Bałucki Michał

Z OBOZU DO OBOZU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

Z OBOZU DO OBOZU

Powieść

Bałucki Michał

I.

Zmierzchać się  już zaczynało, w saloniku było już prawie ciemno, przez otwarte okno widać pogodne, jasno-seledynowe niebo.

Przy fortepianie siedział młody człowiek i grał jakąś smętną fantazyę przypominającą bolesne mazurki Chopina i fantastyczne pieśni Schumana. Pod delikatnem dotknięciem jego drobnych, kobiecych prawie rąk, struny fortepianu wydawały zaledwie cichy szmer godzący się harmonijnie z ciszą letniego wieczoru.

Grający miał głowę nieco wzniesioną w górę i wzrok zapatrzony przed siebie, jak lunatyk. Czasami po wiotkiej jego postaci przechodziły żywsze drgnienia, jak podmuch wiatru po spokojnej wodzie; wtedy palce silniej, namiętniej naciskały klawisze i dobywały z nich wyrazistsze tony, a głowa nagłym, energicznym ruchem odrzucała w tył jasne, bujne włosy. Po jakimś czasie czy wskutek znużenia czy zamyślenia, ręce spoczęły bezwładne na klawiszach, a młody człowiek tak utonął myślami w głębokiej zadumie, że niesłyszał lekkiego skrzypnięcia drzwi pobocznego pokoju i szelestu jedwabnej sukni.

Do saloniku weszła młoda kobieta, wspaniałego wzrostu i poważna w ruchach.

Wśród zmroku, jaki był w saloniku, twarz jej matowej białości, obrzucona słabo i niejasno światłem, wychylała się z cieniów jak Rembrandtowskie malowidło; linie jej profilu były poważne i miały jakiś zakrój tragiczny.

Weszła do saloniku niespostrzeżona przez siedzącego młodzieńca i stanąwszy za krzesłem pochyliła się zwolna ku niemu, a usta jej dotknęły jego czoła. Pocałunek ten zbudził go łagodnie z zamyślenia, podniósł oczy w górę a ujrzawszy nad sobą twarz kobiety uśmiechnął się przyjaźnie i wyciągając do niej ręce rzekł:

— A! to ty Jadwiniu!

— Może przeszkodziłam ci? spytała siadając obok niego. Może komponowałeś?

— Nie. W tej chwili myślałem o wczorajszym wieczorze u księstwa. Nie wytrzeźwiłem się jeszcze moja droga z tego odurzenia, w jakie mnie wprawiły wczorajsze oklaski i pochwały. Dziwnie to łachocze nerwy i upaja. Nie gorsz się moja droga tem, co mówię; nie jest to próżność tylko, my artyści potrzebujemy tego upajającego narkotyku, jak koń wyścigowy madery; to nam dodaje ognia, zapału, natchnienia. Po wczorajszym wieczorze czuję się ożywiony, pełen animuszu do pracy. Słyszałaś, księżna chwaliła bardzo moje rondo. A tobie jak się ono podobało?

— Wolę sonatę twoją. W rondzie jest za dużo chęci popisania się z techniką, z trudnościami, jest chęć błyszczenia. Sonata ma więcej uczucia, jest głębszą.

— To prawda; a jednak widziałaś że rondo miało  więcej powodzenia.

— W salonie. Zrobiła tę uwagę nieśmiało, jakby  bała się go obrazić.

— Ja też nie dbam o inne pochwały. Salon, to wiat cały dla muzyki, tam wychowują się artyści, tam ich umieją słuchać, ocenić i nagradzać.

Muzyka jak egzotyczna roślina, potrzebuje cieplarni, oszklenia, ostre powietrze ulicy szkodzi jej i niszczy ją. Powiedz co wypieściło talent Chopina, jeżeli nie salony? Tu go też tylko rozumieją i umieją grać. Odkąd utwory jego dostały się pod grube, mieszczańskie palce, parodyowano je i potwornie skarykaturowano. Chroń Boże każdego artystę od takiej popularności. Czytałaś recenzyę ostatniego koncertu nabazgraną przez jakiegoś mieszczucha, jakież tam brednie popisano o Chopinie.

— Nie wynika z tego, aby inni w tej klasie nie mogli znać się na Chopinie, lub na muzyce.

— Nie znają się, nie znają; powtarzał z dziecinną upartością i rozdrażnieniem, ci ludzie mają za grube nerwy na to; chcąc ich poruszyć, trzebaby im trąbić za uszami same marsze lub polki.

— Władziu! Władziu! reflektowała go delikatnie siostra, jak ty się uprzedzasz łatwo i wydajesz sąd pod wpływem chwilowego rozdrażnienia. Potępiasz ludzi, których nie znasz wcale, których widujesz zaledwie przez okna powozu, lub z loży teatralnej.

— Nie pragnę bliższej znajomości z nimi; to też marzenia moje nie wybiegają nigdy po za sferę naszych salonów. Tu chcę zdobyć sobie imię i uznanie, to jedyne pragnienie moje. Ach Jadwiniu, mówił dalej oparłszy głowę na jej ramieniu, rozmarzony, a głos jego, w którym przed chwilą przebiegała pogardliwa duma i lekceważenie, te raz zmiękł i stał się pieszczotliwym. Jadwiniu, jakbym ja chciał zostać wielkim i sławnym.

Spowiadał się jej z najskrytszych marzeń swoich z dziecinną naiwnością, ona słuchała go z zajęciem, pobłażaniem i współczuciem. Było coś macierzyńskiego w jej spojrzeniu i w obejściu z bratem.

— Wczorajszy wieczór, mówił dalej Władysław, obudził we mnie i podsycił to pragnienie. Czuję w sobie przypływ twórczych myśli, cudowne motywa chodzą mi po głowie. Dziś całą noc pisałem.

— I dla tego byłeś tak blady przy obiedzie. Nie szanujesz się, mój drogi, to nie dobrze.

— To nic. Ja nie panna, obejdę się bez rumieńców.

— Ale temi bezsennemi nocami zaszkodzić sobie możesz na zdrowiu.

— O, nie. Taka praca nie wyniszcza wcale; owszem dodaje mi sił, życia, zdrowia; zwłaszcza, jeżeli mi tak idzie po myśli jak dzisiaj.

— I cóż takiego pisałeś?

— Coś całkiem nowego, uwerturę do opery.

— Do opery?

— Tak, do opery fantastycznej, księżna poddała mi wczoraj tę myśl, żeby napisać operę, którą amatorzy odśpiewają u niej w dzień imienin naszego opiekuna. Prawda że to szczęśliwa myśl? To też uchwyciłem się jej skwapliwie i zaraz wziąłem się do roboty. Uwertura już prawie do połowy ukończona; tylko z librettem mam kłopot.

— Więc nie masz jeszcze libretta?

— Mam niby, ale nie jestem z tego kontent. Pamiętasz ty ten śliczny poemat Antoniego: „nad brzegami jeziora," który nam czytał w Zagórzu? Otóż coś podobnego chciałem zrobić, poemat, zastosować do sceny; ale mi się to nie udało. Wiersz jakiś ciężki, niewdzięczny, forma niezgrabna. A tu trzeba coś ledziuchnego, poetycznego z silnym kolorytem namiętności. Takim właśnie był poemat Antoniego. Jaka szkoda, że go teraz nie ma w Krakowie, on by mi pomógł w kłopocie.

— Mnie się zdaje, że Antoni już musiał wrócić.

— Wrócił z Hajdelbergu? któż ci o tem mówił. — Zdaje mi się żem go widziała w przejeździe do teatru.

Nie wiem czy przypadkiem czy umyślnie chusteczka batystowa upadła jej z kolan na ziemię i podczas, gdy odpowiadała bratu, schyliła się aby ją podnieść.

— Ależ musiało ci się zdawać. Gdyby Antoni wrócił, byłby u nas niezawodnie; wszak znamy się od dziecka prawie. A zresztą gdyby nie do nas, to do wuja z pewnością by przyszedł choć przez prosty obowiązek wdzięczności; wszak wuj zajmował się nim przez czas długi.

— Antoni od trzech lat już nie pokazał się u nas.

— A to z jakiego powodu?

— Nie wiem; coś zaszło między nim i wujem naszym, poszło im podobno o politykę, czy o coś, nie wiem dokładnie, bo wuj nie lubi o tem mówić. Było to właśnie wtedy, kiedyś ty siedział w Paryżu. I ojciec Antoniego podziękował wtedy za służbę i odszedł.

— Niespodziewałem się tego po Antonim, rzekł Władysław zachmurzony.

— Czego się nie spodziewałeś?

— Niewdzięczności.

— Wszak niewierny kto winien.

— W każdym razie powinien był ustąpić. On ma wujowi wszystko do zawdzięczenia czem jest, jeżeli już jest czemś; bo to był zawsze duch niespokojny, dziwaczny i ambitny. Mimo to chciałbym się koniecznie z nim zobaczyć. Tyle lat przeżyliśmy razem, tyle wspomnień przyjemnych nas łączy. I ty dzieliłaś z nami te dziecinne zabawny, pamiętasz?

Jadwiga zdawała się nie słyszeć tego pytania tak mocno zajęta była w tej chwili wyciąganiem nitki z wystrzępionej szarfy jedwabnej. Władysław nie potrzebował odpowiedzi i nie czekając na nią,, mówił dalej:

— Musze go odszukać i będę chciał pogodzić go z wujem. Szkoda, żeby taki dzielny i dobry chłopak zmarniał, za wpływem wuja będzie mógł zrobić karyerę.

— I pisywać dla ciebie libretta. Oj ty, ty brzydki samolubie! mówiła grożąc mu palcem, jednak z tonu jej głosu poznać można było, że jej się ten projekt bardzo podobał; a gdy służący wniósł lampę do saloniku Władysław przy świetle spostrzegł, że Jadwiga miała twarz zarumienioną i promieniejącą szczęściem i wesołością, co się u niej rzadko zdarzało.

Niezadługo po wniesieniu lampy zjawił się w saloniku, jak komar, co ciągnie za światłem, gość jeden. Był to Niunio, współpracownik kunserwatywno - klerykalnego dziennika, ulubieniec wszystkich dewotek i starych panien, które unosiły się nad jego pobożnością, stylem i niewinnością. Niunio spokrewniony przez matkę z arystokratycznemi domami, zaczął karyerę swoją literacką, do której go po trochu zmusiły finansowe okoliczności, od pielgrzymki do Rzymu, z kąd przywiózł sobie błogosławieństwo Ojca św. odpust zupełny dla siebie i dla swoich potomków (rozumie się, gdyby na takowe wstydliwość jego kiedykolwiek zdecydować się chciała) i artykuł o Rzymie przerobiony z francuzkiego. To mu wyjednało wstęp do jednego dziennika klerykalnego, którego główny redaktor ulegając natarczywym prośbom dewotek i księży, wziął Niunia pod swoją szczególniejszą opiekę i obiecał wykierować na publicystę.

W chwili kiedy się nasza powieść zaczyna, Niunio doszedł już na tej drodze do tego, że pisywał kroniki i nekrologi; a choć liczył już lat blisko czterdzieści, jednak zawsze przez przyzwyczajenie nazywano go Niuniem i uważano za młodzieńca rokującego wiele w przyszłości. I on sam zdawał się podzielać tę opinię o sobie, gdyż ubierał się jak młodzieniaszek w szerokie wykładane kołnierze, niebieskie krawatki, w których jak go zapewniano, było mu bardzo do twarzy i nosił krótkie żakietki. Ruchy jego były odpowiednio do kostiumu skromne, potulne, dziecinne prawie, a mowa słodka, efektowana i pełna dziewiczej wstydliwości i ciągłych odwoływali się na swoją mamę, z którego to powodu nieraz mamą żartobliwie go nazywano. Była to figura pocieszna i zabawna, z której po za oczy pozwalano sobie żartować; w oczy jednak lub przy publicznych występach traktowano go z powagą odpowiednią godności jaką piastował i respektowano go jako cząstkę opinii salonowej. To też nie było jednego wesela, obiadu publicznego, pogrzebu, uroczystości w wyższym świecie, na którejby się nie znajdował i nie chwalił z obowiązku. Ledwie która ze znakomitych, a nawet mniej znakomitych osób towarzystwa wezwała doktora do siebie, już Niunio zbierał po znajomych materyały do jej nekrologu i w skutek tej przezorności miał mnóstwo zapasowych nekrologów osób, które dobrem jeszcze cieszyły się zdrowiem. Nekrolog Ojca św. już od dwóch lat leżał całkiem wypracowany w biurku Niunia, oczekując napróżno publikacyi. Pomimo tych zajęć cmentarnych, Niunio miał jeszcze dość czasu zajmować się żywemi i czepiał się jak oset każdej znakomitości, lgnął do każdego talentu i talenciku mającego powodzenie w wielkim świecie i szukał w tem dla siebie sławy, że sławił sławnych. Był to dla niego wygodny sposób uczynienia się widocznym. Powodzenie jakiego doznał Władysław na wieczorze u księżnej, zbliżyło Niunia do niego. Uważał on sobie za obowiązek chwalić to, co chwaliła księżna i zebrane u niej towarzystwo i ta obowiązkowa adoracya spowodowała jego obecną wizytę.

— A! może przeszkadzam, rzekł cofając się lękliwie na widok siedzących przy sobie brata i siostry. Może dziś państwo nie przyjmują, tu znowu postąpił naprzód, ale nie mogłem przenieść na sobie by ci kochany Władziu, nie powinszować jak najprędzej wczorajszego sukcesu. Udało ci się przewybornie, jak mamę kocham.

Mówiąc to uchwycił koniuszkami swych wygiętych palców dłoń Władysława i obcałował powietrze z obu stron jego policzków.

— Było prześlicznie, znakomicie, dawno księżny nie widziałem tak ożywionej, jak wczoraj, gdy słuchała gry twojej. Rozmawiałem potem Z nią przez pół godziny o tobie, tylko o tobie. A! jest ci czego powinszować, jak mamę kocham. Księżna nie ma zwyczaju kogo bądź chwalić, ja ją znam pod tym względem, bo nie od dzisiaj bywam u niej. I moja mama tę samą zrobiła uwagę. Tak, tak, odniosłeś kompletny tryumf, mój drogi. To też dziasiaj wszędzie mówią tylko o tobie, jesteś bohaterem dnia. Nawet gazety bardzo pochlebnie rozpisały się o tobie.

— Jakto, jest co w gazetach o tem? spytał Władysław rumieniąc się zażenowany.

— Nie czytałeś?

— Nie. Kiedyż to być mogło?

W dzisiejszym wieczornym numerze. Czekaj, zdaje mi się, że mam przy sobie przypadkiem ten numer.

I wsunąwszy gracyjnie trzy palce do bocznej kieszeni surduta, wyjął z niej ów niby przypadkiem znaleziony numer, starannie i równiutko złożony.

— Oto jest, rzekł podając Władysławowi.

Ten wziął skwapliwie podany numer i począł czytać. Między kronikarskiemi zapiskami była wzmianka o wieczorze u księżnej i grze Władysława. Kronikarz pochwalił najprzód salon księżnej, że stał się ogniskiem intelligencyi i sztuki, potem pochwalił się z tem, że bywa u księżnej, a w końcu wypisał karmelkowatym stylem kilka ogólnikowych frazesów o sztuce, a nareszcie o rokującym wiele talencie kompozytora.

Podczas gdy Władysław czytał, Jadwiga oparta na jego ramieniu, patrzała także w gazetę. Niunio czekał aż skończą i bawił się tymczasem niebieskiemi wstążkami swego słomianego kapelusika, giął się i łamał pretensyonalnie.

— Doprawdy, odezwał się do Jadwigi, gdy czytać przestała, trzeba pani zazdrościć takiego brata, To prawdziwy Benjaminek salonów, a księżna, to jak mamę kocham, po wczorajszym wieczorze kompletnie zachorowała na niego; o nikim nie mówi, tylko o nim. Ale bo też grał, że nasłuchać się trudno było: słuchałoby się bez końca.

— Pan jednak nie dosłuchałeś, zdaje mi się do końca, rzekła Jadwiga patrząc na niego z góry z uśmiechem nieco ironicznym.

Niunia zmieszał trochę ten uśmiech.

— W istocie musiałem wcześniej opuścić salon z niemałą dla siebie przykrością; ale obowiązek wzywał mnie do hrabiego Maurycego, który jest już bardzo źle, o! bardzo źle. Nikogo nieprzyjmuje, tylko ranie jednego, do którego powziął szczególniejsze zaufanie. Jest to więc obowiązek sumienia; bo hrabia, jak pani wiesz, był dawniej libertynem, a dziś dzięki naszym staraniom zmienił się niesłychanie; co wieczór odmawiamy razem litanije, pacierze, czytam mu żywoty świętych. Jest to więc dla mnie rodzaj misyi, której lekceważyć nie mogę i musiałem wyrzec się dla tego obowiązku przyjemności, jakie mnie wczoraj u księżnej czekały. Ale mama moja była do końca i zdała mi dokładną relacyę. A mama moja zna się wybornie na muzyce, mogłam więc polegając na jej zdaniu napisać z czystem sumieniem ten artykuł.

— Więc to ty napisałeś? spytał Władysław, a wiadomość ta ostudziła nieco radość, jaką mu sprawił przeczytany artykuł; znał bowiem wartość pochwał Niunia, który wszystko z urzędu chwalił.

Niunio udał zażenowanego tem, że zdradził się z tajemnica autorstwa i chciał coś odpowiedzieć, gdy otwierające się główne drzwi saloniku zwróciły tam uwagę rozmawiających.

— Laudetur, odezwał się głos we drzwiach.

— Ach, ksiądz Hieronim, co za niespodzianka, zawołał Niunio i jak dziesięcioletni chłopczyk pobiegł z dziecinną radością i uszanowaniem ucałować ręce przybyłego księdza.

Był to mężczyzna kolosalnej, atletycznej budowy; twarz miał dużą, rumianą, o grubych rysach; ale mimo to pełną życia; spojrzenie jego wielkich oczów zdradzało inteligencyę, pewność i powagę. Cała postać imponowała i zarazem przyciągała sympatycznie do siebie.

Przybyły nie zatrzymał się długo w saloniku; dotknąwszy z lekka ustami głowy Niunia i przywitawszy Władysława i jego siostrę, spytał zaraz o hrabiego Medarda i poszedł do jego gabinetu. Niunio zaanonsował się z nim razem do hrabiego; ale ten kazał go przeprosić i oświadczyć że się z nim zobaczy podczas herbaty, poprosił tylko księdza do siebie i wyszedł aż ku drzwiom na jego spotkanie.

— Witaj mi książę Hieronimie, rzekł podając mu dłoń na powitanie. Doprawdy nieobecność twoja zaczęła mnie już niecierpliwić, tak nam ty byłeś potrzebny. Siadajże, no i cóż tam?

Ksiądz rozsiadł się wygodnie w fotelu naprzeciw hrabiego, z którego zawiędłą, małą, ale sprężystą figurką, stanowił rażący kontrast i rzekł:

— Byłem w kościele św. Klaudyusza, przypatrzyłem się trochę robotom naszych i przyznam się, że smutne wyniosłem wrażenie. Ci ludzie zgubią nas, zgubią sprawę kościoła swoją niewczesną gorliwością. Zamiast zjednywać sobie sprzymierzeńców, oni postępowaniem mnożą i tak już ogromne zastępy naszych nieprzyjaciół, sprawa nieomylności papieża dobije do reszty nasz obóz. W rozmowach, jakie miałem z biskupami niemieckiemi czułem ducha odszczepieństwa.

— I nie ma nadziei cofnięcia, odroczenia dogmatu? spytał hrabia.

— Niepodobna. Ojciec św. zbyt już stary i słaby, aby mógł oprzeć się namowom swych doradców, uległ im zupełnie, oni trzęsą soborem, a zaciekłość ich zaślepia, że nie widzą ogromu niebezpieczeństwa, jakie wywołują. Syllabus zraził inteligencyę dla naszej sprawy, coraz mniej nas, coraz bezsilniejsi jesteśmy.

Hrabia słuchał księdza wsunięty w głąb fotelu i zamyślony. Na szeroko sklepionem czole jego usiadła chmura zafrasowania. Gdy ksiądz przestał mówić, on czas jakiś milczał, potem odezwał się.

— I to właśnie teraz tak nieszczęśliwie się złożyło, kiedy potrzebujemy jak największego poparcia przy wyborach.

— Czy agitacya już się rozpoczęła?

— Nie jeszcze; ale dochodzą mnie już wieści że partya przeciwna postanowiła użyć wszelkich sposobów do przeprowadzenia swoich kandydatów. W dziennikach ich rozpoczęły się już ostre wycieczki przeciw nam, które podkopują grunt i szkodzą w opinii. Nie mówię tu o rzucaniu się na osobistości; takie paszkwile, obracają się "najczęściej na niekorzyść ich autorów; stokroć gorsze są korespondencye z Rzymu, które identyfikując naszą sprawę z zabiegami zmartwychwstańców, posądzają nas o tendencye antinarodowe. To nas kompromituje.

— Zwracałem na to uwagę zakonu i po kilkakroć byłem w tym celu w kościele św. Klaudyusza i konferowałem z nimi.

— I cóż mówią?

— Że sprawa kościoła przedewszystkiem, że dla niej poświęcić trzeba politykę świecką i wszelkie względy.

— Ależ skoro my upadniemy i sprawa kościoła upadnie, wybuchnął niecierpliwie hrabia, czy oni tego nie widzą?

— Nie chcą widzieć.

— Jeżeli do rady państwa wejdą żywioły liberalne, destrukcyjne, kościół pierwszy to uczuje. W kwestyach religijnych niemcy pójdą z niemi ręka w rękę; uchwalą, co zechcą. Tego w Rzymie uznać nie chcą i zamiast pomagać szkodzą nam porywczością, nietolerancyą i udaremniają wysiłki nasze. Cóż zrobimy jeżeli dogmat nieomylności ogłoszą w tych dniach?

— Do tego nie przyjdzie tak prędko, a gdyby to się stało, obawiać się z tej strony nie mamy czego.

— Więc mamy jawnie ogłosić się za nieomylnością? Cóż powie na to inteligentna część naszych? A stanąć przeciw kościołowi niepodobna; to sprzeciwiałoby się naszym zasadom, naszym tradycyom. Cóż więc robić?

— Milczeć

— Ale przeciwnicy nasi milczeć nie będą i zażądają od nas stanowczego oświadczenia się za lub przeciw.

— Nie zrobią tego, zaręczam hrabiemu. Urok stolicy papiezkiej ma wielki wpływ na umysły naszego ludu; ktoby chciał wystąpić przeciw Ojcu św. zedrzeć ten urok z oczów ludzi, ten naraziłby się tylko na niepopularność i wywołał oburzenie. Przeciwnicy kościoła znają to uczucie ludu uświęcone wiekami i nie będą mieli odwagi występować wprost przeciw temu. To by im tylko szkodzić mogło. Czy nie wiecie jakich kandydatów postawili?

— Oh są, rzekł hrabia podając księdzu małą karteczkę, na której były wypisane nazwiska kandydatów partyi postępowej na posłów sejmowych.

Ksiądz przeczytał i kładąc kartkę na biurku odezwał się:

— No, to mnie pociesza.

— Dla czego?

— Bo oprócz jednego, reszta kandydatów nie ma wcale nadziei przejścia przez głosowanie.

— Nie znasz ich chyba. Ci ludzie mają wielką popularność.

— Mieli; dziś ta popularność ich chyli się ku upadkowi, a dla niektórych przemieniła się nawet w nienawiść, bo lud nie cierpi tych, których musiał wielbić i słuchać. Jest to zwykła kolej ulubieńców jego. Dziś ci ludzie oprócz dziennikarzy i garstki ludzi bez stanowiska, nie mają za sobą nikogo. Miasto ich się boi. A wy jakich postawiliście kandydatów?

— Hrabiego Henryka, D-ra Natorskiego, no i mego Artura.

— Artur także kandydatem? spytał ksiądz, zwracając swe duże, śmiałe oczy ze zdziwieniem na hrabiego.

— Czy wątpisz w jego zdolności polityczne?

— To nie. Dał dowody, że umie obracać się na tem polu. Ale....

— Ale, chcesz mówić o jego stosunku z baronową. Właśnie dla rozerwania tego stosunku postawiłem go na liście kandydatów, wbrew jego wiedzy i woli. Mam nadzieję, że skoro wzbudzi się w niem namiętność polityczna, skoro atmosfera sejmowa rozgrzeje go, zapomni o tej pani i da się nakłonić do zerwania stosunku, który mi tyle kłopotu i wstydu przynosi.

— A jeżeli przeciwnicy zrobią mu zarzut z tego stosunku i udaremnią jego wybór?

— Będziemy się starali, aby nie udaremnili; zrobiłem co mogłem, aby sobie zapewnić głosy, byłem z wizytą w mieście u kilku ludzi wpływowych i mam jaką taką nadzieję.

Wszedł lokaj i poprosił do herbaty.

— Później pomówimy jeszcze o tem, rzekł hrabia do księdza Hieronima, będę potrzebował twej rady. A teraz chodźmy.

Weszli do sali jadalnej, gdzie oprócz Władysława, Jadwigi i Niunia zastali starą hrabinę rozmawiającą na kanapie z księdzem Gabryelem.

Była to głowa stronnictwa ultrakatolickiego. Chudy, żylasty, zawiędły, w każdym niespokojnym ruchu zdradzał gwałtowność i namiętność, która nim szarpała i wyniszczała go, a zarazem ożywiała. W małych przenikliwych oczach wsuniętych głęboko pod czaszkę palił się wiecznie ogień dzikiego natchnienia i fanatyczny zapał. Gdy mówił słowa nie płynęły mu z ust, ale wydzierały się z wysileniem, z sykiem, jak kamienie wylatujące z procy. Każde kazanie jego było krucyatą, nie tyle nauczał niemi, ale gromił, walczył. Ten charakter wojujący dominował wewszystkich jego czynnościach; a był czynnym niesłychanie, jak żołnierz w zagrożonej twierdzy, stawał na każdym wyłomie, rzucał się w najniebezpieczniejsze miejsca zagrożone przez nieprzyjaciół kościoła i bronił ich z zaciętością dochodzącą do wściekłości. Od rana do nocy krzątał się niezmordowanie: z ambony przechodził bez wytchnienia do ołtarza, od ołtarza do konfesyonału, do łóżka umierającego heretyka, do ludzi potrzebujących jego rady i nauki. Mimo to ruchliwa działalność jego nie wydawała tych owoców, jakie by mogła przynieść, gdyby czynnościami jego kierowała więcej miłość chrześciańska, niż fanatyczna żarliwość nie znająca przebaczenia, ani tolerancyi. Choć znakomity kaznodzieja, mowami swemi raczej drażnił nieprzyjaciół kościoła, niż ich zwyciężał; a ognista wymowa jego więcej podziw wzbudzała u wiernych, niż ich umoralniała i podnosiła.

Stara hrabina należała do bałwochwalczych czcicielek jego; rządził on despotycznie jej sumieniem, kieszenią i czynnościami. Dziś przyszedł do niej z projektem założenia stowarzyszenia apostolskiego, które miało rozciągać się od najwyższych do najniższych sfer, od herbowych dam do służących i wyrobników i cały zastęp wiernych organizować w rodzaj obozu, krucyaty mającej walczyć z herezyą i bezbożnością na każdym kroku i wszelkiemi możebnemi sposobami. Właśnie ksiądz Gabryel wyliczał hrabinie kardynalne paragrafy statutów stowarzyszenia, gdy do sali wszedł ksiądz Hieronim z hrabią. Powitanie obu duchownych było chłodne i ceremonialne. Ksiądz Gabryel nie lubił Hieronima i nie tan się z tem, nazywał go pogardliwie moderanwatelem, salonowym księdzem, który może dobrym mógłby być obywatelem, ale złym jest księdzem. Ksiądz Gabryel bowiem nie pojmował jak można pogodzić obowiązki obywatela z czynnościami kapłana; dla niego ojczyzną był Rzym i tylko bezwarunkowe posłuszeństwo Rzymowi uważał jako najwyższe prawo, choćby to posłuszeństwo miało go w kolizyą wprowadzić z rodziną, krajem i stosunkami. Postępowanie ks. Hieronima nazywał herezyą, gallikanizrnem. Ks. Hieronim wiedział o tem usposobieniu względem siebie kolegi i równą odpłacał mu miarą, uważając za ciekły fanatyzm jego jako szkodliwy sprawie kościoła. Zejście się tych dwóch ludzi nie obeszło się nigdy bez starcia, bez gwałtownej dysputy, lada okoliczność wystarczała do tego. I teraz spodziewać się można było czegoś podobnego, ponure milczenie, z jakiem towarzystwo usiadło do herbaty, zapowiadało tym silniejszą burzę. Stary hrabia jako człowiek pełen taktu chciał ją zażegnać obojętną rozmową i zagadnął kilka razy księdza Gabryela względem niektórych osób znajomych. Kaznodzieja odpowiedział krótko i sucho, hrabina również zachowywała ponure milczenie; tylko Niunio starał się być rozmownym, a nawet dowcipnym, co mu się jednak nie udawało. Jadwiga przy samowarze pełniła obowiązki gospodyni, w czem pomagał jej lokaj.

— Czy pan Artur nie będzie dziś na herbacie? spytała nalewając filiżanki.

— Prawda, Artura nie ma, rzekł stary hrabia. Czy prosiłeś pana Artura.

— Pana Artura nie ma, odrzekł służący.

Cień niezadowolnienia przeszedł po czole hrabiego, spojrzał znacząco na żonę i rzekł: — Nasz Artur coraz rzadszym gościem teraz w domu. Od paru dni nie widziałem go wcale. Czy może wyjechał.

— Nie wiem, odrzekła Hrabina. — Hrabiego Artura widziałem dziś rano, rzekł ks. Gabryel, był u mnie prosić o dyspensę od postu na sobotę.

— A widzisz, odezwała się hrabina, posądziłeś go, że się popsuł, a nasz Arturek zawsze ten sam pobożny, przykładny.

— Słowo w słowo to samo powiada moja mama, wtrącił Niunio, bo go widuje codzień na mszy św. z książką do nabożeństwa.

— Jest to obowiązek każdego prawego katolika, powiedział ks. Gabryel.

— A! oto i Artur, rzekła Jadwiga, czyś już po herbacie.

— Nie jeszcze i proszę cię o filiżankę. Dobry wieczór.

Ostatnie słowa zwrócone były do całego towarzystwa siedzącego przy stole, które Artur pozdrowił skinieniem głowy i usiadł obok Władysława założywszy swobodnie nogę na nogę. Syn hrabiego Medarda mógł mieć lat około trzydziestu, był w całem tego słowa znaczeniu przystojny mężczyzna, ale wyłysiałe czoło, torebki wiszące pod oczami i bruzdy na czole, robiły go o wiele starszym i świadczyły o zbyt wolnem życiu. I w istocie bez rachuby użył i nadużył wszystkiego płacąc za to pieniędzmi, zdrowiem, uczuciami; to też bliskim był bankructwa pod każdym względem, czem się jednak nie martwił wiele i sam mówił nieraz o tem z cyniczną ironią w gronie wesołych towarzyszów. W obec starszych jednak i poważniejszych, a szczególniej w obec matki był inszym, umiał panować wtedy nad sobą i zachował się z taktem i przyzwoitością, która mogła patrzących w błąd wprowadzić i dać im wcale inne wyobrażenie o hrabi Arturze. Tylko stary hrabia nie dał się tem uwieść, znał dobrze swego syna i bolało go jego postępowanie, bo hrabia wielkie nadzieje w nim położył. Całe wychowanie Artura było skierowane na to, aby zeń zrobić jeniusza, a przynajmniej osobistość wyszczególniającą się. Zdolności były po temu; Artur był w istocie wykształconym, oczytanym, wymownym i bystrym w sądach; ale wszystkie te zasoby zużywał na drobnych codziennych wydatkach, brak mu było hartu i woli, by im nadać kierunek i cel większy. Genialność jego nie tylko nie procentowała, ale kapitał sam malał drobnemi wydatkami. Stary hrabia widział to i frasował się tem nie mało. Jedno tylko dawało mu nadzieję: Artur był ambitny i śmiały, stary hrabia więc spodziewał się, że podsyciwszy ambicyę, można będzie wyrwać go z dotychczasowego sposobu życia i pchnąć na arenę polityczną, na którejby mógł zająć miejsce odpowiednie swemu urodzeniu i zdolnościom. To był powód dla którego nazwisko jego umieścił na liście kandydatów.

Wejście Artura do sali ożywiło rozmowę, wlekącą się dotąd leniwo i z przerwami. Artur opowiadał o różnych nowościach, małych wydarzeniach dnia, a miał szczególny talent opowiadania i każdą drobnostkę umiał zrobić zajmującą i ciekawą.

— Dziś Władzio jest na porządku dziennym, mówił z uśmiechem, fotografie jego widziałem w kilku albumach, po księgarniach pytają się o jego kompozycye, a panna Adela poczęła na nowo brać zaniedbane lekcye śpiewu, by módz wziąść udział w jakiejś operze którą skomponował.

— Skomponowałeś operę? spytał hrabia Medard.

— Dopiero ją skomponuję. Wczoraj księżna za chęciła mnie do tego.

— Księżna ma ducha inicjatywy, gdyby się była urodziła w sferach demokratycznych, byłaby niewątpliwie znakomitym agitatorem politycznym. Ma do tego wiele sprytu i energii.

— A propos demokracyi, opowiem państwu zabawną historyę, rzekł hrabia Artur. Wiecie że hrabia Jerzy od czasu jak stracił majątek na giełdzie, zachorował na demokratę i literata.

— Jest to zwykła choroba zrujnowanych, wtrącił hrabia Medard.

— Żona jego jednak, ciągnął dalej Artur, nie podziela tych zasad i gorliwie modli się o nawrócenie męża.

— Czyli o powrót majątku, bo to na jedno wychodzi.

— Hrabina Jerzowa jest bogobojna i przykładna niewiasta, odezwał się surowo ksiądz Gabryel stojąc w obronie nieobecnej.

— Otóż właśnie do tego zmierzam, rzekł Artur, że jako pobożna niewiasta ze zgorszeniem patrzała na postępowanie męża, na ludzi z któremi przestawał i na książki, które czytał. Było to burzenie bierne, które jednak wczoraj zamieniło się na formę czynną. Pani Jerzowa wróciwszy wczoraj z kościoła zrobiła auto-da-fé z całej biblioteki męża, z czego potem wywołała się zabawna scena między mężem a żoną, bo jak się pokazało hrabia-demokrata miał w swej biblioteczce parę set egzemplarzy jakiejś broszury „kościoł i cywilizacya," powierzonej mu w komis i będzie musiał za nie zapłacić, a jak wiadomo hrabia nie na pieniędzy na wyrzucenie.

— Broszura ta jest bezbożna i wykląłem ją wczoraj publicznie wraz z jej autorem, rzekł ks. Gabryel.

— To też tem tłómaczyła hrabina Jerzowa przed mężem swój postępek, że nie chciała mieć pod swoim dachem wyklętego pisma.

Cóż to za broszura, spytał hrabia Medard Gabryela, którą ksiądz aż wyklinać musiałeś?

— Podła, bezbożna broszura, której autor targnął się bezbożnie na świętość kościoła katolickiego i chce udowodnić że kościół jest apostołem ciemnoty i ogłupienia.

Znam tę broszurę, odezwał się ksiądz Hieronim i....

— I nie znajdujesz ją ksiądz szkodliwą? podchwycił z gwałtownością Gabryel.

— Tego nie powiem. Owszem broszura ta jest o tyle szkodliwą, że autor nie wojuje samemi frazesami i z głęboką erudycyą zręcznie manewrując, faktami historycznemi stara się dowieść swego twierdzenia.

— Ksiądz to nazywasz erudycyą, co jest tylko sofistyką.

— Mimo to autorowi nie można odmówić wielkiego talentu i nauki.

— Dla tego właśnie nie wahałem się rzucić na niego klątwę, by ostrzedz wiernych przed niebezpieczeństwem, jakie im grozi z tej strony.

— Kto wie czy ksiądz nie zwróciłeś właśnie na to ich uwagę. Milczenie byłoby może skuteczniejsze. O ile wiem dzienniki liberalne nie wspomniały całkiem o tej broszurze; nie wiem, czy o niej nie wiedzą, czy z osobistej niechęci dla autora umyślnie milczą, dość, że milczenie to było nam na rękę. Broszura przeszłaby niepostrzeżenie, bez rozgłosu, czytana zaledwie przez kilku i zapomniano by o niej, gdy tymczasem teraz sama ciekawość skusi wielu do czytania.

— A zakaz kościoła.

Ułomność ludzka więcej lgnie do tego, co zakazane, niż co nakazane. Milczenie byłoby tu o wiele korzystniejsze, księże Grabryelu. Spokój i umiarkowanie, z jakiemi mówił te słowa, ks. Hieronim, zaczęły już draźnić i roznamiętniać jego przeciwnika, po błyskaniu jego oczów poznać można było, że w nim wre i kipi; mimo to słowa jak rwące się konie trzymał na wodzy i powstrzymując się od wybuchu odrzekł z pozornym spokojem.

— Milczenie w takim razie byłoby grzechem.

— Nie, milczenie byłoby w tym razie mądrością, bo by ubezwładniło przeciwnika, podczas gdy klątwa draźni go i wyzywa do walki robiąc go w oczach jego zwolenników apostołem idei, w oczach wiernych straszydłem; ale zawsze wielkością bohaterem. Tak księże Grabryelu, nie mogę pochwalić twej gwałtowności, ona nam szkodzi tylko. Troszkę więcej umiarkowania większe by kościołowi korzyść przyniosło.

— Umiarkowanie, to brak charakteru, wybuchnął ks. Gabryel. Moderantyzm w rzeczach wiary wyradza niedołęztwo, sprowadza rozprężenie, chaos — przygotowywuje grunt bezbożności i odstępstwu — kiedy walka — to walka; trzeba pobijać wrogów kościoła na każdym kroku, inaczej oni nas pobiją.

— Tak, trzeba pobijać; ale nie rzucając się na oślep, bo wtedy zwycięztwo oddaje się przypadkowi, który nie zawsze sprzyja męztwu. Do każdej walki potrzebna taktyka, a taktyka radzi często trzymać się spokojnie w oszańcowanym obozie, aby nie narażać siebie i drugich na niepotrzebne straty. Gorliwość wasza księże Gabryelu jest chwalebną; ale często wystawia na szwank naszą sprawę. Veuillotyzm odstręczył nam wielu sprzymierzeńców. Mamyż trwając przy takim po stępowaniu odstręczyć sobie resztę, gdy obóz nasz i tak już zbyt szczupły?

— Siłę kościoła nie stanowi liczba, ale jedność przekonań, solidarność działania oparta na żywem zjednoczeniu się z niem. Sojusz z ludźmi, którzy nie mogą znieść ortodoksyi w duchu kościoła i podług dróg kościoła, wychodzi tylko na szkodę. Nie zwyciężymy bez; ślepego posłuszeństwa, bez karności, bez wszelkiego oglądania się na względy ludzkie, na własne natchnienia, na tolerancyą. Zwolennicy i adoratorowie Maretów.

Gratrych, Dupanloupów, to niepotrzebny tylko balast, który bezużytecznie obciąża nawę kościoła wojującego; lepiej się go pozbyć, wyrzucić.

— W takim razie co nam zostanie, jeżeli tak ściśle sortować będziemy?

— Gedeon sortując tak, zostawił sobie ledwie garstkę i zwyciężył.

— My nie Gedeony, mój księże Gabryelu i kto nam zaręczy, że garstka, która przy nas zostanie, będzie miała siłę zwyciężyć Medyamitów, którzy się dzisiaj po wszej ziemi rozwieltnożnili i wzmogli.

— Będzie miała siłę, bo z nią będzie Pan, rzekł z przejęciem i gorąco ksiądz Gabryel, rzucając surowe spojrzenie na Hieronima.

Rozmowa przybierała coraz namietniejszy charakter, hrabia nie chciał dopuścić do zapomnienia się i dla tego ją przerwał pytaniem:

— I któż jest autorem tej broszury, księże Gabryelu.

— Jakiś Antoni Kowalski.

Brzęk filiżanki która w tej chwili wypadła z rąk Jadwigi nalewającej herbatę i z trzaskiem rozbiła się na posadzce, zagłuszył słowa księdza

Gabryela, że hrabia musiał go poprosić o powtórzenie nazwiska wyklętego autora.

— Antoni Kowalski, powtórzył ksiądz.

— Kowalski? tu hrabia zmarszczył się i pytającym wzrokiem spojrzał na syna i na Władysława, miałże by to być nasz Antoni, to niepodobna.

— Podobno niedawno wrócił z Jeny, dodał ks. Gabryel.

— A więc to on.

— Hrabia go znasz?

— To syn mego ekonoma, mój wychowaniec.

— Wychowałeś hrabia na swem łonie żmiję, która nas teraz kąsa.

— Ten chłopak dawno mi się już niepodobał, od małego zdradzał charakter nieugięty, sporny i opozycyjny, a przytem dumę niesłychaną, dziwną w człowieku takiego pochodzenia. Lubiłem go mimo to, bo był nadzwyczaj bystry, zdolny, chciałem pokierować temi zdolnościami, by nie poszły na bezdroża; ale to było niepodobnem. Raz nawet wręcz mi oświadczył, że nawet wdzięczność jaką ma dla mnie, niezmusiłaby go do odstąpienia na włos od przekonań jakie ma. Najskrajniejsze teorye, bezecne doktryny, on to nazywał przekonaniami swemi i zapewne z obawy, by w moim domu nie splamił czystości tych zasad, podziękował mi za opiekę i wyniósł się z mego domu. niedługo potem i ojciec podziękował za służbę, zapewne także z jego namowy. Sądziłem że doświadczenie i bieda umitygowały go trochę albo że zmarniał gdzie na lichej posadzie, tymczasem, jak się pokazuje, zguba się znalazła -i chce nam się  dać we znaki. Otóż to tak wychodzi się na opiece nad tym poczciwym ludkiem, człowiek sobie, wychowuje wilków, którzy nam pustoszą owczarnie. I cóż on za stanowisko zajmuje teraz, — czem on jest?

 — Obecnie niczem, rzekł Artur, a raczej współpracownikiem jakiegoś dziennika licho płatnym zapewne. Ale jak słyszałem, stara się o katedrę na uniwersytecie.

 — Tego by jeszcze brakowało, zawołał hrabia rzuciwszy się niespokojnie w krześle.

 — Hrabia powinieneś użyć całego wpływu swego, aby tej posady nie dostał, odezwał się ksiądz Hieronim.

 — Postaramy się o to. W senacie jest dużo naszych, trzeba ich będzie przestrzedz i zwrócić uwagę na szkodliwość tego człowieka, a gdyby mimo to przeszedł, to w ministeryum nie przejdzie. W tych dniach będę w Wiedniu, pogadam o tem z ministrem.

Na tem zakończyła się ogólna rozmowa; potem gdy towarzystwo przeszło do salonu, rozbiła się na pojedyncze kółka. Hrabia Medard z księdzem Hieronimem usunęli się pod okno i zniżonym głosem prowadzili narady; Jadwiga usiadła do robótki, a Niunio uważał za obowiązek bawić ją rozmową. Władysław siadł przy fortepianie i grał po cichu jakąś dumkę, delikatne piano przechodziło prawie w niewyraźny szmer, który stał się tłem pomieszanych rozmów w salonie. Hrabina została na kanapie i słuchała dalej objaśnień księdza Gabryela względem stowarzyszenia apostolskiego i wezwała do słuchania także syna, gdyż według planu Gabryela, on miał być sekretarzem tego stowarzyszenia a więc jako taki powinien być obznajmiony ze wszystkiem. Artur słuchał z uwagą i powagą słów księdza. Wkrótce przyłączył się także do tego kółka Niunio; dowiedziawszy się bowiem podczas rozmowy z Jadwigą, że hrabia Medard nie jest wujem jej ani Władysława choć go tak nazywali, ale tylko opiekunem, za stratę czasu dłuższą z nią, rozmowę uważał pod jakimś błachym pozorem przeniósł się ku kanapie, gdzie usiłował wplątać się w rozmowę. Artur skorzystał z tego i gdy Niunio począł jakąś długą historyę nudno opowiadać, usunął się na bok i poszedł do fortepianu.

— Ależ tu djabelnie nudno, rzekł po cichu nachylając się do Władysława, ołowiana atmosfera panuje w tym salonie, zdaje mi się, że się duszę, tak tu trudno oddychać. Wiesz co, chodźmy do pani Izy.

— O tej godzinie?

— A któraż? dopiero jedenasta. Wszak wiesz że u niej teraz dopiero życie się zaczyna. Odświeżymy się tam trochę.

— Może hrabia weźmie nam za złe taką rejteradę z salonu.

— Ależ ojciec zagadał się z księdzem Hieronimem, ani uważać nie będzie. Ja wyjdę pierwszy niepostrzeżenie, żeby nie deranżować towarzystwa i zapowiem pani Izie twoje przyjście, dobrze?

Władysław skinął głową potakująco. W parę minut potem hrabiego Artura już nie było w salonie. Jadwiga jedna zauważyła jego nieobecność; postrzegła również, że i brat jej zabiera się do wyjścia; wstała i zbliżyła się ku niemu.

— Czy wychodzisz? spytała patrząc mu badawczo w oczy.

— Tak. Czy miałaś mi co do powiedzenia?

— Chciałam ci przypomnieć, że jutro rocznica śmierci naszej matki. Możeby dobrze było, żebyś dziś już całkiem nie wychodził.

Władysław spuścił oczy przed wzrokiem siostry i rzekł po cichu:

— Więc zostanę.

II.

Drugiego dnia rano przed pałacem hrabiego Medarda czekał powóz. Do powozu tego wsiadła stara hrabina, Jadwiga i Władysław i udali się na żałobne nabożeństwo do katedralnego kościoła. Hrabina, daleka krewna matki Jadwigi i Władysława, uważała sobie za obowiązek sumienia być na tem nabożeństwie i żadnego roku nie opuszczała tej sposobności: w rzeczach religii bowiem była niesłychanie skrupulatną i sumienną i nie tyle może jej szło w tym razie o okazanie sierotom życzliwości dla ich matki, jak raczej o wypełnienie przepisów kościoła, który nakazuje modlić się za zmarłych. Mimo to Jadwiga czuła dla niej wielką wdzięczność a nawet miłość, za tę pamięć o jej matce i odwzajemniała ją prawie dziecinną troskliwością o starą hrabinę i posłuszeństwem bez granic.

Po mszy świętej hrabinę odwieziono do ojców Jezuitów, gdzie miała odbyć spowiedź i gdzie za godzinę po siebie przyjechać kazała, a Władysław i Jadwiga pojechali na cmentarz odwiedzić grób matki. Nie miała ona osobnego grobu; ale spoczywała w familijnym grobie hrabstwa Medardów, który znajdował się po prawej stronie bramy wchodowej na głównej ścieżce. Gdy na tę ścieżkę weszły sieroty podążając do grobu, jakiś człowiek który właśnie stał koło tego grobu, spłoszony ich krokami usunął się spiesznie na bok i znikł po za krzakami bzu, któremi droga gęsto była obsadzona. Jadwiga spostrzegła tego człowieka i chcąc mu się lepiej przypatrzyć posłała za nim badawczy wzrok ku zaroślom, co ją o mało nie przyprawiło o upadek; gdyż zapatrzona szła nieuważnie i potknęła się o róg jakiegoś pomnika. Byłaby upadła, gdyby Władysław jej nie powstrzymał.

— Za czem tak patrzysz, spytał Władysław, widząc wzrok siostry zwrócony wciąż w jedną stronę z natężeniem.

Zarumieniła się silnie na to pytanie i rzekła pomieszana.

— Nic, nic, zdawało mi się, że....

— Że co?

— Że widziałam jakąś znajomą twarz.

— W takiem małem mieście, jak nasze, nie byłoby to nic dziwnego.

Jadwiga spuściła głowę ku ziemi i nic nie odpowiedziała na tę uwagę brata; gdy stanęli przed grobowcem matki zbudowanym w kształcie kaplicy, ze zdziwieniem spostrzegli na kracie zawieszony wieniec z bluszczów skalnych. Widocznie był niedawno zawieszony, bo jeszcze znać było pył starty z kraty żelaznej i listki wieńca były świeżutkie.

— Kto to mógł zawiesić, odezwał się Władysław do siostry, może pomyłka jaka.

— W to trudno uwierzyć.

— Więc któż mógł to zrobić, hrabina nie, a zresztą któż pamiętać mógłby tak o naszej matce, tyle lat już jak umarła.

— Może.... tu urwała nagle, jakby nieśmiejąc wypowiedzieć do dna swego przypuszczenia i obejrzała się w stronę, w którą oddalił się przed chwilą ów człowiek, którego spostrzegli wchodząc na cmentarz.

— O kim myślisz? spytał Władysław.

— Tu wysiądę, rzekł do siostry, i pójdę prosto do domu.

W tej chwili jakiś elegancki powóz przejechał tuż koło powozu, z którego wysiadał Władysław. Jakaś dama w zielonej sukni, czarnem koronkowem okryciu ujrzawszy go skinęła mu głową. Władysław zarumienił się i chwycił za kapelusz. Dama odwróciła się ku niemu i jeszcze raz przesłała mu ukłon.

— Kto to była ta dama? spytała Jadwiga brata podającego jej rękę na pożegnanie.

— To baronowa de Kalkbrüssel.

— A! to ona, rzekła Jadwiga pogardliwie i z lekceważeniem.

Władysław bał się widocznie dalszych pytań i wzroku siostry, bo pożegnał ją prędko i poszedł w miasto. Przechodząc główną ulicą zobaczył powóz baronowej stojący przed magazynem mód. Wahał się i namyślał, czy przejść czy wrócić się by uniknąć spotkania, gdy w tem baronowa wyszła ze sklepu i stawiając już nóżkę na stopień spostrzegła go. Cofnąć się byłoby już niepodobna, baronowa zatrzymała się nieruchomo w pozycyi i czekała widocznie na niego. Zbliżył się więc i podał jej rękę na powitanie.

— Co się z panem dzieje? spytała, a oczy jej zalotne i płomienne dopowiadały mu za jej usta, jak tęskno jej było, że go tak dawno nie widziała, jak pragnęła by go widzieć.

— Tydzień cały nie widziałam pana, sądziłam żeś pan wyjechał gdzieś na koniec świata.

— Byłem zajęty.

— Słyszałam o tem, Artur mówił mi także o powodzeniu pańskiem; ucieszyłam się tem bardzo, wierz mi pan.

Władysław zażenowany ukłonił się, a potem uścisnął podaną mu z serdecznością rękę.

— Ale mimo zajęcia, można było kilka chwil darować dobrym znajomym, tylko chęci nie było. Czy nie tak?

Władysław obciął się tłómaczyć, przerwała mu i rzekła:

— Dajmy pokój tłómaczeniom, lepiej popraw się pan na przyszłość. Jutro u mnie obiad, czy mówił panu o tem Artur?

— Mówił.

— I będziesz pan?

— Będę.

— Och to dobrze. Cieszę się z pańskiej wizyty.

Podała mu znowu rękę, uścisnęła lekko i oblała płomiennem spojrzeniem, aż mu się gorąco zrobiło. Z powozu spojrzała jeszcze na niego i ustami i oczami powiedziała:

— Do widzenia.

— Gdzie mam jechać proszę jasnej pani? spytał woźnica.

— Do domu.

Rzuciła się niedbale na poduszki powozu i zasłoniwszy się parasolką, której różowa podszewka rumieniła ciepłym blaskiem jej twarz, dumała z przymróżonemi oczami. Była to kobieta nie pierwszej młodości, mogła mieć około lat trzydziestu, mimo to była nie tylko piękną ale powabną i ponętną nadzwyczaj. Piękność jej miała coś wschodniego w sobie, choć brunetka płeć miała białą, delikatną, jak kobiety chowane w cieniach haremów, strzegące wdzięków swoich przed wpływem gorącego słońca. Ta białość, potęgowana blaskiem dużych, czarnych, płomienistych oczów przesłoniętych, jakby mgłą jaką tajemniczą, nadawała rysom jej miękość i bezsilność, podczas gdy spojrzenie zdradzało, że pod tą delikatną powłoką drży dusza namiętna i ruchliwa. Ten kontrast nadawał demoniczną siłę jej piękności, którą wywierała niesłychany urok. Dzieckiem jeszcze będąc wzbudzała podziw i zwracała oczy wszystkich w kąpielach zagranicznych, gdzie jej rodzice prowadzili życie wystawne i zbytkowne. Matka jej była to kobieta światowa w całem tego słowa znaczeniu, wykształcona, powabna, wesoła, w salonach jej gromadził się dobór towarzystwa, najdystyngowańsze figury wielkiego świata i to z naj-rozmaitszych stolic, gdyż baronostwo w całej Europie czuli się jak w domu. Podróż była dla nich życiem, a życie podróżą. Baronowa dogadzała takiem życiem swoim zachceniom damy wielkiego świata, a baron namiętności do gry. Młodziutka jeszcze wtedy Izabelka wcześnie nauczyła się żyć w tej świetnej i błyszczącej atmosferze salonowej, chowana i kształcona na cacko salonowe przez bony, guwernantki i metrów po wszystkich stolicach Europy. Matka w chwilach wolnych od recepcyi, balów, koncertów, marzyła o świetnej przyszłości swojej Belli. Ale wystawne i zbytkowne życie, a bardziej jeszcze gra barona wcześniej połknęły ich fortunę, zanim ziściły się te marzenia i zrujnowani baronostwo musieli pożegnać się z uciechami wielkiego świata i na lichej wiosczynie w Sandeckim odprawiać rekolekcye za swoje marnotrawstwo. Guwernantka z małego miasteczka dokończała edukacyi Belci, rozpoczętej tak świetnie. Niezadługo i z tego stanowiska zepchnął ich los staczając coraz hardziej ku ruinie po stromej pochyłości. Wiosczynę zabrali wierzyciele; baron skończył życie w szpitalu obłąkanych, a baronowa z córką przeniosły się do proprowincyonalnego miasteczka, gdzie żyć musiały ze skromnych funduszów, jakich dostarczała litość dalekich krewnych. Bella miała wtedy już lat szesnaście. Młodzież miejska i okoliczna młoda szlachta szalała za nią; kilku oświadczało się o jej rękę, ale dumna baronówna nie chciała swego ubóstwa zamienić na byle jakie stanowisko, w pamięci jej stały żywo świetne salony rodziców, marzyła o nich ciągle, a matka rozdmuchiwała w niej te nadzieje wspomnieniami tych czasów. Nie wątpiła, że skoro by jej Belcia pokazać się mogła na wielkim świecie, zrobiłaby świetną karyerę; przypominała jej, jak królewicz grecki widząc ją małą dziewczynką w Ems, powiedział: „ta dziewczynka gdy wyrośnie pięknością swoją tron sobie kupi."

Takiemi nadziejami ozłacała ubóstwo swoje i karmiła siebie i córkę, a do krewnych wysyłała błagalne listy, o większą zapomogę, by mogły wyjechać za granicę.

Ale krewni milczeniem zbywali nierozsądne prośby i marzenia baronowej i jej córki coraz bardziej traciły nadzieję urzeczywistnienia się.

W tym czasie wrócił z zagranicy syn zamożnego obywatela, którego wioska dotykała prawie do rogatek miasteczka, gdzie mieszkała baronowa. Młody, przystojny, pełen taktu a przy tem uprzejmości, stał się od razu bożyszczem okolicy a panny prowincyonalne mówiły o niem z uwielbieniem i na św. Jędrzeja imię jego, a było mu na imię Józef, pod każdą panieńską leżało poduszką wypisane na karteczce. Młoda baronówna widywała go w kościele, czasami spotykała go podczas przechadzki w parku, który ojciec jego dla publicznego użytku mieszkańców miasteczka zostawiał otworem w święta i niedziele, i nieraz spojrzenia ich krzyżowały się ze sobą. Mimo to trzymała się sztywnie i zdaleka i gdy raz zbliżył się do niej, aby oddać zgubioną przez nią w parku batystową chusteczkę i przy tej sposobności przedstawił się i prosił o pozwolenie złożenia wizyty, matka odpowiedziała mu sucho, że nikogo nie przyjmują, a zachowanie się córki podczas tej odpowiedzi zdawało się potakiwać słowom matki. Józef wytłómaczył sobie tę zimną dumę ubóstwem baronowej, które wstydziło się oczów ludzkich i nie tylko nie pogniewał się o to, ale czuł jeszcze większy szacunek dla matki, a miłość dla córki. Miłość ta była nie namiętna, nie gorączkowa; ale trwała i silna i Józef postanowił oświadczyć się. Czekał tylko na posadę inżyniera kolejowego, o którą się podał wróciwszy do kraju z Paryża. Nominacya miała przyjść lada dzień, ale wprzód nim nominacya, nadeszła z Brodów wiadomość o śmierci dziadka Józefa, (był to ojciec matki Józefa zmarłej przed kilkoma laty) wielkiego sknery, który milionowy swój majątek przekazał w testamencie wnukowi. Ta wiadomość przyspieszyła decyzyę zakochanego, poprzedzony już wieścią o milionowym spadku zjawił się u baronowej i oświadczył o rękę córki. Matka i córka po poprzedniej już naradzie zrezygnowały ze świetnych a niepewnych partyi za granicą i Bella zdecydowała się zostać żoną Józefa Milutyńskiego. Pierwsze chwile ich małżeństwa wróżyły dobrą przyszłość, bo lubo Izabella poszła za mąż nie z przywiązania tylko dla interesu; jednak miłość męża, pełnego zacności i charakteru, zdołała wzbudzić w niej jeżeli nie silne przywiązanie, to wielki szacunek. Ale po roku pożycia, skoro wyjechała za granice i matka powiązawszy na nowo dawne stostosunki, wprowadziła ją w świat, pożycie małżonków zmieniło się bardzo. Dawne instynkta, uśpione przez czas i ubóstwo, obudziły się i porwały młodą kobietę w wir szalonych zabaw i uciech, chwały i uwielbienia jakiemi ją otaczano, zawróciły jej głowę, a mąż co dzień stawał się dla niej większym ciężarem; nazwisko jego wstydziło ją, obecność jego zawadzała jej; ale musiała go znosić, udawać nawet przywiązanie, bo mąż był jej kasyerem, a ona potrzebowała wiele, wydawała bardzo wiele. Parę razy zwrócił jej na to uwagę; objaśnił ją, że jeżeli nie zastosuje wydatku do procentów, będą co rok naruszać kapitały a z czasem nie będą mieli nic. Na podobne uwagi męża lekkomyślna i kapryśna Izabella odpowiadała zwykle wymówkami, że jej nie kocha, że się zrobił sknerą, że mieszczańskie instynkta do rachunku i miary budzą się w nim, że jego postępowanie dziwne kompromituje ją w oczach świata i tysiączne inne zarzuty i skargi sypały się na głowę biednego męża, który słuchał ich z łagodnością i spokojem i w końcu ustępował żonie, jak zepsutemu i rozkapryszonemu dziecku, bo ją kochał, ho w jej zachceniach błyszenia, bawienia się nie widział nic złego, oprócz próżności i lekkości. I w istocie pomimo to, że roje złotej młodzieży otaczały ją, że jej kadzono, pochlebiano, wielbiono ją, że każdy jak mógł ubiegał się o jej względy, ona nie zajęła się nikim wyjątkowo, była dla wszystkich jednakowo uprzejma a niedostępna. Obejście się jej z młodymi było tego rodzaju, że każdy w duszy żywił tajemne nadzieję, że on jeden będzie mógł być szczęśliwym i każdy poprzestać musiał na tej nadziei.

Ale w gronie otaczającym ją zjawił się jednego roku w Paryżu hrabia Artur. Poprzedziła go pogłoska o jego urodzie i donjuanizmie. Izabella była niecierpliwa poznać go, podbić go jak tylu innych, a potem upokorzyć jego zarozumiałość obojętnością. Ale hrabia Artur nie spieszył się wcale z przedstawieniem się jej, choć na kilku wieczorach zeszli się po kilka razy. Zdawał się nawet wcale nie zważać na nią, a gdy raz jeden z jego znajomych gwałtem go ciągnął i chciał przedstawić, odrzekł z lekceważeniem i o tyle głośno, że Izabella słyszeć mogła: „ja się parweniuszom nie mam zwyczaju przedstawiać."

Te słowa ubodły ją i drasnęły niesłychanie jej dumę i znienawidziła odtąd — sądzicie, że Artura nie, męża; jemu przypisywała upokorzenie, jakiego doznała i więzy małżeńskie coraz bardziej jej brzydły. Zła i smutna wyjechała z Paryża i wróciła na wieś, tu się schroniła, bo wstyd jej było pokazywać się w wielkim świecie z nazwiskiem męża i z nim samym. Wyszło to na dobre tak dla męża jak i dla córki Kornelki, która już wtedy liczyła rok jedenasty. Matka z nudów zajęła się jej wychowaniem i obowiązkami skracała sobie ciężkie chwile samotności. Ale po roku wyjechała znowu do Paryża, powód sam się nadarzył, wzywała ją tam matka chora, która stale teraz mieszkała w Paryżu. Iza przyjechała bez męża, z córką tylko. Przypadek zrządził, że w Strasburgu spotkała się z hrabią Arturem, jechał z nią aż do Paryża tym samym pociągiem. W drodze zawiązała się między niemi znajomość. Hrabia raczył przypomnieć sobie, że ją zeszłego roku gdzieś widział w towarzystwie, ale nie miał sposobności jak mówił, przedstawić się jej. Był przez cały czas uprzejmy, ale obojętny. Iza zwykle taka pewna siebie w obec mężczyzn, względem hrabiego była dziwnie nieśmiałą, potulną, krępowaną; zdeptana raz dumą jego nie miała odwagi być z nim swobodną, imponował jej swoją arrogancyą i chłodem. W Paryżu parę razy zeszli się  w towarzystwie, raz nawet odwiedził ją w domu jej matki. Ten drobny dowód grzeczności uszczęśliwił ją nadzwyczaj. Ona, co była przyzwyczajona do hołdów i tryumfów, przeceniała każdy najmniejszy objaw życzliwości z jego strony; tak dziwny wpływ wywierał na nią ten człowiek. Choroba matki przedłużyła jej pobyt w Paryżu i zarazem utrwaliła znajomość z hrabią. Parę razy w tym czasie wyjeżdżał on do Anglii; mówiono, że jakiś romans go tam ciągnął. Izabelli pogłoska ta sprawiła wielką przykrość; dałaby była wiele za to, by ktoś mógł ją był przekonać, że to bajka. Kiedy ostatni raz wrócił hrabia z Londynu, Iza zauważyła, że był więcej zamyślony i zachmurzony, ale zarazem z radością spostrzegła, że częściej szukał jej towarzystwa. Tymczasem choroba matki przybierała coraz groźniejszą postać, doktorzy nie robili przed córką sekretu i oświadczyli, że choroba jest niewyleczalną, że śmierć chorej jest kwestyą kilku dni zaledwie, cierpiała bowiem na raka. I rzeczywiście chora szybkim krokiem zbliżała się do śmierci. Iza chciała telegrafować po męża, ale hrabia odradził jej to.

— Obejdziemy się tu bez niego, rzekł z dumą, i nie pytając jej o pozwolenie potargał napisany już telegram.

Usłuchała go i tem samem oddała się pod jego opiekę. Trzeba przyznać, że jak na człowieka lubiącego tylko bawić się i używać życia, hrabia podziwienia godną troskliwością spełniał obowiązki opiekuna. Był w ostatnich chwilach konania przy chorej i dodawał odwagi strapionej córce; sam zajął się pogrzebem, a w kilka dni po pogrzebie ofiarował się odprowadzić Izabellę do Wrocławia. Przez cały czas zachował się względem niej z wielkiem uszanowaniem i delikatnością, był nadzwyczaj dbałym, troskliwym i usłużnym, w niczem nie przypomniał jej, że to ten sam człowiek, który się z takiem lekceważeniem niegdyś o niej wyraził. Raz tylko gdy coś wspomniała o mężu, hrabia zrobił ustami ruch pogardliwy i rzekł jakby do siebie:

— Szkoda takiej jak pani kobiety na żonę tego człowieka. On nie wart pani.

Uwaga ta zarumieniła Izę, wstyd i zadowolnienie złożyły się na wywołanie tego rumieńca.

Kiedy się z nią żegnał hrabia w Wrocławiu, rzekł podając jej rękę:

— Czy pani nie będziesz tej zimy w Warszawie?

Zrozumiała pytanie. Był w nim rozkaz, a może prośba tylko, nie mogła jej nie usłuchać i odrzekła bez namysłu: będę.

— W takim razie nie żegnam się z panią; tylko do widzenia.

— Pan wracasz do Paryża? spytała go po chwili.

— Tak.

— A potem do Anglii? dodała nie patrząc mu w oczy.

— Nie, do Anglii już nie pojadę, odrzekł z naciskiem.

Z tem się rozstali.

Na zimę hrabia pojawił się w Warszawie, zastał tam już Izabellę, która zdołała namówić męża do przepędzenia w tem mieście zimy. Hrabia nie kontent był z obecności męża; ale umiał sobie wytłómaczyć, że nie mogło być inaczej i ulegając konieczności, pomimo wstrętu jaki czuł do niego, zgodził się na zawiązanie z nim bliższej znajomości, bo tym tylko sposobem mógł zbliżyć się do Belli i widywać ją. Korzystał z tej sposobności i widywał się z nią tak często, że to zwróciło uwagę wszystkich i wywołało różne komentarze. Hrabia Artur uchodził w oczach ludzkich za kochanka hrabiny. Niewiadomo czy jaki usłużny anonim zwrócił uwagę męża na ten stosunek, czy też on sam coś zmiarkował, dość że jednego dnia oświadczył żonie stanowczo, że interesa majątkowe wymagają jego  obecności w domu i że za kilka dni będą. musieli opuścić Warszawę. Izę wiadomość ta zmieszała bardzo, ale nie sprzeciwiała się wyjazdowi. Dzień podróży był naznaczony na poniedziałek, tymczasem na dwa dni przedtem Iza zniknęła z domu uwożąc z sobą córkę. List, który zostawiła na biurku, objaśnił męża o wszystkiem. Tłómaczyła się w nim, że wyjeżdża nie mogąc dłużej grać przed nim komedyi przywiązania, którego nie czuje, że żałuje chwili, w której zdecydowała się na mezalians i zawiązała sobie los, zechce odtąd żyć niezależnie i nic nie skłoni ją do powrotu. O hrabi Arturze nie było w liście ani słowa, jednak mąż domyślił się, że to jedna jedyna przyczyna istotna była, która skłoniła Izę do tak nierozważnego kroku. Więcej się litował nad nią, niż oburzał i zamiast złorzeczyć jej powiedział sobie ze smutkiem: biedna kobieta.

O własne szczęście mu nie chodziło, on je stracił już dawniej, postępowanie żony od dawna już było tego rodzaju, że człowiek taki rozsądny i prawy nie mógł się łudzić, że może z nią być szczęśliwy. Ucieczka jej była tylko otwartem wypowiedzeniem tego, co już dawno przeczuwał. Żal mu tylko było córki, do której przywiązał się bardzo. Smutny i pognębiony opuścił Warszawę, wrócił do siebie na wieś i ztąd rozpoczął prawne kroki względem separacyi. Po długich korowodach uzyskał ją; konsystorz i sąd pozwolili na rozłączenie z warunkiem, aby Milutyński wypłacał żonie roczną pensyę na utrzymanie jej i córki, która według prawa pozostawała przy matce. Iza ze swojej strony oświadczyła mężowi przez adwokata, że zrzeka się"zupełnie jego nazwiska i pisać się będzie odtąd Baronową de Kalkbrüssel. Milutyński chciał zmienić o tyle ten układ aby mógł zabrać córkę do siebie i zająć się jej wychowaniem; ale baronowa nie przystała na to, a że prawo było po jej stronie, więc Milutyński i na tym punkcie ustąpić musiał.

Wieść o rozłączeniu się baronowej z mężem i ucieczce jej z hrabią Arturem, narobiła niemało hałasu w wielkim świecie, gadano o tem czas jakiś i komentowano w najrozmaitszy sposób. Jedni potępiali ją, drudzy zwalali całą winę na męża, którego nazywano tyranem, parweniuszem, odludkiem etc. W końcu jednak, gdy kwestyę tę obrobiono na wszystkie boki, przestano o niej mówić, a po jakimś czasie zapomniano o tem zupełnie, a kiedy po roku baronowa zdobyła się na odwagę wrócić do kraju, śmiałość ta nikogo nie gorszyła i mało kogo obchodziła. Nie przyjmowano jej wprawdzie nigdzie w towarzystwach; ale i nie oburzano się na nią, wyjąwszy może hrabiego Medarda, którego stosunek syna z baronową irytował i martwił. Stary hrabia radby był syna ożenił, miał dla niego kilka świetnych partyi, chciał mu wyrobić odpowiednie jego zdolnościom i urodzeniu stanowisko w kraju; ale Artur zaplątany w stosunek z baronową, nie myślał wcale ziścić zamiarów ojca i głuchym był na wszelkie jego persważyć. Ile razy hrabia Medard robił mu uwagę, że czas by już było ożenić się, że stosunki ich majątkowe wymagają tego, aby przez ożenienie zapewnił sobie byt świetny, odpowiadał zawsze:

— Na to jeszcze czas, mój ojcze. Zakochać się j już nie zakocham, bom na to już zarozumny, a żeby upolować sobie między naszemi salonowemi antykami żonę z posagiem, na to jeszcze dosyć czasu.

Hrabia Medard wiedział dobrze jaki był istotny powód tej niechęci syna do małżeństwa, jaka Kapua zrobiła go zniewieściałym i leniwym, jednak przez takt nie wspomniał nigdy o tem, nie dał niczem poznać, że wie o stosunku Artura z baronową; ignorował całkiem ten stosunek i po. mijał go pogardliwem milczeniem. Niemniej jednak, jak wiemy, myślał nad tem, jakby syna wyrwać z tej Kapuy i zachęcić do czynnego życia. Artur bowiem zaniedbał się kompletnie nie tylko w pracy, ale nawet w stosunkach z ludźmi, mało gdzie widywano go w towarzystwie, bo całe dnie i wieczory spędzał u baronowej.

Czy ją tak kochał? Wątpić należy, za trzeźwy był na to i zanadto żył, aby uczucia miłości dochował w takiej sile; ale przyzwyczaił się do tego stosunku, stał się on jego potrzebą. Było mu z tem wygodnie i dobrze. Baronowa utrzymująca się z funduszów, jakie pobierała od męża, nie ciążyła wcale na budżecie Artura, była wcale niekosztowną kochanką. Pożycie z nią, dawało mv, wszystkie przyjemności małżeństwa bez obowiązków i kłopotów. A przytem miłość baronowej schlebiała jego próżności, zadawalniało go, że kobieta powabna, piękna, o której względy starało się tylu młodych, za którą tylu szaleje, że ta kobieta należy do niego, że wśród grona otaczającego ją on jeden może powiedzieć jej: moja. Każdy nowy  adorator zjawiający się w domu Izabelli działał jak kantaryda na zdenerwowaną i zużytą naturę Artura, rozdrażniał go i wzbudzał choć na chwilę żywsze objawy miłości (brak mi na to innego wyrazu), dla kochanki. Baronowa przyjmowała te fajerwerkowe wybuchy uczucia Artura bez uniesień i z pobłażliwym uśmiechem; znała bowiem ich wartość i trwałość. Przez te kilka lat pożycia niepodobna, aby nieprzejrzała była do dna moralną wartość człowieka, któremu się tak nierozważnie oddała i — nie rozczarowała. Dopóki stał przed nią zamaskowany i opancerzony dumą i spokojem, wyobrażała sobie w nim niezwyczajnego człowieka i jak widzieliśmy niewolniczo go ubóstwiała, ale skoro miała sposobność widywania go ciągle bez tej zbroi, zobaczyła z boleścią, że duma kryła duszę wyschłą, samolubną, zużytą, że to co się jej wydawało siłą ducha, było tylko zimną taktyką, że za gentelmanem chował się cynik. Takie odkrycie musiało okropne robić wrażenie, zwłaszcza, gdy pomyślała za jaką cenę pozyskała sobie tego człowieka; z każdym dniem rosła jej niechęć do niego, miejsce miłości gwałtownej zajęła nuda i żal; a jednak zerwać nie mogła tego węzła, co ją z nim złączył, by nie upaść zupełnie w opinii ludzi. Dotąd bowiem tłómaczyła ją miłość, zapomnienie się dla niego; ale gdyby z nim zerwała, świat uważałby ten stosunek za przemijającą namiętność, która ustępuje miejsca innej i nazwałby ją tylko kokietką. Ta obawa zmuszała ją wytrwać i utrzymywać się w tem fałszywem położeniu, w jakie się nierozważnie rzuciła i iść dalej tą drogą. Dla rozerwania się i zapomnienia oddawała się życiu gwarnemu, zabawom i wesołości. W salonie jej zgromadzała się znaczna liczba młodych ludzi, którzy przesadzali się z wymysłami coraz to nowych rozrywek; stanowili oni rodzaj dworu Izabelli i wesołe, swobodne jej towarzystwo, przekładali nad nudne i sztywne recepcye w innych salonach.

W grono tej młodzieży wszedł także od niejakiego czasu Władysław; wprowadził go tam Artur. Młodziutki, delikatny, wiecznie rumieniący się, niewinny jak panienka, a przytem utalentowany i dowcipny, wnet stanął Władysław w małej liczbie najwybrańszych ulubieńców baronowej; wyszczególniała go swemi względami, psuła nawet swoją dobrocią i pobłażliwością. A jednak mimo to nie była jeszcze dla niego taką, jaką by być  pragnęła, nieodsłaniała się przed nim ze wszystiemi uczuciami, jakie żywiła dla niego w głębi duszy. Czuła całą niestosowność tego uczucia, wstyd jej było przyznać się do tego przed sobą samą, a jednak nie mogła pokonać i zgnieść siłą woli, skłonności wzmagającej się z każdym dniem i biorącej górę nad nią. Im więcej nużyła ją obecność Artura, im bardziej dusza jej schła w męczącem z nim pożyciu; tym bardziej wzmagało się w niej pragnienie ożywczej miłości. Władysława serce nieskalane, świeże, przedstawiało się jakby przeczyste źródło górskie, przy którem zdawało się jej, że mogłaby orzeźwić się i odrodzić; serce spieczone gorączkowem życiem pragnęło tu ochłodzić się i pokrzepić. W chwilach ulatującej młodości, kobiety mają często takie pragnienia. Izabella jednak umiała zapanować o tyle nad skłonnością swoją, że nikt z otaczających, nawet Artur, nie spostrzegli tego. Jeden tylko Władysław mógł domyśleć się tego, bo w rozmowie z nim zdradzała nieraz dość wyraźnie swoje tajemnice; ale zbyt był nieśmiałym, zbyt niedoświadczonym, aby umiał korzystać z uczucia, jakie obudził; był może więcej zażenowany, niż uszczęśliwiony względami baronowej i pobyt u niej sprawiał młodej jego duszy więcej niepokoju, niż radości. To też czasem po kilka dni tam nie bywał, bał się tam iść i nie pierwszy to raz zdarzało się, że baronowa przypominać mu się potrzebowała i zapraszać do siebie oficyalnie, jak to i dziś miało miejsce. Spotkanie się z Władysławem nadzwyczaj ją, ucieszyło, była teraz pewną, że przyjdzie jutro i myślała z radością o tem, że go zobaczy. Pod tem błogiem wrażeniem zajechała do domu. Niemile uderzyło ją wiszące w przedpokoju okrycie męzkie.

— Kto jest u mnie? spytała służącego.

— Pan hrabia.

Bella przygryzła usta niezadowolniona i zachmurzyła się nieco. Obecność hrabiego w tej chwili zawadzała jej marzeniom. Weszła do salonu nadąsana trochę i zaledwie skinęła głową Arturowi leżącemu w wygodnej pozie na kanapie z cygarem w ustach.

— A! jesteś przecie, rzekł podnosząc się nieco, od godziny czekam na ciebie; przeliczyłem już wszystkie kwiatki na suficie.

— Czy miałeś do mnie jaki interes? — Interesu nie miałem żadnego; ale stęskniłem się za tobą. Roześmiała się ironicznie.

— Nie wierzysz? Jak honor kocham tak wszędzie się nudzę w naszych towarzystwach; tu zaś u ciebie, z tobą czas mi najlepiej schodzi; tak mi tu jakoś dobrze. Zaczarowałaś mnie moja pani. Tak, tak.

Wziął ją za rękę i pociągnął ku sobie.

— Cóż dzisiaj moja pani tak niehumorna?

— Czy dziś dopiero to zauważyłeś? spytała cierpko.

— To prawda, że od jakiegoś czasu dziwnie się zmieniłaś, straciłaś dawną żywość, wesołość, jesteś nieraz kwaśna.

— Mam bardzo wiele powodów weselić się, rzekła, a słowom tym towarzyszył gorzki uśmiech.

— Nie widzę powodu, dla którego byś się smucić miała; wszak jestem dla ciebie z tem samem przywiązaniem co dawniej; wiesz, że dla ciebie odrzuciłem świetne partye, w Które mnie ojciec gwałtem chciał ubrać, prowadzę się jak najprzykładniejszy mąż i czegóż jeszcze więcej możesz wymagać.

— Nie wiem, nie wiem, rzekła gwałtownie i wyrwawszy się z jego objęć poczęła żywo chodzić po pokoju, szamotana niespokojnemi myślami, nie wiem, co mi jest; ale wiem, że mi jest źle. Pożycia moja upokarza mnie i wstydzi, w oczach wszystkich czuję pogardę, lekceważenie, te milczące, a tak wymowne spojrzenia irytują mnie i dręczą. Żyć tak samotnie, czuć się wyrzutkiem, wiedzieć, że salony, które są dla ciebie otworem, dla mnie mają zamknięte drzwi, że ci, co są pobłażliwi dla ciebie, mnie potępiają, o! to jest okropne.

— Więc o to ci idzie. Moja droga nie masz czego żałować, że ci niewolno nudzić się w naszych salonach lub bawić się plotkami i komerażami. Wszak widzisz sama z jaką ochotą młodzież nasza dezerteruje z tych salonów i szuka zabawy u ciebie; panie nasze potępiają cię, bo ci zazdroszczą; byłyby pobłażliwsze, zaręczam ci, gdyby widziały cię opuszczoną, zaniedbaną, zapomnianą. Ale dziś ty im dyktujesz mody, pogłoski o zabawach u ciebie irytują je i dla tego nienawidzą cię. A jednak każdy szczegół tyczący się ciebie chciwie chwytają, każdy twój dowcip lub żart powtarzają po wszystkich salonach, czy ci to nie wystarcza? Jesteś otoczona artystami, poetami, nawet ludźmi uczonymi, złotą młodzieżą, która stanowi przy tobie jakby straż przyboczną, słowemnowi dwór jakiegoby ci niejedna księżna niemiecka zazdrościła i jeszcześ niekontenta. A wreszcie masz mnie, który ci służę wiernie jak biblijny Jakób i czegóż więcej chcesz jeszcze?

— Chcę imienia uczciwej kobiety, a tego mi dać nie możesz.

— Ha moja droga, to już trudno, rzekł powoli i chłodno. Jęknęła boleśnie i zakryła twarz rękami.

— Trudno, skończył, zmienić w tym względzie przesądy ludzkie. Wszak wiedziałaś o tem, co cię czeka. Opinją potępia nas nie od dzisiaj, a jednak nie miałaś dawniej tych skrupułów.

— Za granicą żyliśmy nieznani.

— To prawda; ale wiedziałaś, że było niepodobieństwo zostać dłużej. Twoje fundusze nie wy-starczały dla nas obojga, a ojciec życzył sobie koniecznie mego powrotu do kraju, nie chcąc ci być ciężarem musiałem się na to zgodzić. Pod tym względem tu nam lepiej i kredyt łatwiejszy i życie tańsze.

— I opinia surowsza.

— Opinia, opinia, rozśmiał się cynicznie, szydersko, cóż jest ostatecznie ta opinia, gadanina ludzi, na których nam nic nie zależy. Lekceważenie, to najskuteczniejszy środek na zniszczenie jej; wierz mi. Izabella nic się już nie odezwała; siedziała przy stoliku, podparłszy rękami głowę i zdawała się niesłuchać mówiącego; a jednak słyszała go dobrze, szczególniej ostatnia definicya opinii, którą wypowiedział Artur, utkwiła jej w głowie. „Opinia to gadanina kilku ludzi." Łatwo byłoby jej może nieuważać na tych kilkoro, gdyby nie to, że między niemi znajdował się Władysław. Jego sąd był dla niej opinią i tego tylko sądu się bała i dałaby wiele za to, by wiedzieć czy ten sąd potępiał ją, czy usprawiedliwiał. Badając Artura mogłaby była dowiedzieć się co nieco; ale nie odważyła się zapytać go o to, bo bała się zdradzić przed nim tajemnicę serca. Dla tego nie przeciągała już dalej tej rozmowy i siedziała czas jakiś w milczeniu. Nagle zerwała się i spojrzawszy na zegarek zabrała się do wyjścia.

— Jakto wychodzisz? spytał Artur nie przygotowany na to wyjście.

— Jadę.

— Czy można ci towarzyszyć?

— Nie, jadę do klasztoru po Kornelkę.

— A!

— Skończyła już tam nauki. Ksieni wezwała mnie, bym ją, odebrała, bo pensyonat od jutra zamknięty będzie.

— Więc Kornelka będzie w domu.

— Za nic w świecie. Nie powinna, nie może bawić tutaj przy mnie, chcę wychować ją lepiej, niż mnie chowano.

— I cóż z nią zrobisz?

— Za kilka dni odwiozę ją do Drezna do instytutu.

— Wieleż lat mieć może ta mała?

Pytanie to zarumieniło Izę, zawahała się, a potem rzekła nieśmiało:

— Trzynaście.

Hrabia Artur nieznacznie się Uśmiechnął, czego jednak Iza nie uważała zajęta w lustrze poprawianiem kapelusza. Artur powstał i zbliżywszy się do niej rzekł:

— No i ja odchodzę. Nie chcę przeszkadzać i psuć swoją obecnością familijną scenkę. Nie zobaczymy się aż jutro na obiedzie; powinniśmy się dobrze zabawić. Czy Kornelka będzie także?

— Nie.

— To dobrze, jej obecność żenowała by nas trochę, a może i ciebie. Bella odpowiedziała na tę uwagę surowem spojrzeniem, które powstrzymało go od dalszych uwag.

— Więc dowidzenia. Nie wiem jak zabiję dzisiejszy wieczór bez ciebie, być może, że zajdę na resurs i poprobuję szczęścia. Jeżeli mi tak pójdzie, jak przed tygodniem, będziemy mogli wyjechać do Wiesbaden choć na parę miesięcy, bo tu zaczyna być coraz nudniej.

Nie słuchała ostatnich słów jego i wyszła. Powóz czekał na nią przed bramą. Wsiadła i wymieniła klasztor, do którego miał ją zawieść. Klasztor ten stał w odludnej części miasta, otoczony ogrodem, którego wysokie mury stanowiły groźną granicę między światem, a temi, których los lub wola zamknęły za żelaznemi kratami. Baronowa weszła do rozmownicy i oświadczyła, że chce widzieć się z córką. Po chwili za kratami, najeżonemi ostremi kolcami, w ciemnym korytarzu ukazała się Kornelka w białej sukience. Nie szła ale biegła na powitanie matki, a jasne włoski skręcone w loki trzęsły się koło rumianej i ożywionej twarzyczki. Mogła mieć około szesnastu lat i gdyby nie krótka sukienka i dziecinne rachowanie się, mogłaby już uchodzić za panienkę dorosłą. Baronowa więc nie całkiem prawdę mówiła przyznając jej przed Arturem lat trzynaście tylko.

— Mama! mama! zawołała z radością. Przypadła do kraty i przez ciasne otwory usiłowała przecisnąć i wyciągnąć do niej ręce. Ale idąca za nią zakonnica zganiła ją surowo za to i nazwała zachowanie się jej nieprzyzwoitem. Połajane dziewczątko straciło wesołość, cofnęło się nieśmiało od kraty i z tamtąd spoglądało litośnie na matkę czekając z jej strony cieplejszego słowa i serdeczniejszego powitania. Ale baronowa zachowała się całkiem spokojnie i nie tylko nie złagodziła surowego napomnienia zakonnicy, ale dodała jeszcze swoje. Nie pierwszy to raz baronowa zachowywała się tak względem córki; czy taki system wychowywania uważała za dobry i nie chciała rozpieszczać córki czułością swoją, czy widując ją tak rzadko nie miała czasu ani sposobności wyrobić w sobie przywiązania i miłości dla córki, czy też może czuła, że nie zasłużyła niczem na miłość tej córki i nie miała prawa do jej serca, dość, że przy każdem widzeniu z nią była poważna, surowa i małomówna. Kornelka przeciwnie rwała się do matki z dziecinną radością zawsze, a choć ta postępowaniem swojem zrażała ją i odstręczała od siebie, to przez długi czas niewidzenia jej, dziewczyniątko zapominało o tem i w chwilach samotności i niewoli klasztornej, wymarzyło sobie matkę podług swojej wyobraźni dobrą, czułą i tęskniła za nią i cieszyła na jej przyjście i liczyła niecierpliwie godziny, co ją od niej oddzielały i zawsze biegła do niej z radością, ale wracała zwykle do celki zasmucona, bo matka, którą widziała u kraty inną była od tej, jaką pieściła w myślach swoich. Tak było i teraz. Poważne słowa i surowe spojrzenie ostudziły radość dziewczęcia i odepchnęły ją od kraty. Stanęła w głębi korytarza nieśmiała i pokorna.

— Przyszłam tu, rzekła po chwili baronowa, aby cię zabrać.

— Ach, jak to dobrze, zawołała Kornelka i zapomniawszy o niedawnem strofowaniu, plasnęła z uciechy w ręce; ale powstrzymał ją surowy, karcący wzrok matki. Zlękła się i choć nie poczuwała się do niczego złego, z przestrachem przycichła pod czarem tego surowego spojrzenia.

— Nie podoba mi się to w tobie, rzekła baronowa, że tak bez żalu porzucasz twoje nauczycielki, od których tyle dobrego doznałaś! To pokazuje charakter zły, niewdzięczny.

— Ależ proszę mamy....

— Nie mówi się ależ, to jest niegrzecznie, poprawiła ją zakonnica, to oznacza upór.

— Proszę mamy, ja jestem wdzięczna; tylko tu tak smutno teraz, wszystkie koleżanki moje już powyjeżdżały i mnie samej strasznie tutaj.

— Dość tej mowy. Idź pożegnać się z dobrodziejkami, a potem spakuj rzeczy i każ je wynieść do powozu ja tu zaczekam na ciebie.

Kornelka nie dała sobie dwa razy powtórzyć tego rozkazu i pobiegła jak biały motylek przez ciemne korytarze. Baronowa tymczasem rozmawiała z zakonnicą, wypytywała się o zdolnościach córki, zachowaniu się, charakterze i słuchała uważnie każdego szczegółu, każdego objaśnienia. Ta staranność i troskliwość pokazywała, że obojętność jej i surowość względem córki były tylko przybrane, że to należało do jej systemu wy. chowania.

W pół godziny potem drzwi się otwarły z łoskotem i wbiegła do rozmównicy Kornelka już w mantylce i kapelusiku i rzuciła z uniesieniem na szyję matki, chcąc ją ucałować; ale baronowa odsunęła ją poważnie od siebie i dała jej tylko rękę do pocałowania; potem kazała jeszcze wrócić za kratę i pożegnać zakonnicę, która stała przy rozmownicy i dopiero zabrała ją do powozu. Lubo krępowana w wybuchach radości i strofowana ciągle, miała jednak wcale wesołą minkę; szczególniej gdy się uczuła na wolnem powietrzu, gdy powóz ruszył ku miastu.

— Ach, jak tu dobrze! rzekła łykając otwartemi ustami powietrze.

— A tam źle ci było? spytała matka poważnie.

— Źle nie; ale ciasno, duszno okropnie.

— Wszak miałyście tam ogród, świeże powietrze.

— Ach mamo toś ty chyba nigdy nie była w klasztorze; tam nic nie ma świeżego.

— A jednak klasztor to jedyne miejsce, w którem człowiek może być szczęśliwym, zakonkludowała baronowa sentencyonalnie.

— A przecież ty mamo nie mieszkasz w klasztorze, a jesteś szczęśliwą.

Baronowa poruszyła się niespokojnie, w słowach córki była bezwiedna ironja, która ją dotkliwie ubodła. Nie rozmawiała z nią już więcej i krótko odpowiadała na jej pytania, któremi ją zarzucała gdy wjechali w miasto. Wszystko bogiem uderzało i rozciekawiało wychowankę klasztoru.

Gdy stanęła przed domem, w którym mieszkała baronowa, Kornelka zapytała:

— Więc ty tu mieszkasz mamo?

— Tak, tutaj, wysiądziemy.

— A....

— A co?

— Nie, nic. Zarumieniła się jak poziomka cała i pobiegła naprzód na górę.

Baronowę zaniepokoiło to niedokończone pytanie córki, bała się czy w klasztorze nie dowiedziała się Kornelka przypadkiem coś o hrabi Arturze. To byłoby okropnem, musiałaby wtedy wstydzić się przed własną córką. Przypuszczenia te rozciągały jej duszę na strasznych torturach. Ale szczere i śmiałe spojrzenie córki, gdy ją po raz drugi witała w jej domu, uspokoiły te obawy.

— Nie, ona o niczem nie wie, pomyślała sobie w duszy baronowa i odetchnęła swobodniej.

Podano do stołu. Kornelka siadła naprzeciw matki i patrzała jej w oczy rozpromieniona i ucieszona. Baronowę mieszało to spojrzenie i spytała jej surowo czemu nie je.

— Czy nikt więcej nie przyjdzie do stołu? spytała naiwnie Kornelka.

— Któż ma przyjść? spytała baronowa, a twarz jej stanęła nagle cała w płomieniach.

— Albo ja wiem; ale u nas to zawsze było kilkanaście panienek przy stole, to było wesoło i byłoby jeszcze weselej, ale zakonnice mówić nic nie pozwalały. A ty mamo zawsze sama jadasz? co? To musi być okropnie smutno.

— Przy jedzeniu się nie mówi.

— Czy i tu nie wolno? spytała zafrasowana.

— Jedz, odrzekła krótko baronowa, by urwać raz szereg pytań i skłonić rozmowną gawędziarkę do milczenia.

Po obiedzie matka z córką przeszły do salonu. Baronowa była w prawdziwym kłopocie, co robić z Kornelka, o czem z nią mówić, tak nie miała wprawy w tym względzie, tak obcą stała się dla niej własna córka; nic ich nie łączyło od jakiegoś czasu, nie miały o czem mówić, a przeszłości baronowa bała się przywoływać dla pamięci córki. Zatrudniła ją więc robotą włóczkową a sama siadłszy obok niej także z robótką udzielała jej rad i przestróg i uczyła jak ma postępować w świecie. Kornelka słuchała uważnie i pilnie słów matki i patrzyła w nią nieruchomo jak w obraz; a gdy skończyła ucałowała jej rękę i zawołała:

— Ach jak ty mamo pięknie mówisz, to nie tak jak nasze zakonnice, ty się znowu gniewać będziesz, że mówię źle o zakonnicach; ale kiedy to prawda, że jak zaczęły mówić, to się na sen zbierało, tak nudnie. A przytem muszę ci powiedzieć mamo, że one nie zawsze nam prawdę mówiły.

— Jak to? cóż to ma znaczyć? spytała baronowa.

— Świętą prawdę mówię, że tak było, że nieraz inaczej nas uczyły, a same inaczej robiły.

Baronowa odwróciła się ku oknu i zagryzła usta.

— Naprzykład panna matka mówiła nam zawsze że kawa szkodzi, a żyła tylko samą kawą i doskonale wyglądała. No, prawda mamo, że to nie ładnie było z jej strony tak nas zwodzić. Ach jak to dobrze, że teraz ty mnie uczyć będziesz, będę cię słuchała lepiej niż panny matki, będę żyć tak jak ty i będę chciała stać ci się podobną, dobrze?

Baronowa wstała, otarła pot z czoła i poszła ku oknu. Rozmowa z córką była niemożebną; każde słowo tej naiwnej istoty szydziło z niej, kłóło i urągało; to ją za nadto męczyło. Zlękła się, że cały wieczór przyjdzie jej tak męczyć się, i stać w obec córki, jakby pod pręgierzem. Dla tego zdecydowała się pojechać do teatru, a córkę zostawiła pod opieką swojej pokojówki Rózi. Nie pożegnała się nawet odjeżdżając i Kornelką dopiero od wchodzącej do jej pokoiku służącej dowiedziała się o wyjeździe matki.

— A gdzie mama wyjechała?

— Do teatru.

— Do teatru? Ach, jaka niedobra, że mnie nie wzięła! Mama może myśli, że ja nie lubię teatru. A ja przepadam za teatrem, choć go nigdy nie widziałam; Emcia moja koleżanka była raz w teatrze w Warszawie i cuda nam opowiadała. My także grałyśmy parę razy teatr na imieniny panny matki i księdza Katahety, ale, Emcia mówiła, że to całkiem co innego. O! muszę poprosić mamy, żeby mnie kiedy wzięła.

— A wszak panienki tu nie będzie?

— Dla czego?

— Bo przecież panienka wyjeżdża do Drezna.

— Do Drezna nad Elbę, ach to dobrze; uczyłam się w geografii, że to śliczne miasto. Czy mama tam na długo pojedzie?

— Mama tylko odwiezie panienkę i zaraz wróci.

Kornelka zbladła, popatrzała przestraszonemi oczyma na służące i spytała:

— Jakto odwiezie?

— No, na naukę.

— Do klasztoru znowu?

— Tak. Czy panience mama jeszcze nic o tem nie mówiła?

— Nie, odrzekła i rozpłakała się głośno.

— Czemu panienka płacze, czy panience źle w klasztorze było?

— Ja niecierpię klasztoru, mnie klasztor już zbrzydł okropnie, bo tam strasznie i nudno. Ja bym wolała zostać przy mamie. Będę ją prosić na wszystko w świecie, żeby mnie nie oddawała już do klasztoru.

— To napróżno, mama nie przystanie.

— Czemu? czy mama mnie nie lubi? co?

— Owszem, lubi i właśnie dla tego nie będzie chciała panienki zostawić w domu. To będzie dla dobra panienki.

— To mama tak jak Pan Bóg, o którym nam mówił ksiądz Kataheta, jak kogo kocha to na niego najgorsze nieszczęścia zsyła. Ja żebym była Panem Bogiem, albo mamą, tobym tak nie robiła.

Mówiła to zanosząc się od płaczu i ocierając co chwila chusteczką łzy, co jak perły toczyły się po rumianej twarzyczce. Rózia patrzała na nią z politowaniem, ale nie miała nic do powiedzenia, czemby ją pocieszyć i uspokoić mogła; aż dziewczątko samo wypłakawszy się do woli, uciszyło się, a po chwili spytało:

— I nie wiesz Róziu, kiedy mama chce mnie tam zawieść?

— Podobno za parę dni.

— Za parę dni? spytała Kornelka z przestrachem, w twarzy jej znać było niepokój wielki.

— Za parę dni, rzekła jakby do siebie, i on o niczem wiedzieć nie będzie.

— Kto taki? spytała ciekawa Rózia.

Kornelka nie zaspokoiła jej ciekawości, nie słyszała nawet pytania, bo zdawała się nad czemś namyślać, potem wzięła Rózię za rękę i pociągnąwszy ją na stronę spytała głosem, jakby bała się by ktoś nie usłyszał.

— Róziu! tyś dobra dziewczyna, zrób ty mi jedną przysługę.

— Cóż takiego?

— Ale to sekret, nie powinien o tem nikt wiedzieć, nawet mama, rozumiesz? i położyła paluszek na karminowych ustach.

— Rozumiem i cóż mam zrobić?

— Ja napiszę karteczkę, a ty te karteczkę zaniesiesz do....

— Zatrzymała się i zawahała, co ma powiedzieć.

— Gdzież? do kogo? dopytywała się Rózia, zaciekawiona- tajemniczością, z jaką Kornelka powtarzała jej swoją prośbę.

— Do jednego pana.

— I któż jest ten pan?

— To mój... mój dobry znajomy.

— Znajomy? Gdzież go panienka mogła poznać?

— Ale mnie nie zdradzisz?

— Bądź panienka spokojna.

— On bywał u mnie w klasztorze, w rozmównicy; jedna tylko zakonnica wiedziała o tem i prowadziła mnie tam w sekrecie przed panną matką, bo ona nie byłaby nigdy na to pozwoliła. Nie wiem co oni sobie do niego upatrzyli, bo to bardzo dobry człowiek, sama się przekonasz. O! on jest dla mnie lepszym niż mama i kocha mnie bardzo.

Rózia ze zdumieniem słuchała tego naiwnego szczebiotania dziewczęcia, nie wiedząc co sądzić o tem wszystkiem. Domyślała się jakiegoś romansiku, który jedna z zakonnic ułatwiała i protegowała; ale dla czego to robiła, dla czego Kornelka tak śmiało i swobodnie mówiła o tej znajomości, tego sobie wytłumaczyć nie umiała. Chcąc dowiedzieć się wszystkiego zdecydowała się zrobić, co jej poleci panienka i gdyby widziała co złego w owym tajemniczym stosunku nierobić z tego sekretu przed matką.

— No, więc pójdziesz? spytała Kornelka przymilając się do niej i głaszcząc ją po twarzy, on cię wynagrodzi hojnie, bo on jest bogaty. Mnie zawsze przynosił do klasztoru przepyszne cukry; to musiały być sprowadzane, bo Emcia utrzymywałą,  że jeszcze lepsze od lursowskich.

— Ale gdzież mam iść panienko?

— Dam ci adres, w tej chwili idę pisać list.

Usiadła przy biurku, zmaczała piórko w usteczkach według klasztornego zwyczaju, po tem dopiero w kałamarzu i zabrała się do pisania.

— Ale przecież panienka nie będzie chciała dziś posyłać ten bilecik.

— Czemu nie?

— Tego pana może nie być w domu.

— O będzie, będzie. Zresztą powiesz, że odemnie, to cię puszczą w każdej chwili.

Rózia ruszyła ramionami; cała ta historya wydawała jej się niesłychanie dziwną.

— I jakże panienka tak sama tu zostanie?

— O! ty myślisz, że ja się boję? W klasztorze oduczyłam się tego; tam tak strasznie zawsze było, że musiałyśmy się przyzwyczaić do tego; trzeba było w nocy chodzić na chór przez takie ciemne korytarze i sypiać w osobnej celce, a raz nawet musiałyśmy całą noc oganiać z much umarłą prefektę w rozmownicy, to było gorsze, a jednak musiałyśmy się przyzwyczaić. Dziś się już nie boję być samą; więc możesz runie śmiało tu zostawić.

Wśród tego opowiadania zapieczętowała bilecik, zaadresowała i oddała go Rózi, prosząc jeszcze raz o sekret.

— Może panienka się zamknie, bo stary Tomasz pojechał z panią, do teatru i nikogo nie ma w domu.

— Nie, ja nie chcę się zamykać, tyle czasu byłam zamknięta, że już znienawidziłam zamykanie, rzekła i chcąc użyć do syta wolności i swobody po odejściu .Rózi, pootwierała na rozcież wszystkie okna w salonie i biegnąc od jednego do drugiego napawała się widokiem nieba niepokrajanego żelaznemi kratami. Potem usiadła przy jednem oknie i przypatrywała się ruchowi ulicznemu. Wszystko ją bawiło i zajmowało począwszy od piosenki gwizdanej przez jakiegoś ulicznika, aż do głuszącego turkotu powozów, które krzyżowały się w różnych kierunkach i migotały latarniami.

— Co tu ludzi, co tu ludzi, mówiła głośno do siebie samej, a wszystkim tak pilno, tak się spieszą, idą i w tę i w tamte stronę i potrącają się, mijają lub łączą się ze sobą i zostają. To musi być przyjemne takie życie, zawsze coś nowego, co dzień co inszego, to nie tak jak w klasztorze, gdzie każdy dzień podobny do drugiego, jak welon panny matki do welonu siostry Marceliny. Za czem ci ludzie tak się upędzają? Panna prefekta nam mówiła, że oni tak gonią za marnościami tego świata, które wodzą ich na potępienie. To przecież niepodobna, żeby ci ludzie tak byli źli, żeby tak szukali złego na świecie, jeżeli ten świat ma być czemś złem, czemś co do zguby wiedzie. To by nie było dobrze ze strony Pana Boga.

Tak filozofowała sobie młodziutka pensyonarka wychyliwszy się z okna i z dziecinną ciekawością przysłuchiwała się rozmowom osób przechodzących, trotoarem. W końcu ten gwar, szum, hałas, a wreszcie powietrze odurzyło ją i uśpiło. Zasnęła tak mocno, że gdy Rózia wróciła, dobudzić się jej nie mogła; rozebrała ją na wpół śpiącą i zaprowadziła do łóżka, a liścik który z sobą przyniosła schowała by go jej oddać na drugi dzień.

Późno w nocy wróciła baronowa z teatru, była jakaś kwaśna i niezadowolniona.

— Gdzie jest panna? spytała Rózi.

— Panienka śpi już proszę jasnej pani.

— Czy dawno usnęła?

— Od dwóch godzin.

Baronowa kazała przygotować do herbaty, a sama wziąwszy świecę poszła do pokoju córki. Weszła po cichu zasłaniając ręką światło, by blask jego nie obudził śpiącej i zbliżyła się na palcach do łóżka. Kornelka spała mocno, przez sen uśmiechała się i niewyraźnie poruszała usteczkami, jakby mówiła do kogoś. Jasne włosy rozsypały się po poduszce i koszulce, twarz zarumieniła się od silnego snu; jedną rączkę miała pod głową, a drugą na piersiach wznoszących się równym, spokojnym oddechem. Prześlicznie wyglądała w tem bezwiednem stanie ta istotka czysta, niewinna; niebo czuć było od niej.

Baronowa długo wpatrywała się w córkę, po zmęczonej i bladej jej twarzy przechodziły na przemian to chmury ponurych myśli, to jasne promienie czułości i rozrzewnienia. Wreszcie nachyliła się lekko nad córką, zrobiła krzyż na jej czole, pocałowała i odeszła do swego pokoju, gdzie na nią Rózia czekała z herbatą.

III.

Na drugi dzień około drugiej godziny, salonik baronowej Izy był pełen młodzieży, która zebrała się liczniej niż zwykle, obiad bowiem był proszony i był zarazem pożegnalnym, gdyż wielu z jej stałych gości i adoratorów rozjeżdżało się to na wieś, to do kąpiel. Rozmowa w salonie była gwarna i ożywiona; baronowa siedziała na kanapie otoczona młodzieżą i błyszczącym dowcipem, a więcej jeszcze błyszczącemi spojrzeniami obdzielała i zachwycała swoje otoczenie. A otoczenie to składało się z najrozmaitszych osób począwszy od młodzieniaszków ze złotej młodzieży, którzy przez bywanie u baronowej chcieli wysłużyć sobie nominacyę na dorosłych i nielitościwie skubali mleczne swe wargi chcąc z nich dobyć choć jaki taki ślad wąsików, a skończywszy na łysiejących już profesorach uniwersytetu, zjawiających się chętnie i punktualnie na biesiadach Aspazyi (tak nazywali między sobą baronowę). Było tam kilku poetów i literatów, których wdzięki baronowej i jej kuchnia wyborna wabiła do tego salonu; był i rzeźbiarz i malarz, obaj bardzo utalentowani; pierwszy właśnie w tym czasie rozpoczął robić biust baronowej, a drugi namalował był jej portret, który zeszłego roku na wystawie wzbudzał ogólny podziw. Dwaj ci artyści liczyli się do najwierniejszych i najplatoniczniejszych wielbicieli gospodyni domu. Odmiennego całkiem kroju był Lolo Pulski szambelan papiezki, stary kawaler, który tu przychodził jedynie dla podziwiania arystokratycznej pulchnej białej i podłużnej rączki pani Belli i miał wyłączny prawie przywilej do obcałowywania tej rączki, z czego korzystał z przesadną gorliwością. Było to jego specyalnością, jego urzędem tutaj. Podobnie jak szambelan i inni należący do tak zwanego dworu baronowej; mieli swoje urzęda i regulaminem a raczej zwyczajem przepisane czynności i tak: jeden nazywał się nadwornym lekarzem, drugi nadworną kroniką, inny miał obowiązek dostarczania na stół baronowej świeżych kwiatów, inny wsadzanie jej do powozu, a inny znowu towarzyszenia w teatrze lub na spacerach. Ten ostatni obowiązek spełniał Staś Nolski nazywany w kółku circumfatygantem, bo się dla wszystkich trudził. Czy potrzeba było się o krzesła wystarać, czy wycieczkę urządzić, czy kogoś odszukać, zawsze udawano się do circumfatyganta. On zamawiał dla baronowej remizy do wyjazdu, znosił próbki najświeższych materyi, dzienniki mód, prenumerował książki i był cały dzień niemal, szczególniej w dnie uroczyste, na jej usługach. To też za to jemu jednemu przysługiwało prawo pokazywania się publicznie pod rękę z baronową; spełniał ten obowiązek z powagą i zadowoleniem; zaufanie to dogadzało jego próżności. Nie zazdroszczono mu tego, gdyż baronowa tak umiała rozdzielić względy i obowiązki, że każdy czuł się ze swego działu zadowolniony. Jeden tylko hrabia Artur nie miał żadnego urzędu i w obec gości zrzekał się tak dalece na ich rzecz wszelkich praw, że stał prawie na ostatnim planie. Był to takt wielki z jego strony; nie chciał popisywaniem się z prawami swemi kompromitować siebie i baronowej, popisy takie byłyby śmieszne i zbyteczne, bo i tak bez tego wiedziano jakie miejsce W zajmował. I teraz w obec zgromadzonych gości hrabia trzymał się na uboczu i rozmawiał poważnie z jednym z profesorów uniwersytetu o mającem nastąpić obsadzaniu katedr uniwersyteckich. Baronowa również zajęta swojem otoczeniem zdawała się go niewidzieć wcale, nie spojrzała nawet ani razu w tę stronę, natomiast czarne jej oczy z niepokojem i niecierpliwością zwracały się ku drzwiom, jakby się jeszcze kogoś spodziewała; Władysława bowiem nie było jeszcze w salonie.

— Ale to dziwna rzecz, odezwał się jeden z gości, gdzie nasz circumfatygant się obraca.

— Prawda i jego nie ma, powiedziała baronowa.

— Circumfatygant nie zwykł się spóźniać, szczególniej na obiady. A! otóż i on. Wszedł do sali mężczyzna, którego wieku trudno było określić, można mu było liczyć ze dwadzieścia sześć lat, a mógł mieć koło czterdziestki, zasuszone bowiem i drobne rysy jego twarzy na oko udawały młodość, a żywy temperament utrwalał i podnosił to złudzenie. Circumfatygant w obejściu ze wszystkimi nawet ze służącemi był nadzwyczaj miły, uprzejmy, każdemu chętnie wyrządzał przysługi i umiał stać się wszystkim potrzebnym.

Z tego powodu lubiano go i był bardzo pożądanym wszędzie. Tak i teraz wejście jego do salonu powitano głośną wesołością i zadowolnieniem.

— Stasiu! gdzieś się ty zapodział?

— Staś się spóźnił o cały kwadrans, to rzecz niesłychana w jego dziejach.

— Czy się żenisz.

Pytania sypały się bez liczby.

— Ależ pozwólcie mi przyjść do słowa panowie, bo inaczej niczego się nie dowiecie.

— Staś ma głos.

— Mów, circumfatygancie.

— Otóż najprzód, odezwał się Staś zwracając się do baronowej, winienem panią moją przeprosić, żem się zaniedbał w moich obowiązkach, ale to nie z mojej winy, w tej oliwili musiałem ekspedyować dwa trupy.

— Dwa trupy, zmiłuj się któż gada przed obiadem o takich rzeczach, odezwał się szambelan i zgorszony odszedł na bok.

— Któż umarł? pytali inni.

— Bracia Marmurki, odrzekł Staś.

— Jak to, umarli? żartujesz chyba!

— W tej chwili wyniesiono ich na pół żywych z handlu winnego dokąd ich zapędziłaś baronowo

— Ja?

— Tak, ty baronowo. Przypomnij sobie, że przed tygodniem zrobiłaś im uwagę, że są po mieszczańsku porządni, że ta systematyczna cnota wykieruje ich na starych kawalerów, a przynajmniej, że będą musieli zrezygnować ze szczęścia u kobiet, którym aby się podobać, trzeba być choć trochę lampartem. Otóż Marmurki tak sobie do serca wzięli tę uwagę, że postanowili się koniecznie lampartować.

— Aby mieć szczęście u kobiet, przewybornie, zawołało kilku i całe towarzystwo wybuchnęło głośnym śmiechem.

— I od czegóż zaczęli swoją edukacyę? spytał szambelan.

— Od tego, że wypalili po papierosie i wypili we dwóch pół butelki szampana; to ich tak z nóg zcięło, że leżą teraz jak bez duszy u siebie.

— Szkoda żeś ich tu nie kazać przywieść, mielibyśmy uciechę, odezwał się jeden ze starszych.

Baronowa spojrzała karcącym wzrokiem na mówiącego; niesmaczny jego projekt obraził ją.

— Czy panu tak brak u mnie zabawy, że pan aż takiej pragniesz? Ja mam salony dla trzeźwych.

— Twój widok baronowo byłby ich, ręczę, wytrzeźwił, rzekł ratując się w obec zagniewanej tym komplementem.

— Uważasz więc pan, że mogłabym zastąpić miejsce wodnej kuracyi. Dziękuję za komplement.

— Ależ baronowo na miłość boską, jesteś dziś nadzwyczaj drażliwa, szukasz wszędzie złych stron. Co się stało z panią?

— Nie lubię ludzi nie taktownych i niezręcznych komplementów, rzekła z akcentem i wstawszy z kanapy przeszła do drugiego pokoju.

W istocie była rozdrażniona i niehumorna wszyscy to zauważyli.

Wszedł lokaj i chciał poprosić do stołu; wstrzymała go skinieniem i rzekła:

— Jeszcze czas; sama ci powiem, kiedy masz prosić.

Spojrzała na zegarek i zachmurzyła się; ale w tej chwili rozjaśniła się jej twarz i wesoły uśmiech wrócił, bo zobaczyła wchodzącego Władysława. Bielutka twarz jego i jasne popielate prawie włosy, wyglądające jakby były pudrem przysypane, robiły go podobnym do jakiego markiza francuzkiego, lub do młodych paziów króla Stanisława. Baronowa z zajęciem i lubością zatrzymała wzrok na wdzięcznej jego postaci. Zbliżył się do niej na powitanie z pokorną nieco minką, z czem mu było bardzo do twarzy.

— Panie Władysławie, lubisz, żeby czekano na ciebie.

— Ach, nie gniewaj się baronowo, zaczął się tłómaczyć; ale nie mogłem wcześniej, odwoziłem siostrę moją i hrabinę Medardowę do klasztoru Norbertanek; zaledwie miałem czas przebrać się.

— W takim razie przebaczam panu; ale tylko w połowie. Za karę będziesz pan musiał siedzieć przy mnie podczas obiadu i bawić mnie.

— Jesteś zawsze łaskawą baronowo, rzekł całując ją w rękę.

— To się pokaże po obiedzie, o ile ta łaska przyjemną panu będzie. Podaj mi pan ramię.

Potem zwróciwszy się do zgromadzonych rzekła:

— Proszę panów.

Circumfatygant podbiegł z pośpiechem ofiarować jej swoje ramię i ze zdziwieniem spostrzegł, że Władysław już go wyręczył.

— Jakto baronowo, dymisya. Wszakże to mój wydział i nie odstąpię tego zaszczytu za nic w świecie.

— Pan już dziś prowadziłeś braci marmurków, to powinno panu wystarczyć. Nie chciałabym moich poddanych przeciążać obowiązkami, rzekła z wesołym uśmiechem, któremu towarzyszyła ogólna wesołość obecnych, bawiących się pocieszną miną circumfatyganta.

Przy obiedzie towarzystwo nadzwyczaj się ożywiło; prym trzymał Staś, który ciekawemi nowinkami zaprawnemi humorem i dowcipem, ożywiał całe grono. Potem rozmowa rozłamała się na kilka kółek i w sali zrobiło się gwarno, wesoło.

Baronowa zajmowała się prawie wyłącznie Władysławem, najczęściej do niego zwracała się z rozmową i robiła mu nawet pewne grzeczności, które uchodziły jej jako gospodyni, sama nakładała mu na talerz potrawy, nalewała wino, słowem posuwała gościnność i troskliwość do tego stopnia, że Władysław czuł się aż zażenowanym jej dobrocią i rumienił się jak panienką. Szambelan siedzący z drugiej strony był prawie zapomniany i musiał się zadawalniać całowaniem alabastrowej ręki swej sąsiadki, na którą polował chciwie i aresztował ile razy pokazała się na stole, czy to biorąc nóż, czy sięgając po karafkę. Wino, którym wznoszono toasty jeszcze bardziej rozjaśniło humory i rozwiązało usta. Jeden tylko Artur zdawał się nie dzielić ogólnej wesołości; był milczący i poważny i spuściwszy oczy na talerz zdawał się słuchać pilnie opowiadania swego sąsiada, ale od czasu do czasu rzucał w stronę gdzie siedziała baronowa chmurne, przenikliwe spojrzenie i gryzł wąsy nielitościwie.

Gdy podano kawę czarną po skończonym obiedzie, baronowa zaproponowała gościom, aby się przenieść do salonu i kazała tam przenieść nakrycie do kawy i cygara. Po godzinie siedzenia każdy z ochotą przyjął ten projekt i towarzystwo przeniosło się do sali i tutaj podzieliło się na kilka grup. Izabella kończąc jakąś rozmowę o muzyce z Władysławem przeszła tam także prowadzo na przez niego i oboje usiedli na kozetce w kącie sali. Tu lokaj podał im filiżanki z kawą a baronowa wyjęła z kieszeni małe eleganckie w pelht oprawne etui na papierosy i podała Władysławowi. Ten ukłonił się grzecznie i podziękował.

— Prawda, że pan nie palisz. Zawsze zapominam o tem. Białe ząbki pana boją się dymu cygarowego.

—  Nie, ale nie znajduję przyjemności w paleniu.

— W takim razie kobieta paląca cygara musi się panu wydawać bardzo niekorzystnie.

— Jak do kobiety. U pani naprzykład nie razi mnie wcale, bo pani robisz to z takim wdziękiem.

— Tym komplementem chcesz mi pan dodać odwagi. Dziękuję panu, bo w istocie trudno by mi było odmówić sobie tej małej przyjemności, a odmówiłabym sobie jej z przyjemnością, gdybym widziała, że to pana razi.

Mówiąc to dobyła z futeralika papieros i równała go w palcach. Władysław nie przesadził wcale utrzymując, że robiła to z niesłychanym wdziękiem. Widząc, że spojrzała w około szukając ognia, zerwał się i chciał pospieszyć po świecę, ale zatrzymała go i zwróciwszy się do siedzącego pod oknem zasępionego malarza odezwała się głośno:

— Panie Edwardzie.

Pokazała mu niezapalonego papierosa. Artysta zerwał się, wydobył z kieszeni od kamizelki, małe karniolowe pudełko z zapałkami i zbliżył się ku niej aby podać zapalony patyczek. Przytknęła do ognia papieros pociągnęła kilka razy a potem skinęła uprzejmie.

— Dziękuję.

Artysta wrócił na swoje miejsce ucieszony, że piękna baronowa pamiętała o nim, że nie pozwoliła komu innemu usłużyć sobie ogniem. Ten mały objaw jej łaskawości naprawił mu zupełnie humor; teraz już niczego nie zazdrościł Władysławowi.

Gdy się oddalił, baronowa zwróciła się znowu do Władysława i rzekła zniżonym nieco głosem

— Nie miej mi pan za złe, żem nie chciała przyjąć od pana tej grzeczności. Jest to wyłączny przywilej pana Edwarda i przykro by mu było, gdybym o tem zapomniała. Żal by mi było tru-

dzić pana do takiej drobnostki, bo od pana mamy inny ogień, święty ogień muzyki, który jak Prometeusz wykradłeś dla nas z nieba. Porównanie to przyjm pan tylko w połowie, bo niechciałabym, aby panu świat jak tamtemu szarpał serce.

Spojrzała na niego zalotnie, głęboko, a po chwili nie zdejmując z jego twarzy swego spojrzenia dodała:

— A może ono już szarpnięte?

Władysław chciał coś odpowiedzieć, gdy dźwięki fortepianu zagłuszyły jego ciche słowa. Jeden z młodych ludzi usiadł przy fortepianie i zaczął grać jakiegoś Strausowskiego walczyka.

— Daj pokój, daj pokój, to nie twój wydział; to należy do Władysława, nadwornego pianisty naszej królowej, zawołało kilku.

— Mylicie się panowie, rzekła z miłym uśmiechem baronowa, patrząc na swego sąsiada, pan Władysław już nie należy do nas; nasze kółko za małe już teraz dla niego odkąd wystąpił na szerszą arenę.

— Jak to pani rozumiesz? spytał Władysław.

— Słyszałam o wieczorze u księżnej, na którym pan zachwycałeś wszystkich.

— I to powodzenie miałoby mi przeszkadzać grad u pani?

— Ja tak myślałam, rzekła skromnie.

— Źleś myślała baronowo.

To powiedziawszy wstał i poszedł do fortepianu.

— Co zagrać pani? spytał zwracając się do niej.

— Jeżeliś pan łaskaw, to coś swojego. Lubię słuchać utwory pana, są, one jakby spowiedzią pańską; wdzieram się przez to w tajemnice pańskiego serca.

— Dziś daruj pani, nic swojego grać nie będę. Nie jestem usposobiony.

— Więc graj pan co zechcesz.

Władysław wziął kilka akordów próbując giętości palców.

— Tylko coś wesołego, prosił szambelan.

— Szambelan ma ochotę tańczyć, odezwał się Staś uszczypliwie. Będziesz tańczył szambelanie na mojem weselu, sprowadzę całą orkiestrę, która ci będzie grać same walce i polki, a teraz pozwól, by nam Władysław zagrał jakiś kawałek salonowy.

— Coś głębszego, prosił rzeźbiarz.

Ta ostatnia prośba najwięcej przypadła zdaje się do smaku Władysławowi, poprawił się na stołku i zagrał pieśń Szumana, potem jedną z nocturn Chopina, a w końcu weselny marsz Mendelsona.

Goście jedni słuchali, drudzy rozmawiali, inni przeglądali albumy leżące na stole i dzienniki. Baronowa należała do słuchających i słuchała z budującą uwagą. Gdy skończył wstała i zbliżywszy się ku niemu podała mu rękę.

— Dziękuję panu ślicznie, sprawiłeś nam pan wielką, przyjemność.

— Nie wszystkim, odrzekł z uśmiechem Władysław wskazując oczami na grupę rozmawiających głośno.

— To prawda, że to musi być przykro grać dla takich.

 — To nie, bo ja gram dla siebie; ale boję się, że tym panom sprawiam może przykrość i dystrakcyę grą swoją.

— Więc pan grałeś tylko dla siebie? spytała baronowa draśnięta tem wyznaniem Władysława, a ja sądziłam, że pan choć trochę grałeś dla mnie.

— Dla ciebie baronowo, kiedy zechcesz, tylko nie w tem otoczeniu.

— Biorę pana za słowo. Musisz pan zagrać kiedy dla mnie, ale wyłącznie tylko dla mnie samej.

— Kiedy tylko zechcesz baronowo.

— Bądź pan ostrożny z obietnicami.

— Dla czego?

— Bo mogłabym chcieć zawsze.

— W to wątpię, znudziłabyś się pani.

— Jakto? pan wątpisz, że chciałabym pana mieć zawsze u siebie? spytała z naciskiem i patrzała mu w oczy tak głęboko, wymownie i tak jakoś dziwnie, że Władysław zmieszał się pod siłą tego wzroku i zrobiło mu się gorąco. Nie wiedział co odpowiedzieć i spuścił oczy jak student.

— Widzisz pan, że pan wiesz o tem; tylko może nie chciałbyś wiedzieć.

— Przyjdę ile razy pani rozkażesz, odrzekł nie wiedząc na razie co odpowiedzieć.

— A bez rozkazu nigdy?

— Baronowo, zlituj się, odezwał się Staś Wolski stojąc przed nią w rozpaczliwo komicznej pozie, poddani twoi buntują się, chcą się już rozchodzić.

— A to z jakiego powodu? spytała baronowa nieco ostro, niekontenta, że jej circumfatygant przerwał rozmowę z Władysławem.

— Mówią, że ich dziś nie potrzebujesz, że jesteś nie w humorze.

— Cóż ja na to poradzę, skoro sobie tak uroili? Mamże skakać i tańczyć dla ich przyjemności?

— Urządź bakkara, to ich zatrzyma. Szkoda, żeby ostatni dzień u ciebie przeszedł nam tak nijako, baronowo.

— Jeżeli sobie życzycie tego, to i owszem. Poszła, wydać rozkaz służącemu, aby przygototował stoliki do gry.

Circumfatygant zwrócił się do gości biorących już za kapelusze i zawołał:

— Panowie, bakkar!

Te słowa zatrzymały kilku.

— Praca organiczna, odezwał się szambelan, to rozumiem. Nie lubię próżnować.

— Zostajesz więc szambelanie?

— A bardzo naturalnie.

— I ja, i ja, i my, zawołali inni.

— Ale baronowa gra z nami?

— To się rozumie, odezwał się Staś, cóż by to była za gra bez naszej królowy. Ona jest duszą bakkara, wlewa weń życie.

— Towarzystwo poruszyło się i przenosiło do stolików. Władysław skorzystał z tego zamieszania i wyszedł do drugiego pokoiku, potrzebował ochłonąć nieco z wrażenia jakie na nim zrobiło wyznanie baronowej i zebrać myśli. Z dotychczasowego postępowania baronowej mógł się domyśleć, że mu sprzyja, że lubi jego towarzystwo; ale nigdy nie przypuszczał, że życzliwość jej i łaskawość sięgać może po za granice zwykłej sympatyi. Dziś dopiero po dłuższej i poufniejszej rozmowie zobaczył ze zdumieniem, że baronowa więcej czuje dla niego, niż przyjaźń. To odkrycie nie tyle go ucieszyło, ile raczej zaniepokoiło i ciążyło mu raz dla tego, że uważając baronowę jakby żonę Artura, miał skrupuły sumienia, iż przyjmując jej miłość i korzystając z niej popełniłby kradzież, a z drugiej strony sam jeszcze nie zdał przed sobą sprawy z rodzaju uczucia, jakie w nim wzbudzała baronowa i nie był pewnym, czy to uczucie, które tutaj go ciągnęło tak często, może nazwać miłością. Potrzebował zastanowić się nad tem wszystkiem, zdać sobie sprawę, ochłonąć nieco i dla tego usunął się od towarzystwa i przeszedł do pokoiku dotykającego do salonu.

Był to pokoik niewielki, ale z gustem i wytwornie urządzony. Tu baronowa zwykle przepędzała czas na czytaniu i robocie. W pokoiku tym było teraz zupełnie prawie ciemno, gdyż gęste story mało co przepuszczały światła dziennego. Do tego jeszcze Władysław wchodząc tu zasunął portierę i rzuciwszy się zmęczony na sofę z oczyma przymkniętemi rozmyślał i odpoczywał.

Po chwili obudził go z tego zamyślenia jakiś dźwięczny młody głosik z przyległego pokoju przyciszony nieco; głosik ten zdawał się prosić kogoś o coś, a drugi ostrzejszy i surowszy odpowiadał mu i przeczył. Głosy zbliżały się coraz więcej ku drzwiom uchylonym i stawały się wyraźniejsze. Władysław uchwycił następującą rozmowę.

— Ależ panienko, niemożna, mama surowo zakazała pokazywać się, odezwał się głos grubszy, a cieńszy wydzwonił mu zaraz odpowiedź:

— To też ja się wcale nie pokażę, nikt mnie wcale nie zobaczy, nie bój się Róziu. Posłuchajmy chwileczkę, może jeszcze będzie co grać.

Słowom tym towarzyszyło ciche skrzypnięcie drzwi.

Władysław otworzył oczy i w promieniach światła zachodzącego słońca które biły z drugiego pokoju przez uchylone drzwi, zobaczył młodą panienkę w lekkiej, niebieskiej sukience, skradającą się ostrożnie jak kotek ku salonowi. Szła z wyciągniętemi naprzód rączkami przez ciemny pokoik, stąpając cicho na paluszkach, a za nią wsunęła się pokojówka baronowej i usiłowała ją zatrzymać. Władysław ze zdziwieniem obserwował to urocze zjawisko, sam niewidziany i bał się ruszyć, odezwać, by nie spłoszyć niebieskiej sukienki, na której zobaczył teraz dwa grube, jasne warkocze zakończone ponsową wstążeczką. Niebieska sukienka nachyliła się ku portierze i cichy szept dał się słyszeć:

— Grają; ale w karty.

— Chodźmy, panienko, odezwała się znowu służąca i pociągnęła za sobą panienkę napowrót do drugiego pokoju i przymknęła drzwi.

Wtedy Władysław podniósł się po cichu i zbliżywszy się do tego pokoju obserwował dalej zjawisko przez niedomknięte całkiem drzwi.

Niebieska sukienka stała przy kwiatkach, białe, cieniutkie rączki wychodzące z ciemno szerokich rękawów wyciągnęły się ku służącej, a głosik mówił z żywem uniesieniem:

— Ach, Róziu, jak on grał,. To było coś cudownego. Ja nigdy takiej gry ślicznej nie słyszałam. Nasz stary metr muzyki ani przez połowę tak nie grał, ale gdzie tam przez połowę. To było całkiem co innego, o! całkiem co innego.

Mówiąc te słowa panienka skubała w zamyśleniu paluszkami liść palmy, w rumianej i świeżutkiej jej twarzyczce widać było rozkoszne rozmarzenie; przymknęła oczki, jak by sobie chciała przypomnieć, przedłużyć wrażenie muzyki, a wązkie usteczka złożyły się w trójkącik wśród błogiego uśmiechu.

Władysław pochłaniał oczami to zjawisko i zachwycał się nim.

— Czy mama często słyszy taką muzykę? spytała panienka nieotwierając oczek.

— O! ten pan tu często grywa.

— Jaka ona szczęśliwa. Ja bym słuchała wiecznie takiej muzyki. Cicho zdaje mi się, że ktoś trącił o klawisze.

Pobiegła znowu ku drzwiom i to lak szybko, że Władysław zaledwie miał czas usunąć się na bok, by nie być spostrzeżonym.

— Ależ zdaje się panience.

— Zaraz, zaraz, poczekajmy chwileczkę.

— Ależ nikt nie gra. Chodźmy panienko, mama by się gniewała.

— Powiedz mnie ty Róziu, dla czego mama niechce, abym ja się pokazywała tym panom?

— Bo to nie wypada, panienka jeszcze za młoda.

— Za młoda? A oni może nie lubią młodych? Jaka to szkoda!

Rózia pominęła milczeniem tę uwagę i zaczęła znowu namawiać Kornelkę do odejścia.

— Możeby czas już był panienko ubierać się, rzekła.

— A która godzina?

— Już dobrze po siódmej.

— A no! mam jeszcze całe pół godziny czasu.

Pomimo to uległa namowie Rózi i przeszła do dalszego pokoju.

Władysław teraz dopiero miał czas zdać sobie sprawę z tego, co widział; dotąd zostawał pod urokiem zjawiska; dusza jego była w oczach. Dopiero gdy zjawisko zniknęło, wróciła możność myślenia. Z tego, co słyszał dowiedział się, że owo śliczne stworzonko, ów koliberek, co mu się zjawił na słonecznym promieniu, jest córką baronowej. Ale dla czego baronowa nieprzyznawała się nigdy do tej córki? Dla czego ją chowała tak starannie przed światem? Wprawdzie Artur wspominał mu raz o tej córce ale w ten sposób, jakoby to było jakieś małe dziecko; gdy tymczasem Władysław zobaczył dorosłą już panienkę, którą widocznie krótką sukienką chciano jeszcze zatrzymać w dziecinnym wieku. To spostrzeżenie nie korzystnie wystawiało w jego oczach baronowę; ukrywanie bowiem córki wytłumaczył sobie brakiem uczuć macierzyńskich, chęcią udawania młodszej i łudzenia świata i doznał niemiłego rozczarowania.

W czasie jego nieobecności w salonie baronowa miała krótką rozmowę z Arturem. Powiedzieliśmy, że podczas obiadu Artur niezadowolnionem i ponurem spojrzeniem mierzył baronowę zajętą ciągle rozmową z Władysławem; otóż teraz po jego odejściu zbliżył się do niej i zrobił jej uwagę, że zbyt afiszuje się ze swoją sympatyą dla tego

młodego człowieka. Baronowa zmieszała się tą uwagą i nie podnosząc oczów na mówiącego spyta] a cierpko:

— Byłżebyś zazdrosny? A to byłoby zabawne.

— Ja zazdrosny? odrzekł z dumą. Zazdrosny nie mam być o co, ale mi idzie o śmieszność.

— Jak to?

— Pomyśl, że to dzieciak jeszcze, mógłby prawie być twoim synem i nie kompromituj się. Nie chciałbym, żeby się śmieli z ciebie.

Baronowa połknęła w milczeniu tę gorzką uwagę; choć po ściągnięciu brwi znać było, że ją to dotkliwie ubodło. Mimo to rozśmiała się jałowym śmiechem i rzekła:

— Dziękuję za radę, skorzystam z niej.

Zła i zachmurzona usiadła przy zielonym stoliku. Gniewało ją, że Artur odkrył jej słabość, że drwił z niej lak zimno. Postanowiła panować nad sobą i nie zdradzić niczom ani obrazy, ani miłości. To też gdy Władysław wrócił do salonu zdawała się niezwracać na niego całkiem uwagi, była cała zajęta grą i nawet usiłowała być wesołą.

Władysław zauważył tę nagłą zmianę w jej zachowaniu się; ale nie gniewał się wcale o to

Czas jakiś posiedział przez grzeczność przy niej wtrącając się niekiedy do ogólnej rozmowy; ale gdy baronowa pół słówkami tylko i obojętnie odpowiadała na jego pytania i całe towarzystwo coraz więcej zajmowało się grą, Władysław uważając się tutaj za zbyteczną figurę, bo w karty nie grał nigdy, wziął nieznacznie kapelusz z fortepianu i po angielsku, bez pożegnania wyniósł się z salonu.

Wychodząc na ulicę spostrzegł o parę kroków od domu baronowej stojący powóz, a w nim jakiegoś mężczyznę, który niespokojnie wychylał się i wyglądał kogoś. Pomimo zmroku Władysław dostrzegł, że ów mężczyzna zwracał oczy swoje na okna baronowej; spojrzał i on tam mimowoli i zobaczył w otwartem oknie główkę kobiecą ubraną w kapelusik, która zdawała się owemu mężczyźnie przesyłać jakieś znaki. To go zaintrygowało. Cofnął się na bok i stanąwszy w bramie sąsiedniego domu obserwował powóz i owego mężczyznę i dom baronowej. Za chwilę z tego domu wybiegła panienka; Władysław ze zdziwieniem poznał po niebieskiej sukience córkę baronowej, obejrzała się z przestrachem w jedną i w drugą stronę ulicy i na okna domu jakby się bała, by jej kto nie spostrzegł, a potem szybko pobiegła do powozu, którego drzwiczki wnet się otwarły i zaraz po jej wejściu zamknęły i powóz ruszył galopem.

Władysław stał czas jakiś odurzony tem co widział me umiejąc sobie nic z tego  wytłómaczyć. Naraz przysło mu namyśl śledzić tę tajemnicza wycieczkę, zawołał więc na przejeżdżającego dorożkarza, wskoczył do dorożki i kazał pędzić za powozem który właśnie skręcał w drugą ulicę.

Minęli kilka ulic, powóz wjechał w kasztanowe aleje, w stronę rogatek miejskich. Władysław był pewnym że minie rogatki, tymczasem na kilkadziesiąt kroków przed rogatką powóz zwrócił się w prawo, zaturkotał po mostku i wjechał w bramę jakiegoś wspaniałego, dużego zabudowania, która zaraz za nim się zamknęła.

— Gdzież mam teraz jechać, proszę pana? spytał dorożkarz zatrzymując konie. Władysław nie wiedział co mu dalej robić wypadało. Żelazna duża brama przecięła dalszy ślad jego poszukiwań. Kazał zatrzymać się dorożkarzowi a sam wysiadłszy z powozu postąpił bliżej pod dom. Dom ten zajmował wielką przestrzeń i miał dwa fronty, ale tylko część domu zdawała się mieszkalną i ta część miała duże okna w kamiennej oprawie, żelazny balkon i ozdobiona była kilkoma posągami olbrzymiej wielkości, umieszczonemi w zagłębieniach. Okna pierwszego piętra i dół były oświecone; a zresztą było ciemno. Władysław zbliżył się do jednego okna i zobaczył przez szyby kilku ludzi pracujących nad technicznemi rysunkami lub przewracających wielkie księgi na pulpitach. Ściany pokoju od góry do dołu pozawieszane były rysunkami. To go nie wiele objaśniło. Poszedł więc dalej obejrzeć resztę tego ogromnego gmachu. Po za mieszkalnym domem szły przez dwa piętra rzędem gęsto okratowane okna, których futryny były zczerniałe i okopcone. W oknach tych było ciemno; ale tu i ówdzie widać było przesuwające się światło, które pokazywało się i ginęło, raz w górze, raz na dole i słychać było wewnątrz budynku przytłumiony, jednostajny łoskot, jakby ciężkie miarowe uderzenia. Pomiędzy oknami pierwszego a drugiego piętra czerniły się jakieś duże litery. Władysław przy słabem świetle latarni usiłował odczytać ten napis i przeczytał: „Fabryka machin rolniczych i przemysłowych" a dalej, pod balkonem zamieszkałej części: „Józefa Milutyńskiego i spółki."

Napis ten zamiast go w czemś objaśnić, jeszcze bardziej zaciemnił i pogmatwał jego domysły. Co mogła mieć za wspólność córka baronowej z tą fabryką, w jakim stosunku może zostawać do niej właściciel tej fabryki, dla czego w sekrecie przed matką i tak tajemniczo wykradła się z domu dla odwiedzenia tego człowieka w jego mieszkaniu? Oto były pytania które wałęsały się po jego głowie, napróżno domagając się odpowiedzi. Pokrewieństwa przypuścić nie mógł, a znajomość w ten sposób traktowana wydawała mu się podejrzaną. Wszystko przypuszczał zważywszy zły przykład matki, zaniedbane wychowanie i brak opieki, ale wspomnienie tej twarzyczki świeżej, niewinnej i tych kilku naiwnych wykrzykników, które dziś słyszał, odsuwało szpetne przypuszczenia i kazało mu szukać innego rozwiązania tej zagadki. I po co? pomyślał sobie po chwili trzeźwiejszego zastanowienia, na co mi się zda śledzić czynności obcej mi osoby, co mnie obchodzić może, co ona robi? Tak perswadował sobie i chciał już odejść, siąść do fiakra, który czekał na niego pod rogatką i wrócić do miasta; gdy wtem usłyszał nad sobą brzęk szklannych drzwi prowadzących na balkon i równocześnie ujrzał dwie osoby wychodzące z pokoju. Wsunął się pod bramę, by nie być spostrzeżonym i słyszał następującą rozmowę:

— A ztąd będziesz miała rozległy, cudowny widok na całą okolicę aż po sine góry. Urządzimy tu jeszcze markizę i postawimy kilka oleandrów na balkonie.

— Ach, jakiś ty dobry, odezwał się głosik kobiecy znany już dobrze Władysławowi i równocześnie dał się słyszeć odgłos serdecznego pocałunku, który wywołał chmurę niezadowolenia na czole podsłuchującego.

— Jak tu pięknie, jak tu swobodnie można oddychać, mówiła dalej panienka.

— I nie będzie ci się tu nudzić, spytał mężczyzna.

— Jak możesz o to pytać? mnie tu będzie jak w niebie.

— Może ty chciałabyś zabaw, wieczorów tańcujących, a tu u mnie tego nie znajdziesz.

— Ja chcę tylko świata, powietrza i nieba dużo, a będzie mi bardzo dobrze. Tylko mnie nie posyłajcie do klasztoru więcej, bo ja, ja bym uciekła albo sobie co złego zrobiła.

— Nie bój się, nie pójdziesz tam już więcej.

— A czy mówiłeś już z marną?

— Nie jeszcze.

— A jeżeli ona nie przystanie, abym była przy tobie?

— Będziemy szukali różnych sposobów skłonienia ją do tego, odezwał się mężczyzna, a w powolnym jego głosie znać było głęboki namysł i wahanie i po chwili odezwał się:

— A nie będzie ci tęskno bez mamy?

— Wszak będę ją widywać często?

— To wątpię.

— Dla czego?

— Bo mama podobno wyjeżdża na długi czas z kraju.

Nastała chwila milczenia. Potem panienka odezwała się:

— Jakto i ja już całkiem nie będę mogła widzieć mamy?

— Nie wiem, być może.

— A gdybym pojechała z nią, to bym znowu ciebie nie widziała ojczulku, o, nie nie, nie chcę, zawołała z pośpiechem i rzuciła mu się na szyję.

— Więc mam przyjechać jutro po ciebie?

— Przyjedź, przyjedź; mnie byłoby bardzo źle, smutno bez ciebie.

Mężczyzna ucałował córkę w czoło i wszedł z nią do pokoju.

Władysław nie czekał ich wyjazdu z fabryki, wrócił do fiakra i kazał się wieść do swego mieszkania. W drodze rozmyślał nad tem co słyszał. Więc baronowej mąż żył i to tak blisko niej, a on o tem dotąd nie wiedział, bo ani baronowa, ani Artur nigdy mu nie wspominali o tem. Był pewny, iż mąż baronowej albo umarł, albo żyje gdzieś za granicą. Dowiedziawszy się, że tak nie jest, podziwiał odwagę baronowej—a raczej zuchwałość jej, że może pod okiem męża wieść takie życie, jakie ona prowadziła. Nie wiedział teraz jak sądzić o tem małżeństwie, które z dwojga zawiniło i było powodem rozłączenia, on czy ona? Dotąd sądził, że on; ale dziś z podsłuchanej rozmowy wyniósł inne przekonanie. Spokój i powaga, z jaką Milutyński rozmawiał z córką, dały mu inne wyobrażenie o tym człowieku. W każdym jego słowie przebijał się charakter i godność. Tego sobie tylko wytłumaczyć nie umiał, dla czego mąż baronowej mieszka w fabryce; słyszał bowiem, że był podobno bardzo bogatym; jeżeli tak jest, to dla czego zajmuje się fabryką. Według wyobrażeń Władysława było to ubliżeniem, upokorzeniem być fabrykantem i niechętnie myślał o tem, że ten fabrykant jest ojcem owego ślicznego stworzonka w niebieskiej sukience.

Te myśli niepokoiły go, uczepiły się go i prześladowały przez noc i jeszcze dnia następnego opędzić im się nie mógł.

— Co mnie to obchodzi mówił sobie zły na siebie, że tych myśli pozbyć się nie może, co mnie do familijnych stosunków baronowej, co do jej córki. Mętne i niejasne tam wszystko; najlepiej będzie wycofać się i przestać tam chodzić, zwłaszcza że Jadwinia sobie tego nie życzy.

Ale znowu tak przestać bywać bez powodu, wydawało mu się niegrzecznością, brakiem wychowania i delikatności.

— Nie, tak nie można, rozumował sobie, dałem słowo baronowej, że przyjdę. To mnie przecież nie może kompromitować, że tam pójdę, a będę się trzymał w granicach grzeczności, będę bywał coraz rzadziej, aż przestanę zupełnie. Takie wycofanie się będzie najstosowniejsze.

I nie wiem, czy aby prędzej zacząć to wycofanie się, czy inny powód skłonił go, że tego jeszcze dnia wybrał się z wizytą do baronowej. Nie zastawszy w przedpokoju nikogo wszedł bez meldowania się do salonu. Ale i tutaj nie było nikogo. Był pewnym, że baronowa wyszła do dalszych pokoi i siadł, aby zaczekać na nią, a że fortepian był otwarty, więc dla skrócenia czasu przesiadł się do niego i wziął od niechcenia kilka akordów, potem zapomniał że nie jest u siebie i począł grać na dobre przechodząc z jednego utworu w drugi i wiążąc urywki różnych pieśni w fantastyczną całość. Trwało to dość długo i Władysław po niewczasie przypomniał sobie, że trochę za poufale było wejść do czyjegoś domu i rozsiadać się jak w swoim własnym do gry, nieprzywitawszy się poprzednio z gospodynią. Chciał naprawić swoją winę i wstał chcąc iść przeprosić baronowę, gdy odwróciwszy się zobaczył przed, sobą, zamiast baronowej, jej córkę. Złapana na gorącym uczynku podsłuchiwania, zaczerwieniła się jak malina i chwyciła się usteczkami za końce paluszków, a oczy spuściła ku ziemi. Władysław także się zmieszał i niewiedział czy się witać z tą, którą już znał przez połowę, czy udać, że nie wie, kto ona. Po chwili dopiero z pomiędzy mnóstwa pytań, które mu się nawijały, zdecydował się obrać jedno i zapytał się:

— Czy pani baronowa przyjmuje?

— Mamy nie ma w domu, odrzekła Kornelka nieśmiało.

— Nie ma? Ach, w takim razie mocno przepraszam panią, że śmiałem bez pozwolenia rozrządzać fortepianem; wstał i wziął za kapelusz.

— Jak to? pan już nie będzie grał więcej? spytała ze smutkiem.

— Czy pani sobie życzysz tego?

— Czy ja sobie życzę? Boże! ja bym słuchała i słuchała, nie wiem jak długo.

Władysław się uśmiechnął pobłażliwie, z tej naiwnej szczerości.

— Pozwoli pani, rzekł, że najprzód się pani przedstawię, bo pani mnie jeszcze nie znasz, zdaje mi się?

— O! znam już pana, wszak pan wczoraj grałeś tutaj u mamy, nieprawda?

— Tak.

— A widzi pan, poznałam. O! bo pan grasz tak ładnie, że ja w życiu nic podobnego nie słyszałam. U nas w klasztorze także grano, ale to nie była muzyka. Ach, co ja bym dała, żebym tak grać mogła; suszyłabym chętnie piątki i soboty.

— Nie jest to znowu nic tak trudnego; ucząc się można się nauczyć.

— Tak, od dobrego nauczyciela, to może, ale my miałyśmy takich lichych metrów.

— Można poszukać lepszego.

Kornelka popatrzyła uważnie w oczy mówiącego i po małej chwilce zastanowienia rzekła:

— A może pan jesteś sam nauczycielem muzyki?

Władysław uśmiechnął się znowu i chcąc przedłużyć miłą mu rozmowę, odważył się na mistyfikowanie naiwnego dziewczęcia i rzekł:

— Do usług pani.

— Ach, jak to dobrze, poproszę mamy i będę brać od pana lekcye.

Nagle przypomniała sobie coś i rzekła: a! to niepodobna, bo....

— Bo co? dopytywał Władysław zbliżając się z ujmującą słodyczą do Kornelki i chciał wsiąść ją za rączkę, którą trzymała wyciągniętą; ale dzwonek odzywający się w przedpokoju przeszkodził temu.

— Mama pewnie wraca, zawołała i ruszyła się z miejsca jak spłoszona sarneczka.

— I cóż z tego?

— Mama gniewałaby się, że tu jestem, bo mi zabroniła pokazywać się gościom.

To powiedziawszy dygnęła mu po pensyonarsku i frunęła do swego pokoju. Władysław patrzał za nią rozmarzony, oczarowany wdziękiem, niewinnością i prostotą, która tak szczerze spowiadała mu się ze swoich wrażeń i upodobań. Wychowaniec salonów pierwszy raz w życiu spotkał coś podobnego.

Wejście baronowej niepozwoliło mu oddawać się dłużej kontemplacyi, zwrócił się szybko by ją, powitać.

— A to pan, rzekła podając mu rękę na powitanie i siliła się uśmiechnąć; ale w twarzy jej malował się niehumor i zakłopotanie, którego ukryć nie mogła. Władysław spostrzegł to i zapytał:

— Co pani jest? Może nie w porę przyszedłem, może....

— Czy biła już trzecia?

— Za parę minut. Pani oczekujesz kogo?

— Niestety muszę przyjąć pewną osobę. Dałabym wiele za to, aby się pozbyć tej wizyty, szczególniej teraz, gdy mnie pozbawia pana.

— Przyjdę, kiedy każesz baronowo.

— Czy mogę na to rachować? spytała z rozjaśnioną już twarzą. A więc czekam pana z obiadem. Dobrze? Za godzinę będę już całkiem swobodną. Wyświadczysz mi pan tem prawdziwą przysługę, bo towarzystwo pańskie zatrze niemiłe wrażenie, jakie zrobi na mnie oczekiwana wizyta.

 — Z kądże ta pewność, że wizyta ta będzie tak nieprzyjemną.

— Ach, wiem, wiem,powtórzyła roztargniona, z obawą oczekuję tej chwili, chciałabym, żeby już minęła co prędzej.

— Czyż nie wygodniej nieprzyjąć?

— Muszę, są powody, ważne powody. Zdaje mi się że już słyszę kroki na schodach. Do widzenia więc panie Władysławie. Gdybyś nie dotrzymał słowa, byłoby mi bardzo smutno, jeść obiad samej. Ostatnie słowa dodała po małej pauzie dopiero.

— A Artur? spytał Władysław.

— Jest dzisiaj na proszonym obiedzie.

— Więc będę z pewnością.

Pocałował ją w rękę i wyszedł z pośpiechem. W przedpokoju spotkał jakiegoś mężczyznę wysokiego, już nie pierwszej młodości i nieco łysego.

W twarzy i spojrzeniu przybyłego malował się czysty, szlachetny spokój, który mimowoli budził uszanowanie i imponował. W zachowaniu się jego była poważna pewność siebie, bez dumy. Władysław spotkawszy się z wejrzeniem tego człowieka zmieszał się czegoś i ukłonił mu się, czego ten jednak nie uważał, gdyż w tej chwili zwrócił się do lokaja i o coś spytał. Głos nie był obcym Władysławowi, pamiętał go dobrze z wczorajszej podsłuchanej rozmowy. A wię to ojciec jej, pomyślał sobie i za nim wyszedł rzucił jeszcze na niego badawcze, ciekawe spojrzenie.

— Czy pani baronowa jest w domu? spytał przybyły lokaja.

— Jest.

— Przyjmuje?

— Kogóż mam zameldować?

— Powiedz, że chcę się z nią widzieć ktoś, kogo miała oczekiwać o trzeciej.

Lokaj wszedł do salonu i za chwilę wyszedłszy zostawił drzwi otwarte:

— Pani baronowa prosi.

Pewnym i spokojnym krokiem wszedł fabrykant do pokoju baronowej; powitanie było milczące i sztywne; baronowa wskazała gościowi ręką fotel i sama usiadła.

— Wiesz pani już zapewne od adwokata w jakim celu tu przybyłem, rzekł tenże siadając.

— Uprzedził mnie już o tem, jednakże muszę panu przypomnieć, że opiekę nad córką przyznał mi sąd.

— Wiem że prawo jest za panią; to też przyszedłem tutaj nie w zamiarze odwoływania się do prawa, tylko do rozsądku pani; Kornelka skończyła już lat szesnaście i nauki w klasztorze. Cóż pani myślisz z nią dalej zrobić?

— Mam zamiar wysłać ją do wyższego instytutu do Drezna.

— Słyszałem o tem. Ale za parę lat ukończy nauki i w tym instytucie, a co po tem będzie? Całe życie po klasztorach i pensyonatach trzymać jej pani nie możesz, a w domu pani pobyt dla niej jest niemożebnym, sama to pani przyznasz. Dla szczęścia jej przyszłości potrzeba więc koniecznie, abyś się pani zrzekła nad nią opieki. Jeżeli więc idzie pani choć trochę o szczęście córki, to spodziewam się, że przystaniesz na moją propozycyę.

— Więc pan chcesz zabrać ją do siebie? Na jak długo?

— Na zawsze, a przynajmniej aż do jej zamąż pójścia.

— Jak to? Mam jej nie widywać? spytała ostro, marszcząc brwi.

— Mówiłem pani, że to dla jej szczęścia. — Więc dla jej szczęścia potrzeba by mnie nie widywała?

— Tak potrzeba, by świat wiedział, że pani nie masz na nią żadnego wpływu.

— I dla czegóż to?

Pytaniu temu towarzyszyło dumne spojrzenie, które jednak gościa nie zmieszało, spokojnie odrzekł:

— Pomyśl tylko pani sama, czy, gdybyś miała syna, pozwoliłabyś mu starać się o rękę panny, o której matce świat by mówił.

— Panie! przerwała mu żywo wstając obrażona.

— Daruj pani, nie chciałem obrazić, chciałem tylko zwrócić uwagę pani na opinią ludzką.

— I chcesz pan, aby opinija ta depcząc mnie, mogła jeszcze dołożyć do swoich zarzutów ten, że jestem złą matką.

Nie będziesz nią pani zgadzając się na to, czego żądam.

— Tak, w oczach pana, ty będziesz wiedział o powodach, które mnie do tego skłoniły; ale świat.

Mężczyzna uśmiechnął się ironicznie.

Wiem, co mi pan powiesz, że nic nie mając już do stracenia, mogę stracić bez skrupułu imię dobrej matki; ale powinieneś pan o tem wiedzieć, ze nawet najnędzniejsza kobieta ma prawo do tego tytułu i nie wyrzekła się go bez wahania.

— Jeżeli tak pani idzie o ten tytuł, można temu zaradzić.

— Podaj pan sposób.

— Na przykład wyjeżdżając za granicę. Nieobecność uwalnia panią od opieki, a że jak pani utrzymujesz fundusze pani nie wystarczają na kosztowne życie za granicą; więc gotów jestem powiększyć, a nawet zdwoić tę sumę.

— Mam wyjechać?

— To zależy od woli pani, ja podaję tylko sposób załatwienia całej sprawy bez zwracania uwagi i oczów ludzkich.

Baronowa oparta o poręcz krzesła słuchała tych słów z twarzą na pozór spokojną, ale bladą jak ściana. Być może, że w piersiach jej odbywała się w tej chwili walka rozpaczna; ale za dumna, aby zdradzić się z uczuciami w obec męża, umiała zapanować nad wzruszeniem i odrzekła stłumionym głosem, z determinacyą:

— A więc dobrze, zabierz ją pan.

— Miałem nadzieję, że pani usłuchasz głosu rozsądku. Dziękuję pani w imieniu córki. A teraz żegnam.

— Pan odchodzisz bez niej?

— Sądziłem że pani będziesz chciała z nią się pożegnać. Zresztą wypadałoby może, abyś ją pani przygotowała do tego, że masz zamiar wyjechać, że na ten czas zostawiasz ją pod moją opieką. Ten pozór zdaje mi się koniecznym.

— To prawda. Byłeś tu pan przezorniejszym niż ja i chcesz mnie oszczędzać przed nią. Umiem być wdzięczną panu za to. Jutro odeszlę ją do pańskiego mieszkania.

— Jeżelibyś pani to uważała za konieczne, możesz ją sama odwieźć.

— Pozwalasz pan?

— Postaram się na ten czas nie być w domu.

— Dobrze więc; sama ją odwiozę.

— Więc żegnam.

Odszedł skinąwszy poważnie głową. Po jego odejściu baronowa długi czas siedziała nieruchoma, jakby przybita do miejsca, w którem ją zostawił, była jakby w stanie osłupienia i snu magnetycznego; potem upadła na kanapę i zakrywszy twarz rękami głośno płakała. Rozczulenie jednak nie trwało zbyt długo i gdy Władysław pojawił się w salonie, miała już oczy osuszone z łez i twarz ożywioną poważnym uśmiechem. Ale zaczerwienienie koło  oczów zdradziło ją.

— Co ci jest baronowo? spytał Władysław z współczuciem, miałaś jakieś zmartwienie?

— Kłopoty familijne, odrzekła z udaną swobodą. Wysyłam córkę do Drezna.

— Więc nie do ojca?

— Ojca? spojrzała na niego rozszerzonemi oczami tak strasznie, że się aż cofnął, zkąd wiesz o tem? spytała biorąc go gwałtownie za rękę.

Władysław był w kłopocie co powiedzieć, bo nie miał odwagi powiedzieć prawdy i odrzekł po chwili namysłu.

— Domyśliłem się.

— Z czego?

— Z jego bytności. Wszak to był on, na niego czekałaś, nieprawda?

— Tak. A więc powiem ci prawdę, nie chcę przed tobą uchodzić za lepszą niż jestem, zdecydowałam się oddać mu córkę.

— I dla czego?

— Dla czego? Bo ja straciłam prawo nazywania się jej matką, jęknęła boleśnie. Stanęłam nierozważnie na pochyłości, nie myślałam wtedy, że mnie to tak daleko zaprowadzi. Ha, stało się, dodała sucho, z rezygnacyą, trzeba cierpieć samej, aby ona przezemnie nie cierpiała.

Ta spowiedź krótka ale bolesna, wycisnęła łzy poczciwemu Władysławowi. Z rozpacznego szamotania się baronowej przekonał się, że tam na dnie pod śmiechem, wesołością było serce bolejące, czujące wstyd i upokorzenie i to przekonanie obudziło jego współczucie.

— Biednaś ty baronowo, rzekł z litością.

— O! biedna, biedna, bardzo biedna! zawołała i załkała głośno.

— I nie ma sposobu wyjścia z tego fatalnego położenia? odezwał się Władysław chcąc czemś pocieszyć nieszczęśliwą, coś powiedzieć na jej uspokojenie.

— Już zapóźno się wracać; niewiem nawet czy bym znalazła siłę na to. Ale nie wszystko jeszcze straciłam, dodała po chwili, skoro umiałam sobie pozyskać tak zacnego, szlachetnego przyjaciela i wyciągnęła ku niemu ręce, które on uścisnął i ucałował. Potem rozmawiali już spokojniej.

Niezadługo służący poprosił ich do stołu. Władysław podał ramię baronowej i poszli oboje do sali jadalnej powolnym krokiem; gdy w tem w pierwszych drzwiach ukazał się hrabia Artur. Władysław tak się zmieszał tem niespodziewanem zjawieniem się jego, że chciał puścić rękę baronowej; ale ona zatrzymała go i chłodno nie pokazując najmniejszego po sobie wzruszenia, odezwała się:

— A, pan Artur czy już po obiedzie?

— Nie było obiadu, odrzekł Artur z niechęcią, bo go zirytowała zimna krew i spokój baronowej.

— A to czemu? spytała tym samym tonem.

— Solenizant zachorował, czy coś podobnego.

— Więc będziesz u mnie na obiedzie?

— Jeżeli jest miejsce.

— Dla czegóżby miało nie być.

Zadzwoniła i rzekła do wchodzącego lokaja:

— Jeszcze jedno nakrycie.

Poczem poprosiła gości, by usiedli obok niej i bawiła ich rozmową. Prawie sama jedna podtrzymywała rozmowę, bo Władysław był zażenowany i niespokojny, a Artur pochmurny i milczący.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej