, jeno promyki we słońcu grają, gdzie pierw stała Żebraczka z Dzieciną!

JAGUSIA

(chwytając się obu rękami za głowę i kołysząc nią na obie strony):

O Jezu! dyć to takie dziwy!

BABKA I BOGNA

(podnosząc pobożnie złożone ręce):

Bądź pochwalony Boże, w swojej mocy!

MIRKO (zrywając się z kolan):

Tatulu! puśćcie mnie!.. niech ja go nauczę, co to nie uszanować Najświętszej Panienki!

OJCIEC (kładzie mu rękę na ramieniu):

Nie wiedział-ci on po prawdzie, że to Rodzica-Boża — ale nie uszanował ubóstwa i chciw był nad miarę!

BABKA.

A cóże on nieszczęśnik tedy począł, gdy się opamiętał?

OJCIEC.

Okrutnie się pokajał swego grzechu! O ziem się rzucił i w piersi bił ze skruchą. A tu czuje, że on nieprawy chleb, co go miał owiniony w chustę, dziwnie mu czegoś od chwili zaciężył; posięgnął się tedy do niego, aby uwidzieć — aż-ci nie chleb ma w chuście, jeno szczery kamień, a w nim wytłoczony znak od palca, jak go był wraził przez opończę!...

BOGNA.

O rety! Toć-że aż zimno człowieka bierze

BABKA.

Anieli niebiescy, taki cud oczywisty!...

MIRKO I JAGUSIA (razem, składając ręce):

Dziw! dziw!..

OJCIEC.

Co widzący, ów grzesznik jeszcze więcej się zatrwożył i zaraz się zawrócił do Ojców, do klasztoru, gdzie wobec wszystkiego luda jeszcze zgromadzonego, z wielką pokorą wyznał swoje zgrzeszenie i on kamień z bywszego chleba wszystkim ukazował — który Ojce zabrali od niego i dla przykładu, jako pokaran bywa łakomca i niemiłościwy, w chramie Bożym na wieczne czasy zawiesili. On zaś bywszy grzesznik, majętność swoją rozdał ubogim, a sam do klasztoru pono przystał, na najniższego braciszka.

BABKA.

Podziękaż tobie piękna, synu, żeś nam wieść taką dziwną przyniósł i opowiedział tak cudowne zjawienie!

BOGNA.

Przy takiem mówieniu, człek-by o świecie zapomniał!

MIRKO.

My też zapomnieli o tej rzepie, co się nijak uwarzyć nie chce i o głodzie!

OJCIEC.

Tak, tak! pociecha z cudu płynie, że choć mizerny człek jest, przecie wielka moc Boża! Byle jeno chciał, może i nas Bóg poratować, boć wszystek świat Jego!

JAGUSIA (z radością):

To, jako z chleba moc Boża udziałała kamień, tak i na wprzek, kamienie możeby w chleb przemienić mogła?!

BABKA

(patrząc w porozumieniu z Bogną błagalnie na garnuszek).

Zaiste, żeby mogła i nie trudniej! nic nie masz dla Niej trudnego pod słońcem.

OJCIEC (obracając się na szelest za drzwiami):

A owo i matka wracają!

(W progu staje matka, z niewielkim czarnym dzbanuszkiem w ręku i pełną jakiegoś ziela zapaską, której rogi za pas podjęte).

MATKA (wbiegając):

Chwała Najświętszej Trójcy!

WSZYSCY (odpowiadają chórem):

Chwała Jej po przez wieki!

MATKA

(wysypując z zapaski ziele przed kominem):

Takem biegła — takem spieszyła — ile tchu w piersi, a siły w nogach biegłam, bo oto tu szczaw i lebioda i ziele rozmaite i grzybów parę: com mogła, zachwyciłam co żywo i niosę! Miejta! {Dzieci rzucają się na lebiodę — matka je odsuwa)

MATKA

Nie na surowo jedz-ta i z prochem ziemi, jako bydlątka — Bogna niechaj spłucze i uwarzy! (Bogna krząta się żywo, Mirko i Jagusia ukradkiem wyciągają jej listki i gryzą).

MATKA

(przystępując do babki i ujmując ją pod kolana).

A to dla was, rodzona! (z uciechą pokazuje garść malin na dnie dzbaneczka).

Starzyście, zębów nie macie — ciężko wam co niebądź zgryść — pojedźcie sobie słodziutkich jagódek!

BABKA

(broniąc się, usuwa jej rękę ze dzbankiem i wskazuje na dzieci):

Nie ja!... nie... dzieci!...

OJCIEC (żywo):

Cóż, dzieci! im, aby co na ząb, to i dobrze; wyście starzy, to wam się patrzy słodkie, żeby wam w ustach godnie było!

BOGNA (namawiając):

Słabiście, jak ten puch, co z wiatrem leci, babusiu! pojedźcie sobie jagódek, to się skrzepicie.

BABKA (grożąc jej palcem).

Oj ty, ty! ty! samaś jagoda, ale bledziutką, jak to płótno! Czemu to o sobie nie pomyślisz?

BOGNA.

Jeszcze-by też, babulu! A tobym się boskiej kary bała!

MATKA (z żalem):

Chciałam ci więcej nazbierać, alem się bojała bardzo, bo w onym lesie za rzeką, gdzie wszystkie ludzie ze wsi pozwoleństwo mają chodzić, tak już wszystko do czysta wyzbierane, że tam i źdźbła nie uchwyci; — tom dobiegła przez górkę aż do królewskiej Dąbrowy i tam w gąszcz się zaszyłam zaraz z brzega — ale dusza mi się tłukła okrutnie, bo po wsi słyszałam gadanie, że sam Król jest kanyś właśnie w okolicy, to i musi że strażnicy gęściej chodzą po lesie... Co skubnę szczawiu abo grzyba podniosę, oglądam się i słucham, czy już nie gonią! Aż ci też ledwom zaszła w chruśniak malinowy i ledwo ze trzy garści jagód z gałązek zesułam, zaraz się okrutne granie rogów rozlegnie po Dąbrowie — to tam — to sam, grali — to za mną — to przedemną — aże im echa wtór dzwoniły po boru — widno obława! i jużci że sam Król musiał kanyś niedaleczko być na łowach, kiedy mu się tak obzywali. To jakem smyrgła między gałęzie — leciałam bez pamięci, że cud, com z dzbaneczka i zapaski nie wytrzęsła plonu!

OJCIEC.

Powiadają "strach ma wielkie oczy" i słuszna! bo przez uciekanie takie łacno o złą przygodę — a ponoś nie przygodziłoby się nic tak bardzo złego, choćby i z samym Królem miłościwym przyszło się spotkać na oczy: ludzki to pan ma być i serca ku biedakom pochopnego — raczejby zaratował, niż pokarał.

MATKA.

Juści, pan może być i dobry, ale jego urzędniki nieraz ludziom ciężkie są i nieustępliwe — a z Samym mówić, przecie nijakiej śmiałości bym nie miała, czujący się, żem na szkodę weszła w jego dąbrowę. (Zwracając się ku babce): A cóżto, matko, nie jecie?..

(W czasie poprzedniej wymiany słów, babka póty kiwała na Mirka i Jagusię, aż opornych zrazu, w końcu przywabiła ku sobie i ukradkiem wkłada im kolejno do ust malinę po malinie, choć dzieci uchylają się i wypraszają, składając ręce, aby sama jadła. Na zapytanie matki, babka połyka prędko malinę i odpowiada zmieszana):

BABKA

Jem sobie — jem, wolniuśko... po jagódce... (W tej chwili słychać kołatanie do drzwi; ojciec wstaje i otwiera — w progu staje dziad, szczelnie otulony szarą opończą, której duży kaptur spada mu aż pod oczy i zakrywa część twarzy — z pod kaptura widać szlachetne rysy i długą czarną, kręconą brodę).

DZIAD (wchodząc).

Pokój wam, ludzie chrześcijańskie, w tym domu!

OJCIEC (z pokłonem).

Pokój i tobie, dziadu, i podzięka, żeś nie zawiódł, a zdzierżył słowo!

DZIAD (poważnie).

Toć-że od chrześcijańskiej posługi wymawiać się nie godzi!

MATKA.

Bogdaj tak wszyscy myśleli, jak wy dziadu! ale do ubogiego z posługą mało kto się kwapi (ściera ławę fartuchem). Siędnijcie se i kęs spocznijcie — niech jeno robaczka uwinę i sama się co nieco ogarnę.

OJCIEC.

Radbych was ugościć chlebem i solą — ale pojrzcie sami, że przeciw obyczaju, u nas już od wielu dni i tygodni, jeno ręcznik goły z nożem na stole, a chleba nie uświęci ani kruszyny! Sól zaś dzieci ledwie pomną po smaku! (Wskazuje nakryty kawałkiem bielonego płótna róg stołu, na którym winien był — jak w każdej ówczesnej chacie -- leżeć, chleb nadkrojony i sól, dla każdego przechodnia, a leży tylko nóż i stoi pusta drewniana solnica).

DZIAD (dobrotliwie):

Nie frasuj się gospodarzu, bo nie ma o co, ja twego chleba niegłodzien — wierzaj, kumie!...

BABKA

(pociągając za suknię matkę i ojca, niespokojnym szeptem):

Córko! Synu! "Gość w dom — Bóg w dom!" stawcie, co jeno macie: sąż jagody! (podaje dzbanek).

MATKA (frasobliwie):

Są — ale wyśta jeść mieli... zemgli was na nic, rodzona!

BABKA.

Nie bacz tam na mnie! ja twarda. Staw co żywo, bo mi dziecisków żal, że patrzeć muszą.

MATKA (schylając głowę):

Wasza wola, rozkazanie! Weź, Bogna— podaj obcemu, bo ja kole małego muszę, (zaczyna się krzątać koło kolebki, ale wpierw podaje dzbanuszek Bognie, która zbliża się nieśmiało i wtyka go w ręce dziadkowi).

DZIAD (patrząc na nią z uśmiechem). A to zaś co, dzieweczko?!

BOGNA (z onieśmielenia kręcąc zrazu róg fartuszka).

A to — babusia nasza, co całkiem na nogi nie mogą, kazali wam, gościu, postawić maliny {ośmielając się). Sami jeść mieli, ale powiadają: Wy pierwsi, boście cudzy są! Jedzcie, dziadku!

DZIAD (żywo):

Chowaj mnie Bóg, bych was ja tu objadał!

BOGNA (z przekonaniem):

Juści, jak babka kazali, to zjeść musicie!...

DZIAD (śmiejąc się):

Tak że to! muszę, choć i niepowoli ? To mi rzecz nowa! Ale, dla uczciwego obyczaju, aby starych uszanować — niechże to będzie, jakbym się chlebem z wami przełamał! (Wysypuje garstkę malin na dłoń i pokazuje Bognie, aby z nich wzięła, co gdy zapłoniona uczyniła, obcy, pozostałe wsypuje do ust i daje znów Bognie dzbanek, mówiąc): Resztę oddaj, dzieweczko, babuli! (smakuje) Wyborne! świeże maliny! Rwaliście w sadzie, czy w lesie?

(Babka i dzieci tymczasem rozczęstowują między sobą resztę ze dzbanka):

OJCIEC.

Sadu u nas niema koło chaty, boć i chata i pole nie nasze; na pańskiem siedzimy, za dań i za robociznę, — to człeku i patyczka wsadzić ani wyciąć nie wolno, jeno tak ma trzymać tę ziemię, jako mu ją zdali pańscy włodarze.

DZIAD.

A tu u was dokoła, w całej okolicy, taki sam wszędy porządek?

OJCIEC.

Gdzieby zaś! jako pańska wola, takie wszędy postanowienie: nasz pan dosyć ściśliwy jest — jenszy bywa i lżejszy.

DZIAD (na wpół do siebie):

Godziłoby się, aby w tej całej polskiej krainie jedna była dla wszystkich ustanowa! (wpada w zadumę).

BABKA (półszeptem do matki):

Dziwny to bo i dziad jest! stare oczy, chociaż tępe, dobrze widziały, że białą rękę ma, kiedy sypał maliny i z pierścieńcem! a i brodę ma trefioną i słowa gładkie, aż dziwnie po sercu idą. A taki pytający o wszystko, taki ciekawy...

MATKA

(która od chwili zapytania "Skąd maliny", zmieszana i niepewna zdaje się nie słyszeć tego, co babka mówi):

Toć mu już i powiem, jak było! nie zaprę się, bo najgorsze kłamanie! (Do obcego): Pytaliście o maliny, dziadu — nie mojeć po sprawiedliwości były, jeno wprzódzi boskie, a królewskie potem!... Z wielkiego głodu, nie mogąca nic znaleźć dla swoich, jako ta pliszka marna, co drobiazg w gnieździe musi wyżywić i bierze, co popadnie — rwałam je dzisiaj w królewskiej dąbrowie (obcy zwraca ku niej głowę z widocznem zajęciem). Byłabych i więcej przyniosła, jeno, że mnie wyścigało granie rogów: pono król w lasach sprawia obławę — licho by się z nim spotkać było, niosący jego własne maliny i ziela zapaskę.

DZIAD.

Także wam straszny Casimirus? Toć nie ukrzywdziliście go bardzo! A przecie ludzie go pono powiadają dobrotliwym dla biedoty — to zamiast z lękiem przed nim uciekać, było go wam szukać raczej i opowiedzieć mu swoją dolę! Chybaście i wy słyszeć musieli, jako on syn Łoktka, — którego kmiecie uchowali w Ojcowie — najchętniej daje ucha kmiecym skargom, (z goryczą) Toć go już za to panowie i wielmoże, dla których cięższą ma rękę, natrząsając się, królem chłopów" przezwali; — (z ogniem) i pewno, że radby, aby kmiecie wszystkich ziem tego królestwa z ufaniem garnęli się do niego...

BOGNA (ciekawie):

A wy dziadku, może gdzie króla widzieli, że o nim tyla wiecie?! Chodzicie tak szerokimświatem, to możeście kiedy zaszli aż do Krakowa!

DZIAD (z uśmiechem):

Bywałem tam, bywałem, dzieweczko!

BOGNA (uradowana).

O! toć mi jeszcze powiadajcie, ak król wygląda, bo ja zgoła pomyśleć sobie tego nie umiem! Musi, w jasności wielkiej chodzi, jak we słońcu, a koronę, to mi się widzi, ze szczerego złota ma, aż się pali! a płaszcz na nim szkarłatowy, na cztery mile. (z zachwytem). Mówcie, dziadku, mówcie! wy go może kiedy tak oglądali, na oczy własne, jako ja was teraz widzę? może wy go dobrze znacie i z nim mówili?!

DZIAD.

Znam ci go po troszę — dzieweczko — a czy dobrze? (poważniej): Gdzież człek, który rzec może, że nawet samego siebie zna i słusznie widzi? Bóg jeno serca doznawa i waży.

BOGNA (zajęta swoją myślą).

Bo mnie, żeby tak przyszło z królem mówić, tobym chyba ze samego strachu umarła!

DZIAD (znowu z uśmiechem):

To ci się tylko tak widzi moje dziecię; majestat nie zabija! {wstając z lawy do ojca): Ale może już poniesiem małego, ojcze — a raczej, kumie!

OJCIEC (skwapliwie):

Owszem, owszem! Jegomość już wiedzą.

(W tej chwili jakiś gwar w dziedzińcu za drzwiami, jakoby tentent koni i podniesiony glos dworzanina).

DWORZANIN (za sceną).

Hej! hola! jest tam kto w chacie ?! {Dziad na ten glos cofa się w dalszy kąt izby, wszyscy patrzą niespokojnie ku drzwiom, a nikt na niego — drzwi się otwierają i w progu staje, z oszczepem w ręku, strojnie przybrany dworzanin, a przez drzwi widać pachołka, trzymającego konie).

OJCIEC (spoglądając ku drzwiom):

Jakiesi państwo możne! To pewno nic dobrego!

MATKA

(z przestrachem, klasnąwszy w dłonie, na widok wchodzącego):

Ode królewskiego dwora!... to już ani chybi o te ziela i o maliny! O dolaż moja — co z nami poczną?!...

DWORZANIN

(stojąc w progu, zwraca się do gospodarza, tak, że w pierwszej chwili nie spostrzega obcego):

Nie szedł-li tędy, człecze, mąż słusznej postawy i godnego oblicza, owiniony płaszczem pielgrzymim, jakby dziadowską opończą? — nie widziałżeś takiego?...

OJCIEC.

Owszem, że go widziałem i więcej...

DWORZANIN (gorączkowo):

Jakto i więcej"?! Gadajże zaraz! może go tu jaka krzywda potkała?! nic nie ukrywaj, bo źle z tobą być może! W niepokoju strasznym już drugi dzień trwamy ! Kiedy go widziałeś? co mówił? Kędy poszedł? — mów, a nie kłam, jeśli ci życie miłe!... (następując natarczywie coraz bliżej, stuka groźnie drzewcem oszczepu w podłogę).

OJCIEC.

Owo on sam wam lepiej wszystko o sobie przyświadczy !

(Usuwa się na bok tak, że spojrzenie dworzanina pada na stojącą w głębi izby, wyniosłą postać obcego).

DWORZANIN

(rzuciwszy oszczep na ziemię, z okrzykiem radości, rzuca się na kolana przed mniemanym dziadem).

Panie, a Panie nasz miłościwy! czyli się tak godzi?! W takim niepokoju wierne sługi swe zostawić od wczora. I w tem przebraniu! na trudy... na niewygody! {opończa z kapturem osuwa się na ziemię z ramion obcego i zdumionym oczom obecnych ukazuje się król Kazimierz Wielki,  w pełnym blasku świetnego, myśliwskiego stroju: przez piersi ma łańcuch szczero - złoty, na którym u boku zawieszony, w srebrnej oprawie róg turzy, na ramionach krótki płaszczyk z błękitnego aksamitu i takiż, złotą obręczą otoczony, toczek z piórem sokolem i brylantową spinką na głowie. Na widok tej przemiany, rodzina wieśniacza w pierwszej chwili osłupiała ze zdumienia, cofa się aż do komina i tłoczy się tam, jak najciaśniej, szepcąc sobie nawzajem, z rozmaitymi odcieniami przestrachu i ciekawości):

WSZYSCY W CHACIE.

Król! król?! być że to może?! król! o rety!

KRÓL

(łaskawem skinieniem podnosząc klęczącego dworzanina):

Wiemci, poczciwy mój Bończo, żeśmy tobie prawdziwej troski napędzili! ale, jakoż chcesz, abym dowiedział się szczerze, co myślą moi najliczniejsi poddani, jeżeli ani oni do mnie, ani ja do nich nigdy nie przystąpię inaczej, jak przez pośrednictwo całego hufca tobie podobnych? {trącając nogą na ziemi leżącą opończę). Ta opończa dozwoliła mi przez dwa dni lepiej poznać dolę i serca mojego ludu, niż przez lata rządów z wysokości tronu.

DWORZANIN.

A my jednej chwili pokoju nie mieli odkąd wyjechawszy wczora, niby na łowy, znikłeś nam Miłościwy nasz, tak z przed oczu! Nie doczekawszy się wczora, cały dzień dziś od świtu, otrąbiamy się w lesie, w obawie, czy nie jakie zbłąkanie w ostępie, czy nie jakowa ze zwierzem przygoda?...

KRÓL KAZIMIERZ.

Wczora, żebrałem, — boć kiedy owce głodne, słuszna, aby i pasterz zaznał, co to łaknąć; lepiej ci on potem swoje owce wyrozumie, a owce. wzajem jego! Dzisiaj — mam sądzić i darzyć, bo oto doszły mnie wieści (z żartobliwym uśmiechem), że ktoś na szkodę chadzał w moją dąbrowę... a znów, gdym w kumy tu proszon, toć mi i krzyżmo trzebaby sposobić!

(Mówiąc ostatnie słowa, zwraca się z żartobliwym uśmiechem do struchlałej rodziny wieśniaczej).

MATKA (rzucając się na kolana przed królem);

Panie a Panie nasz! łaski!... toć jeno z głodu... dla dzieci, jako wróbliczka...

KRÓL KAZIMIERZ (z udaną surowością):

Nie, sąd być musi sprawiedliwy! (Zasiada jakoby do sądów z powagą na ławie). Byłem, spragniony i głodny, wczora, u wielu zasobnych kmieci — a mało który z nich chlebem się ze mną przełamał, tak czas ten twardy serca im zrobił twardemi — tutaj mi dano maliny! prawdać, że z własnej mojej dąbrowy, ale sobie od ust łaknących odjęte! Niechże, co dziad otrzymał — król zapłaci !: Abyście odtąd nie musieli za malinami chadzać po cudzych zagajnikach, Casimirus uroczyście wam dawa i na wieczne czasy zapewnia, tyle ziemi około waszej chaty, ile jej trzeba na sad i na pole, coby was mogło wyżywić; niechaj to białe kwiecie grusz i wiśni, wiankami w krąg chaty co wiosny świeżo się bieląc, będzie jako białe krzyżmo królewskie, przezemnie dziecku waszemu dziś dane!.. Ze ściśliwym" panem waszym ja sam załatwię tę sprawę; nie będziecie z nim odtąd już żadnych mieć rachunków; jako wolni królewscy kmiecie!

MATKA (z uniesieniem składając ręce):

O najmiłościwszy, najłaskawszy, najjaśniejszy Panie Królu!... niechajże Cię, przez wieki, ubogie ludzie, błogosławiąc królem chłopków" nazywają!

OJCIEC

(z wielką nieśmiałością chyląc mu się do nóg frasobliwie):

Ale co do chrzcin owych, wybaczyć raczcie Panie a Hospodynie miły! gdybych był mógł przeczuć Was pod oną opończą, czyżbym się wagował prosić Was w kumy, jako równego sobie? Niechajcież teraz, boć to rzecz Waszemu Majestatowi nieprzystojna, i być zgoła nie może, abyście z dzieckiem takiego jak ja chudziaka parać się mieli!

KRÓL KAZIMIERZ (śmiejąc się):

Oho! radbyś wykręcić się, bracie! nie chcesz się ze mną pokumać?.. Ale nic ci nie pomoże: słowo się rzekło: dziadowskie słowo, król zdzierży! Tyle, że już nie piechtą, niosąc, ale w pozłocistej kolebce zawieziem onego do kościoła (wskazuje kołyskę) — oczywista, jeśli nie wstydzisz się bracie ze mną jechać?.. (przerywając wynurzenia radości i wdzięczności, zwraca się ku stojącemu z uszanowaniem dworzaninowi): Daleko z końmi i z kolasą stoicie?

DWORZANIN.

Ledwo o trzy stajania, Miłościwy Panie! niech jeno róg Wasz posłyszą, a w mig tu będą!

KRÓL KAZIMIERZ

(stając w otwartych drzwiach, trąbi myśliwską pobudkę — tymczasem Mirko i Jagusia, którzy zrazu, jak spłoszone kurczątka tulili się w kąciku, teraz ośmieleni i uradowani, korzystając z tego, że król się odwrócił, wyskakują po całej izbie, powtarzając sobie wciąż nawzajem nowinę):

MIRKO I JAGUSIA (na wyścigi):

Będą chrzcin} będą kumy! będzie jadło!...

MIRKO

(porywając pokrywkę z garnuszka, pod którym dawno wygasły już węgielki na kominie):

A może król rad rzepy pokosztuje ? (spojrzawszy we wnętrze garnuszka): A to co? kamienie? A gdzież rzepa? Bogna?!... (Blizki płaczu). (Tymczasem na zewnątrz chaty przebrzmiała pobudka królewskiego rogu i Kazimierz odwracając się niespodziewanie, spostrzega Jagusię jeszcze uradowaną w pośrodku iżby, a Mirka, jak z pokrywką i garnuszkiem w ręku, z którego się sypią kamienie, z desperacką miną zawodu i wyrzutu zwraca się ku Bognie, która go próbuje uspokoić).

KRÓL KAZIMIERZ (wesoło do dzieci):

A tuście mi, małe nic dobrego! Powyłaziło to z kątów, jak myszy, bo już ani dziad, ani król nie straszy?... A jeść byście pewno chcieli?

DZIECI (razem):

Oj! i jak panie królu! choć rzepę! choć te kamienie !...

KRÓL KAZIMIERZ.

Znajdzie się co lepszego! (do dworzanina) Zawiń się Boriczo: w kolasie jest-ci nasz zasób podróżny.

(Przed wrotami daje się słyszeć turkot i parskanie koni. Bończa wybiega, zostawiając drzwi otworem. Widać w głębi pozłocistą "kolebkę" (karetę), w koło niej kilka jezdnych*.

BOGNA (tuląca się do babki);

Babusiu! my się tak martwiły, a toć-że jakby w rzeczy, odwrotnym cudem oliwskim, moc Boża, dla naszych dzieci, te kamienie w chleb przemieniła!... (wskazuje przewrócony garnuszek).

BABKA.

Moc Boża wszystko można jest! jeno drogi Jej przed nami zakryte.

(Bończa w tejże chwili, niosąc bochen chleba, nóż myśliwski i długą kiełbasę, składa przyniesione rzeczy na rogu stołu, przykrytego ręcznikiem. Król Kazimierz skinieniem przyzywa dzieci i krając sam chleb i kiełbasę, składa po kawałka w ich wyciągnięte do góry, drżące rączyny — na prawo ojciec i matka, patrzą na to, z nabożnie, jak do pacierza, złożonemi rękoma, na lewo Bogna klęczy u kolan babki, która w stronę króla kreśli błogosławiący krzyż w powietrza).

KRÓL KAZIMIERZ (ze wzruszeniem):

Obych tak łatwo mógł nasycić wszystkich łaknących w tem mojem Polskiem królestwie! Oby mi danem było wygładzić wszelkie krzywdy i niedole mego ludu!...

BABKA (uroczyście):

"Błogosławieni, którzy pragną i łakną sprawiedliwości, albowiem oni będą nasyceni".

Koniec.

* W przedstawieniu można ten szczegół opuścić.

(Przyp, aut.)

WNUKA KRÓLEWSKA

OSOBY:

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena I.

ANNA (sama, haftując).

Tak mi smutno, tak smutno, mój Boże! Trzy dni już nie była u mnie sędziwa Jagienka — pewno jej w izbie czeladniej jaką ciężką zadano robotę — a mnie czegoś tak brak, tak mi tęskno, gdy długo mojej niani poczciwej nie widzę; ona jedna kocha sierotę! (ociera łzę rąbkiem rękawa i patrzy w górę, ku oknu; nagle zrywa się, klaszcząc w dłonie) Ach, żórawie, żórawie! z północy lecą, bo to już jesień blisko... Zawsze niania, na widok tych ptaków, każe mi myśleć o pięknej, nieznanej mi Ojczyznie matki mojej i dziada — leżącej gdzieś hen! daleko — za górami — tam, skąd żórawie i bociany lecą...

Scena II.

(Wchodzi Jagienka).

JAGIENKA.

Jesteś, słoneczko moje? jesteś, moja orliczko?... Zawsze sama, zamknięta przy pracy w swej izdebce, kiedy stryjowe dzieci wesoło hasają na łowach i po podworcach zamkowych!

ANNA.

Stryjna wykończyć mi kazała to bramowanie złote u lnianej sukienki, którą jej Barbarka mieć będzie na uroczystości turnieju.

JAGIENKA (gładząc ją po głowie).

Tak! ją ustroją robotą rąk twoich i posadzą na samym przedzie krużganku, aby pany wszystkie i rycerze dziwowali się na nią, a ciebie gdzieś w kątek schowają, skąd się i przyjrzeć nie będziesz mogła zabawie — wszystko, aby jeno krzywdą sierocą ludziom nie świecić do oczu!

ANNA (smutno).

Alboż mnie się i równać z Barbarką, moja Jagienko! ona tak urodziwa jako mało, a mnie Pan Bóg nie dał krasy, ani wdzięk...

JAGIENKA (ściskając ją).

Dał tobie serce, gołąbko! dał tobie krew poczciwą, co więcej znaczy niż wszelka krasa na świecie! Daremnie ci opiekunowie twoi, Graf Herman i jego żona, radziby pogrzebać nawet pamięć tego, co cię od ich własnych, niesfornych, krnąbrnych, prostaczych dzieci wyróżniać może: sama słodycz i powaga, malujące się w twojem spojrzeniu już świadczą, żeś ty nie z ich dzikiego nizkiego rodu

ANNA.

Zawsze to prawisz mi, nianiu, że matka moja podobno córą króla jakiegoś możnego, co władał na północy piękną krainą za górami i "Wielkim" go nazywano — ale wiesz? mnie, choć to słyszę od ciebie, jakoś trudno w te cuda uwierzyć. — Gdziebym zaś ja miała być wnuką królewską!

JAGIENKA.

O, o, dzieciątko moje! a toć ludzie pomną dziada twojego, nietylko moje oczy go widziały: stateczny, słuszny, piękny pan był! Kazimierz z Piastów, mądry i sprawiedliwy! "Królem chłopków" go w naszym kraju wołali, bo dobry był po równości dla wszystkich i krzywdy ludzkiej nie dopuścił. Ano, nie przeczuł, że przyjdzie na taką ciężką krzywdę od rodzonego jego siostrzeńca, własnej jego córce Annie, a twojej macierzy!...

ANNA (zdziwiona).

Na krzywdę?! Jakże to było, Jagienko?

JAGIENKA (siadając na schodkach).

A, toć sławią ludzie króla Węgier, Loisa i matkę jego, "węgierską panią", królowę Elżbietę, co siostrą była dziada twojego — ale ja, com patrzała na krakowską koronę, co wiem, że ta korona spocząć powinna na twojej sierocej głowie, przebaczyć im tego nie mogę, że tak źle wywiązali się z przypadającej im nad Kazimierzową sierotką opieki! Matkę twoją, dziecino, aby już nigdy nie mogła o królewski spadek się upomnieć, ledwie dorosła, dali za ubożuchnego grafa, w te dzikie strony, tu, w świat, za oczy — i ciebie, mój kwiatuszku, tu hodować kazali, w tem rozbójniczem gnieździe, w poniżeniu i prawie w nędzy: na łasce dalekich, a niegodziwych krewnych...

ANNA.

Ja się tam na nic nie uskarżam, moja Jagienko! Snadź z woli nie, ba mi już los taki pisano. Tylko czasem lubię, jakby baśni jakiej czaro wnej, posłuchać tego, co mi prawisz, gdy ja w krosienkach dzierżgam nićmi złotemi. Na chwilę gotowam naprawdę uwierzyć, że we mnie jakaś księżniczka zaklęta! (śmiejąc się wesoło) Tylko "księżniczka" pospieszać dziś musi z robotą, bo gdyby tak, uchowaj Boże, stryjna nadeszła, a haft nieskończonym zastała, toby "Jej Książęcą Mość" spotkało pewno pokaranie!

JAGIENKA.

Oj, biedactwo ty moje! nie za jedno, to pewno za drugie, zawdy cię jakaś srogość spotkać musi. — A toć nie srogość, nie pozwalać ci bawić się ze mną? oddalać mnie od ciebie, ciągłą zadając robotę, — abym jeno temi "głupiemi", jak oni mówią, "bajkami" z przeszłości, głowy ci nie zawracała i nie uczyła cię w tajemnicy dźwięcznej polskiej mowy twoich dziadów, która, jak wyrzut sumienia, razi ich — uszy! Toć i dziś przybiegłam tu jeno ukradkiem, i chowaj Boże, aby nas tak razem zastać mieli!

ANNA.

Nie bój się, nianiu! nie zajrzy tu dziś nikt do mnie: Fryderyk i Hugo, widziałam, pociągnęli przez bramę na łowy z sokołem — młodsza dziatwa, z piastunką, na wale — stryjna, z Barbarą i Gerdą, zajęta rozpakowywaniem tych pak z towarami, co je wczoraj przejeżdżającym spokojnie norymberskim kupcom zrabowano — a graf stryj sam, dogląda czyszczenia wszelakiego rycerskiego rynsztunku, który sposobi do owego turnieju, zapowiedzianego na przyjęcie gościa cesarskiego, Luksemburczyka Zygmunta. Nie, nie! dziś nikt nie zatroszczy się o sierotę — możemy sobie śmiało pogwarzyć!

JAGIENKA (z uśmiechem, tajemniczo).

A widziałaś Hanuś, źórawie?... leciały wprost nad zamkiem i zakruczały właśnie, gdy całym kluczem zawisły nad tą basztą narożną, gdzie ty siedzisz, moja królewno! — Wierz mi, wierz ! wróżą coś z północy... czy ja wiem? ale to napewno, że nie darmo tędy leciały.

ANNA (śmiejąc się).

Co jesieni, nianiu, obiecujesz mi to samo — a jakoś dotąd nie spełniają się wróżby! Ani wiesz nawet, co się tam dzieje w tem mojem zaczarowanem królestwie, za górami! może ogień je spalił lub woda zalała? może wilcy pożarli, albo wiatr rozmiótł po świecie?...

JAGIENKA (urażona).

Ej, psotnico! Figle ci się trzymają. A właśnie, że wiem, co się w naszej Polsce dzieje, bo ot i kupcy mi wczorajsi powiadali, nim ich do lochów zamknięto — a kupcy, wiadomo, jeżdżą po świecie, toć byli i u nas, tam w Krakowie, niedalej jak przed kilku laty Dziwów się od nich nasłuchałam takich, aż mi stare serce z wesela rosło.

ANNA.

Powiedzże i mnie, nianiu! ja jeno żartowałam trochę, ale wszak wiesz, że zawsze rada słucham twych powieści!

JAGIENKA.

Cuda bo prawią! Widzieli królującą w Krakowie Loisową córkę, Jadwigę, i anioła by piękniej nie odmalował, jak to, co oni powiadają o tej Pani: Złotego serca i pięknego lica — nabożna, jak święta mniszeczka, a dzielna, że sama w potrzebie dosiąść potrafi rumaka — pracowita, sta równa i na książce mądrze uczona! — a już za co najwięcej ją nasi kochają i czczą jak świętą to, że cały dziki lud barbarzyńskich Litwinów do wiary świętej nawróciła i Polsce na wieczne czasy kupiła, poślubiając — chociaż wbrew własnej woli serdecznej — księcia tychże Litwinów. Jagiełłę. Odtąd potęga i spokój kwitną w dziedzinie twojego dziada, a obcy i zazdrośni sąsiedzi nie śmią ręki podnieść przeciw silnemu państwu. To wszystko zaś sprawiła słaba dłoń niewieścia: a raczej nie dłoń, ale serce, gotowe zapomnieć o sobie dla swojej ziemi!

ANNA (składając ręce, z uniesieniem).

Och, szczęśliwa, szczęśliwa Jadwiga! tyle sprawić dobrego, tak być kochaną!... Dziękuję ci, Jagienko, żeś mi o tej anielskiej Pani powiedziała. — Nie wiem, skąd to się bierze, i dotąd ni razu nie przyznałam się do tego, nawet tobie — ale ilekroć słyszę od ciebie o tej Polsce dalekiej, serce mi się tak dziwnie kołace taka mnie jakby tęskność chwyta do tych nieznanych mi, szerokich błoni nad Wisłą, że jaskółką bym tam polecieć rada ! i napatrzeć się tego ludu i wiedzieć, że on zawsze będzie potężny i szczęśliwy... {osuwa się na ziemię obok Jagienki i wspiera głowę na jej kolanach).

(Za sceną słychać sygnał na trąbce).

JAGIENKA (podnosząc się zdziwiona).

Co to, Hanuś? słyszałaś? róg się odezwał na moście zwodzonym przed bramą? cóżby to za gość mógł być niespodziany?...

ANNA (Jeszcze rozmarzona)

Nie wiem — nie myślę — chciałabym jaskółką stąd polecieć.. (słychać głos rogu, odpowiadający z wieży).

JAGIENKA (żywo wstępując na schodki, wiodące do okna).

Słyszałaś? strażnik odtrąbił się z wieży! Doprawdy — gości jakichś Bóg zsyła w tę głuszę! Kto to być może? spojrzę w dół, ku mostowi, boć z tego okna widok w całym zamku najlepszy! {Patrzy przez okno, a potem nagle uderza w dłonie). Hanuś... Hanuś... Przez Bóg miły, nasi ludzie!... poznaję przecie te stroje: te pasy i delije i karabele! (przez łzy) Boże! dzięki ci, że moję stare oczy jeszcze choć raz to oglądają! Hanuś! to może wróżba żórawi...

ANNA (zrywa się żywo).

I ja zobaczę — i ja chcę widzieć, nianiu! (wbieda na schodki, ale przytem potrąca krosna, które się przewracają)

ANNA (wraca).

Ach!... ja nieszczęśliwa!.. (podnosi krosna i załamuje ręce — mówi z płaczem) Tkanina! lniana tkanina!... taka cienka, taka kosztowna!... O Matko Boska, cóż ja pocznę, sierota!... Patrz, nianiu: nad samym haftem pękła! rozdarta szeroko! (kryjąc twarz w dłoniach) O, doloż moja! co ze mną stryjna zrobi?

JAGIENKA (zestąpiwszy ze schodów, ogląda krosna).

Nieszczęście! ale możeby się to jeszcze jakoś dało naprawić... haftem zasłonić... zcerować? {tuląc Annę) Biedna ty, gołąbeczko moja! nie drzyj tak, nie bój się! ja ci nie dam zrobić nic złego!...

ANNA (jeszcze przez łzy).

To darmo — ukarze mnie stryjna srogo!... Bóg dopuścił — rady na to już niema — stryjna ma. oczy, które wszystko dopatrzą: każdy ścieg, każdą niteczkę...

Scena III.

(Wchodzi Grafini).

GRAFINI (ostrym, gniewnym głosem).

A toż co? Jagę tutaj zastaję?... i to w takiej? komitywie z waćpanną?... Idź mi, stara, do kuchni i nie plącz się, gdzie cię nie potrzeba, bo się z tydzień przesiedzisz w piwnicy!

(Anna i Jagienka, które ściskały się w chwili wejścia grafini, rozskakują się przestraszone).

GRAFINI (do Anny)

A waćpanna mi się w konszachty ze służbą nie wdawaj i nie trwoń czasu na próżniactwie, bo źle będzie i z tobą! Pokaż robotę! haft winien być, skończony! (Anna stoi nieporuszona).

GRAFINI (pochyliwszy się nad krosnami).

Ha! niegodziwa dziewko!.. tak zniszczyć cenną rzecz taką — strój mojej ślicznej Barbarki! To przez złość i zazdrość, z umysłu panna zrobiłaś! ale poczekaj! nie minie cię zasłużona kara!... (postępuje ku niej w uniesieniu).

ANNA (lękliwie, zasłaniając się wyciągniętemi rękami).

Stryjno!.... (w tej chwili znów słychać sygnał u bramy i na wieży — drzwi się otwierają, wchodzi graf Herman, za nim wbiega strojnie ubrana Barbarka).

Scena IV.

(Ciż sami i graf Herman z Barbarką).

GRAF HERMAN (wchodząc).

Ciszej, ciszej! nie pora teraz na swary niewieście: gości zacnych jakichś Bóg zsyła — po stro-

jach widać, że jadą z daleka — ważna musi być sprawa, z którą przybyli.

GKAFINI (mówi prędko, gderliwie).

A mnie i to ważna sprawa, że mi ta oto jejmościanka zniszczyła cenną tkaninę, cieniuchną, jak przędza pajęcza, a szczerem złotem bramowaną! W cóż ja teraz na uroczystość turnieju ustroję naszą Barbarkę?!

BARBARKA

(która tymczasem była wbiegła na schodki i ciekawie patrzyła przez okno, zbiega z nich i z gniewem wpada na Annę).

Ty, ty! niezgrabijaszu! Niegodziwa! jak ty śmiałaś zepsuć coś mojego? musisz to zaraz naprawić, ja ci rozkazuję! rozumiesz? ja muszę mieć tę białą suknię (Anna, ze spuszczoną głową, składa powoli robotę).

GRAFINI. Słyszałaś? ona musi ją mieć...

GRAF HERMAN.

Zamilczże, jejmość! milcz, kobieto! (do Barbarki) i ty, dzierlatko, powściągnij żwawy języczek! Spokoju mi potrzeba, bom gości tu wieść kazał, do tej izby, i jeno patrzeć oto, jak przybędą.

GRAFINI

(groźnym gestem pokazując drzwi na lewo Annie i Jagience, która przez czas powyższej rozmowy zatrzymała się jaż w progu).

Precz! z oczu mi zejdź, ty darmozjadzie! niszczycielko! razem ze swoją starą Jagą! Niech eno goście odjadą, porachujemy się z sobą!... (Anna i Jagienka wychodzą).

Scena V.

(Ciż sami, prócz Anny i Jagienki).

GRAFINI.

Chcąc się obcym przypatrzyć, szłam właśnie do jego narożnego okna, skąd widok na fosę i most najlepszy, gdym oto tu zastała tę niegodziwą dziewczynę i szkodę przez nią wyrządzoną!

GRAF HERMAN.

Ukarzesz ją podług woli, ale teraz już rozchmurz oblicze, aby przybysze nie myśleli, że swary w domu zastają!

GRAFINI.

Czy wiesz skąd to, i co za ludzie?

GRAF HERMAN.

Wyglądają na posłów jakiegoś możnego króla lub księcia, — ale nie wiem, co by do nas mieli za sprawę...

BARBARKA (ciągnąc grafinię za rękaw).

Pani matko! a mnie pozwolicie tu pozostać i popatrzeć się na tych obcych? jam taka wszystkiego ciekawa!

GRAFINI (z pieszczotą).

Zostań — sroczko, zostań! ciekawaś obcych zobaczyć, a i swoje gładkie liczko pokazać byś im też rada — nie mam ja nic przeciw temu, (hełpliwie) jeśli to przybysze z szerokiego świata, niechże po tym świecie rozpowiedzą, że na zamku hrabiów Cylejskich rośnie córa, jak kwiat, jak malowanie — godna ręki choćby jakiego króla lub książęcia!

BARBARKA

(zawstydzona, kręci róg fartuszka, ale wnet wybucha śmiechem, wołając).

To pewna, żem przynajmniej do Hanki niepodobna !

GRAFINI (poufale do męża).

Wiesz mężu, a może to doprawdy dziewosłęby po naszą dziewczynę?... Tem większa mi szkoda, że ją przez niegodziwość tamtej szkodnicy w tę białą szatkę przybrać nie mogę. jak przystało na oblubienicę książęcą!

GRAF HERMAN (śmiejąc się).

Oj, białogłowy, białogłowy! zawsze wam jeno jedno w myśli: gałganki a dziewosłęby!

BARBARKA,

(która wyglądała przez drzwi wchodowe, przybiega do rozmawiających).

Idą już, idą! Tatusiu! panie Ociec! już idą! a tacy poważni i stateczni; szczękają szablami po schodach, a mienią się od jedwabi i kitki mają u czapek!...

GRAFINI (popychając ją ku oknu).

Stań sobie nieco opodal, a nie przeszkadzaj panu Ojcu i mnie, gdy mówić będziem z obcymi. (Wchodzą polscy posłowie: Wieniawczyk, Działosza i Topór, wnosząc niewielką skrzynkę, którą stawiają u progu).

Scena VI.

(Ciż sami i posłowie).

WIENIAWCZYK

(postępując naprzód i skłaniając głowę na powitanie).

Czy wobec Hermana, grafa na Cylei i jego godnej małżonki stoimy?

GRAF HERMAN.

Witajcie w moich progach, zacni goście!

GRAFINI (z dygiem).

Tak! ja jestem grafinią cylejską i proszę was, ozgoście się, Mości panowie. Z dalekiej snadź przybywacie drogi: strój wasz, nieznany u nas, opowiada, żeście z obcej ziemi... ale nim pytać będziem — do czego nagli słuszna ciekawość — w jakich przybyliście sprawach, pierwej proszę was, rozgoście się panowie! (znowu dyga).

GRAF HERMAN (na stronie, pociągając Grafinię za suknię).

Nie mów tak wiele! język ci chodzi, jak na kołowrotku, a obcych nawet nie dopuścisz do słowa! (do posłów) Nim chleb i sól podadzą, byśmy je przełamali społem, prosim, odpaszcie szable, Mości panowie! (Posłowie oglądają się po izbie).

TOPÓR I WIENIAWCZYK (do Działoszy).

Mówcie — Działoszo! Wam kazano rzecz całą przedstawić, wy potraficie opowiedzieć pięknie!

DZIAŁOSZA

(poprawiwszy delii i podkręciwszy wąsa, wysuwa się naprzód i mówi, zraza skłaniając głowę, z ręką — opartą na rękojeści).

W przyjacielskiej, zaiste, myśli, my tu przybyli — ale dlatego właśnie, że sprawa tak przyjacielska i ważna, szabli nie odpaszem, ani rozgościm się pierwej, zanim z serca zrzucimy, co na niem cięży — i zanim słowo dobre otrzymamy w odpowiedź!

TOPÓR I WIENIAWCZYK (razem).

Tak, tak! nie rozgościm się, chleba i soli nie przyjmiemy, aż sprawim, co nam zlecono!

GRAF HERMAN.

Wasza mowa zwiastuje coś ważnego! pospieszcie-że ze słowem, panowie!

DZIAŁOSZA.

Gdybyś Wasza Miłość, znał kraju naszego obyczaje, już byś po wstępie tym odgadł sprawę naszą: Nie przyjąć nam gościny, póki nie zrzucimy z serca, co na niem leży, bo mówić mamy, posłowie, w imieniu Pana naszego! bośmy tu przybyli za niego, w dziewosłęby!

GRAFINI (uradowana, klasnąwszy rękoma)

W dziewosłęby! a nie mówiłam ja tego przed chwilą? nie odgadłam, co się święci, zaraz po stroju i minie tych Ichmościów!

(Graf Herman daje jej znak, żeby milczała, ona ogląda się rozpromieniona na Barbarkę, która ryguje się i wdzięczy w głębi, pod oknem).

DZIAŁOSZA (z godnością).

Tak! w dziewosłęby przybyliśmy w te progi! w tym bowiem zamku ustronnym wzrosła dzieweczka, wolą Bożą i wolą narodu na małżonkę Króla i Pana naszego przeznaczona!

GRAFINI (nie posiadając się z radości).

Król?! czy dobrze słyszały moje uszy?!

GRAF HERMAN (z niskim pokłonem).

Król! — Taki zaszczyt — taka dla domu mojego sława!

DZIAŁOSZA.

Słowo to zanieść mi Wam rozkazał mój Pan Wielce Miłościwy: Władysław Jagiełło Olgierdowicz, król Polski, Wielki książe Litwy i Rusi (przy wymienieniu nazwiska króla, posłowie skłaniają głowy i ze szczękiem do połowy wyciągają szable).

GRAFINI

(nie mogąc już zapanować nad sobą, biegnie do Barbarki i wypycha ją naprzód, obciągając na niej suknię i zdejmując fartuszek).

No, idźże! idź! pokaż się im i sama daj odpowiedź, moja ty Wielka księżno! moja królowo!

BARBARKA (uradowana i pyszna).

Ależ mi Hanka będzie zazdrościć!

DZIAŁOSZA (spoglądając uważnie na Barbarkę)

Toćże jest owa dzieweczka, pod opiekuństwem Waszem wyrosła? Toż córa Anny Piastówny, po matce także Anną nazwana, którą uczcić mamy pokłonem od narodu, jako przyszłą Panią i Władczynię naszą?

GRAF HERMAN  I  GRAFINI (razem, w najwyższem zdumieniu i pomięszaniu).

Anna?!... pytacie o Annę?!.. Skądże Wam to znowu, Panowie?...

GRAFINI (wypychając naprzód osłupiałą Barbarkę).

Ta jest moją córką Barbarką! i jej to pewnie urody sława przeszła aż za Karpaty! o jej rękę król Was słał się pokłonić, a tylko Wy przemówiliście się, Panowie, pytając o tamto niebożę... (Graf Herman pociąga ją za suknię).

DZIAŁOSZA.

Polak, słów swoich, lekce nie waży! Cośmy rzekli, mówiliśmy z wiedzą i wolą, w sławnem imieniu naszego króla Jegomości — i ponownie prosim Was, Mości Grafie, skoro to nie jest Anna, wnuka Wielkiego Kazimierza, ukażcież nam co rychlej dzieweczkę, do której spieszyliśmy z radością w tak daleką i nużącą drogę, aby u małych jej stopek złożyć koronę!

(Grafini robi gest zniechęcenia i rozpaczy — Barbarka zasłania sobie twarz rękoma).

GRAF HERMAN (półgłosem, odciągając grafinię na stronę)

Niema co! trzeba im Hankę pokazać. Trudno podstawić naszą, kiedy oni się wyraźnie o tamtą pytają!

GRAFINI (w passyi).

Głupcy!

GRAF HERMAN (jak wyżej).

Ciszej, kobieto! idźże jej powiedz, aby się ogarnęła trochę. Wstyd będzie przed ludźmi, żeśmy w takiej poniewierce trzymali sierotę!

GRAFINI (j. w.).

Jeszcze czego?! mam sama chodzić po nią! za wiele łaski, jeżeli poślę Barbarkę

BARBARKA (która słyszała te słowa).

Ani myślę patrzeć na tryumf tego Kopciuszka! niech ją sobie biorą, w podartych ciżmach i cerowanej szubce, swoją królowę!... ja nie myślę być tu na tych godach!... (wybiega, w złości trzasnąwszy drzwiami).

(Posłowie oglądają się zdziwieni, wreszcie Wieniawczyk postępuje ku grafostwu).

WIENIAWCZYK

Dziwno nam, Mości Grafie, że tak długo zwlekacie z odpowiedzią, ani przyzwać raczycie dzieweczkę, do której nasze poselstwo! Czyżby, chowaj Bóg! spotkać ją miało co złego?

TOPÓR.

Może nie żyje już orlątko nasze? (groźniej, chwytając za rękojeść szabli) może ją tu zła dola jaka od ludzi spotkała?... Nie daj Boże, abyśmy kogo wzywać tu mieli do porachunku o krzywdę krwi piastowej!...

DZIAŁOSZA.

Nie życzyłbym człowiekowi onemu stanąć na drodze naszej!..

GRAF HERMAN (do żony, półgłosem).

Widzisz? Mścić się gotowi! oto nam teraz dola! (do posłów) Zwolna, prosim Was, zwolna Panowie! Wnet ujrzycie zdrową i całą Waszą dziedziczkę korony, — ja sam pójdę przyzwać dziewczęcia, które pewno uraduje się mocno Waszym widokiem (Odchodząc, półgłosem do żony) Jeśli się dziewka poskarży, zginęliśmy! (wychodzi na lewo).

GRAFINI (obłudnie do posłów).

Wnet przyjdzie miła sercu naszemu wychowanka, Anna, wnuka królewska, a nasza chluba! Pewno się gdzieś zabawia w ogrodach, jako to jej zwyczaj ulubiony, na który dla jej uciechy chętnie przyzwalaliśmy. Toż... choćby szatki miała zniszczone, nie sądźcie, aby jej na czemkolwiek miało zbywać u nas, Mości Panowie! szatki się wrychle niszczą przy swobodnych igraszkach, właściwych jej młodemu wiekowi, — a niema ona snadź przeczucia, kto ją tu dzisiaj czeka, kiedy nie pospieszyła przebrać się i ustroić! (do siebie) Oj — nie miałam i ja przeczucia! jakże ona teraz pogardzać nami będzie, gdy się dowie, jaki los ją spotyka!

WIENIAWCZYK (poważnie)

Mniejsza tam o szatki, Mościa Pani ! Bieda nie hańbi — a że w górskim zameczku trudno o dworski dostatek, toć przecie każdy wie, co świata nieco oglądał! Czy jeno aby serce życzliwe miała tu nasza dziewoja?... ale to nam już ona sama rozpowie. (W czasie rozmowy Grafini i Wieniawczyka, słychać za drzwiami kilkakrotne klaśnięcie w dłonie i głos grafa wołający: "Hanno! Hanno")!

GRAFINI

I o tem także, choć z przykrością, uprzedzić Was muszę, Panowie, że Bóg nie pobłogosławił urodą owej dzieweczki, której czekacie, — gdybyście, do korony, dobrać sobie pragnęli kogoś godniejszego lica i postawy, znalazłoby się... może nawet i w pobliżu...

TOPÓR (poważnie).

Mniejsza tam o urodę, Mościa Pani! Uroda nie potrwa — a z nią często próżność i pycha serce kazi! Aby jeno dusza była czysta, to już dosyć jest krasy, choćby do tronu! (Grafini, zmieszana, usuwa się ku drzwiom, przez które w lej chwili wchodzi Graf Herman, prowadząc Annę, — za drzwiami widać przysłuchującą się, ze złożonemi jak do modlitwy rękoma, Jagienkę).

Scena VII.

GRAF HERMAN

(wyprowadzając Annę na przód sceny).

Oto ją macie, Panowie! Prawcie jej sami waszą powieść, bo mnie i wierzyć nie chce to lękliwe dziecię. (Posłowie pochylają się w głębokim pokłonie).

DZIAŁOSZA.

Czołem przed Wami! wnuko Piastów, przyszła małżonko Jagiełły!

WIENIAWCZYK I TOPÓR (razem). Czołem, królowo Polski, Rusi i Litwy!...

GRAFINI

w głębi sceny, mówi tymczasem półgłosem do męża, z niepokojem załamując ręce).

Ktoby się był spodziewał!... Czyś przynajmniej uprosił dziewczynę, by nie skarżyła na nas?

GRAF HERMAN.

Nie było czasu! zrobi — jak będzie jej wola.

ANNA

(bardzo zmieszana, mówi głosem z razu niepewnym i nieśmiałym, ale z pełną łagodności prostotą).

Wybaczcie, zacni Panowie, nieznającemu świata dziewczęciu, jeśli nie wie, jak się ma znaleść, o co pytać i co odpowiadać w tak dziwnej okazyi! Umysł mój prosty i nie uczony, nie odrazu objąć może rzecz tak nową i niespodzianą — zda się, że sen mnie jakiś mami! przeto, z łaski, powiedzcie mi, czyli ja nie śnię, doprawdy? — i jako stać się może to, o czem mówicie?

(Na skinienie Dzialoszy, Wieniawczyk i Topór cofają się do progu, z postawionej tam szkatuły wyjmują złotą koronę i złożywszy ją na purpurowej poduszce, stają z nią poza Działoszą, który tymczasem mówi):

DZIAŁOSZA.

Przed kilkunastu miesiącami ciężka żałoba okryła królestwo nasze: podobało się Bogu wszechmogącemu powołać do Swej chwały świętą i nieodżałowaną królowę naszą, Jagiełłową małżonkę,. Jadwigę.

ANNA (z przejęciem, składając ręce).

To więc umarła ta dobra, śliczna Jadwiga?! Mój Boże, jakże boleć za nią musiał cały Jej lud! {Ociera oczy).

DZIAŁOSZA.

Oręduje dziś ona w niebie za nami! a na ziemi grób jej otoczony jest blaskiem cudów, bo ktokolwiek, w frasunku czy niemocy, u trumny jej ulgi szukać przychodzi, zawsze odchodzi pokrzepiony. Naród zaś cały w świeżem sieroctwie swojem, oczy obraca ku Tobie, w Tobie jednej widząc pociechę swojej żałości!

ANNA.

Skądże to na mnie, niebogę, blask taki wielki i taki ciężar pada?...

DZIAŁOSZA*.

Król Jegomość, Władysław, posiadał koronę polską jedynie prawem małżeństwa. Po bezdzietnej śmierci małżonki, gotował się powrócić na Litwę. Mieliśmy w nim atoli mądrego i łaskawego Pana i radziśmy nadal pod nim pozostać — a wspomnieliśmy także na pewną krzywdę przeszłości, którą sprawiedliwość nakazywała wynagrodzić. Oto, podczas gdy naród używał dobrodziejstw panowania Jadwigi i jej małżonka, tułało się na obczyźnie, odsądzone od berła przodków, potomstwo innego dobrodzieja korony, wiekopomnego Kazimierza. Umyśliliśmy tedy wrócić je ziemi ojczystej — i lubo przed niejakim już czasem uleciało Orlątko nasze w strony dalekie, da Bóg — za miłościwem zrządzeniem niebios, a Twojem Dziewico Anno przyzwoleniem — odzyskamy znów cenną latorośl, gdy Ciebie, rzeczona Dziewico Anno, wraz z Twojemi kosztownemi skrzydły orlemi, umieścim w przynależnem Ci gnieździe królewskiem, w zamku krakowskim!.. Tę my radę podali królowi, a już i świętobliwa królowa Jadwiga zaleciła mu ją na skonaniu. Król Władysław usłuchał życzeń narodu, i oto przybyliśmy dziś, w Jego imieniu, zaprosić Cię, Wnuko Kazimierza Wielkiego, w małżeństwo królowi Władysławowi, na tron dziada Twojego!

WIENIAWCZYK I TOPÓR

(występując naprzód i przyklękając, podają Annie na poduszce złożoną koronę). Weź ją — i panuj nam miłościwie!...

ANNA (z uczuciem i powagą).

Kiedy nie snem. a jawą jest to wszystko, co widzę i słyszę, nie mogę, jak jeno pochylić głowę — jako przed Bożym wyrokiem — z pokorą mówiąc: "Bądź Wola Twojal". (Bierze z podanej na klęczkach poduszki koronę i wkłada na skronie).

DZIAŁOSZA, WIENIAWCZYK I TOPÓR

(mocno wzruszeni).

Obyś w najdłuższe lata w szczęściu i chwale była Matką narodu!

ANNA

(występując naprzód i w uniesieniu podnosząc rękę jak do przysięgi).

Tak mi dopomóż, Panie Boże w Trójcy Jedyny, jako nie będę pragnąć nigdy dla siebie ani pychy, ani chwały, ani blasku dostatków, jeno chcę tchnienie każde dać za szczęście ludu mojego! Tak mi Boże dopomóż, abym się stała Jadwidze podobna !...

(Posłowie wzruszeni ocierała oczy; teraz przystępują trzymający się dotąd wgłębi Graf i Grafini).

GRAFINI (z głębokim dygiem).

Skoro się prawdą stają te dziwa, pozwólcież mnie pierwszej złożyć hołd przyszłej królowej i dom nasz, w którym przecie wyrosła, Jej pamięci i łasce monarszej polecić! (Pochyla się, jakby chciała ucałować rękę Anny, która na to nie pozwala).

ANNA.

Och, stryjno ! jakże można...

GRAF HERMAN.

A ja tu raczej dodam: dziewczyno, gdy już królową zostaniesz, zapomnij co ci tu nieraz może było przykrego, co dokuczyło, jako bywa w doli sierocej.

ANNA (serdecznie).

Wierzcie, stryju, że w sercu mojem niema miejsca na żadne urazy! to jeno pamiętać będę, żem chleb jadła pod Waszym dachem. Ale cóż to, że nie widzę Barbarki, ani ukochana Jagienka moja nie przyjdzie mnie królową powitać?...

* Cała ta przemowa Działoszy, jak pisze Szajnocha, prawie dosłownie podana z zapisków wspóczesnych. (Przyp. Aut).

Scena VIII.

BARBARKA (bardzo zmieszana, starając się nadrobić fantazya).

No cóż? Jakto?... jeszcze mną nie gardzisz? nie chcesz się teraz, kiedy możesz, zemścić za ową białą suknię?... już mi jej nie dokończysz przecie... podartą sobie schowam na pamiątkę, że mi ją haftowała królowa!

ANNA (śmiejąc się).

Dostaniesz za to w mojem państwie dobra wspaniałe, które na setki takich szat ci wystarczą*.

(Zwracając się do Jagienki, która nieśmiało zatrzymała się w głębi).

A cóż nianiu! nie cieszysz się wraz ze mną? Prawdę wywróżyły nam twoje żórawie — prawdę przepowiedziałaś: pojedziemy do Polski!

JAGIENKA

(postępując naprzód, z wyciągniętemi przed siebie rękoma, mówi drżącym od wzruszenia głosem, jakby zapatrzona w jakieś widzenie).

Prawdę, wróżą mi klucze żórawi,

Prawdę, widzą moje zgasłe oczy —

Ból tułactwa długo serce krwawi,

I dłoń obcych każde tchnienie tłoczy:

Lecz nie zginąć orlęciu w niewoli!

Widzę — widzę! w męce ono rośnie...

Przeboleje to wszystko, co boli,

I do Matki powróci o wiośnie!

Nie! nie zwodzą klucze żórawiane:

Idzie, idzie tej wiosny orędzie,

Gdy znów Orlę białe, ukochane,

Na Wawelu, w swem gnieździe zasiędzie!

Na ten Wawel, gdzie nasze olbrzymy,

Powrócimy, sieroty, wrócimy!...

(Z płaczem obejmuje kolana Anny, która się nad nią pochyla, dłoń jej kładąc na głowie — w głębi na lewo, stanowią grupę Graf Herman i Grafini z Barbarką — na prawo, posłowie).

Koniec.

* Dobra takie, w istocie Barbara później w Polsce otrzymała.

OBJAŚNIENIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYJAŚNIENIE POSTACI "BAJARZA".

W teatrze klasycznym, przed rozpoczęciem przedstawienia, występował zazwyczaj jeden z artystów, zwany "prologiem", i w krótkich słowach z góry zaznajamiał widzów z treścią zapowiedzianej sztuki, aby ich przygotować do właściwego jej odczucia i zrozumienia.

Zdaniem wielu poważnych w tej kwestyi głosów, byłoby do życzenia, aby w teatrach chłopskich każde przed stawienie było poprzedzone takiem słowem wstępnem, przygotowującem niejako i skupiającem uwagę widzów. Tem bardziej wydaje się to koniecznem przy utworach na tle historycznem, które samo przez się obcem jest dla nieprzywykłych do obracania się w tem środowisku umysłów.

Ponieważ przedmowa taka w formie choćby najpopularniejszego odczytu, wydaje się nam zbyt nużąca sztywnością i tonem apostrofy ex cathedra, pragnęlibyśmy, aby nasze teatry włościańskie wyrobiły sobie w tym kierunku typ własny, odpowiadający poniekąd dawnemu "prologowi", ale mający w sobie charakter czysto rodzimy — coś, w rodzaju stałych typów jasełkowych.

Proponujemy nazwanie postaci takiej n. p. "bajarzem". Niechby, nie ktoś z poza drużyny, ale któryś z samychże chłopskich artystów, ucharakteryzowany według woli, czy to na "starostę wesela" jak w Krakowskiem — czy na "lirnika" jak na Podolu — czy na "organistę" — na "dziada-mądralę" — na "owczarza" — na "obieży-sasa" lub "emigranta", wracającego z szerokiego świata — czy na jakikolwiek typ wioskowy, występował przed spuszczoną jeszcze zasłonę i, stosując drobne właściwości swej swady i ruchów, do obranego typu, wygłaszał nie przydługą "oracyę", mającą na celu wprowadzenie widzów w treść sztuki zapowiedzianej.

Marzymy sobie, że z czasem typ ten mógłby się wyrobić tak, aby pobudzał samorodną twórczość i swadę do popisu improwizowanego, zastosowanego do okoliczności miejscowych i zabarwionego rodzimym humorem naszego ludu lub szczerością jego uczucia — mógłby w tem być z czasem zaczątek jakiejś naszej swojskiej komedyi del arte.

Nim jednak przyjdzie do tego, przy niniejszych obu sztuczkach podajemy wstępne oracye już ułożone — jedną w prozie, drugą wierszowaną. Można wyuczyć się ich na pamięć, albo też uważać je tylko za przykład tego, jakie mniej więcej mogą być takie przedmowy, objaśniające sztukę.

OBJAŚNIENIA DO "GŁODU".

URZĄDZENIE SCENY:

Scena, przedstawia ubogą izbę wieśniaczą — w głębi, drzwi — na lewo od nich, pod ścianą ława i przed nią prosty stół drewniany, którego jeden róg okryty białym płóciennym ręcznikiem, a na nim próżna solnica, nóż i krążek drewniany, jaki się zwykle pod chleb podkłada. Bliżej widzów, na prawo komin, w którym, na kilku głowienkach, stoi szczelnie przykryty garnuszek; od komina ku drzwiom może być pod pułapem żerdka, czyli grzęda, z przyodziewkiem. Na lewo, bliżej widza, zwiesza się od pułapu pleciona z łyka kolebka, ze śpiącem w niej niemowlęciem (trzeba włożyć lalkę lub uwinąć ze szmat bałwanka) — obok, na ziemi, przewrócony klocek drewniany od rębania drzewa.

Odpowiedniejszem będzie, jeżeli ściany izby będą wprost z drzewa, (jak w chatach góralzkich) a nie bielone; także, jeżeli za otwarciem drzwi w głębi; widać będzie jeszcze po za niemi naśladowanie dziedzińca i wrót. Może do tego posłużyć zręczne ustawienie choiny lub innych gałęzi i kawałka sztachet — ziemię i murawę udać można kawałkiem płótna, pomalowanego szaro, żółto i zielono. Ale, tak owe ściany z berwion sosnowych, jak dziedziniec i wrota, to są już szczegóły mniej ważne, z pominięciem których sztuczka równie dobrze graną być może. Komin w izbie trzeba zrobić w ten sposób, aby palenisko ułożyć pod ścianą z cegieł, lub lepiej z kamieni, a nad niem udać "okap", robiąc go z szarego płótna, rozpiętego jak tak zwane "markizy", w mieście, nad wystawami sklepów lub balkonami. (W czasach, w których się rzecz dzieje, prostota w urządzeniu chat była tak wielka, że ognisko bywało i bez komina w pośrodku izby, a dym uchodził wprost w górę, pozostawionym w dachu otworem — ale urządzenia takiego sceny nie zalecamy, bo wielu z widzów nie rozumiałoby go może),

UBIORY:

Babka: staruszka, ubogo po wiejsku odziana — może być w zgrzebnej, łatanej płachcie, skrzyżowanej na piersiach zamiast chusty. Na głowie, chustka w tył związana, gładko przysłaniająca przez pół czoło; za uszyma, kosmyki siwych włosów; na czole, także koło ócz i ust, zmarszczki (kreśli się je węglem lub sepią).

Ojciec: młody chłop, w sukmanie, czy białej płótniance — płowe włosy, na głowie wysoka ciapka barankowa, którą zdejmuje, ze słowem bożem przestępując próg — na nogach buty, albo lepiej postoty.

Matka, młoda wiejska kobieta, ubrana tak mniej więcej, jak się noszą w krakowskiem — biała chusta na głowie — obuta podobnie jak chłop, lub bosa — zresztą ten cały strój nie jest ściśle określony, byle był polski ludowy a nie nazbyt barwny i strojny. Wchodząc, ma w ręku czarny dzbanuszek, w którym nieco jagód (w porze zimowej można je udać suchą jarzębiną, głogiem, lub tanimi cukierkami, a zresztą choćby nic w dzbanku nie było, grać tak, jakby istotnie były maliny). Fartuszek, którego rogi za pas podjęte, pełen rozmaitego ziela (zimą, można znaleść wygrzebany z pod śniegu bluszczyk. barwinek — wreszcie mech, siano, co niebądź.)

Dzieci, zwyczajnie, jak wiejskie dzieci, ubogo w płótno odziane — bose. Najstarza dziewczyna, Bogna, może mieć zielony wianuszek na głowie — zresztą włosy u dziewcząt splecione w warkocz, — u chłopca, spadają na czoło i na kark, nad brwiami, równo przycięte "w garnuszek".

Obcy, zrazu wchodzi jako Dziad w stroju dziadowskim lub pielgrzymim: sakwy żebracze, szara, całą postać osłaniająca opończa, z dużym, nasuniętym na czoło kapturem, który często poprawia, aby i twarz przysłaniał; jednak widać z pod niego szlachetne rysy i cerą bielszą od wieśniaczej, — także długą brodę trafioną, a po opadnięciu kaptura, podobnyż ciemny włos. w kędziorach. Gdy po zrzuceniu wierzchniej opończy. Dziad, zamienia się w Króla, jest ubrany w świetny, jaśniejący złotem i barwami strój myśliwski, który może być skombinowany dość dowolnie, byle robił wrażenie świetnego i rycerskiego. Na ramionach, może król mieć krótki płaszczyk aksamitny i takiż, barwny, złotą obręczą okolony, toczek na głowie, u którego sokole pióro, z błyszczącą spinką, niby brylantową; kaftan jedwabny lub ze skóry łosiej. Przez piersi, szeroki łańcuch zloty, z zawieszonym na nim rogiem myśliwskim, kosztownie oprawnym — szeroki pas myśliwski, za którym ozdobny nóż lub kordelas, u boku mieczyk, przez ramiona lekki łuk, lub kusza (przypominamy, że broni palnej mieć nie może!) Ciżmy i spodnie obcisłe, mogą być aksamitne lub skórzane, z kosztownemi sprzączkami, Zastrzegamy się. że cały ten strój jest zupełnie dowolny i z umysłu nie określamy go ściślej, aby w miejscowych warunkach nie przedstawiało trudności stworzenia jakiegoś stroju historycznie wiernego. Jedynie charakteryzacya głowy i twarzy powinna być, o ile się da, przypomnieniem znanych wizerunków Kazimierza Wielkiego. Dla wyróżnienia cery twarzy i rąk królewskich od ogorzałej cery wieśniaków, można użyć trochę bielidła i barwników — brew zaznaczyć ciemno.

Dworzanin — strój myśliwski, ale znacznie skromniejszy i prostszy od królewskiego — równie dobrze może być ubranym w krótką suknię obcisłą jakby żupan, lub w bekieszę czy czamarę — na nogach, buty albo ciżmy — w ręku niech ma oszczep (t. j. dzidę), z którym groźniej będzie wyglądał, domagając się od rodziny wieśniaczej objaśnienia, czy nie widzieli "obcego" — a który może wypuścić ze zdumienia, poznając króla i rzucając się przed nim na kolana — to doda siły wrażeniu.

OBJAŚNIENIU DO "WNUKI KRÓLEWSKIEJ".

URZĄDZENIE SCENY.

Urządzenie tej sceny trzeba do przedstawienia na wsi uprościć jak najbardziej. — Okna wąskie, drobno szybne, u góry łukowate, wystarczy wymalować na papierze tak, aby się zdawało, że przez szybki i kratę przegląda niebieskie niebo — umieszczone u góry, sięgając aż sufitu, czy powały i oświecone właściwie, będą jakby prawdziwe. — Można poprzestać na jednem tylko oknie — a w takim razie dać je z boku sceny, na prawo od widzów. — Schodki do okna można przystawić proste, drewniane, ale dobrze, gdyby były pobielone szarem wapnem, na równi ze ścianami izby, tak, aby się zdawało, że są z kamienia. Drzwi dwoje — jedne w głębi, drugie na lewo, dobrze, gdyby mogły być tak pomalowane, aby udawały ciężkie wrzeciądze żelazne, choć nie jest to koniecznem. Prawie zupełny brak sprzętów, powinien wywoływać wrażenie pustki niemal więziennej. Przed schodkami, wiodącemi do okna, staroniemiecki zydel drewniany i krosna, w których przy podniesieniu zasłony haftuje Anna, sama.

UBIORY.

Uwaga ogólna: W opisie tych ubiorów nie ubiegamy się wcale o jakąś wierność historyczną lub lokalną, zbyt trudną do osiągnięcia — a tylko o podanie pomysłu jak najłatwiejszych do wykonania, prostymi środkami, strojów, których odrębność zajęłaby widzów i aktorów, a była choć trochę zbliżoną, albo do charakteru osób, albo do epoki.

Graf Herman: Buty z dużemi cholewami ze skóry prostej, nieczernionej: rajtuzy, co najlepiej, także skórzane, albo z taniego manszestru lub welwetu, udającego aksamit, w kolorze zielonym, lub brązowym — kaftan szeroki, popielaty, z grubego prostego sukna, przepasany żółtym lub czarnym skórzanym pasem, za którym zatknięty nóż myśliwski; z boku zwiesza się krótki, szeroki mieczyk. Broda, wąsy i włosy bujne, kędzierzawe, konopiaste lub rude (z farbowanych konopi). Wzrost i postawa słuszna i tęga; twarz mocno rumiana.

Grafini: Suknia powłóczysta, t. j. z ogonem — barwy żółtej, cynamonowej, zielonej lub fioletowej, albo nawet zeszyta środkiem pleców i przodu, z dwóch tych kolorów — bo i takie wtedy bywały — szyja bez widocznej bielizny, tylko owinięta kilka opuszczającemi się aż na piersi, sznurami żółtych paciorków, naśladujących bursztyny, lub białych, naśladujących perły. — Niżej jeszcze opada łańcuch jakichś niby złotych świecideł — pas wąski, długi, naszywany podobnymiż paciorkami lub świecidłami. w plecach ujmuję suknię w stanie, na przodzie bardzo nizko związany, końcami sięga aż do dołu sukni — z jednego boku uczepiony przy nim pęk kluczy, z drugiego zwiesza się nisko mała torebka. Na nogach szłapiące pantofle. Na głowie wysoki, w tył przechylony, szpiczasty, jak głowa cukru, czepiec, zrobiony z twardego papieru, obciągniętego jaką żółtą materya, udającą złotogłów, — na czubku jego związana biała, muślinowa szarfa, końcami opadająca aż do pasa, chwieje się komicznie przy każdym ruchu. Wogóle, strój ten ma robić wrażenie śmieszne i brzydkie. Twarz ucharakteryzowana odpowiednio na babę-jędzę.

Barbarka: Krótka, bardzo suto fałdzista spodniczka wełniana pąsowa, w pewnym odstępie od dołu może być naszyta czarnym szlakiem. — Mały. okrągławy fartuszek niebieski lub biały. — Gorsecik czarny, aksamitny, kwadratowo na plecach i pod szyja wycięty, sznurowany złotym galonem. — Koszulka perkalowa biała, z krótkiemi, mocno bufiastymi rękawkami, zakończonymi powyżej łokcia suto wykrochmaloną krezą, jaka i u szyi. Na nogach pończochy i płytkie trzewiki ze świecącemi sprzączkami lub czerwonemi kokardkami. Włosy, czarne, posplatane w ciasne warkoczyki, stercząco na czubku głowy upięte i poprzetykane różnemi sterczącemi szpilkami.

Cały strój, choć ładny, — przypominający nieco dzisiejszy ludowy strój dziewcząt w Styryi, — ale bardzo przesadny i pretensyonalny.

Anna: Skromna, ciemno-szafirowa spódniczka, sięgająca aż po stopy; koszulka z szarego, zgrzebnego płótna, u szyi ujęta prostą zaścieżką. — Rękawy u góry wąskie, u ręki szeroko otwarte, z opadającemi bardzo długo końcami (t. zw. greckie), koszulka w pasie ujęta czarnym fartuszkiem, kształtu naszej" zapaski". — Długie włosy, jasne, zupełnie wolno i prosto puszczone na plecy, tylko, żeby się nie rozsypywały, przytrzymane jakby przepaską, skromnym, zielonym wianuszkiem, lub łubkiem, naszywanym listkami. Ten strój ma być wprawdzie ubogi, ale w przeciwstawieniu do tamtych jakiś pełen wdzięku i więcej nasz.

Jagienka: Strój płócienny, ubogiej służebnicy. Głowa, owinięta białą "namitką", prawie po zakonnemu ujmującą czoło i podbródek — twarz blada, pomarszczona, spracowanej ale szlachetnie wyglądającej staruszki.

Posłowie: Działosza Wieniawczyk i Topór winni być w strojach polskich. Że jednak nasz prastary strój, nim przybrał późniejszy kształt żupana i kontusza, zupełnie był podobny do dzisiejszego kmiecego, mogą więc posłowie mieć poprostu długie, od pasa fałdziste opończe, coś w rodzaju sukmany, świtki lub siermięgi. Dla rozmaitości, siwą, granatową i białą, tylko bez tych kapturów i wysnywań na szwach, jakiemi zaznacza się w nich dziś odrębność każdej okolicy. W stanie, niech te szaty będą ujęte szerokim, barwistym, z boku wiązanym pasem. U lewego boku długie, proste miecze, lub krótsze szable zakrzywione. (Można je ostatecznie wystrugać z drzewa lub wyciąć z grubej tektury i okleić srebrnym papierem. ) Na ramionach, wierzchem zarzucone, jak "cuha" góralska, a pod szyją spięte jakiemś błyszczącemi klamrami czy łańcuchami, fałdziste "szuby" lub "delie", które może tu zastąpić lada błam kożucha albo kawał barwnej jakiejś tkaniny zręcznie udrapowanej. Buty, dobrze gdyby mogły być żółte lub czerwone. Włosy, równo nad karkiem i nad czołem przycięte, w tak zwany "garnuszek", jak i dziś jeszcze noszą dzieci, lub starsi gospodarze. Na głowie wysokie kołpaki futrzane, przy których biała kitka, naśladująca czaple pióro, przypięta jakąś błyskotką. Ponieważ wtedy kochano się w żelaznych zbrojach, dobrzeby, gdyby choć jeden z posłów miał po wierzchu sukni, niby napierśnik, który można zrobić jeśli nie z blachy, to z tektury, oklejonej srebrnym papierem (wyciąć półokrągłe otwory na szyję i ramiona i podkleić taśmy, do związania na plecach, pod spadającą na nie "delią")