Joseph Conrad

W OCZACH ZACHODU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Od Autora

CZĘŚĆ PIERWSZA 

I

II

III 

CZĘŚĆ DRUGA

I

II

III

IV

V

CZĘŚĆ TRZECIA

I

II

III

IV

CZĘŚĆ CZWARTA

I

II

III

IV

V

W OCZACH ZACHODU

Joseph Conrad

Agnes Tobin,
która przyniosła
do naszych drzwi
dar przyjaźni
z najdalszych brzegów Zachodu.

Od Autora

Przyznać należy, że przez zwyczajną kolej rzeczy „W oczach Zachodu” stało się już rodzajem powieści historycznej, której przedmiotem jest przeszłość.

Uwaga ta da się zastosować w pełni do zdarzeń powieści; ponieważ jednak jest to w swej istocie próba przedstawienia raczej psychologii Rosji, aniżeli jej stanu politycznego — śmiem żywić nadzieję, że i dzisiaj nie straciła ona całkowicie swego znaczenia. W pochlebnym tym mniemaniu podtrzymuje mnie i to, że w wielu współczesnych artykułach na tematy rosyjskie spotkałem się z nawiązaniem do niektórych powiedzeń i opinii wyrażonych na kartach mej książki, a rodzaj tych wzmianek świadczy o jasności mego widzenia i trafności sądu. Nie potrzebuję chyba zapewniać, że pisząc tę powieść nie miałem innego celu na oku, jak przedstawić pod postacią zdarzeń zmyślonych ogólną prawdę zawartą w wydarzeniach — wraz z moimi szczerymi przekonaniami o moralnym obliczu pewnych faktów mniej lub więcej znanych całemu światu.

Jeżeli idzie o samo powstanie utworu, mogę powiedzieć, że kiedy zaczynałem pisać, miałem wyraźną koncepcję jedynie części pierwszej z trzema postaciami — Haldina, Razumowa i radcy Mikulina — zarysowanymi jasno w mej głowie. Dopiero gdy ukończyłem część pierwszą, objawiła mi się pełna fabuła — w całym swym tragizmie i następstwie wydarzeń —jako całość nieunikniona a zarazem dość rozległa w zarysie, by pozostawić swobodę memu twórczemu instynktowi i dramatycznym możliwościom tematu.

Przebiegu akcji wyjaśniać nie trzeba. Nasunęła się sama— bardziej drogami uczucia niż myśli. Jest to owoc nie tyle bezpośredniego doświadczenia, ile ogólnej wiedzy, wspartej przez sumienne rozważania. Największą .moją troską było znaleźć i utrzymać ton ścisłej bezstronności.

Obowiązek absolutnej rzetelności został mi nałożony przez względy historyczne i dziedziczne — szczególne doświadczenia narodowe i rodzinne, nie mówiąc już o zasadniczym moim przekonaniu, że tylko prawda może być racją bytu jakiejkolwiek twórczości literackiej, która rości sobie najskromniejsze prawo do imienia sztuki i pragnie znaleźć miejsce w dorobku kulturalnym mężczyzn i kobiet swojego czasu. Nigdy jeszcze nie przyszło mi z większym trudem zdobywać odpowiedni dystans w stosunku do przedmiotu, wznieść się ponad wszystkie namiętności, przesądy i nawet osobiste wspomnienia. Może właśnie ze względu na ten dystans „W oczach Zachodu" nie miało powodzenia u publiczności, gdy ukazało się po raz pierwszy w Anglii. Nagroda spotkała mnie w sześć lat później, kiedy dotarły do mnie pierwsze wiadomości o powszechnym uznaniu dla mojej książki w Rosji, gdzie wydano ją w licznych nakładach.

Rozmaite postacie, które biorą udział w tej historii, również nie zawdzięczają swego istnienia bezpośredniemu doświadczeniu, lecz ogólnej wiedzy o sytuacji w Rosji, jak też o moralnych i uczuciowych reakcjach rosyjskiego temperamentu na ucisk tyrańskiego bezprawia, które — używając ogólnoludzkich terminów — można by sprowadzić do formuły: bezsensowna rozpacz, wywołana bezsensowną tyranią. Mnie interesowało przede wszystkim to, jak przedstawiał się wygląd, charakter i los jednostek w zachodnich oczach starego nauczyciela języków. On sam był przedmiotem licznych uwag krytycznych: nie zamierzam jednak po upływie tylu lat usprawiedliwiać jego istnienia. Był mi potrzebny i dlatego sądzę, że przyda się też czytelnikowi, zarówno jako żywy komentarz, jak i dzięki roli, którą odgrywa w rozwoju wątku powieści. Chcąc wywołać wrażenie rzeczywistości uważałem za konieczne mieć naocznego świadka zdarzeń w Genewie. Potrzebny mi był również współczujący przyjaciel dla panny Haldin, która bez niego musiałaby wydać się nadto już samotna i opuszczona, by budzić wrażenie osoby prawdziwej. Nie miałaby obok siebie nikogo, kto potrafiłby dostrzec jej wiarę w ideały, jej wielkie serce i proste uczucia.

Razumow został potraktowany ze współczuciem. Dlaczegoż miałoby być inaczej? Jest to zwyczajny młody człowiek, obdarzony zdrową zdolnością do pracy i zdrowymi ambicjami. Posiada przeciętne sumienie. Jeżeli jest w nim coś z lekka nienormalnego — to przeczulenie co do własnej pozycji społecznej. Jako dziecko niczyje odczuwa żywiej niż ktokolwiek inny, że jest Rosjaninem — albo nikim. Razumow zupełnie słusznie patrzy na całą Rosję jako na swoją ojcowiznę. Krwawa bezcelowość zbrodni i poświęceń fermentujących w tej bezkształtnej masie ogarnia go i łamie. Nie sądzę jednak, by w swojej rozterce był kiedykolwiek potworny. Nikogo nie przedstawiłem tutaj jako potwora — ani prostodusznej Tekli, ani fanatycznej Zofii Antonówny. Piotr Iwanowicz i pani de S. proszą się o cięgi. Są małpami złowrogiej dżungli i zostali potraktowani tak, jak na to zasługiwały strojone przez nie grymasy. Jeśli idzie o Nikitę — zwanego Nekatorem —jest on typowym wykwitem terrorystycznego matecznika. W tworzeniu tej postaci najwięcej trudności sprawiała mi nie jej potworność, lecz banalność. Wystawiano ją na widok publiczny przez lata całe w tak zwanych rewelacjach dziennikarskich, w sekretnych szkicach historycznych, w sensacyjnych powieściach.

Najbardziej przeraża refleksja (mówię teraz we własnym imieniu), że wszyscy ci ludzie nie są zjawiskiem wyjątko wym, lecz powszechnym — są normalnym wytworem swego kraju, czasu i rasy. Okrucieństwo i głupota rządów autokratycznych, odrzucając wszelką praworządność i opierając się w gruncie rzeczy na zupełnej anarchii moralnej, wywołują nie mniej głupią i dziką reakcję całkiem utopijnego rewolucjonizmu, który oddaje się niszczeniu, nie przebierając w środkach — w tej dziwacznej wierze, że w ślad za upadkiem istniejącego porządku musi przyjść zasadnicza przemiana w sercach. Ci ludzie nie są w stanie zrozumieć, że mogą osiągnąć jedynie zmianę nazw. Zarówno prześladowcy, jak prześladowani są na wskroś Rosjanami; i świat raz jeszcze przekonywa się o prawdziwości przysłowia, że tygrys nie potrafi zmienić pręg na swej skórze ani lampart cętek.

1920

J. C.

CZĘŚĆ PIERWSZA 

Na początku pragnę stwierdzić, że brak mi tych górnych darów wyobraźni i słowa, które pozwoliłyby memu pióru stworzyć dla czytelników postać człowieka, który rosyjskim obyczajem nazywał siebie Cyrylem, synem Izydora — Kiryła Sidorowicza Razumowa.

O ile nawet posiadałem kiedy tego rodzaju zdolności w jakiejkolwiek żywej formie, to zostały one już dawno zduszone przez mrowie wyrazów. Wyrazy, jak wiadomo, są wielkimi nieprzyjaciółmi rzeczywistości. Przez wiele lat byłem nauczycielem języków. Jest to zajęcie, które w końcu staje się zgubą dla tych skromnych zasobów wyobraźni, spostrzegawczości i intuicji, jakie mogą być udziałem przeciętnego człowieka. Dla nauczyciela języków nadchodzi czas, kiedy świat wydaje się tylko siedzibą mnogich słów, a człowiek po prostu gadającym zwierzęciem, niewiele ciekawszym od papugi.

W tych warunkach nie potrafiłbym odgadnąć, ani przez obserwację, ani drogą intuicji, jakim Razumow był w rzeczywistości. Tym mniej byłbym zdolny wyobrazić go sobie, a nawet wymyślić choćby suche fakty jego życia. Sądzę jednak, że i bez tych zapewnień czytelnicy niniejszych kartek będą mogli wykryć w mej opowieści cechy udokumentowanej prawdy. I tak jest w istocie. Rzecz opiera się na dokumencie; ja wniosłem tylko znajomość języka rosyjskiego — wystarczającą, by wykonać, o co się tu pokusiłem. Dokument ów jest oczywiście czymś w rodzaju pamiętnika czy dziennika, chociaż nazwa ta nie określa go dokładnie. Nie był bowiem pisany z dnia na dzień, aczkolwiek wszystkie zapiski są datowane. Niektóre z nich obejmują całe miesiące i ciągną się przez dziesiątki stron. Cała część wstępna ma charakter retrospektywny i opowiada o fakcie, który zdarzył się mniej więcej o rok wcześniej.

Muszę tu nadmienić,' że przez długi czas przebywałem w Genewie. Jedną z dzielnic tego miasta, ze względu na wielką ilość mieszkających tam Rosjan, nazywają „La Petite Russie”—Małą Rosją. Utrzymywałem wówczas dość szerokie stosunki z ową Małą Rosją. A jednak muszę wyznać, że nie pojmuję charakteru Rosjan. Nielogiczność ich postaw, arbitralność sądów, częste odchylenia od przyjętej normy — to wszystko nie powinno być trudne do zrozumienia dla badacza licznych gramatyk. Ale na przeszkodzie staje chyba jeszcze coś innego: jakiś rys szczególny — jedna z tych subtelnych odrębności, nieuchwytnych dla zwykłego profesora. Co przede wszystkim musi uderzyć nauczyciela języków, to niezwykłe rozmiłowanie Rosjan w słowach. Gromadzą je i lubują się w nich, ale nie chowają w swoim wnętrzu; wręcz przeciwnie: gotowi są zawsze, w każdej porze dnia i nocy, wyrzucać je z siebie z takim entuzjazmem, w tak nieokiełznanej obfitości i niekiedy tak trafnie, że jak to bywa z dobrze wyuczonymi papugami, nie sposób oprzeć się podejrzeniu, iż rozumieją naprawdę, co mówią. W ich mowie mieści się jakiś szlachetny zapał, co oddala ją bardzo od pospolitego gadulstwa; ale jest ona z reguły zbyt bezładna, by zasługiwać na miano prawdziwej elokwencji. Proszę mi jednak wybaczyć tę dygresję.

Nie zdałoby się na nic dociekać, dlaczego pan Razumow pozostawił ten pamiętnik. Trudno uwierzyć, by pisał go dla ludzkich oczu. Odgrywa tu rolę jakiś tajemniczy popęd ludzkiej natury. Nie mówiąc już o Samuelu Pepysie, który tą drogą otworzył sobie bramy nieśmiertelności, niezliczona ilość ludzi, zbrodniarzy, świętych, filozofów, młodych dziewcząt, mężów stanu i zwykłych głupców, spisywała swoje najskrytsze myśli, bez wątpienia z próżności, ale na pewno też z innych, bardziej nieuchwytnych powodów. To w samych wyrazach musi tkwić jakaś dziwna, kojąca moc, skoro tylu ludzi używa ich do porozumienia z własną duszą. Osobiście, jako człowiek spokojny, przypuszczam, że wszyscy poszukują w gruncie rzeczy pewnej formy lub może tylko pewnej formułki spokoju. Nie ulega wątpliwości, że ludzie wołają o pokój całkiem głośno w dzisiejszych czasach. Ale jaki rodzaj spokoju spodziewał się znaleźć Kiryło Sidorowicz Kazumow w pisaniu swego pamiętnika — tego nie potrafię odgadnąć.

Faktem jest, że go napisał.

Pan Razumow był wysokim, dobrze zbudowanym młodzieńcem o cerze wyjątkowo ciemnej, jak na Rosjanina z centralnych guberni. Niewątpliwie można by go nazwać przystojnym, gdyby nie uderzający brak subtelności rysów. Miało się wrażenie, że tę twarz, wyraziście urobioną z wosku (i nawet dość bliską klasycznej poprawności), przytrzymano tak długo nad ogniem, aż cała wyrazistość linii zatarła się w topniejącym materiale. Ale i tak prezentował się całkiem dobrze. Obejście miał także dobre. W rozmowie łatwo poddawał się sile argumentacji i powadze cudzego zdania. W obecności młodszych od siebie współziomków przybierał postawę nieprzeniknionego słuchacza, z rodzaju tych, którzy zdają się słuchać z pełnym zrozumieniem, a potem — po prostu zmieniają przedmiot rozmowy.

Takie sztuczki, których źródłem bywają intelektualne braki albo niedostateczna pewność własnych prze konań, zjednały panu Razumowowi opinię człowieka głębokiego. Łatwo zrozumieć, że wśród gromady zapalonych gaduło w, którzy mają zwyczaj wyżywania się codziennie w gorących dyskusjach, osobnikowi raczej milczącemu przypisuje się ukrytą siłę. Pomiędzy kolegami Kiryło Sidorowicz Razumow, student trzeciego roku filozofii uniwersytetu petersburskiego, uchodził za silny charakter i w ogóle człowieka godnego zaufania. W kraju, gdzie przekonania bywają przestępstwem karanym śmiercią, a niekiedy nawet losem gorszym od śmierci, znaczyło to, że można mu spokojnie zwierzać zakazane poglądy. Lubiano go też dla uprzejmego obejścia i spokojnej gotowości oddawania kolegom drobnych przysług, nawet kosztem własnej wygody.

O panu Razumowie mawiano, że jest synem popa i że ma opiekuna w osobie wybitnego magnata, pochodzącego podobno z tej samej co on odległej guberni. Ale powierzchowność młodzieńca nie bardzo przemawiała za tak skromnym pochodzeniem. Wydawało się ono mało prawdopodobne, toteż przebąkiwano, że pan Razumow był synem przystojnej córki popa, co oczywiście rzucało inne światło na całą sprawę, wyjaśniając równocześnie protekcję owego wybitnego magnata. Nie dociekano jednak szczegółów ani tłumaczono sobie tego złośliwie. Nikt nie wiedział, kim był ów magnat, i nikt się o to nie troszczył. Razumow otrzymywał skromną, ale zupełnie wystarczającą pensyjkę z rąk jakiegoś podrzędnego adwokata, który zdawał się występować w pewnej mierze jako jego opiekun. Od czasu do czasu bywał Razumow na nieoficjalnym przyjęciu u jakiegoś profesora, ale poza tym nie miał chyba żadnych stosunków towarzyskich w stolicy. Na wykłady uczęszczał regularnie i władze uważały go za wielce obiecującego studenta. W domu pracował jak młody człowiek, któremu zależy na postępach, lecz nie odgradzał się w tym celu surowo od reszty świata. Zawsze był przystępny, a jego życie nie było skryte ani zamknięte.

I

Początek zapisków pana Razumowa wiąże się z zamachem na wybitnego męża stanu, wydarzeniem charakterystycznym dla współczesnej Rosji nie tylko jako sam fakt — ale bardziej jeszcze jako przykład moralnego rozkładu uciemiężonego społeczeństwa, w którego łonie najszlachetniejsze dążenia ludzkie, pragnienie wolności, gorący patriotyzm, umiłowanie sprawiedliwości, zmysł współczucia, a nawet wierność prostaczków wyradzają się w zaciekłą nienawiść i strach — nieodłącznych towarzyszy uciążliwego despotyzmu.

Mam tu na myśli udany zamach na życie pana de P., prezesa głośnej przed paroma laty Komisji Karnej, ministra stanu obdarzonego wyjątkową władzą. Prasa rozpisywała się wtedy szeroko na temat tego chudego fanatyka w mundurze obszytym złotem, o twarzy ze zmiętego pergaminu, wyblakłych oczach w okularach i z Orderem Św. Prokopa, zawieszonym na cienkiej szyi. Przez pewien czas, jak łatwo sobie przypomnieć, nie było miesiąca, by jego podobizny nie pojawiały się w ilustrowanych czasopismach Europy. Służył monarchii, skazując na więzienie wygnanie lub szubienicę zarówno mężczyzn, jak kobiety, młodych i starych, z jednakową niestrudzoną gorliwością.

W swoim mistycznym oddaniu zasadzie autokracji ścigał i niszczył wszystko, co w instytucjach publicznych przejawiało jakiekolwiek pozory swobody. Prześladując brutalnie wzrastające pokolenie, zdawał się dążyć do zniszczenia samej nadziei wolności.

Mówią, że ten potwór nie posiadał na tyle wyobraźni, by zdawać sobie sprawę z nienawiści, jaką wzbudzał. Trudno w to uwierzyć; wszelako jest faktem, że mało dbał o swoje osobiste bezpieczeństwo. W przedmowie do pewnego słynnego „ukazu” oświadczył kiedyś, że „myśl o wolności nie mieściła się nigdy w zamiarach Stwórcy. Z różnorodności ludzkich sądów nie może się zrodzić nic prócz buntu i chaosu, a bunt i chaos w świecie stworzonym do posłuszeństwa i porządku są grzechem. Nie rozum, lecz Władza jest wyrazicielem Boskich zamiarów. Bóg to Autokrata Wszechświata...” Może człowiek, który złożył takie oświadczenie, wierzył święcie, że samo niebo powinno go ochraniać w jego bezwzględnej obronie Autokracji na tym świecie.

Niewątpliwie czujność policji ocaliła go wiele razy, ale rzecz pewna, że kiedy spotkał go los, który mu był sądzony, kompetentne władze nie. były w stanie go ostrzec. Nie wiedziały o żadnym spisku na życie ministra, nie otrzymały ze zwykłych źródeł informacyjnych najmniejszej wzmianki o nim, nie dostrzegły żadnych znaków, żadne podejrzane działania ani niebezpieczne osoby nie zwróciły ich. uwagi.

Pan de P. jechał na stację kolei żelaznej w dwukonnych, odkrytych saniach z lokajem i strangretem na koźle. Śnieg padał przez całą noc i o tej wczesnej godzinie droga, jeszcze nieprzetarta, była dla koni bardzo ciężka. Śnieżyca nie ustawała. Ale widocznie sanie śledzono już przedtem i znano je dobrze. Gdy przed zakrętem zjechały w lewo, lokaj zauważył chłopa, który szedł wolno brzegiem chodnika, z rękoma w kieszeniach baraniego kożucha i z głową po uszy schowaną w kołnierz przed sypiącym śniegiem. Kiedy go mijano, człowiek ten odwrócił się nagle i zamachnął. Natychmiast nastąpił straszny wybuch, którego odgłos stłumiła śnieżna zadymka; oba konie padły rozszarpane, a stangret, krzyknąwszy przeraźliwie, zleciał z kozła, raniony śmiertelnie. Lokaj (który ocalał) nie zdążył zauważyć „twarzy człowieka w baranim kożuchu. Rzuciwszy bombę, człowiek ten uszedł, prawdopodobnie jednak, widząc ludzi wynurzających się z wszystkich stron i biegnących poprzez zadymkę do miejsca wybuchu, uznał za bezpieczniejsze zawrócić razem z nimi.

W mgnieniu oka wokół sań zebrał się podniecony tłum. Minister, nietknięty, skoczył w głęboki śnieg i stał przy jęczącym stangrecie, zwracając się raz po raz do tłumu swoim słabym, bezbarwnym głosem:

— Proszę was, odstąpcie! Na miłość boską, dobrzy ludzie, odstąpcie!

Wtedy to jakiś wysoki młodzieniec, który stał najspokojniej pod bramą o dwa domy dalej, wyszedł na ulicę i zbliżywszy się szybko, rzucił drugą bombę ponad głowami tłumu. Bomba ugodziła ministra w ramię, właśnie kiedy pochylał się nad umierającym stangretem. Potem spadła mu pod nogi i wybuchła ze straszliwą, skoncentrowaną siłą, kładąc go trupem na miejscu, dobijając rannego sługę i w mgnieniu oka roznosząc puste sanie. Tłum z okrzykiem grozy rozprysnął się na wszystkie strony — z wyjątkiem tych, co stali najbliżej ministra i wraz z nim ponieśli śmierć, oraz jednego czy dwu, którzy padli, odbiegłszy o kilka kroków.

Pierwszy wybuch zgromadził tłum jakby czarodziejską mocą, drugi równie szybko opróżnił ulicę na setki jardów w obu kierunkach. Poprzez padający śnieg ludzie patrzyli z daleka na kupkę martwych ciał, leżących jedno na drugim w pobliżu padłych koni. Nikt nie śmiał się zbliżyć, aż przygalopowało kilku kozaków z ulicznego patrolu, którzy, zsiadłszy z koni, zaczęli oglądać zabitych. Pośród leżących na bruku niewinnych ofiar drugiej eksplozji znajdował się trup człowieka w baranim kożuchu; twarz jego zniekształciło nie do poznania, a że w kieszeniach nędznej odzieży nie znaleziono absolutnie niczego, był on jedyną ofiarą, której tożsamość nie została nigdy ustalona.

Tego dnia pan Razumow wstał o zwykłej porze i spędził ranek na uniwersytecie na wykładach oraz pracując przez czas jakiś w bibliotece. W studenckiej jadłodajni, gdzie jadał zazwyczaj obiad o godzinie drugiej, doszły go pierwsze niejasne pogłoski o jakimś rzuceniu bomby. Pogłoski te podawano sobie jednak tylko szeptem, a działo się to w Rosji, gdzie interesowanie się szeptami pewnego gatunku nie zawsze było bezpieczne, zwłaszcza dla studenta. Razumow należał do ludzi, którym w czasach umysłowo i politycznie niespokojnych instynkt każe trzymać się normalnego, praktycznego, powszedniego życia. Zdawał sobie sprawę z. uczuciowego napięcia tych czasów, a nawet był na nie wrażliwy w nie określony bliżej sposób. Ale troszczył się przede wszystkim o swoją pracę, studia i własną przyszłość.

Razumow nie posiadał rodziny ani oficjalnie, ani faktycznie (bo córka popa zmarła już dawno), żadne więc wpływy domowe nie kształtowały jego poglądów ani uczuć. Był w świecie tak samotny, jak człowiek płynący przez głębokie morze. Nazwisko Razumow stanowiło po prostu etykietę samotnej jednostki. Nie miał nigdzie krewnych tego nazwiska. Całą jego przynależność rodzinną określał fakt, że był Rosjaninem. Wszelkie dobro, jakiego spodziewał się od życia, mogło mu być dane lub odjęte tylko dzięki tej przynależności. Wewnętrzna rozterka szarpała jego olbrzymią rodzinę, on zaś instynktownie stronił od zatargów, jak człowiek dobroduszny cofa się przed wzięciem udziału w gwałtownym sporze rodzinnym.

Wracając do domu Razumow rozmyślał o tym, że będąc już dostatecznie przygotowany do egzaminu, mógłby teraz poświęcić się pracy konkursowej. Uśmiechał mu się srebrny medal. Nagroda była ufundowana przez Ministerstwo Oświaty; nazwiska ubiegających się miały być przedstawione samemu ministrowi. Już sam fakt wzięcia udziału w konkursie byłby dobrze widziany w wyższych sferach, a zdobywca nagrody po uzyskaniu dyplomu mógł się spodziewać otrzymania lepszej posady rządowej. Student Razumow w przystępie podniecenia zapomniał o niebezpieczeństwach grożących trwałości samych instytucji, które rozdzielają nagrody i posady. Wspomniawszy jednak kolegę, nagrodzonego medalem w zeszłym roku, Razumow, młodzieniec bez rodziny, otrzeźwiał. Tak się złożyło, że znajdował się w mieszkaniu tego kolegi z kilkoma innymi studentami właśnie w chwili, gdy nadeszło urzędowe zawiadomienie o nagrodzie. Był to cichy i skromny chłopiec.

— Wybaczcie — powiedział z nieśmiałym, przepraszającym uśmiechem i wziął czapkę, — Idę kupić wina, ale przede wszystkim poślę telegram do domu. A to się dopiero starzy ucieszą, mówię wam! Wszystkich sąsiadów na dwadzieścia mil wkoło sproszą na tę uroczystość.

Razumow pomyślał, że jego nigdy nic takiego nie czeka. Jego sukces nie obszedłby nikogo. Nie żywił jednak żalu do swego arystokratycznego protektora, który nie był prowincjonalnym magnatem, jak to ogólnie przypuszczano. Był to w rzeczywistości ni mniej, ni więcej, tylko książę K., niegdyś wybitna postać wielkiego świata, a teraz, gdy czas jego minął, senator i schorowany podagryk, żyjący wciąż jeszcze na wysokiej stopie, ale już w zaciszu domowym. Miał kilkoro dzieci i żonę, nie mniej arystokratyczną i dumną niż on sam.

W ciągu całego życia Razumow raz tylko został dopuszczony do osobistego kontaktu z księciem.

Miało to pozór przypadkowego spotkania w kancelarii małego adwokaciny. Przyszedłszy o umówionej godzinie, zastał tam nie znanego sobie wysokiego pana o arystokratycznym wyglądzie, z jedwabistymi, siwymi faworytami. Mały, łysy, chytry adwokat zawołał z ironiczną serdecznością:

— Wejdź pan, wejdź, panie Razumow! — po czym zwracając się do dostojnego nieznajomego wyjaśnił — oto mój pupil, ekscelencjo. Jeden z najbardziej obiecujących studentów swojego wydziału na uniwersytecie w Petersburgu.

Razumow był mocno zaskoczony spostrzegłszy wyciągniętą ku sobie białą i kształtną dłoń. Zmieszał się bardzo. Gdy ją ujmował (była miękka i bierna), usłyszał protekcjonalny pomruk, w którym rozróżnił tylko słowa: „bardzo dobrze” i „wytrwaj”. Ale najbardziej zdumiał się poczuwszy nagle wyraźny uścisk tej białej kształtnej dłoni na moment przed jej cofnięciem — lekki uścisk, niby tajny znak. Doznał straszliwego wstrząsu. Wydało mu się, że serce skacze mu do gardła. Gdy podniósł oczy, arystokratyczny nieznajomy, odsunąwszy na bok adwokata, otworzył drzwi i już wychodził.

Adwokat przez chwilę grzebał w papierach na biurku.

— Czy pan wie, kto to był? — zapytał nagle. Razumow, którego serce wciąż jeszcze tłukło się w piersiach, zaprzeczył ruchem głowy.

— To książę K. Zastanawiasz się pan pewnie, czego szukał w norze takiego biednego szczura prawniczego jak ja? Hę? Najwięksi panowie miewają swoje sentymentalne zainteresowania, nie inaczej niż zwykli grzesznicy. Ale gdybym był panem, Kiryło Sidorowiczu — ciągnął dalej, zerkając na studenta z ukosa i kładąc szczególny nacisk na patronimium — nie przechwalałbym się zbytnio tym spotkaniem. Byłoby to nieroztropnie z pańskiej strony, Kiryło Sidorowiczu. O tak! Nieroztropnie! Mogłoby to nawet stać się niebezpieczne dla pańskiej przyszłości.

Uszy młodego człowieka paliły jak ogień, w oczach miał mgłą. „Więc to On — powtarzał sobie — to On.”

Odtąd Razumow przyzwyczaił się tym zaimkiem określać w myślach nieznajomego pana o siwych, jedwabistych faworytach. Od tego czasu również, przechodząc przez bardziej eleganckie dzielnice, przyglądał się z zajęciem wspaniałym koniom i pojazdom, powożonym przez stangretów w liberii księcia K. Raz zobaczył księżnę, wysiadającą z karety i wchodzącą do sklepu w towarzystwie dwóch dziewczynek, z których jedna była prawie o głowę wyższa od drugiej. Ich jasne włosy spadały luźno na plecy angielską modą, a oczy śmiały się wesoło; obie miały jednakowe płaszczyki, mufki i futrzane czapeczki, a ich policzki i noski poróżowiały od mrozu. Przeszły przez chodnik tuż przed Razumowem, on zaś poszedł dalej, uśmiechając się z  lekka do siebie. „Jego” córki. Podobne były do „Niego”. Młody człowiek doznał uczucia gorącej życzliwości dla tych dziewczynek, które nigdy nie dowiedzą się o jego istnieniu. Niedługo wyjdą za mąż za jakichś generałów lub kamerjunkrów i z kolei będą mieć własne dzieci, które może usłyszą o nim, jako o sławnym starym profesorze obsypanym odznaczeniami, może tajnym radcy, jednej z chlub Rosji — i na tym koniec!

Ale sławny profesor — to już ktoś! Sława przemieniłaby etykietę Razumow na czcigodne nazwisko. W pragnieniu studenta Razumowa, ażeby się wybić, nie było nic dziwnego. Prawdziwym życiem człowieka jest to, którego udzielają mu w swoich myślach inni ludzie, z szacunku lub szczerej miłości. Wracając do domu w dzień zamachu na pana de P. Razumow postanowił pokusić się na dobre o zdobycie srebrnego medalu.

Ufny w swe powodzenie, wchodził wolno na czwarte piętro po ciemnych schodach domu, gdzie mieszkał. Nazwisko odznaczonego medalem będzie ogłoszone w gazetach w dzień Nowego Roku. I na myśl, że „On" je przeczyta, Razumow aż przystanął na schodach — po czym ruszył dalej, śmiejąc się trochę z własnego wzruszenia. — Nieważne — powiedział sobie. — Za to medal to już solidny początek.

Z takim pracowitym planem w głowie miło było pomyśleć o cieple własnego pokoju. — Popracuję uczciwie ze cztery godziny — powiedział sobie. Ale zaledwie zamknął za sobą drzwi, osłupiał z przerażenia. Pod piecem, czerniejąc na tle białych kafli przeświecających z mroku — stała jakaś obca postać w długiej brązowej bekieszy, przepasanej rzemieniem, w butach z cholewami i w małej karakułowej czapce na głowie. Majaczyła tam jak gdyby w bojowym pogotowiu. Razumow zmieszał się ogromnie. Odzyskał mowę dopiero wtedy gdy przybysz, postąpiwszy ku niemu dwa kroki, spytał spokojnym, poważnym głosem, czy drzwi od sieni są zamknięte.

— Haldin! Wiktor Wiktorowicz... Wy tutaj?! Tak, drzwi od sieni zamknąłem, jak należy. Ależ to niespodzianka!

Wiktor Haldin, jeden z najstarszych wiekiem studentów, nie odznaczał się szczególną pilnością w naukach. Na wykładach prawie się go nie widywało, a u władz miał bardzo złą opinię jako „niespokojny” i „nieprawomyślny”. Był jednak wielkim autorytetem wśród kolegów i miał wpływ na ich sposób myślenia. Razumow nie utrzymywał z nim nigdy bliskich stosunków, choć spotykali się czasem na zebraniach koleżeńskich u innych studentów. Raz nawet dyskutowali ze sobą na tematy zasadnicze, tak drogie krewkiej młodości.

Razumow byłby wolał, żeby Haldin wybrał inną porę do przyjścia na pogawędkę. Czuł się w dobrym nastroju do konkursowej pracy! Ale ponieważ Haldina nie wypadało pozbywać się zbyt lekko, Razumow przybrał gościnny ton, prosił go siadać i poczęstował papierosem.

— Kiryło Sidorowiczu — rzekł Haldin, zdejmując czapkę — nie jesteśmy być może całkiem z tego samego obozu. Wasze pojęcia są bardziej filozoficzne. Jesteście małomówni, ale nie spotkałem nikogo, kto śmiałby wątpić w szlachetność waszych uczuć. Macie silny charakter, a siła idzie w parze z odwagą.

Słowa te pochlebiły Razumowowi i już zaczął mamrotać z zażenowaniem, że bardzo go cieszy to dobre mniemanie Haldina, gdy ten podniósł rękę.

— To właśnie mówiłem sobie — ciągnął dalej Haldin — kiedym się obijał w składzie drzewa nad rzeką. „To mocny charakter, ten młody człowiek — powiedziałem sobie. — On duszy na wiatr nie rzuca.” Wasza powściągliwość zachwycała mnie zawsze, Kiryło Sidorowiczu. Więc starałem się przypomnieć sobie wasz adres. I patrzcie, co za szczęście! Stróż waszego domu rozmawiał właśnie z jakimś woźnicą po drugiej stronie ulicy. Nie spotkałem na schodach nikogo, ani żywej duszy! Kiedy znalazłem się na czwartym piętrze, spostrzegłem gospodynię wychodzącą z waszego pokoju, ale ona mnie nie widziała i przeszła poprzez sień do siebie. Wtedy się tu wśliznąłem i czekam od dwóch godzin, wypatrując was każdej chwili.

Razumow słuchał ze zdumieniem. Nim zdążył otworzyć usta, Haldin dodał bardzo wyraźnie:

— To ja zabiłem dziś rano ministra de P. Razumow zdławił okrzyk przerażenia. Świadomość, że jego aspiracje życiowe legły w gruzach w zetknięciu ze straszną zbrodnią, wyraziła się w osobliwym, na wpół ironicznym wewnętrznym okrzyku: „Przepadł mój srebrny medal!”

Haldin, poczekawszy chwalę, ciągnął dalej:

— Nic nie mówicie, Kiryło Sidorowiczu? Rozumiem wasze milczenie. Oczywiście nie mogę się spodziewać, żebyście wy z tym swoim angielskim chłodem rzucili mi się na szyję. Ale mniejsza o wasze zwyczaje. Macie dość serca, aby nie zamknąć uszu na jęki i złorzeczenia, jakie ten człowiek wywoływał w całym kraju. Było tego dosyć, by odebrać wszelkie rozumne nadzieje. Niszczył z korzeniami najdelikatniejsze pędy. Trzeba go było powstrzymać. To był człowiek niebezpieczny — człowiek przekonań. Dalsze trzy lata jego działalności to byłoby przedłużenie niewoli o lat pięćdziesiąt. A w tym czasie ile dusz straconych. Ile zmarnowanych istnień!

Jego cięty, pewny siebie głos stracił nagle swą dźwięczność i Haldin dodał głucho:

— Tak, bracie, zabiłem go. Ciężka robota!

Razumow opadł na krzesło. Spodziewał się, że gromada policjantów wtargnie tu lada chwila — z pewnością już tysiące ich biegają po mieście, szukając tego człowieka, który chodzi tam i z powrotem po jego pokoju. A Haldin mówił dalej miarowym, spokojnym głosem. Od czasu do czasu wykonywał jakiś ruch ręką — wolno, bez podniecenia.

Opowiedział Razumowowi, że już od roku rozmyślał nad swoim czynem — a spać nie mógł od tygodni. „Pewna osoba” wczoraj wieczorem doniosła mu i „temu drugiemu” — o przejeździe ministra. On i „ów drugi” przygotowali swoje „maszynki” i postanowili nie zmrużyć oka, dopóki „dzieło” nie zostanie dokonane. Ze swymi „maszynkami” krążyli więc po ulicach wśród padającego śniegu, nie zamieniając ani słowa przez noc, długą jak życie. Gdy spotykali patrol policyjny, brali się pod ręce a udawali pijanych chłopów, zataczając się i rozprawiając pijackimi, ochrypłymi głosami. Poza tymi osobliwymi wybuchami milczeli, chodząc bezustannie. Swój plan omówili już poprzednio. O świcie udali się na miejsce, którędy, jak wiedzieli, musiały przejeżdżać sanie. Kiedy je spostrzegli, wymienili mrukliwe pożegnanie i rozeszli się. „Tamten” pozostał na rogu, Haldin zajął stanowisko nieco dalej...

Rzuciwszy swoją „maszynkę”, Haldin począł biec, wkrótce zaś dopędzili go przerażeni ludzie, uciekający z miejsca zamachu po drugim wybuchu. Byli nieprzytomni z przerażenia. Potrącono go parokrotnie. Zwolnił kroku i dał się wyminąć tłumowi, po czym skręcił w lewo w jakąś wąską uliczkę. Był sam..

Zdumiała go łatwość, z jaką udało mu się wymknąć. Robota została wykonana. Zaledwie mógł w to uwierzyć. Musiał walczyć z nieprzepartą prawie ochotą, aby położyć się na bruku i. usnąć. Ale to senne znużenie minęło szybko. Przyśpieszył kroku, kierując się ku ubogiej dzielnicy miasta, żeby odnaleźć Ziemianicza.

Ów Ziemianicz, jak dowiedział się Razumow, był chłopem, któremu się w mieście powiodło. Trudnił się wynajmowaniem sanek i koni. Haldin przerwał opowiadanie i wykrzyknął:

— To mądra głowa! Śmiała dusza! Najlepszy woźnica w Petersburgu. Ach, jaką on ma trójkę... O! To człowiek!

Ziemianicz obiecał, że zawiezie bezpiecznie jedną lub dwie osoby w dowolnej porze na drugą albo trzecią stację kolei wiodącej na południe. Ale nie starczyło czasu, by uprzedzić go poprzedniego wieczora. Zazwyczaj można go było znaleźć w lichym szynku na przedmieściu. Haldin poszedł tam, ale Ziemianicza nie zastał: nie spodziewano go się wcześniej jak wieczorem. Haldin powlókł się dalej pełen niepokoju.

Ujrzał otwartą bramę jakiegoś składu z drzewem i wszedł, by znaleźć osłonę od wiatru, który dął po pustej, szerokiej jezdni ulicznej. Wielkie, zawiane śniegiem sagi porąbanego drzewa wyglądały jak wiejskie chaty. Z początku stróż, który znalazł Haldina przykunietęgo pośród nich, rozmawiał z nim przyjaźnie. Był to suchy staruszek w dwóch podartych, wojskowych płaszczach, włożonych jeden na drugi; jego pomarszczona, drobna twarz, podwiązana brudną, czerwoną chustką, wyglądała komicznie. Nagle zasępił się i ni stąd, ni zowąd zaczął wrzeszczeć:

— Czy nie myślisz zabrać  się stąd nareszcie, wałkoniu jakiś! Znamy się na takich robotnikach fabrycznych! Chłop młody i mocny jak byk! I nawet pijany nie jesteś. Czego tu szukasz? Myślisz, że się ciebie boję? Wynoś się stąd! Źle ci z oczu patrzy.

Haldin zatrzymał się przed siedzącym nieruchomo Razumowem. Jakaś wyniosła śmiałość biła z jego gibkiej postaci o białym czole, nad którym jeżyły się proste jasne włosy.

— Nie podobały mu się moje oczy — rzekł — i oto... jestem tutaj.

Razumow z wysiłkiem zdobył się na spokojny ton.

— Wybaczcie, Wiktorze Wiktorowiczu. My się tak mało znamy... Nie pojmuję, dlaczego wy do mnie...

— Zaufanie — rzekł Haldin.

To słowo zamknęło Razumowowi usta, jak gdyby jakaś ręka na nich spoczęła. W mózgu wrzały mu argumenty.

— I oto... jesteście tutaj — mruknął przez zęby. Tamten nie zauważył gniewnego tonu. Nie podejrzewał go nawet.

— Tak. I nikt nie wie, że tu jestem. Jesteście ostatnią osobą, którą można by podejrzewać, gdyby mnie schwytano. To ważne, rozumiecie sami. Zresztą mówiąc z człowiekiem o wyższej umysłowości, jak wasza, mogę być całkiem szczery. Przyszło mi na myśl, że wy — wy nie macie nikogo z bliskich, żadnych węzłów rodzinnych, że w najgorszym razie, gdyby się to wydało, nikt by na tym nie ucierpiał. Dość już było w Rosji zrujnowanych ognisk domowych. Ale nie wyobrażam sobie, jakim sposobem mogliby się dowiedzieć, że byłem w waszym mieszkaniu. Jeżeli mnie złapią, potrafią milczeć, choćby robili ze mną, co im się tylko spodoba — dodał ponuro.

Zaczął znów chodzić po pokoju, gdy Razumow siedział bez ruchu, przejęty strachem.

— Pomyśleliście, że ja... — wykrztusił niemal dławiąc się z oburzenia.

— Tak, Razumow. Tak, bracie. Kiedyś pomożecie, nam budować. Uważacie mnie za terrorystę, no tak... Za burzyciela tego, co jest. Ale pomyślcie, że prawdziwymi burzycielami są ci, co niszczą ducha postępu i prawdy, a nie mściciele, którzy tylko zabijają ciała prześladowców ludzkiej godności. Tacy ludzie, jak ja, potrzebni są, aby zrobić miejsce dla trzeźwych myślicieli — jak wy. Cóż, każdy z nas poświęcił już swoje życie; a jednak rad bym się ocalił, jeśli się tylko uda. Nie o życie mi chodzi, ale o możność działania. Nie myślę

o życiu bezczynnym. O nie! Nie zrozumcie mnie źle, Razumow. Ludzi mojego pokroju jest niewielu. A przy tym taki przykład, jak dzisiejszy, bardziej jeszcze przeraża gnębicieli, jeśli sprawca zniknie bez śladu. Siedzą w swoich gabinetach i pałacach i drżą ze strachu. Otóż wszystko, czego żądam od was, kolego — to żebyście dopomogli mi zniknąć. Niewielka to rzecz. Pójdziecie po prostu do Ziemianicza, tam gdzie byłem dziś rano, i powiecie mu: „Ten, którego znasz, potrzebuje sanek z dobrymi końmi. O wpół do pierwszej w nocy niech czekają przy siódmej latarni na lewo, licząc od górnego końca Karabielnej. Gdyby nikt nie wsiadł, niech sanki objadą parę ulic i za dziesięć minut wrócą na to samo miejsce.”

Razumow dziwił się sam sobie, dlaczego nie przerwał dotąd tej gadaniny i nie powiedział już dawno temu człowiekowi, żeby sobie poszedł. Byłaż to słabość czy może co innego?

Doszedł do przekonania, że był to zdrowy instynkt. Haldina na pewno widziano. Niepodobna, żeby ktoś z tłumu nie zauważył twarzy i wyglądu człowieka, który rzucił drugą bombę. Haldin był osobą rzucającą się w oczy. Tysiące policjantów już po godzinie musiało posiadać jego rysopis. Niebezpieczeństwo rosło z każdą chwilą. Jeżeli się go wyprawi teraz, żeby się znowu wałęsał po ulicach — to go w końcu schwytają.

W krótkim czasie policja dowie się o nim wszystkiego. Wezmą się do wykrycia spisku. Każdy, kto miał kiedykolwiek do czynienia z Haldinem, znajdzie się w największym niebezpieczeństwie. Jakieś niebaczne słowa, jakieś drobiazgi — same przez się niewinne — będą poczytane za zbrodnię. Razumow przypomniał sobie pewne własne powiedzenia, przemówienia, jakich słuchał, niewinne zebrania, na jakich był obecny. Prawie niepodobieństwem było dla studenta uchylać się od takich rzeczy — koledzy zaczęliby na niego podejrzliwie patrzeć.

Razumow ujrzał się już uwięzionym w twierdzy, nękanym, może nawet bitym. Widział siebie zesłanym na podstawie rządowego ukazu, a swoje życie złamane i odarte z wszelkich nadziei. Widział się — w najlepszym razie — pędzącym nędzną egzystencję pod dozorem policji, w. dalekiej mieścinie prowincjonalnej, bez przyjaciół, którzy by mu pomogli w potrzebie, a może nawet przedsięwzięli kroki dla ulżenia jego losowi — przyjaciół, jakich nie brakło innym. Inni mieli rodziców, braci, krewnych, znajomych, którzy poruszyliby dla nich niebo i ziemię — on nie miał nikogo. Nawet ci urzędnicy, którzy skażą go któregoś dnia rano, zapomną przed zachodem słońca, że w ogóle istniał.

Widział, jak młodość jego mija w nędzy i głodzie, jak opuszczają go siły, a władze umysłowe marnieją. Widział się tułającym po ulicach, złamanym, w lichej odzieży, umierającym bez opieki w jakiejś cuchnącej norze lub na ohydnym łóżku rządowego szpitala.

Wzdrygnął się. Potem zstąpił na niego chłodny, gorzki spokój. Tak, tego człowieka nie wolno wypuścić na ulicę, dopóki nie będzie można pozbyć się go z jaką taką szansą, że zdoła uciec. To najlepsze, co można było zrobić. Oczywiście Razumow czuł, że bezpieczeństwo jego samotnej egzystencji będzie już zawsze zagrożone. Wypadki dzisiejszego wieczora zwrócić się mogą przeciwko niemu każdej chwili, dopóki ten człowiek będzie żyć i dopóki będą trwać obecne instytucje państwowe. Wydały mu się one w tej chwili mądre i niezniszczalne. Tkwiła w nich potęga harmonii i ładu — w przeciwieństwie do straszliwego zamętu, jaki ten człowiek wniósł tutaj. Nienawidził tego człowieka. Rzekł spokojnie:

— Tak, rozumie się, że pójdę. Musicie mi udzielić ścisłych wskazówek, a co do reszty możecie polegać na mnie.

— Ach, cóż za człowiek! Opanowany — zimny jak głaz. Prawdziwy Anglik. Skąd u was taka dusza? Niewielu jest takich. Posłuchaj, bracie! Ludzie mojego pokroju nie zostawiają potomstwa, ale ich dusze nie giną. Niczyja dusza nie ginie. Spełnia swoje posłannictwo — bo inaczej jakąż wartość miałoby zaparcie się siebie, męczeństwo, moc przekonań, wiara, wszystkie duchowe wysiłki? Co stanie się z moją duszą, gdy umrę, a umrzeć muszę niedługo — może bardzo niedługo? Nie zginie także. Zrozumcie mnie, Razumow. To nie był mord. To wojna, wojna. Mój duch wojować będzie dalej w ciele jakiegoś innego Rosjanina, aż wszelki fałsz zostanie wymieciony ze świata. Dzisiejsza cywilizacja jest fałszywa, ale z Rosji wyjdzie nowe objawienie. Ha! Milczycie? Jesteście sceptykiem. Szanuję wasz filozoficzny sceptycyzm, lecz nie tykajcie duszy — tej rosyjskiej duszy, która żyje w nas wszystkich. To nasza przyszłość. Ta dusza ma misję do spełnienia, mówię wam... Gdyby nie to, cóż mogłoby mnie skłonić do dokonania takiej rzeczy — okrutnie — jak rzeźnik... siać śmierć — wśród tych niewinnych ludzi? ja! ja!... Przecież ja nie tknąłbym nawet muchy!

— Nie tak głośno — ostrzegł szorstko Razumow.

Haldin usiadł nagle, położył głowę na splecionych rękach i wybuchnął płaczem. Płakał długo. W pokoju ściemniło się zupełnie. Razumow siedział bez ruchu i słuchał tych łkań z ponurym zdziwieniem. Wreszcie Haldin podniósł głowę, wstał i zaczął mówić cicho, z trudem opanowując głos.

— Tak, tacy ludzie jak ja nie zostawiają potomstwa! — powtórzył. — Ale mam siostrę. Mieszka z moją starą matką; namówiłem je, chwała Bogu, w tym roku, żeby wyjechały za granicę. Niezła dziewczyna ta moja siostra. Ma tak ufne oczy jak chyba żaden człowiek, co stąpał po tej ziemi. Mam nadzieję, że znajdzie dobrego męża. Może będzie miała dzieci — może synów. Spójrzcie na mnie, Razumow. Mój ojciec był urzędnikiem państwowym na prowincji. Miał także kawał ziemi. Prosty sługa Boży... Na swój sposób prawdziwy Rosjanin. Wcielenie posłuszeństwa. Ale ja się w niego nie wdałem. Mówią, że jestem podobny do najstarszego brata mojej matki, oficera. Rozstrzelali go w dwudziestym ósmym roku. Za Mikołaja, wiecie. Czy nie mówiłem, że to jest wojna, wojna... Ale, o Boże sprawiedliwy! Jakaż to ciężka robota!

Razumow siedząc na krześle, z głową opartą na ręku, przemówił jak gdyby z dna otchłani:

— Wierzycie w Boga, Haldin?

— Chwytacie mnie za słowa, które wyrwały się z duszy. Jakaż to różnica? Co powiedział ten Anglik: „Jest w rzeczach boska dusza...” Niech go diabli — już dziś nie pamiętam. Ale powiedział prawdę. Kiedy przyjdzie wasz dzień, myśliciele, nie zapominajcie o tym, co jest boskiego w duszy Rosjanina: to rezygnacja. Szanujcie ją w waszym intelektualnym niepokoju, nie pozwólcie, żeby wasza arogancka mądrość zniweczyła jej posłannictwo dla świata. Mówię do was jak człowiek, który czuje już powróz na szyi. Jak myślicie — kim jestem? Istotą zbuntowaną? Nie. To wy, myśliciele, żyjecie w ciągłym buncie. Ja jestem jednym ze zrezygnowanych. Cóż uczyniłem, kiedy spadła na mnie konieczność tej ciężkiej roboty i zrozumiałem, że to musi być wykonane? Czy szalałem z radości? Czy pyszniłem się moim zamiarem? Czy próbowałem zważyć jego cenę i następstwa? Nie. Byłem zrezygnowany. Powiedziałem sobie: „Niech się dzieje wola Boża."

Rzucił się całym ciałem na łóżko Razumowa i zasłoniwszy oczy grzbietem dłoni, pozostał tak bez ruchu i w zupełnym milczeniu. Nawet nie można było dosłyszeć, czy oddycha. Grobowa cisza panowała w pokoju, aż w ciemności zabrzmiał ponury głos Razumowa:

— Haldin!

— Co? — zapytał natychmiast przybysz, całkiem już niewidoczny na łóżku i wciąż nieruchomy.

— Czy nie czas na mnie?

— Tak, bracie — powiedział Haldin jakby przez sen, leżąc bez ruchu w ciemności — nadszedł czas, by wypróbować los.

Przerwał na chwilę, po czym dał kilka zwięzłych, jasnych wskazówek głosem spokojnym i bezosobowym, jak człowiek w transie. Razumow gotował się do wyjścia bez słowa odpowiedzi. Gdy opuszczał pokój, głos z łóżka powiedział za nim:

— Idź z Bogiem, milcząca duszo. Wyszedłszy na schody, Razumow po cichu zaryglował drzwi i włożył klucz do kieszeni.

II

Słowa i wypadki tego wieczora musiały wyryć się w mózgu pana Razumowa jakby stalowym rylcem, skoro wiele miesięcy później mógł spisać tak szczegółowe i dokładne sprawozdanie.

Opis myśli, jakie opadły go na ulicy, jest jeszcze bardziej drobiazgowy i obszerny. Zdawały się nacierać teraz z większą swobodą, ponieważ jego władz umysłowych nie paraliżowała już obecność Haldina — przerażająca obecność wielkiej zbrodni i ogłuszająca potęga wielkiego fanatyzmu. Przeglądając kartki dziennika pana Razumowa muszę jednak przyznać, że wyrażenie „natarcie myśli" nie daje właściwego obrazu.

Trafniejsze byłoby określenie „zamęt myśli” — wierny odpowiednik jego stanu uczuć. Samych myśli było niewiele: były one — jak myśli większości ludzi — nieliczne i proste, ale nie da się ich tu odtworzyć we wszystkich wykrzyknikach i powtórzeniach, ciągnących się bez końca i zamęczających swym zgiełkiem — bo droga była długa.

Jeśli zachodniemu czytelnikowi myśli te wydadzą się odrażające, niewłaściwe, a nawet nieprzyzwoite, to należy pamiętać, że przede wszystkim może to być wynikiem niedoskonałości mego opowiadania. Co się zaś tyczy reszty, to przypomnę tu jedynie, że nie działo się to w Europie Zachodniej.

Możliwe, że narody kształtowały swoje rządy, ale i rządy odpłacały im tą samą monetą. Jest nie do pomyślenia, by młody Anglik znalazł się w położeniu Razumowa. A skoro tak jest, daremna to rzecz wyobrażać sobie, co by myślał w podobnej sytuacji. Jedynie trafnym wydaje się przypuszczenie, iż nie myślałby tak, jak myślał pan Razumow w tej przełomowej chwili. Anglikowi brakłoby odziedziczonej i osobistej świadomości środków, jakimi historyczna autokracja zwalcza idee, strzeże swej władzy i broni swego istnienia. Niezwykłym wysiłkiem wyobraźni mógłby przedstawić sobie, że wtrącą go samowolnie do więzienia, ale chyba tylko w malignie (choć i to nie jest pewne) wpadłby na pomysł, że mogłaby go spotkać chłosta, jako normalny środek śledztwa czy kary.

Jest to tylko gruby d. wyraźny przykład odmiennych warunków myślenia na Zachodzie. Nie wiem, czy właśnie o takim niebezpieczeństwie myślał wówczas pan Razumow, choć bez wątpienia odegrało ono podświadomie rolę w ogólnej grozie i przerażeniu tej przełomowej chwili. Jak już była mowa, Razumow zdawał sobie sprawę z subtelniej szych sposobów, jakimi despotyczny rząd może unicestwić jednostkę. Proste wydalenie z uniwersytetu (najłagodniejsza forma kary, jaka go mogła spotkać) z zakazem kontynuowania gdziekolwiek studiów — wystarczyło, aby zniszczyć całą przyszłość młodzieńca, który jedynie własnymi zdolnościami mógł sobie wywalczyć miejsce w świecie. Był Rosjaninem, a zatem uwikłanie się w taką sprawę oznaczało dlań zepchnięcie w najgłębsze doły społeczne, między nędzarzy pozbawionych nadziei — nocne ptactwo stolicy.

Aby zrozumieć bieg myśli Razumowa, trzeba uwzględnić osobliwy układ jego stosunków rodzinnych, a raczej ich całkowity brak. O tym także pamiętał. Przecież ten przeklęty Haldin przypomniał mu to niedawno w sposób szczególnie okrutny. „Więc dlatego że nie mam rodziny, można mi zabrać i resztę?" — pomyślał.

Zdobył się na nowy wysiłek, żeby iść dalej. Ulicą na czarnym tle nocy mknęły sanki jak widma, dzwoniąc wśród roztrzepotanej bieli. „To przecież jest zbrodnia — mówił do siebie. — Mord pozostaje mordem. Chociaż, rzecz jasna, pewien rodzaj liberalnych instytucji...”

Chwyciły go okropne mdłości. „Muszę być mężny” — napominał siebie w duchu. Wszystkie siły opuściły go nagle, jak gdyby wydarte obcą ręką. Zebrał się jednak w sobie potężnym wysiłkiem woli — z obawy, że zemdleje, i policja znajdzie go z kluczem od mieszkania w kieszeni. Zastaliby tam Haldina i wtedy zaiste byłby zgubiony.

Rzecz dziwna — wydaje się, że właśnie ta obawa dodawała mu sił, by wytrwać do końca. Przechodniów spotykał mało. Z rzadka któryś z nich zjawiał się nagle przed nim czarnym cieniem wśród śnieżnej zadymki — a potem znikał natychmiast bez odgłosu kroków.

Znalazł się w dzielnicy najuboższej. Tu zauważył jakąś staruszkę pookręcaną wystrzępionymi chustami. W świetle latarni wyglądała na żebraczkę wracającą po obchodzie. Szła sobie wolno poprzez śnieżycę, jak gdyby nie miała się dokąd śpieszyć, piastując pod pachą, niby skarb bezcenny, okrągły bochenek czarnego chleba. Razumow odwrócił oczy, pozazdrościł jej spokoju ducha i pewności jej losu.

Dla czytających opowieść pana Razumowa jest rzeczą istotnie zdumiewającą, jak zdołał wytrwać w tym marszu ulicami, ciągnącymi się w nieskończoność, po chodnikach, na których stopniowo narastały zaspy śniegu. Popychała go myśl o Haldinie zamkniętym w jego pokoju i rozpaczliwe pragnienie pozbycia się go stamtąd. Żadna wyrozumowana decyzja nie wpływała na ten wysiłek. Toteż gdy dowlókł się do owego nędznego szynczku i usłyszał, że woźnicy Ziemianicza nie ma, wytrzeszczył tylko tępo oczy.

Posługacz, rozczochrany młokos w juchtowych butach i różowej koszuli, odsłonił blade dziąsła w głupkowatym uśmiechu i wyjaśnił krzykliwie, że Ziemianicz zalał się już wcześnie po południu, po czym z butelką pod każdą pachą poszedł dalej się wzmacniać — jak przypuszczał, do swoich koni.

Właściciel tej nędznej nory —  kościsty, niski mężczyzna w brudnym, sukiennym kaftanie, spadającym aż do pięt, stał obok z rękami za pasem i potwierdzająco skinął głową.

Wyziewy trunków i zjełczałego tłuszczu zadławiły Razumowa w gardle. Grzmotnął w stół pięścią i wrzasnął dziko:

— Łżesz!

Tępe, niemyte twarze zwróciły się w jego stronę. Jakiś obdartus o łagodnym spojrzeniu, pijący herbatę przy najbliższym stoliku, przesiadł się dalej. Rozległ się szmer zdziwienia, podszyty niepokojem. Dał się też słyszeć śmiech i drwiąco-uspokajający wykrzyknik: „No, no!" Posługacz obejrzał się dokoła i oznajmił zebranym:

— Ten pan nie chce wierzyć, że Ziemianicz się upił.

Z najdalszego kąta jakiś wstrętny, kudłaty, niewyraźny typ, z twarzą czarną jak morda niedźwiedzia, zamruczał gniewnie ochrypłym głosem:

— Przeklęty woźnica złodziei. Po diabła nam jego klienci. My tu wszyscy jesteśmy uczciwi ludzie.

Zagryzając wargi do krwi, by nie wybuchnąć przekleństwami, Razumow poszedł za właścicielem spelunki, który, szepnąwszy: — Pójdźcie za mną, ojczulku — zaprowadził go do malutkiej nory za drewnianą ladą, Skąd dochodził plusk wody. Przemokłe i drżące stworzenie — rodzaj bezpłciowego stracha na wróble — myło tam szklanki, pochylając się nad drewnianym szaflikiem, przy świetle łojowego ogarka.

— Tak, tak, ojczulku — powiedział płaczliwie człowiek w długim kaftanie. Miał pożółkłą, chytrą, niewielką twarz i rzadką siwiejącą brodę. Usiłując zapalić blaszaną latarkę, przyciskał ją do piersi i gadał bez przerwy.

— Pokażę szanownemu panu Ziemianicza na dowód, że się tu łgarstw nie opowiada. Pokażę tego pijaczynę. Zdaje się, że kobieta mu wczoraj w nocy uciekła. Istna jędza! A chuda. Tfu! — Splunął. — Zawsze uciekały od tego diabelskiego woźnicy, a on, mimo że już po sześćdziesiątce, nie mógł się z tym nigdy pogodzić. Ale każdy martwi się na swój sposób, a Ziemianicz był głupcem od urodzenia. I zaraz do butelki. „A kto by tu w naszym kraju bez butelki wytrzymał" — powiada. Ot, prawdziwy rosyjski człowiek — prosiak, i tyle... Proszę za mną, jeżeli łaska.

Razumow przeszedł jakiś dziedziniec pełen śniegu, otoczony wysokimi murami o niezliczonej ilości okien. Tu i ówdzie mętne, żółte światełko oświetlało ten czworobok ciemności. Dom był olbrzymią ruderą i ulem ludzkiego robactwa, monumentem nędzy wznoszącym się nad krawędzią głodu i rozpaczy.

W rogu podwórza grunt opadał raptownie i Razumow, idąc za światłem latarni, wszedł przez małe drzwiczki do podłużnej, jaskiniowej nory, jakby zaniedbanej podziemnej stajni. W głębi trzy kudłate koniki, uwiązane do żelaznych pierścieni, stały nieruchomo ze zwieszonymi łbami, znacząc się niewyraźnie w mętnym świetle latarni. Musiała to być owa sławna trójka, w której Haldin pokładał nadzieję swojej ucieczki. Razumow rozejrzał się ze strachem w mrocznym wnętrzu. Przewodnik jego grzebał nogą w słomie.

— Otóż i on. Ach, gołąbeczek! Prawdziwy rosyjski człowiek! „Pal diabli smutki! — powiada. — Precz mi z tą paskudną szklanicą, a dawaj pełną flachę!" Ha, ha, ha! Taki to chłop.

Podniósł latarnię i oświetlił postać człowieka leżącego twarzą w dół, w ubraniu jak do wyjścia. Głowa jego tonęła w spiczastym sukiennym kapturze. Z drugiej strony sterczały spod kupy słomy nogi w olbrzymich ciężkich butach.

— Zawsze gotów do jazdy — zauważył właściciel szynku. — Prawdziwy rosyjski woźnica. Święty czy diabeł, dzień czy noc — to wszystko jedno dla Ziemianicza, kiedy serce ma wolne od troski. „Nie pytam, kto jesteś, tylko dokąd chcesz jechać" — powiada. Zawiózłby samego diabła do piekła i wrócił poświstując na konie. Niejeden z jego pasażerów pobrzękuje dziś kajdanami w nerczyńskich kopalniach.

Razumow wzdrygnął się.

— Huknijcie przecież na niego, obudźcie go! — bąknął.

Szynkarz postawił latarnię, cofnął się o krok i wymierzył śpiącemu kopniaka. Ten otrząsnął się, ale nie zmienił pozycji. Za trzecim kopnięciem jęknął, lecz nie ruszał się nadal.

Szynkarz odstąpił i westchnął głęboko.

— Sam pan widzi, jak jest. Zrobiliśmy dla pana wszystko, co było można.

Podniósł z ziemi latarnię. Dziwaczne, czarne cienie zatańczyły w kręgu światła. Straszna wściekłość, ślepa furia samozachowawczego instynktu pochwyciła Razumowa.

— A, podłe bydlę! — zawył nieludzkim głosem, aż latarnia drgnęła i podskoczyła. — Ja cię obudzę! Dajcie mi... dajcie mi...

Rozejrzał się dziko dokoła, porwał stajenne widły i przypadłszy do bezwładnego ciała, począł walić w nie, rzucając nieartykułowane krzyki. Po pewnym czasie przestał krzyczeć i grad ciosów padał w ciszę i piwniczny mrok stajni. Razumow obrabiał Ziemianicza z nienasyconą furią, całymi seriami rozgłośnych razów. Poza gwałtownymi ruchami Razumowa wszystko trwało w bezruchu — zarówno bity człowiek, jak latarniane cienie na ścianach. I słychać było tylko odgłos uderzeń. Dziwna to była scena.

Nagle rozległ się głośny trzask. Drążek wideł pękł i złamana część poleciała daleko w ciemność poza krąg światła. W tej samej chwili Ziemianicz usiadł. Na ten widok Razumow znieruchomiał, tak samo jak człowiek z latarnią — tylko płuca jego chwytały z trudem powietrze, jak gdyby groziło im pęknięcie.

Jakieś tępe poczucie bólu musiało przeniknąć poprzez kojącą noc pijaństwa, która otulała tę „jasną rosyjską duszę", wychwalaną z takim zapałem przez Haldina. Było jednak oczywiste, że Ziemianicz nic nie widzi. Białka jego oczu zabłysły w świetle latarni raz i drugi — po czym błysk ich zgasł. Przez chwilę Ziemianicz siedział w słomie z zamkniętymi oczyma i jak gdyby mozolnie nad czymś medytował, wreszcie z wolna osunął się na bok, nie wydając żadnego głosu. Tylko słoma zachrzęściła lekko. Razumow wpatrywał się w niego dziko, walcząc o oddech. Po chwili usłyszał ciche chrapanie.

Cisnął złamaną część drążka, która mu została w ręku, i wyszedł śpiesznie wielkimi krokami, nie obejrzawszy się ani razu.

Kroczył ulicą całkiem na oślep, tak, że po przejściu jakich pięćdziesięciu metrów wszedł w zaspę i zatrzymał się dopiero w chwili, gdy śnieg sięgał mu po kolana.

Wtedy oprzytomniał. Rozejrzał się i spostrzegł, że zmylił drogę. Zawrócił więc, ale już wolniejszym krokiem. Mijając dom, z którego wyszedł, pogroził pięścią temu ponuremu schronowi nędzy i występku, rysującemu się złowieszczą masą na tle białego śniegu. Dom zdawał się tonąć w zadumie. Razumow ze zniechęceniem opuścił rękę.

Zdumiewało go zapamiętanie, z jakim ten Ziemianicz poddawał się rozpaczy i pocieszeniu. Otóż to był lud. Prawdziwy rosyjski człowiek! Razumow był rad, że zbił to bydlę, tę „jasną duszę", tamtego. Tacy to oni byli — zarówno lud, jak entuzjasta.

Pomiędzy nimi był zgubiony. Między pijaństwem chłopa, niezdolnego do czynu, a marzycielskim upojeniem idealisty, niezdolnego ocenić istoty rzeczy i prawdziwego charakteru ludzi. Był to rodzaj straszliwej dziecinady. Ale nad dziećmi jest władza. „Ach, bata, bata! Twardej ręki!” — myślał Razumow i łaknął władzy, by zadawać ból i niszczyć.

Rad był, że wygrzmocił to bydlę. Fizyczny wysiłek pozostawił mu uczucie miłego ciepła. Podniecenie psychiczne uspokoiło się również, jak gdyby cała gorączka wyładowała się w zewnętrznym akcie gwałtu. Do świadomości straszliwego niebezpieczeństwa dołączyło się teraz poczucie spokojnej, nieugaszonej nienawiści.

Szedł coraz wolniej. Zważywszy, jaki to gość oczekiwał go w domu, nie można się dziwić, że ociągał się z powrotem. Zdawało się, iż gości u siebie zarazę, która może go nie uśmierci, ale odbierze wszystko, dla czego warto żyć — nieuchwytną zarazę, co przemieni ziemię w piekło.

Cóż on tam robi teraz? Pewnie leży na łóżku jak trup, zasłaniając oczy odwróconymi dłońmi! Razumow ujrzał z chorobliwą wyrazistością Haldina na swoim łóżku, z głową wtłoczoną w białą poduszkę, z nogami w długich butach zwróconych noskami ku górze. I pełen wstrętu pomyślał: „Zabiję go, jak wrócę.” Ale wiedział bardzo dobrze, że to by się na nic nie zdało. Trup uwieszony u szyi będzie dlań prawie taką samą zgubą jak człowiek żywy. Tu tylko zupełne unicestwienie mogło uratować sytuację. A to było niemożliwe. Więc cóż? Popełnić samobójstwo, żeby uchronić się przed tym nieszczęściem?

Rozpacz Razumowa była zbyt mocno zaprawiona nienawiścią, ażeby mógł obrać takie rozwiązanie.

A jednak rozpacz — prawdziwa rozpacz —ogarniała go na myśl, że będzie zmuszony przebywać z Haldinem przez długie dni w śmiertelnym lęku za lada odgłosem. A może Haldin zabierze się ze swą przeklętą rezygnacją gdzie indziej, skoro się dowie, że „jasna dusza” Ziemianicza uległa pijackiemu zamroczeniu. Niestety, wydawało się to mało prawdopodobne.

„Zgniatają mnie jak robaka — i nawet nie mogę uciec” — pomyślał Razumow. Inni mieli jakiś kąt na świecie, jakiś domek na prowincji, dokąd mogli unieść swoje troski. Jakieś oparcie. On nie miał nic. Nie miał nawet moralnego oparcia — oparcia przyjaźni. Do kogóż mógł się zwrócić w całym tym ogromnym kraju z taką historią?

Razumow tupnął nogą i pod miękką pościelą śniegu poczuł twardą ziemię rosyjską, martwą, zimną, nieporuszoną, niby ponura i tragiczna matka z zasłoniętą twarzą — ziemię ojczystą, ziemię własną — bez domowego ogniska, bez jednego serca!

Podniósł oczy w górę i stanął olśniony. Śnieg przestał padać i teraz, jakby cudem, zobaczył nad głową czyste, czarne  niebo północnej zimy, ozdobione bogato ogniem gwiazd. Był to baldachim godny wyiskrzonej czystości śniegów.

Razumow doznał niemal fizycznego wrażenia nieskończonej przestrzeni i niezliczonych milionów.

Wyczuł to z wrażliwością Rosjanina zrodzonego do dziedzictwa przestrzeni i liczb. Pod wspaniałym bezmiarem nieba śnieg pokrywał bezkresne lasy, zamarznięte rzeki i równiny tego olbrzymiego kraju, zacierając kopce graniczne i wzniesienia gruntu, wygładzając wszystko swą jednostajną bielą — na kształt ogromnej pustej karty, co czeka na wpisanie jakiejś niepojętej historii. Pokrywał ten bierny kraj wraz z jego niezliczonymi Ziemianiczami i z garstką agitatorów w rodzaju Haldina— mordujących bez sensu.

Był to rodzaj świętego bezwładu. Razumow poczuł dla niego szacunek. Jakiś głos zdawał się wołać w nim: „Nie tykaj go.” Ten bezwład zapewniał trwałość i bezpieczeństwo w czasie nieustannej pracy spełniającego się przeznaczenia, które działa nie przez rewolucje z ich namiętną lekkomyślnością poczynań i zmiennością pobudek — lecz poprzez pokój. Wymagało ono nie skłóconych dążeń ludu, lecz woli — silnej i jedynej; nie bełkotu rozlicznych głosów, lecz człowieka — silnego i jednego!

Razumow stanął u progu nawrócenia. Był olśniony jego nadejściem i nieodpartą logiką. Albowiem tok myśli nigdy nie bywa fałszywy. Fałsz tkwi głęboko w koniecznościach życia, w tajnych trwogach i w nieokreślonych ambicjach, w tajemnej ufności ożenionej z krytym niedowierzaniem sobie, w umiłowaniu nadziei i w strachu przed niewiadomym jutrem.

W Rosji, ojczyźnie widmowych idei i odcieleśnionych dążeń, wiele dzielnych umysłów odwróciło się w końcu od nieustannych, lecz jałowych sporów, ku jedynej historycznej rzeczywistości tego kraju. Zwróciły się do autokracji po spokój swego patriotycznego sumienia — jak znużony niedowiarek tknięty łaską wraca do wiary ojców po błogosławieństwo duchowego spoczynku. I Razumow — jak inni Rosjanie przed nim — poczuł w swojej wewnętrznej rozterce dotknięcie łaski na czole.

„Haldin to rozbicie — myślał ruszywszy w dalszą drogę. — Czymże on jest ze swoim oburzeniem, ze swą gadaniną o niewoli, o sprawiedliwości Bożej? To wszystko prowadzi do rozbicia. Lepiej, aby cierpiały tysiące, niż aby cały naród miał się stać rozczłonkowaną masą, bezradną jak pył na wietrze. Ciemnota jest lepsza od blasku pochodni podpalaczy. Ziarno kiełkuje w nocy. Z czarnej roli wystrzela zdrowa roślina. Natomiast wybuchy wulkanu są jałowe i niszczą płodny grunt. I z jakiej racji ja, który kocham ojczyznę i oprócz niej nie posiadam niczego, co mógłbym kochać ani w co mógłbym uwierzyć — miałbym dopuścić, aby ten krwawy fanatyk zniszczył moją przyszłość, a może i użyteczność dla kraju?"

Łaska nawiedziła Razumowa. Wierzył teraz w człowieka, który przyjdzie w przeznaczonej godzinie.

Cóż to jest tron? Kilka kawałków drewna, obitych aksamitem. Ale tron jest również siedliskiem władzy. Forma rządu to kształt narzędzia — instrument władzy. A dwadzieścia tysięcy pęcherzy, wzdętych najszlachetniejszymi uczuciami, zabiera tylko niepotrzebnie miejsce w przestrzeni, obijając się o siebie w powietrzu, bezsilnie, bezwolnie i bez możności dania z siebie czegokolwiek.

Szedł tak dalej, nie zważając, którędy idzie, rozprawiając ze sobą niezwykle łatwo i wymownie. Zazwyczaj słowa przychodziły mu nieprędko, po sumiennym i starannym poszukiwaniu. Teraz jakaś siła wyższa natchnęła go potokiem świetnych argumentów — tak jak niektórzy nawróceni grzesznicy stają się nieodparcie wymowni.

Ogarnęło go surowe rozradowanie.

„Czymże są — myślał — posępne i mętne rojenia tego człowieka w porównaniu z trzeźwą  oceną mojego umysłu? Alboż nie jest to moja ojczyzna? Czyż nie mam czterdziestu milionów braci?” — pytał siebie, bezapelacyjnie zwycięski w milczącej głębi serca. I to straszliwe lanie, jakie sprawił Ziemianiczowi leżącemu bez ducha, wydało mu się widomym znakiem ścisłego zjednoczenia, surową koniecznością bratniej miłości. — „Nie! Jeśli mam cierpieć, niechże przynajmniej cierpię za moje przekonania, a nie za zbrodnię, którą mój rozum — moja chłodna, wysoka inteligencja odrzuca.”

Na chwilę przestał myśleć. Cisza była w nim całkowita. Ale zarazem ogarnął go podejrzany niepokój, jakiego doznajemy nieraz, wchodząc w nie oświetlone nie znane miejsce — irracjonalne przeczucie, że coś skoczy na nas w ciemności, absurdalny strach przed niewidzialnym.

Oczywiście nie był wcale zmurszałym reakcjonistą. Nie wszystko przedstawiało się najlepiej. Despotyczna biurokracja... nadużycia... zepsucie... i tak dalej. Potrzeba było zdolnych ludzi. Światłych umysłów. Oddanych serc. Ale władzę absolutną należy zachować — narzędzie gotowe dla odpowiedniego człowieka — wielkiego autokraty przyszłości. Razumow wierzył w niego. Logika dziejów czyniła go niezbędnym. Stan ludu wołał o niego. „Cóż innego — zapytywał siebie z ogniem — mogłoby pchnąć całą tę masę w jednym kierunku? Nic innego. Nic, prócz woli jednostki.”

Był przekonany, że oto poświęca swe osobiste, liberalne tęsknoty, że odrzuca ponętny błąd dla surowej rosyjskiej prawdy. „Na tym polega patriotyzm — zauważył w duchu i dodał: Nie można stawać wpół drogi.” I dorzucił jeszcze: „Nie jestem tchórzem.”

I znów martwa cisza zapanowała w sercu Razumowa. Szedł ze zwieszoną głową, nie ustępując z drogi nikomu.

Szedł bez pośpiechu, a nawracające myśli przemawiały w nim wolno i uroczyście.

„Czym jest Haldin? Czymże ja jestem? Tylko dwoma ziarnkami piasku. Ale największa góra składa się z takich nic nie znaczących ziarenek. Śmierć jednego człowieka czy też wielu ludzi — to rzecz nieważna. Zarazę musi się jednak zwalczać. Czy pragnę jego śmierci? Nie. Ocaliłbym go, gdybym mógł. Ale tego nikt nie dokaże: to uschnięta gałąź, skazana na odcięcie. Jeśli mam zginąć przez niego, niechże przynajmniej nie ginę razem z nim, związany wbrew woli z tym ponurym szaleństwem, które nie rozumie niczego, ani w ludziach, ani w rzeczach. Po cóż miałbym zostawić po sobie fałszywą pamięć?"

Przemknęło mu przez myśl, że nie ma na świecie nikogo, kto by dbał o to, jaką pamięć po sobie zostawi. I natychmiast wykrzyknął w duchu: „Zginąć marnie dla fałszu!... Co za nędzny los."

Znajdował się teraz w bardziej ożywionej dzielnicy miasta. Nie zauważył wcale zderzenia się dwu sanek tuż przy zakręcie ulicy. Jeden z woźniców wrzasnął płaczliwie na drugiego:

— Ach, ty podłe bydlę!

Ten ochrypły wrzask wpadający prosto w ucho Razumowa zmącił bieg jego myśli. Wstrząsnął niecierpliwie głową i szedł dalej patrząc prosto przed siebie. Nagle na śniegu zobaczył Haldina, leżącego na wznak i zagradzającego mu drogę. Leżał tam konkretny, wyraźny, rzeczywisty, z odwróconymi dłońmi na oczach, w brązowej obcisłej bekieszy i butach z cholewami. Ułożył się trochę z boku, nie na samym przejściu, jakby z rozmysłem wybrał sobie to miejsce. Śnieg dokoła jego osoby nie był zdeptany.

Przywidzenie wydało się tak realne, że Razumow natychmiast sięgnął do kieszeni, by się upewnić, czy ma klucz od swego pokoju. Powstrzymał jednak ten odruch z pogardliwym skrzywieniem ust. Zrozumiał. Myślał z takim natężeniem o postaci, którą pozostawił był na swym łóżku, że myśl musiała w końcu wywołać to niezwykłe złudzenie wzrokowe. Razumow ocenił całe zjawisko spokojnie. Z surową twarzą, nie zatrzymując się i patrząc w dal poza widziadło, przeszedł po nim, doznawszy jedynie lekkiego ściśnienia w piersiach. Następnie obejrzał się, lecz dostrzegł tylko świeże ślady swoich stóp na miejscu, gdzie spoczywała pierś widma.

Razumow szedł dalej i dopiero po chwili szepnął do siebie ze zdumieniem:

—Zupełnie jak żywy! Zdawał się oddychać! I właśnie na mojej drodze? Naprawdę niezwykłe przeżycie.

Uszedł jeszcze kilka kroków i mruknął przez zaciśnięte zęby:

— Wydam go.

Potem przez jakieś dwadzieścia jardów lub więcej szedł w zupełnej pustce. Otulił się szczelniej płaszczem i nacisnął czapkę na oczy.

„Zdradzić. Wielkie słowo. Cóż to jest zdrada? Mówi się, że człowiek zdradza swój kraj, swych przyjaciół, swą kochankę. Przede wszystkim musi istnieć jakaś więź moralna. Człowiek może zdradzić tylko swoje sumienie. A gdzie tu wchodzi w grę moje sumienie? Jakie węzły wspólnych wierzeń czy wspólnych przekonań zmuszają mnie, abym się dał wciągać w przepaść temu fanatycznemu idiocie? Wprost przeciwnie — obowiązek prawdziwej odwagi popycha mnie w inną stronę."

Razumow rozejrzał się dokoła spod nasuniętej czapki.

„Czy można mi coś zarzucić nawet w świetle przesądów świata? Czym żądał od Haldina wynurzeń? Nie! Czy bodaj jednym słowem, spojrzeniem lub ruchem dałem mu do zrozumienia, że przyjmuję jego zaufanie? Nie! Prawda, że zgodziłem się iść do Ziemianicza. No i poszedłem. I złamałem na nim kij — na tym bydlaku.”

Coś jakby odwróciło się w jego głowie, wydobywając na wierzch szczególnie twarde i jasne cechy jego umysłu.

„W każdym razie będzie lepiej — pomyślał w całkiem odmiennym tonie — jeśli tę sprawę zachowam wyłącznie dla siebie."

Minął przecznicę, która wiodła do jego mieszkania, i znalazł się na szerokiej, wytwornej ulicy. Niektóre sklepy i wszystkie restauracje były jeszcze otwarte. Chodniki jaśniały od świateł, po nich zaś spacerowali bez pośpiechu mężczyźni w kosztownych futrach, niektórzy w towarzystwie eleganckich kobiet. Kazumow spoglądał na nich z pogardą człowieka surowej wiary dla płochego tłumu. I to był świat: ci oficerowie, dygnitarze, urzędnicy, eleganci, członkowie Yacht Clubu. To, co się stało dziś rano, uderzało w nich wszystkich. Co by też rzekli, gdyby wiedzieli, co przechodzący obok nich student w pelerynie zamierza uczynić?

„Żaden z nich nie jest zdolny czuć ani myśleć tak głęboko jak ja. Ilu spośród nich potrafiłoby się poddać nakazowi sumienia?”

Kazumow nie śpieszył się z opuszczeniem jasno oświetlonej ulicy. Był już zdecydowany. Prawdę mówiąc, trudno by to nazwać decyzją. Po prostu odkrył, co zamierzał uczynić od początku. A jednak odczuwał potrzebę, by jeszcze ktoś inny to zatwierdził.

Powiedział sobie niemal w udręce:

„Pragnę być zrozumiany.” To ogólnoludzkie pragnienie — w całej swej głębi i melancholii — natarło z wielką siłą na Razumowa, który wśród osiemdziesięciu milionów rodaków nie miał jednego serca, przed którym mógłby się wywnętrzyć.

O adwokacie nie było co i myśleć. Zbyt lekceważył tego podrzędnego krętacza. A nie można przecież otworzyć sumienia przed policjantem na rogu. Niepilno mu też było iść do komisarza cyrkułu, do którego należał. Widywał czasem na ulicy tego osobnika o pospolitym wyglądzie, w podniszczonym mundurze i z dymiącym papierosem przyklejonym do dolnej wargi. „Najprawdopodobniej przymknąłby mnie z miejsca. A w każdym razie wpadłby w popłoch i narobił piekielnego hałasu” — pomyślał Kazumow rzeczowo.

Akt sumienia musi być dokonany z zachowaniem godności.

Razumow łaknął rozpaczliwie czyjejś rady, moralnej podpory. Któż zna prawdziwą samotność — nie słowo konwencjonalne, ale jej nagą grozę? Nawet do osamotnionych samotność przychodzi w masce. Najnędzniejszy wyrzutek tuli w pamięci jakieś wspomnienie lub jakąś ułudę. Czasem nieszczęsny zbieg okoliczności może na chwilę uchylić zasłony. Na chwilę tylko. Żadna ludzka istota nie mogłaby znieść na stałe moralnego osamotnienia. Musiałaby oszaleć.

Razumow spojrzał za zasłonę. Chcąc uciec od tego widoku, ważył przez dobrą chwilę szalony zamiar, by pobiec do mieszkania i paść na kolana przed łóżkiem, gdzie spoczywała ciemna postać: wyznać wszystko w namiętnych słowach, które wstrząsnęłyby całą istotą tego człowieka; skończyłaby się łzami i uściskami, nieprawdopodobnym zespoleniem dusz — jakiego świat nigdy dotąd nie widział. To było wzniosłe!

Drżał już i płakał wewnętrznie. Ale jednocześnie zdawał sobie sprawę, że dla oczu przechodniów, którzy przypadkowo na niego spoglądali, jest tylko cichym, zażywającym spaceru studentem w pelerynie. Spostrzegł również rzucone z ukosa błyszczące spojrzenie ładnej kobiety o subtelnej głowie — strojna w opadające do stóp futro ze skór dzikich zwierząt, wyglądała jak wiotka i śliczna dzikuska — spojrzenie, które z drwiącą tkliwością objęło przez moment głęboką zadumę przystojnego studenta.

Nagle Razumow stanął. Mignęły przed nim siwe bokobrody jakiegoś przechodnia i choć znikły w jednej chwili, widok ten przywołał w jego pamięci dokładny obraz księcia K., człowieka, który raz uścisnął mu dłoń, jak nikt inny — lekkim, przeciągłym uściskiem, niby tajemny znak, niby półmimowolna pieszczota.

I Razumow zaczął dziwić się samemu sobie. Czemu nie pomyślał o nim przedtem!

„Senator, dygnitarz, wybitna osobistość: oto właściwy człowiek. On!"

Dziwne rozczulenie ogarnęło Razumowa — aż z lekka zadrżały pod nim kolana. Ale powściągnął je ze świeżo zrodzoną surowością. Wszelkie roztkliwianie się było zgubne i głupie. Należało się pośpieszyć. Skoczył do sanek i krzyknął na woźnicę:

— Do pałacu księcia K. Jazda! A żywo! Wystraszony muzyk, zarośnięty po same białka oczu,

odpowiedział służalczo:

— Słucham waszej wielmożności!

Razumow miał szczęście, że książę K. nie należał do ludzi tchórzliwych. W dniu zabójstwa pana de P. panika i przygnębienie panowały w wysokich sferach urzędowych.

Książę K. siedział w swym gabinecie samotny i przygnębiony, gdy wystraszona służba oznajmiła mu, że jakiś tajemniczy młodzieniec wtargnął do hallu i nie wyjawiwszy swego nazwiska ani rodzaju sprawy domaga się stanowczo osobistego widzenia z jego ekscelencją. Zamiast zamknąć się na klucz i zatelefonować po policję — jakby to uczyniło owego wieczora dziewięciu spośród dziesięciu dygnitarzy — książę K. uległ ciekawości i podszedł spokojnie do drzwi gabinetu.

W hallu, którego frontowe drzwi były otwarte na oścież, poznał od razu Razumowa, bladego jak trup, z pałającymi oczyma, otoczonego przez zakłopotanych lokai.

Książę stropił się niepomiernie, a nawet oburzył. Ale ludzkie instynkty i delikatne poczucie szacunku dla siebie samego nie pozwoliły mu dopuścić, aby marne sługusy wyrzuciły na ulicę tego młodego człowieka. Niedostrzeżony cofnął się do swego pokoju i po chwili zadzwonił. Razumow usłyszał w hallu ostry, złowróżbnie podniesiony głos, mówiący gdzieś z daleka:

— Prosić tu tego pana.

Razumow wszedł bez obawy. Czuł się nietykalnym, wywyższonym ponad płyciznę pospolitych osądów. I choć widział, że książę patrzy na niego z czarną niełaską, jasność własnego umysłu, której był w pełni świadom — napełniała go nadzwyczajną pewnością siebie. Nie proszono go, by usiadł.

W pół godziny później ukazali się obaj w hallu. Lokaje zerwali się, by podać futro księciu, stąpającemu z trudem na podagrycznych nogach. Powóz został zamówiony już przedtem. Wielkie, podwójne drzwi otwarły się z trzaskiem i Razumow — który stał w milczeniu, zapatrzony w przestrzeń, lecz w bacznym napięciu wszystkich władz duchowych — usłyszał głos księcia:

— Podaj mi ramię, młody człowieku.

Zarówno oczywista trudność położenia, w jakim znalazł się Razumow, jak i spokojna godność jego relacji wywarły wrażenie na ruchliwym, ale powierzchownym umyśle byłego oficera gwardii — wytwornego dyplomaty doświadczonego jedynie w sztuce miłosnych intryg i światowych sukcesów. Powiedział:

— Nie. Zważywszy wszystko, nie mogę ci wziąć za złe, że ośmieliłeś się przyjść do mnie z tą sprawą. To nie jest zadanie dla policyjnych urzędasów. Za rzecz największej wagi należy uważać... Bądź spokojny. Wyprowadzę cię z tego niezwykłego i trudnego położenia. Po czym książę wstał i zadzwonił, a Razumow, skłoniwszy się, powiedział z szacunkiem:

— Zawierzyłem mojemu instynktowi. W godzinie próby swoich najgłębszych przekonań politycznych młody człowiek nie mający nikogo na świecie zwrócił się do znakomitego Rosjanina — to wszystko.

Książę wykrzyknął żywo:

— Postąpiłeś słusznie.

W saniach — była to mała karetka na płozach — Razumow przerwał milczenie lekko drżącym głosem.

— Moja wdzięczność przerasta wielkość mojej śmiałości.

Zabrakło mu tchu, bo niespodzianie uczuł w ciemności przelotne uściśnienie ramienia.

— Postąpiłeś słusznie — powtórzył książę.

Gdy powóz stanął, książę szepnął Razumowowi, który nie odważył się zadać przez cały czas żadnego pytania:

— Dom generała T.

Pośrodku zaśnieżonej jezdni płonęło wielkie ognisko. Kilku kozaków grzało się przy nim, przerzuciwszy przez ramię cugle swych koni. Dwóch wartowników stało przy drzwiach, liczni żandarmi wałęsali się po wielkim podjeździe, a gdy goście weszli na pierwsze piętro, dwaj ordynansi zerwali się i stanęli na baczność. Razumow szedł tuż obok księcia.

Zdumiewające mnóstwo cieplarnianych roślin w doniczkach zapełniało posadzkę przedpokoju. Wybiegła służba. Nadszedł śpiesznie jakiś młody człowiek w cywilnym ubraniu. Książę szepnął mu parę słów, on zaś skłonił się nisko i wykrzyknąwszy z przejęciem: „Oczywiście! Natychmiast!” — zniknął w głębi mieszkania. Książę skinął na Razumowa.

Przeszli kilka skąpo oświetlonych sal, z których jedna była przygotowana do tańca. Żona generała odwołała przyjęcie. W domu panowała atmosfera przygnębienia. Ale w gabinecie generała, z ciężkimi, ponurymi zasłonami, w którym stały dwa wielkie biurka i głębokie fotele, paliły się wszystkie światła. Lokaj zamknął za nimi drzwi. Czekali.

W angielskim kominku płonął węgiel; Razumow nigdy dotąd nie widział takiego sposobu palenia; w pokoju panowało milczenie grobu; doskonałe i bezgraniczne, bo nawet zegar nad kominkiem nie wydawał żadnego dźwięku. W kącie na czarnym piedestale stał posąg biegnącego chłopca wykonany z gładkiego brązu, w jednej czwartej naturalnej wielkości. Książę zauważył półgłosem:

— Spontiniego Ucieczka młodości. Znakomite.

— Prześliczne — potwierdził słabo Razumow.

Potem nie mówili już więcej. Książę milczał z pańska, a Razumow wpatrywał się w brązową figurę. Dolegało mu uczucie jak gdyby ssącego głodu.

Nie odwrócił się, gdy usłyszał otwieranie jakichś drzwi w głębi i odgłos szybkich kroków, przytłumiony dywanem.

Natychmiast rozległ się głos księcia nabrzmiały podnieceniem.

— Mamy go — ce misérable! Pewien zacny młodzieniec przyszedł do mnie! Nie! To nie do wiary...

Razumow, zwrócony w stronę posągu, wstrzymał oddech, jakby w oczekiwaniu wybuchu. Za jego plecami nieznany głos wymówił z uprzejmym naleganiem:

— Asseyez-vous donc!

— Mais comprenez vous, mon cher! L'assasin! Morderca — książę niemal wykrzyknął — mamy go!...

Razumow odwrócił się. Gładkie, obfite policzki generała opierały się o sztywny kołnierz munduru. Musiał już przedtem patrzeć na młodego człowieka, bo Razumow ujrzał bladoniebieskie oczy, utkwione w nim chłodno.

Książę wymownie skinął ręką z fotela:

— Oto wielce szlachetny młodzian, którego sama Opatrzność... pan Razumow...

Generał przyjął tę prezentację zmarszczeniem brwi. Razumow ani drgnął. Generał, usiadłszy za biurkiem, słuchał z zaciśniętymi ustami. Niepodobna było dostrzec jakiegokolwiek śladu wzruszenia na jego twarzy.

Razumow wpatrywał się w nieruchomość mięsistego profilu. Ale nieruchomość ta trwała tylko chwilę, póki książę nie skończył mówić; kiedy generał zwrócił się do opatrznościowego młodzieńca, na jego przekrwionej twarzy, w spojrzeniu bladoniebieskich, nieufnych oczu i w błysku szerokiego, zdawkowego uśmiechu przebiło się jakieś jowialne, zimne okrucieństwo. Nie wyraził żadnego zdziwienia tą niezwykłą historią ani zadowolenia czy podniecenia, ani nawet niedowierzania. Nie okazał absolutnie żadnego wzruszenia. Tylko z grzecznością niemal uniżoną zauważył, że: „Ptaszek mógł wyfrunąć, podczas gdy pan... pan Razumow biegał po mieście.”

Razumow podszedł na środek pokoju i powiedział:

— Drzwi są zaryglowane, a klucz mam w kieszeni. Poczuł głęboki wstręt do tego człowieka. Przyszło to na niego tak niespodziewanie, że ujawniło się nawet w tonie jego głosu. Generał popatrzył nań w zamyśleniu, a Razumow uśmiechnął się krzywo.

Wszystko to działo się ponad głową księcia K., który siedział w głębokim fotelu, bardzo zmęczony i zniecierpliwiony.

— Student nazwiskiem Haldin — rzeki generał zamyślony. Razumow przestał się uśmiechać.

— Tak się nazywa — rzekł niepotrzebnie podniesionym głosem. — Wiktor Wiktorowicz Haldin, student.

Generał poprawił się z lekka w krześle.

— Jak jest ubrany? Czy zechce mi pan łaskawie powiedzieć?

Razumow z irytacją opisał ubiór Haldina kilku burkliwymi słowy. Generał wciąż wpatrywał się w niego, po czym zwrócił się do księcia po francusku:

— Nie byliśmy pozbawieni wskazówek. Pewna dobra kobieta, która znajdowała się wtedy na ulicy, mniej więcej w ten sam sposób opisała ubiór człowieka, który rzucił drugą bombę. Zatrzymaliśmy ją w głównym biurze i kogo tylko schwytano w czerkieskiej bekieszy, przyprowadzano, by go zobaczyła. Ale tylko żegnała się i kiwała przecząco głową. Można się było wściec...

Zwrócił się do Razumowa i rzekł po rosyjsku z przyjazną wymówką:

— Niech pan weźmie krzesło, panie Razumow — proszę bardzo. Dlaczego pan stoi?

Razumow usiadł niedbale i patrzył na generała. „Ten idiota z wybałuszonymi oczyma nic nie rozumie” — pomyślał.

Książę zaczął mówić wyniośle:

— Pan Razumow jest młodzieńcem wybitnych zdolności. Leży mi na sercu, żeby jego przyszłość nie była...

— Na pewno — przerwał generał podnosząc rękę. — Czy on ma jakąś broń przy sobie, jak pan myśli, panie Razumow?

Generał użył łagodnego, śpiewnego tonu. Razumow odpowiedział z tłumionym rozdrażnieniem:

— Nie. Ale są tam moje brzytwy — pan rozumie. Generał skinął głową z uznaniem.

— Doskonale.

I zwracając się do księcia, objaśniał grzecznie:

— Chcemy schwytać tego ptaszka żywcem. Diabeł by mu chyba pomógł, gdyby czegoś nie wyśpiewał, zanim z nim nie skończymy.

Grobowa cisza pokoju, w którym nawet zegar był niemy, wchłonęła gładkie modulacje tego strasznego zdania. Książę, schowany w fotelu, nie powiedział nic.

Niespodzianie generał wyraził uwagę:

— Wierność dla zagrożonego porządku, od którego zależy bezpieczeństwo tronu i narodu, to nie dziecinna zabawka. My to wiemy, mon Prince, i... tenez — ciągnął dalej z rodzajem pochlebnej szorstkości — pan Razumow zaczyna także to rozumieć.

Oczy, które zwrócił na Razumowa, zdawały się wyskakiwać z orbit. Ale groteskowy wygląd generała przestał już Razumowa drażnić.

— Haldin nic wam nie powie — rzekł z ponurą pewnością.

— To się jeszcze zobaczy — mruknął generał.

— Jestem tego pewny — upierał się Razumow. — Taki człowiek nigdy nie powie... Czy pan generał sądzi, że przyszedłem tu ze strachu? — dodał gwałtownie. Był gotów do ostatka obstawać przy swoim zdaniu o Haldinie.

— Ale skądże — odparł generał z prostotą — i powiem panu szczerze, że gdyby ów Haldin nie był przyszedł ze swoim opowiadaniem do takiego lojalnego i dzielnego Rosjanina jak pan, byłby przepadł jak kamień w wodzie... a to miałoby paskudne następstwa — dodał z szerokim, okrutnym uśmiechem spod swych kamiennych oczu. — Jasne więc, że nie można podejrzewać pana o strach.

Tu książę wtrącił, odwracając się do Razumowa ze swego fotela.

— Nikt nie wątpi w moralną słuszność postępowania pana, proszę być o to całkiem spokojnym.

Z pewnym zakłopotaniem zwrócił się do generała:

— Dlatego właśnie tu jestem. Może to pana dziwi, że...

Generał spiesznie przerwał.

— Ależ bynajmniej. To całkiem proste. Ocenił książę doniosłość...

— Tak — wtrącił książę — i ośmielam się nalegać stanowczo, aby współudział mój i pana Razumowa w tej sprawie nie został podany do publicznej wiadomości. To Obiecujący młodzieniec — o wybitnych zdolnościach.

— Nie wątpię — mruknął generał. — Wzbudza zaufanie.

— Wszelkiego rodzaju zgubne poglądy tak się obecnie rozpowszechniły i zaraza przeniknęła do ośrodków tak nieoczekiwanych — że choć wydaje się to wprost potworne, mógłby ucierpieć... Jego studia... Jego...

Generał z łokciami na biurku ujął głowę w obie dłonie.

— Tak... Tak... Zastanawiam się nad tym... Ile czasu mogło minąć od chwili, kiedy zostawił go pan w swym pokoju, panie Razumow?

Razumow podał godzinę odpowiadającą mniej więcej porze, w której wyrwał się jak szalony ze spelunki na przedmieściu. Postanowił wyeliminować zupełnie Ziemianicza ze sprawy. Wspominać o nim znaczyło skazać tę „jasną duszę” na więzienie, może na srogą chłostę, a w końcu na wędrówkę na Sybir w kajdanach. Obiwszy Ziemianicza, Razumow odczuwał dla niego teraz jakąś nieokreśloną, nie pozbawioną wyrzutów sumienia, życzliwość.

Generał, dając po raz pierwszy upust swym ukrytym myślom, wykrzyknął pogardliwie:

— I powiadasz pan, że przyszedł do pana z tym wyznaniem tak sobie — bez żadnej przyczyny — à propos de bottes?

Razumow zwietrzył niebezpieczeństwo. Bezlitosna podejrzliwość despotyzmu przemówiła wreszcie bez osłony. Nagła trwoga zamknęła usta Razumowa. Cisza w pokoju stała się teraz podobna do ciszy głębokiego więziennego lochu, gdzie czas się nie liczy i gdzie podejrzana jednostka bywa nieraz zapomniana na zawsze. Ale książę przyszedł mu na ratunek.

— To sama Opatrzność skierowała nikczemnika w chwili umysłowego zamroczenia do pana Razumowa — na podstawie jakiejś dawnej całkiem fałszywie zrozumianej dyskusji — jakiejś błahej teoretycznej wymiany poglądów — i to, jak się dowiedziałem, sprzed wielu miesięcy — o której pan Razumow zupełnie już zapomniał.

— Panie Razumow — zapytał w zamyśleniu generał po krótkim milczeniu. — Czy pan daje się często wciągać w teoretyczne dyskusje?

— Nie, ekscelencjo — odpowiedział Razumow chłodno w nagłym przypływie pewności siebie. — Jestem człowiekiem głębokich przekonań. Niedowarzone poglądy krążą w powietrzu. Nie zawsze warto je zwalczać. Ale nawet milcząca pogarda poważnego umysłu może być zrozumiana mylnie przez zagorzałych utopistów.

Generał, wciąż trzymając głowę w dłoniach, wpatrywał się w Razumowa. Książę K. szepnął:

— Poważnie myślący młodzieniec. Un esprit superieur.

— Widzę to, mon cher prince — rzekł generał. — Panu Razumowowi nic z mojej strony nie grozi. Zainteresował mnie. Widzę, że posiada wielki i pożyteczny dar budzenia zaufania. Zastanawiałem się tylko, dlaczego tamten w ogóle coś powiedział — choćby o samym fakcie zabójstwa — skoro chodziło mu tylko o uzyskanie schronienia na parę godzin. Bo przecież cóż było łatwiejszego, jak milczeć o całej sprawie, o ile oczywiście, myląc się szaleńczo co do prawdziwych pańskich przekonań, nie próbował pozyskać pańskiej pomocy. Cóż pan na to, panie Razumow?

Razumowowi wydało się, że posadzka zakołysała się pod nim. Ten groteskowy mężczyzna w obcisłym mundurze był straszny. I powinien być straszmy.

— Rozumiem, co wasza ekscelencja ma na myśli. Ale mogę tylko powiedzieć, że nie wiem, dlaczego tak się stało.

— Niczego nie miałem na myśli — szepnął generał z łagodnym zdziwieniem.

„Dostał mnie, dostał bez ratunku" — pomyślał Razumow. Trudy i wstręty tego popołudnia, pragnienie zapomnienia, strach, którego nie mógł się pozbyć — to wszystko rozbudziło w nim na nowo nienawiść do Haldina.

— W takim razie nie mogę być pomocny waszej ekscelencji. Nie wiem, o co mu chodziło. Wiem tylko, że w pewnej chwili chciałem go zabić. Sam sobie życzyłem również śmierci. Nie mówiłem nic. Byłem przybity. Nie dałem powodu do zwierzeń, nie pytałem o żadne wyjaśnienia...

Wydawało się, że Razumow stracił panowanie nad sobą, lecz umysł jego był jasny. Wybuch ten w istocie był wyrachowany.

— Wielka szkoda — rzekł generał — że pan nie zapytał. Czy nie wie pan przynajmniej, co zamierza zrobić?

Razumow uspokoił się i dojrzał otwierające się przed nim wyjście.

— Jak mi powiedział, ma nadzieję, że jakieś sanki będą na niego czekać o wpół do pierwszej w nocy koło siódmej latarni licząc na lewo od górnego końca Karabielnej. W każdym razie zamierzał być tam o tej porze. Me żądał ode mnie nawet zmiany ubrania.

— Ah! voila! — rzekł generał, zwracając się z zadowoleniem do księcia K. — Oto sposób, w jaki protégé księcia, pan Razumow, może całkiem uniknąć podejrzeń o jakiś współudział w  tym aresztowaniu. Będziemy czekali na tego pana na Karabielnej.

Książę wyraził swą wdzięczność. W głosie jego drżało szczere wzruszenie. Razumow, nieruchomy i milczący, siedział wpatrując się w dywan. Generał zwrócił się do niego.

— O wpół do pierwszej zatem. Do tego czasu musimy polegać na panu, panie Razumow. Jak pan sądzi? Czy on nie zechce zmienić swojego planu?

— Skądże mogę wiedzieć? — rzekł Razumow. — Tacy ludzie jednak nie zmieniają planów.

— Jakich ludzi ma pan na myśli?

— W ogóle fanatycznych miłośników wolności. Wolności przez duże „W", ekscelencjo. Wolności, która nic określonego nie oznacza. Wolności, w której imię popełnia się zbrodnie.

Generał mruknął:

— Nie cierpię buntowników. Każdego rodzaju. Nic nie mogę na to poradzić. Taką już mam naturę.

Zacisnął pięść i potrząsnął nią.

— Trzeba ich więc zniszczyć.

— Oni już z góry złożyli swoje życie w ofierze — rzekł Razumow ze złośliwym zadowoleniem, patrząc prosto w twarz generała. — Jeżeli Haldin zmieni dziś wieczór plany, to może pan generał być pewny, że nie uczyni tego dla ratowania swojego życia ucieczką jakąś inną drogą. Dowodziłoby to tylko, że zamierza porwać się na coś innego. Ale to nie wydaje się prawdopodobne. Generał powtórzył jakby sam do siebie:

— Trzeba ich zniszczyć.

Razumow przybrał nieprzenikniony wyraz twarzy. Książę wykrzyknął:

— Co za straszna konieczność! Generał z wolna opuścił rękę.

— Jest jedna pociecha. Ten rodzaj nie zostawia potomstwa. Mówiłem to zawsze: jeden wysiłek — bezlitosny, uparty, niezłomny — a skończymy z nimi na zawsze.

Razumow przybrał nieprzenikniony wyraz twarzy, w tak absolutną władzę, musiał wierzyć w to, co mówił: inaczej nie mógłby wytrwać pod ciężarem takiej odpowiedzialności.

Generał powtórzył raz jeszcze z najwyższą pasją:

— Nie cierpię buntowników. Te wywrotowe umysły! Intelektualni débauchés! Wierność była zawsze podstawą mojego istnienia. To jest sprawa uczucia. W jego obronie gotów jestem poświęcić życie — nawet honor — gdyby zaszła potrzeba. Ale proszę mi powiedzieć, czy może być mowa o honorze, kiedy ma się do czynienia z buntownikami, z ludźmi, którzy nie uznają nawet Boga, ze skończonymi niedowiarkami? Bydło! Okropność pomyśleć o tym!

Podczas tej rozmowy Razumow, patrząc w twarz generała, przytaknął z lekka ze dwa razy. Książę K., który trzymał się dostojnie z boku, szepnął wznosząc w górę oczy:

— Hélas!

Po czym opuścił wzrok i oświadczył bardzo stanowczo:

— Ten młody człowiek potrafi w pełni ocenić wagę pana pamiętnych słów, generale.

Cały wyraz twarzy generała zmienił się: tępa zawziętość ustąpiła miejsca doskonałej uprzejmości.

— Teraz poproszę — rzekł — ażeby pan Razumow wrócił do siebie. Racz, książę, zauważyć, że nie pytam pana Razumowa, czy uzasadnił wobec gościa swoją nieobecność. Bez wątpienia uczynił to w sposób zadowalający. Ale nie pytam. Pan Razumow wzbudza zaufanie. To wielki dar. Nadmieniam tylko, że dalsze przedłużanie nieobecności mogłoby obudzić w przestępcy podejrzenia i skłonić go do zmiany planów.

Wstał i z wyszukaną grzecznością przeprowadził swoich gości do przedpokoju, zastawionego roślinami.

Razumow rozstał się z księciem na rogu ulicy. W powozie słuchał jego słów, w których naturalne uczucie walczyło z ostrożnością. Najwidoczniej książę lękał się, aby nie wzbudzić nadziei na jakieś przyszłe stosunki. Ale w jego głosie, gdy wygłaszał po ciemku oględne życzliwe ogólniki, dźwięczał odcień serdeczności. Książę powiedział również:

— Ufam panu całkowicie, panie Razumow.

„Oni mi wszyscy ogromnie ufają” — pomyślał smętnie Razumow. Ten człowiek, który siedział obok niego w ciasnej karetce ramię w ramię, napełniał go pobłażliwą pogardą. Prawdopodobnie obawiał się scen z żoną. Mówiono o niej, że była dumna i gwałtowna.

Wydało mu się rzeczą dziwaczną, że tajemnica może odgrywać tak wielką rolę w szczęściu i bezpieczeństwie istnień ludzkich. Ale chciał uspokoić księcia i z odpowiednim naciskiem oświadczył, że mając niejakie poczucie swych skromnych uzdolnień i zaufanie w swoją pracowitość powierza swą przyszłość własnym wysiłkom. Wyraził wdzięczność za doznaną pomoc. Tak niebezpieczne sytuacje nie zdarzają się dwa razy w ciągu jednego życia — dodał.

— A pan zachował się w tej sytuacji ze stałością umysłu i prawością uczuć wzbudzającą we mnie wysokie wyobrażenie o pańskiej wartości — rzekł książę uroczyście. — Niech pan tylko wytrwa na tej drodze — wytrwa.

Wysiadłszy na chodnik, Razumow ujrzał dłoń bez rękawiczki wyciągniętą do niego przez spuszczoną szybę karetki. Dłoń ta przytrzymała przez chwilę rękę Razumowa. Światło ulicznej latarni padało na długą twarz księcia i siwe, staromodne bokobrody.

— Mam nadzieję, że jesteś pan teraz całkiem spokojny co do następstw...

— Po tym, co wasza ekscelencja raczyła dla mnie uczynić, pozostaje mi już tylko polegać na swoim sumieniu.

— Adieu! — rzekła wąsata głowa ze wzruszeniem.

Razumow skłonił się. Karetka z lekkim skrzypieniem pomknęła po śniegu — on zaś pozostał sam na brzegu chodnika.

Powiedział sobie, że nie. ma o czym myśleć, i ruszył ku domowi.

Szedł spokojnie. Była to rzecz powszednia — taki powrót do domu po wieczorze spędzonym z kolegami czy na jakimś tańszym miejscu w teatrze. Po przejściu kawałka drogi poczuł się w kręgu rzeczy dobrze znajomych. Nic się nie zmieniło. Oto znajomy róg jego ulicy, a za zakrętem znajome mętne światło sklepiku z wiktuałami, prowadzonego przez Niemkę. Za małymi szybkami widać było bochenki czerstwego chleba, wiązki cebuli i wianki kiełbasy. Właśnie sklep zamykano. Chorowity, kulawy subiekt, którego tak dobrze znał z widzenia, wykuśtykał w śnieg dźwigając wielką okiennicę.

Nic się nie zmieni. Oto znajoma brama rozdziawia czarne wnętrze, mdło rozjaśnione światłami padającymi z wejść do kilku klatek schodowych.

Poczucie ciągłości życia zależy od drobnych wrażeń fizycznych. Błahostki codziennej egzystencji są puklerzem duszy. Ta myśl wzmocniła wewnętrzny spokój Razumowa, gdy począł wstępować na schody, znane jego stopom nawet w ciemności, z ręką na znajomej lepkiej poręczy. Wyjątkowość sytuacji nie mogła wziąć góry nad tymi fizycznymi kontaktami, które czynią jeden dzień podobnym do drugiego. Jutro będzie takie samo jak wczoraj.

Tylko na scenie teatru uznaje się nadzwyczajności.

„Przypuszczam — myślał Razumow — że gdybym postanowił palnąć sobie w łeb na pierwszym piętrze, wszedłbym po schodach równie spokojnie jak teraz. Nie ma rady. Co musi być — to będzie. Nadzwyczajne rzeczy zdarzają się. Ale z chwilą gdy się zdarzyły, sprawa zakończona. Tak samo, gdy się powzięło postanowienie. To kończy sprawę. Zostaje wchłonięta przez codzienne zajęcia, przez zwyczajność naszych powszednich myśli — i życie płynie dalej jak przedtem, a jego tajemnicze i ukryte składniki słusznie pozostają w cieniu. Życie jest sprawą publiczną."

Razumow otworzył drzwi swojego mieszkania i wyjął klucz z zamka; potem wszedł bardzo cicho i starannie zasunął rygiel.

Pomyślał: „Słyszy mnie.” I po zasunięciu rygla stał przez chwilę wstrzymując oddech. Nie doszedł go żaden dźwięk. Minął pusty przedpokój, stąpając ostrożnie w ciemności. Wszedłszy do pokoju, omackiem poszukał zapałek na stole. Cisza, poza szelestem przesuwanej ręki, panowała zupełna. Czyżby tamten spał tak mocno?

Razumow potarł zapałkę i spojrzał w stronę łóżka. Haldin leżał na wznak jak poprzednio, tylko obie ręce podłożył pod głowę. Oczy miał otwarte. Wpatrywał się w sufit.

Razumow podniósł w górę zapałkę. Ujrzał wyrazistą twarz, mocną szczękę, białe czoło i pukle jasnych włosów na tle białej poduszki. Tak, to on leżał tam na wznak. Razumow pomyślał nagle: „Przeszedłem po jego piersiach.”

Patrzył wciąż, aż zapałka zgasła, po czym zaświecił drugą i w milczeniu zapalił lampę, nie patrząc już w stronę łóżka. Odwrócił się i wieszał płaszcz na kołku, gdy Haldin westchnął głęboko i zapytał znużonym głosem:

— No i co? Jak tam załatwiliście?

Razumowa ogarnęło wzruszenie tak silne, że musiał oprzeć się o ścianę. Szatańska chętka, by oświadczyć: „Wydałem cię policji” — przeraziła go niezmiernie. Nie powiedział jednak tego. Nie odwracając się, rzekł stłumionym głosem:

— Zrobione.

I znowu usłyszał, jak Haldin westchnął Podszedł do stołu, usiadł stawiając lampę przed sobą i dopiero wtedy spojrzał w stronę łóżka.

W odległym kącie dużego pokoju, z dala od niewielkiej lampy, którą osłaniał bardzo gruby, porcelanowy klosz, Haldin widniał ciemnym, długim kształtem, jakby stężały już nieruchomością śmierci. To ciało wydawało się mniej materialne niż jego własna zjawa, po której Razumow przeszedł na białej od śniegu ulicy. Niepokoiło bardziej swą roztopioną w mroku, a uporczywą realnością niż tamto wyraźne, lecz przemijające złudzenie.

Haldin odezwał się znowu:

— Musieliście mieć ciężką drogę. Taka droga... — szepnął przepraszająco. — W taką pogodę...

Razumow odpowiedział żywo:

— Tak. Droga była okropna... Po prostu koszmar.

Wzdrygnął się wyraźnie. Haldin westchnął raz jeszcze, po czym:

— Widziałeś więc Ziemianicza, bracie?

— Widziałem.

Pamiętając, ile czasu spędził z księciem, Razumow dodał ostrożnie:

— Musiałem dość długo czekać.

— Cóż za typ, prawda? To niebywałe, ile zrozumienia dla potrzeby wolności tkwi w tym człowieku. A jego powiedzonka — proste, a trafne, jakie tylko lud w swej zgrzebnej mądrości ukuć potrafi! To typ, który...

— Ja, wiecie, nie miałem zbyt wiele sposobności... — mruknął Razumow przez zęby.

Haldin wciąż wpatrywał się w sufit.

— Widzisz, bracie, ja często bywałem w tym domu ostatnimi czasy. Zanosiłem książki, broszury. Wielu z biedaków, co tam mieszkają, umie czytać. Bo widzisz, bracie, biesiadników na ucztę wolności trzeba szukać wśród zaułków i płotów. Prawdę rzekłszy, ostatnio prawie stale mieszkałem w tym domu. Nieraz spałem w stajni. Jest tam stajnia...

— Tam właśnie rozmówiłem się z Ziemianiczem — przerwał cicho Razumow. Jakiś duch szyderstwa wstąpił w niego, więc dodał: — Można powiedzieć, że rozmowa udała się. Wyszedłem stamtąd z niemałą ulgą.

— O! to człowiek — ciągnął powoli Haldin, mówiąc wciąż w sufit. — Wiecie, jak go poznałem? Otóż od kilku już tygodni, od chwili kiedy pogodziłem się z tym, że trzeba mi tego dokonać, próbowałem się odosobnić. Wyprowadziłem się od wdowy, u której mieszkałem. Po cóż miałem narażać tę poczciwą kobietę, aby ją potem dręczyła policja aż do utraty zmysłów? Przestałem widywać się z kolegami...

Razumow przysunął do siebie ćwiartkę papieru i zaczął kreślić na niej ołówkiem linię za linią.

„Słowo daję — pomyślał z gniewem — troszczył się

o bezpieczeństwo wszystkich, tylko nie o moje." Haldin mówił dalej:

— Dziś rano — ach! dziś rano to 'było co innego. Jak wam to wytłumaczyć? Zanim dokonałem tego czynu, włóczyłem się nocą, a w dzień leżałem w ukryciu, układając sobie wszystko w myśli. I byłem spokojny. Nie mogłem spać, ale byłem spokojny. Czymże się miałem dręczyć? Ale dziś rano, po tym! Wtedy właśnie straciłem spokój. Nie mogłem chować się w tym wielkim domu, pełnym nędzy. Nędzarze tego świata nie mogą dać spokoju. A potem, kiedy ten głupi stróż zaczął wrzeszczeć, powiedziałem sobie: „Jest w tym mieście młody człowiek, który przerasta o głowę pospolite przesądy."

„Kpi ze mnie?" — zadał sobie pytanie Razumow, kreśląc machinalnie dalej trójkąty i kwadraty. I nagle pomyślał: „Moje zachowanie musi mu się wydawać dziwne. Jeśli się mnie przestraszy i dokądś zwieje — będę zgubiony bez ratunku. Ten przeklęty generał..."

Rzucił ołówek i gwałtownie zwrócił się ku łóżku z mglistą postacią rozciągniętą na nim w całej swej długości — o ileż mniej wyraźną od tej, przez której pierś przeszedł bez wahania. Byłożby to także widziadło?

Milczenie trwało od dłuższego czasu. „Już go tu nie ma" — oto myśl, z którą Razumow walczył rozpaczliwie, przerażony jej niedorzecznością. „Poszedł sobie, a to... jest... tylko..."

Nie mógł wytrzymać dłużej. Skoczył na równe nogi, mówiąc głośno: „Jestem straszliwie niespokojny" — i paroma wielkimi krokami podszedł do brzegu łóżka. Dotknął lekko dłonią ramienia Haldina i gdy tylko sprawdził jego realność, doznał szalonej pokusy, by pochwycić odsłonięte gardło i wydusić ostatnie tchnienie z tego ciała, z obawy, ażeby nie wymknęło się spod jego straży, zostawiając po sobie tylko zjawę.

Haldin nie ruszył się, ale wznosząc oczy, spojrzał z mroku na Razumowa, z cichą wdzięcznością za ten objaw uczucia.

Razumow odwrócił się i zaczął chodzić po pokoju. „Byłoby to może dobrodziejstwem dla niego" — mruknął do siebie i aż się przestraszył takiego usprawiedliwienia morderczej pokusy, która wylęgła się gdzieś w jego mózgu. A jednak nie mógł z nią się rozstać. Zaczął ją rozważać na trzeźwo. „Co go czeka? — myślał. — Na zakończenie stryczek... A ja..."

Rozważania te przerwał głos Haldina:

— Po co niepokoić się o mnie. Mogą zabić moje ciało, ale nie zdołają wygnać mojej duszy z tego świata. Powiadam ci — tak silnie wierzę w ten świat, że nawet wieczność wyobrażam sobie jako bardzo długie życie. Może dlatego tak jestem gotowy na śmierć..

— Hm — mruknął Razumow, przygryzłszy dolną wargę, i dalej chodził po pokoju, snując swe dziwne rozważania.

Tak, dla człowieka w takim położeniu byłoby to oczywistym dobrodziejstwem. Jednak rzecz nie polegała na tym, aby być dobrym, lecz aby być twardym. Haldin to niepewny gość...

— Wiktorze Wiktorowiczu, ja także wierzę w ten nasz świat — rzekł Razumow z mocą. — Ja również, póki żyję... Ale wy, zdaje się, macie zamiar straszyć na nim po śmierci. Nie sądzicie chyba na serio...

Nieruchomy Haldin zaczął mówić:

— Straszyć na nim! Tak! Na pewno: gnębicieli myśli, która przyśpiesza rozwój świata, niszczycieli dusz, które dążą do podniesienia ludzkiej godności — tych należy ścigać spoza grobu. Ale tym, co zniszczą tylko moje ciało, przebaczyłem już z góry.

Razumow przystanął trochę, aby słuchać, ale jednocześnie kontrolował swoje własne wrażenia. I zły był na siebie, że przywiązuje tyle wagi do tego, co mówi Haldin.

„To wariat" — pomyślał stanowczo, ale myśl ta nie wzbudziła w nim pobłażania dla Halddna. Było to szczególnie bezczelne szaleństwo — i z chwilą gdy zaczynało wdzierać się w publiczne życie kraju, każdy dobry oby obywatel miał oczywiście obowiązek...

Na tym urwał się tok jego myśli. Ogarnął go teraz tak gwałtowny paroksyzm skrytej nienawiści do Haldina, że pośpiesznie zaczął pleść, co mu ślina na język niosła:

— Tak. Wieczność. Naturalnie. Ja również nie mogę jej sobie dobrze przedstawić. Wyobrażam ją sobie w każdym fazie jako coś spokojnego i... nudnego. Nie będzie tam żadnych niespodzianek... czy rozumiecie? Zabraknie elementu czasu.

Wyjął zegarek i spojrzał na godzinę. Haldin odwrócił się na boki przyglądał się uważnie.

Razumowa przestraszyło jego poruszenie. Niepewny gość ten koleżka z widmem. Północ jeszcze nie nadeszła. Podjął śpiesznie:

— I niezbadanych tajemnic! Czy można sobie wyobrazić tajemne sprawy w wieczności? Nie sposób. A życie jest ich pełne. Są na przykład tajemnice urodzenia. Człowiek nosi je w sobie aż do grobu. Jest coś komicznego... ale mniejsza z tym. Bywają również utajone pobudki postępowania. Najjawniejsze czyny człowieka mają swoją tajemną stronę. To bardzo ciekawe i takie nieuchwytne. Ktoś na przykład wychodzi z pokoju na spacer. Pozornie nic pospolitszego. A jednak dla niego może to znaczyć bardzo wiele. Wraca — spotkał może jakiegoś pijaka, zauważył coś szczególnego na śniegu i oto już nie ten sam człowiek. Najmniej spodziewane rzeczy wywierają tajemny wpływ na nasze myśli: siwe wąsy jednej osoby, wytrzeszczone oczy innej.

Czoło Razumowa zrosił pot. Przeszedł parę razy po pokoju z pochyloną głową, uśmiechając się do siebie złośliwie.

— Czy zastanowiliście się kiedy nad władzą siwych wąsów i wytrzeszczonych oczu? Wybaczcie. Pewnie myślicie, że zwariowałem, plotąc takie rzeczy w obecnej chwili. A ja nie mówię na wiatr. Widziałem przykłady. Zdarzyło mi się raz rozmawiać z kimś, o którego losie rozstrzygnęły tego rodzaju materialne fakty. A on o tym nawet nie wiedział. Oczywiście wchodziło tu w grę sumienie, ale rozstrzygnęły takie właśnie materialne fakty... A wy, Wiktorze Wiktorowiczu, mówicie mi, żebym się o was nie niepokoił. Jakże! Przecież jestem za was odpowiedzialny — prawie krzyknął Razumow.

Z trudem powstrzymał wybuch mefistofelicznego śmiechu. Haldin, bardzo blady, uniósł się na łokciu.

— A niespodzianki życia! — ciągnął Razumow, spojrzawszy niespokojnie na tamtego. — Zważcie tylko ich zdumiewającą naturę. Tajemniczy popęd skłonił was, byście tu przyszli. Nie mówię, że postąpiliście źle. Owszem, z pewnego punktu widzenia nie mogliście postąpić lepiej. Mogliście pójść do człowieka mającego uczucia i związki rodzinne. Sami macie takie związki. Jeśli idzie o mnie, uważacie, chowano mnie w zakładzie, gdzie bywało przygłodno. Mówić o sentymencie dla takiej instytucji — to, rozumiecie sami... A co się tyczy związków — jedyne moje związki ze światem są natury społecznej. Muszę w jakiś sposób zdobyć ludzkie uznanie, nim będę mógł w ogóle działać. Siedzę tu i pracuję... A czy myślicie, że nie pracuję również dla postępu? Muszę wyrobić sobie własne poglądy na słuszną drogę postępowania... Wybaczcie mi — ciągnął Razumow, odetchnąwszy i zaśmiawszy się krótkim, gardłowym śmiechem — ale nie odziedziczyłem rewolucyjnego ducha wraz z podobieństwem do jakiegoś wuja.

Spojrzał znów na zegarek i aż go zemdliło od obrzydliwego lęku, gdy stwierdził, jak wiele jeszcze minut brakuje do północy. Wyszarpnął zegarek wraz z łańcuszkiem z kieszeni kamizelki i położył go na stole w świetle lampy. Wsparty na łokciu Haldin nie poruszył się wcale. Ta nieruchomość zaniepokoiła znowu Razumowa. — „Co on knuje tak po cichu? — pomyślał. — Trzeba temu przeszkodzić. Muszę mówić do niego bez przerwy."

Podniósł głos:

— Jesteście synem, bratem, siostrzeńcem, krewnym — bo ja wiem zresztą czym — dla niezliczonych ludzi. Ja jestem tylko człowiekiem. Oto stoję przed wami. Myślący człowiek. Czy przyszło wam kiedy do głowy, w jaki sposób człowiek, co nigdy w życiu nie usłyszał serdecznego słowa ani pochwały, będzie myślał o rzeczach, o których wy myślicie przede wszystkim zgodnie ze swoją klasą, tradycją rodzinną, domowymi uprzedzeniami — albo też na przekór im?... Czyście zastanowili się kiedy, co taki człowiek czuje? Ja nie mam domowych tradycja. Nie mam się czemu przeciwstawiać. Moje tradycje są historyczne. Na cóż się mam oglądać, jeśli nie na tę przeszłość narodową, od której wy, panowie, chcecie odciąć waszą przyszłość? Czyż mój umysł, moje dążenia do lepszego losu mają być obrabowane z tej jedynej rzeczy, na której mogę polegać, dla widzimisię nieposkromionych zapaleńców? Wy macie swoją gubernię, z której pochodzicie, ale moim jest cały ten kraj — albo nie mam nic zgoła. Niewątpliwie będziecie kiedyś uważani za męczennika — za jakiegoś bohatera — za politycznego świętego. Ale ja się o to nie ubiegam. Zadowolę się rolą zwykłego pracownika. I cóż wy, ludzie, zdołacie osiągnąć przez rozlanie kilku kropel krwi na śniegu? W tym Bezmiarze. W tym nieszczęsnym Bezmiarze! Mówię wam — zawołał stłumionym, drżącym głosem, postąpiwszy o krok bliżej ku łóżku — że potrzebuje on nie gromady straszących widm, które mógłby podeptać — ale człowieka!

Haldin wyciągnął przed siebie ręce, jak gdyby chciał go powstrzymać, przejęty grozą.

— Teraz rozumiem wszystko! — wykrzyknął z przerażeniem. — Rozumiem... w końcu.

Razumow zachwiał się i oparł o stół. Pot zrosił mu czoło, zimny dreszcz przebiegł wzdłuż krzyża.

„Co ja takiego mówiłem? — zadał sobie pytanie.— Czyżbym go mimo wszystko wypuścił z rąk?"

Uczuł, że wargi sztywnieją mu jak żaglowe płótno i zamiast uspokajającego uśmiechu zdobył się jedynie na niepewny grymas.

— Cóż chcecie? — zaczął pojednawczo, głosem nabierającym stopniowo siły po pierwszych niepewnych słowach — cóż chcecie? Pomyślcie tylko: człowiek spokojny, pracowity, a tu nagle... Nie umiem rzeczy owijać w bawełnę. Ale...

Poczuł, że znowu porywa go gniew, wściekły gniew.

— I cóż mieliśmy tu robić razem do północy? Siedzieć naprzeciwko siebie i myśleć o waszych... o waszych... jatkach?!

Haldin siedział zgnębiony i zasępiony. Pochylił głowę, ręce zwisły mu pomiędzy kolana. Jego głos był cichy, smutny, ale spokojny.

— Tak, Razumow, bracie, teraz widzę, jak to jest. Macie wspaniałomyślną duszę, ale brzydzicie się moim czynem — niestety.

Razumow wlepił w niego wzrok. Ze strachu tak zacisnął zęby, że poczuł ból w całej twarzy. Nie był w stanie wydobyć z siebie głosu.

— I może nawet moja osoba jest wam wstrętna — dodał Haldin posępnie po krótkim milczeniu. Popatrzył na niego przez chwilę, po czym znowu utkwił wzrok w podłodze. — Bo istotnie, o ile ktoś...

Urwał, widocznie czekając na jakieś słowo. Razumow milczał. Haldin pokiwał smutnie głową.

— Oczywiście... Oczywiście... — szepnął. — Ach, co za ciężka robota!

Trwał przecz chwilę w bezruchu, po czym zerwał się tak nagle, że stężałe serce Razumowa uderzyło jak młotem.

— Niech już tak będzie — wykrzyknął żałośnie niskim, wyraźnym głosem. — Żegnajcie więc!

Razumow rzucił się naprzód, ale ruch wzniesionej ręki Haldina zatrzymał go, zanim zdołał wydostać się zza stołu. Oparł się ciężko o jego blat i słuchał dalekich dźwięków zegara miejskiego, który gdzieś wydzwaniał godzinę. Haldin stał już przy drzwiach. Wysoki i prosty jak strzała, że swą bladą twarzą i wzniesioną ostrzegawczo ręką, wyglądał jak posąg przedstawiający zuchwałą młodość, wsłuchaną w jakiś wewnętrzny głos. Razumow odruchowo popatrzył na zegarek. Gdy znów spojrzał ku drzwiom, Haldina już nie było. Zniknął prawie bez głosu, jak duch, i tylko z przedpokoju doleciał cichy trzask odsuwanej lekko zasuwki.

Razumow wybiegł za nim z zawrotem głowy i z otwartymi ustami, z których nie mógł wydobyć głosu. Drzwi przedpokoju stały otworem. Słaniając się dopadł schodów i wychylił się daleko za poręcz. Patrząc w czarną czeluść klatki schodowej z migającym w głębi światełkiem, łowił uchem odgłos szybkich i cichych kroków osoby zbiegającej po krętych schodach. Lekki, pośpieszny tupot zapadał się coraz niżej, chyży cień przemknął przez światełko w dole; drgnięcie nikłego płomyka. Potem cisza.

Rozumow słuchał przewieszony przez poręcz i wciągał zimne, ostre powietrze, zmieszane z odorem brudnej klatki schodowej. Wszędzie spokój.

Wrócił z wolna do swego pokoju i zamknął drzwi. Łagodne, równe światło stołowej lampy padało na zegarek. Razumow stanął i spojrzał na małą, białą tarczę. Brakowało jeszcze trzech minut do dwunastej. Wziął zegarek w niepewną dłoń.

— Spóźnia się — mruknął i ogarnęła go dziwna niemoc. Kolana ugięły się pod nim, zegarek wraz z łańcuszkiem wyśliznął mu się z palców i spadł na podłogę. Tak go to przestraszyło, że o mało sam nie upadł. Gdy wreszcie odzyskał panowanie nad członkami na tyle, by schylić się po zegarek, natychmiast przyłożył go do ucha. Po chwili wyjąkał:

— Stanął — i znów milczał dość długo, zanim cierpko mruknął.

— Dokonało się... — A teraz do roboty.

Usiadł, sięgnął po pierwszą z brzegu książkę, otworzył ją na chybił trafił i zaczął czytać. Ale zaledwie przeczytał parę wierszy, zgubił kompletnie wątek i nie próbował go odnaleźć. Pomyślał:

„Prawie na pewno jakiś agent policyjny pilnuje domu po drugiej stronie ulicy.”

Wyobraził go sobie przyczajonego w ciemnej bramie, z wytrzeszczonymi oczyma, otulonego w płaszcz po uszy i w generalskim kapeluszu z piórami na głowie. Ten niedorzeczny obraz tak go przestraszył, że aż poderwał się konwulsyjnie na krześle. Musiał dosłownie potrząsnąć głową z całej siły, żeby się odeń opędzić. Agent mógł być przebrany za chłopa... za żebraka... Albo też po prostu był w ciemnym płaszczu, zapiętym pod szyję i z ciężką laską w ręku — nicpoń o chytrych oczach, cuchnący wódką i surową cebulą.

Na ten obraz Razumow doznał mdłości. — „Go mnie to obchodzi — pomyślał ze wstrętem. — Czyż jestem żandarmem? A zresztą już się dokonało.”

Wstał w wielkim podnieceniu. Nie dokonało się. Jeszcze nie. Nie wcześniej jak o wpół do pierwszej. A tu zegarek stanął. To go doprowadzało do rozpaczy. Nie sposób dowiedzieć się, która godzina. Gospodyni i wszyscy lokatorzy na tym piętrze już śpią. Jakżeby mógł do nich pójść i... Bóg raczy wiedzieć, co by sobie pomyśleli albo co by odgadli. Nie odważył się również wyjść na ulicę celem sprawdzenia czasu. „Jestem teraz podejrzany. Nie ma co się oszukiwać” — pomyślał z goryczą. Jeżeli z tej lub innej przyczyny Haldin wyśliźnie się im i nie zjawi na Karabielnej, policja zrobi rewizję w tym mieszkaniu. A jeśli wtedy nie będzie w domu, nie potrafi się nigdy oczyścić! Nigdy! Razumow rozejrzał się dziko dokoła, jak gdyby szukając sposobu pochwycenia czasu, który, zda się, wymknął mu się w zupełności. Nigdy dotąd, o ile pamiętał, nie słyszał ze swego pokoju bicia miejskiego zegara. Nie był już nawet pewny, czy go naprawdę usłyszał dzisiejszego wieczora.

Przystąpił do okna i stał z lekko pochyloną głową, by schwytać nikły dźwięk. „Będę tu stał, dopóki czegoś nie usłyszę” — powiedział sobie, z uchem przytkniętym do szyby. Nogi zaczęły mu drętwieć, a jednocześnie przeszywał go ostry ból w krzyżu i łydkach. Nie ruszał się. Jego umysł chwiał się na skraju obłędu. W pewnej chwili zdał sobie sprawę, że mówi głośno: — Przyznaję się — jak uczyniłby człowiek na torturach. „To są tortury” — pomyślał. Czuł się bliski omdlenia. Cichy, niski dźwięk dalekiego zegara, zdawało się, eksplodował mu w głowie — tak wyraźnie go usłyszał... Pierwsza!

Gdyby Haldin nie zjawił się na umówionym miejscu, policja znalazłaby się już tutaj, by przetrząsnąć dom.

Żaden głos nie dochodził jego uszu. Tym razem dokonało się.

Powlókł się z trudem do stołu i opadł na krzesło. Odrzucał książkę i wziął kwadratową ćwiartkę papieru. Była taka sama jak stos innych, pokrytych jego drobnym, wyraźnym pismem, tyle tylko że nie zapisana. Chwycił raptownie pióro i umaczał w atramencie, w niejasnym przeświadczeniu, że będzie dalej pisać swoją rozprawę, lecz pióro znieruchomiało nad kartką. Pozostawało tak przez jakiś czas, zanim opuściło się, by kreślić długie, niezgrabne litery.

Ze skupioną twarzą i z zaciśniętymi wargami Razumow zaczął  pisać. W miarę stawiania ogromnych liter jego porządne pismo traciło zupełnie swój charakter: stało się niepewne, prawie dziecinne. Napisał pięć wierszy jeden po drugim.

Historia — nie Teoria.

Patriotyzm — nie Internacjonalizm.

Ewolucja — nie Rewolucja.

Kierowanie — nie Niszczenie.

Jedność — nie Rozdarcie.

Popatrzył tępo na to, co napisał. Potem zwrócił oczy w stronę łóżka i wpatrywał się w nie przez wiele minut, podczas gdy prawa ręka błądziła na oślep po całym stole w poszukiwaniu noża.

Wreszcie wstał, miarowym krokiem podszedł do łóżka i w jego głowach przygwoździł nożem kartkę do drewnianej, otynkowanej ściany. Uczyniwszy to, odstąpił krok w tył, machnął ręką i rozejrzał się po pokoju.

Potem nie spojrzał już ani razu na łóżko. Zdjął z kołka swój długi płaszcz, otulił się nim szczelnie i legł na twardej włosianej sofie po drugiej stronie pokoju. Ołowiany sen zamknął mu natychmiast powieki. Kilkakrotnie w ciągu tej nocy budził się cały drżący: śniło mu się, że brnie przez zaspy śnieżne w tej Rosji, gdzie był nie mniej samotny od każdego zdradzonego autokraty; w bezkresnej, zimowej Rosji, którą we śnie mógł jakoś ogarnąć wzrokiem w całym jej ogromie — jakby to była mapa. Ale po każdym wstrząsie przebudzenia ciężkie powieki opadały na zamglone oczy i usypiał znowu.

III 

Zbliżając się do tej części historii pana Razumowa, umysł mój, skromny umysł starego nauczyciela języków, coraz dotkliwiej odczuwa trudność zadania.

Bo naprawdę zadaniem tym nie jest ubranie w formę opowiadania treści pewnego dziwnego ludzkiego dokumentu, lecz — teraz widzę to jasno —przedstawienie moralnych warunków istniejących na znacznej części powierzchni naszej ziemi; warunków niełatwych do zrozumienia, a tym mniej do ukazania w ramach opowieści, póki nie znajdzie się jakiegoś słowa — klucza; słowa, które by stało za wszystkimi słowami, wypełniającymi te strony — słowa, które nie będąc samą prawdą, mogłoby zawierać dość prawdy, by dopomóc w dokonaniu moralnego odkrycia, jakie powinno być celem każdej opowieści.

Przeglądam po raz setny kartki dziennika Razumowa, odkładam go, biorę pióro i trzymając je już gotowe do spełnienia swego zadania, by napisać wszystko czarno na białym — waham się. Albowiem słowem, które uporczywie ciśnie się na koniec pióra, jest słowo nie inne jak „cynizm”.

Bo to jest znamię zarówno rosyjskiej autokracji, jak i rosyjskiego buntu. W swej pysze liczb, w swych dziwacznych pretensjach do świętości i w tajemnej gotowości do poniżania się w cierpieniu, duch Rosji jest duchem cynizmu. Duch cynizmu wypełnia do tego stopnia oświadczenia rosyjskich mężów stanu, teorie rewolucjonistów i mistyczne przepowiednie proroków, że wolność wygląda tam na pewną formę rozpusty, a nawet same cnoty chrześcijańskie wydają się nieobyczajne... Ale przepraszam za ten odskok. Zrodziły go rozważania nad zwrotem, jaki nastąpił w historii pana Razumowa, z chwilą gdy jego konserwatywne przekonania, rozwodnione jakimś nieokreślonym liberalizmem, właściwym zapalności jego młodego wieku, skrystalizowały się pod wpływem wstrząsu zetknięcia z Haldinem.

Razumow obudził się — po raz dziesiąty może — z silnymi dreszczami. Widząc światło dnia w oknie, przezwyciężył chęć, by na nowo ułożyć się do snu. Nie pamiętał niczego, nie zdziwił się jednak, że spał na sofie w płaszczu i przemarzł do szpiku kości. Światło wlewające się przez szyby wydało mu się dziwnie posępne; nie niosło z sobą tej obietnicy, jaką każdy nowy dzień dawać winien młodości. Było to jakby przebudzenie człowieka śmiertelnie chorego lub dziewięćdziesięcioletniego starca. Spojrzał na lampę, która wypaliła się do cna. Stała tam, wygasła latarnia morska jego prac, zimny przedmiot z mosiądzu i porcelany, wśród porozrzucanych notatek i stosów książek — rzeczy już martwych, bez wagi i znaczenia — po prostu śmietnika zaczernionego papieru.

Wstał, zdjął płaszcz i zawiesił go na kołku, wykonując wszystkie te ruchy całkiem machinalnie. Ogarnęło go uczucie niebywałego otępienia, zastój wewnętrzny jakby wody w rowie, jak gdyby życie uciekło z wszystkich rzeczy, a nawet z jego myśli. W domu panowała zupełna cisza.

Odwróciwszy się od wieszaka, pomyślał z obojętnością wciąż jednaką, że musi być jeszcze bardzo wcześnie; ale spojrzawszy na zegarek, leżący na stole, spostrzegł, że obie wskazówki stały już na dwunastej.

— Ach tak — mruknął, i jakby powoli budząc się rozejrzał się po pokoju. Zastanowiła go kartka przygwożdżona do ściany. Popatrzył na nią z daleka, bez zdziwienia i bez uznania, ale gdy usłyszał, że w przedpokoju służąca krząta się przy samowarze, przygotowując mu śniadanie, podszedł i zdjął kartkę z miną zupełnie obojętną.

Czyniąc to, spojrzał na łóżko, w którym nie spał tej nocy: na poduszce trwał jeszcze wgłębiony ślad głowy Haldina.

Nawet gniew Razumowa na ów znak bytności tego człowieka otępiał. Nie próbował go obudzić. Spędził cały dzień bezczynnie; nawet się nie uczesał. Nie przyszło mu do głowy, aby wyjść na miasto. Jeśli nie oddał się żadnym powiązanym rozmyślaniom, to nie dlatego, żeby był niezdolny do myślenia. Zabrakło mu dostatecznego zainteresowania.

Ziewał często. Pił dużo herbaty, chodził po pokoju bez celu, a gdy usiadł, pozostawał długo bez ruchu. Czas jakiś spędził przy oknie, bębniąc spokojnie końcami palców po szybie. Podczas ospałych wędrówek dokoła stołu ujrzał odbicie własnej twarzy w lustrze i zatrzymał się. Oczy, które patrzyły na niego ze zwierciadła, były to najnieszczęśliwsze oczy, jakie kiedykolwiek widział. I to była pierwsza rzecz, która poruszyła psychiczny zastój tego dnia.

Nie dotknęło go to osobiście. Pomyślał tylko, że życie bez szczęścia jest niemożliwe. A czym było szczęście? Ziewnął i zaczął znów włóczyć się od ściany do ściany swego pokoju. Oczekiwanie czegoś jest szczęściem — tylko to i nic więcej. Czekać na zaspokojenie jakiegoś pragnienia, nasycenie jakiejś namiętności, miłości, ambicji, nienawiści... niewątpliwie i nienawiści. Miłości i nienawiści. I unikać niebezpieczeństw egzystencji, żyć bez strachu — to też jest szczęście. I już nic więcej. Życie bez strachu — oczekiwanie. „Och! Nędzna dolo ludzka!” — wykrzyknął w myśli; i zaraz dodał: „W takim razie powinienem być dostatecznie szczęśliwy.” Ale to stwierdzenie nie ożywiło go. Przeciwnie, ziewnął znowu, jak ziewał cały dzień. Zdziwił się z lekka, spostrzegłszy, że zaskoczyła go noc. Zmrok nadszedł szybko, chociaż czas zdawał się nie ruszać z miejsca. Jakże się to stało, że nie dostrzegł mijania tego dnia? Oczywiście dlatego, że stanął zegarek...

Nie zapalił lampy, ale podszedł do łóżka i rzucił się na nie bez zastanowienia. Leżąc na wznak, podłożył ręce pod głowę i patrzył w górę. Po chwili pomyślał: „Leżę tu jak ten człowiek. Ciekaw jestem, czy spał, kiedy ja zmagałem się z zadymką na ulicy. Nie, on nie spał. Lecz dlaczegoż ja nie miałbym spać?” I uczuł, że cisza nocna kładzie mu się jak ciężar na wszystkich członkach.

Z zewnątrz, z ciszy tęgiego mrozu, dobitne uderzenia miejskiego zegara odliczające północ wtargnęły w spokój jego powściąganego podniecenia.

Znowu zaczął myśleć. Upłynęły już dwadzieścia cztery godziny, odkąd tamten opuścił jego mieszkanie. Razumow czuł z całą pewnością, że Haldin, choć w więzieniu, śpi tej nocy. Pewność ta rozgniewała go, bo wolał nie myśleć o Haldinie — ale wyjaśniał sobie sprawę fizjologicznymi i psychologicznymi przyczynami. Ten człowiek, jak sam wyznał, nie sypiał po nocach od wielu tygodni, teraz jednak skończyła się dla niego wszelka niepewność. Niewątpliwie wyglądał już tylko kresu swego męczeństwa. Człowiek, który pogodził się z tym, że ma zabić, nie potrzebuje wiele, by pogodzić się z własną śmiercią. Haldin spał może smaczniej od generała T., którego zadanie — nie mniej ciężka robota — pozostawało nie ukończone i nad którego głową wisiał miecz rewolucyjnej zemsty.

Razumow przypomniał sobie tego krępego mężczyznę z nalanymi policzkami, wspartymi o kołnierz munduru, tego szermierza autokracji, który potrafił nie zdradzić ani zdziwienia, ani niedowierzania, ani radości, ale z którego wytrzeszczonych oczu biła śmiertelna nienawiść do wszelkiego buntu — poruszył się niespokojnie na łóżku.

„Podejrzewał mnie — pomyślał. — Sądzę, że musi podejrzewać każdego. Byłby zdolny podejrzewać własną żonę, gdyby Haldin był poszedł ze swoim wyznaniem do jej buduaru."

Usiadł na łóżku w udręce. Miałże pozostać politycznie podejrzanym do końca swoich dni? Miałże iść przez życie jak człowiek, któremu nie można dowierzać — ze złą notą tajnej policji, dołączoną do jego akt? Jakiej przyszłości może się spodziewać?

„Jestem teraz podejrzany” — pomyślał znowu; ale w miarę jak noc mijała, przyszedł mu z pomocą zwyczaj zastanawiania się nad rzeczami i owo pragnienie bezpieczeństwa i spokojnego życia, które tkwiło w nim tak mocno. Jego stateczna, równa, pracowita egzystencja stanie się w końcu świadectwem lojalności. Istniało przecież tyle dozwolonych dróg służenia krajowi. Można pracować dla postępu, nie będąc rewolucjonistą. A gdy się raz wreszcie wybije — otwierało się przed nim wielkie pole działania, i to w najrozmaitszych kierunkach.

Myśl jego, niby kołujący ptak, wróciła po dwudziestu czterech godzinach do srebrnego medalu i jak ów ptak zawisła nad nim.

Nie zmrużył oka przez całą noc ani na chwilę, lecz gdy dzień zaświtał, wstał nie nadto zmęczony i dostatecznie opanowany, by wziąć się do praktycznych zajęć.

Wyszedł z domu i wysłuchał trzech porannych wykładów. Ale praca w bibliotece była tylko pantomimą uczenia się. Siedział wśród pootwieranych książek, siląc się na robienie notatek i wyciągów. Jego nowo zdobyty spokój, jak zbyt lekka szata, zdawał się rozwiewać przy lada słowie. Zdrada! Dlaczego? Ten człowiek sam zrobił wszystko, żeby się zdradzić. Jak mało było potrzeba, żeby go oszukać!

„Nie powiedziałem mu ani jednego słowa, które by nie było ścisłą prawdą. Ani jednego słowa” — spierał się z samym sobą Razumow.

Ale skoro myśl raz pobiegła w tym kierunku, nie mogło być mowy o pożytecznej pracy. Te same koncepcje snuły mu się wciąż po głowie, w myśli wymawiał w kółko te same słowa. W końcu zamknął wszystkie książki i gwałtownie wepchnął do kieszeni swoje papiery, wściekając się na Haldina.

Gdy wychodził z biblioteki, przyłączył się do niego wysoki, kościsty student w zniszczonym płaszczu i szedł obok, zatroskany. Razumow odpowiedział na jego wybąkane pozdrowienie, nie spoglądając nawet w tę stronę.

„Czego on mnie się czepia?” — pomyślał ze szczególnym lękiem przed wszystkim, co niespodziewane, lękiem, z którego usiłował otrząsnąć się, by nie przylgnął do niego na całe życie. A student patrząc w ziemię, szepnął ostrożnie, że zapewne kolega już czytał o przedwczorajszym aresztowaniu wykonawcy wyroku — tak się wyraził - na panu de P. ...

— Byłem chory, nie wychodziłem z domu — mruknął Razumow przez zęby.

Wysoki student ruszył ramionami i wsadził ręce głęboko w kieszenie. Miał kanciasty, bezwłosy, świecący podbródek, który drżał mu z lekka podczas mówienia, a jego nos, czerwony od mrozu, sterczał z zapadniętych policzków, jakby był doczepiony z malowanej tektury. Piętno chłodu i głodu znaczyło całą jego powierzchowność. Szedł uparcie obok Razumowa z oczyma utkwionymi w ziemię.

— Jest to wiadomość urzędowa — ciągnął dalej tym samym ostrożnym szeptem. — Może być kłamliwa. Ale że aresztowano kogoś we wtorek w nocy między dwunastą a pierwszą, to pewne.

I prędkimi słowy, pod płaszczykiem swej wiecznie strapionej miny, poinformował Razumowa, że wiadomość pochodziła od pewnego niższego urzędnika, zatrudnionego w głównym urzędzie policyjnym. Urzędnik ten należał do jednego z kółek rewolucyjnych.

— Do tego samego co ja —dodał student.

Przechodzili przez szeroki, prostokątny plac. Razumowa ogarnęło bezbrzeżne przygnębienie. Opuściła go cała energia, a wszystko, na co patrzył, zdawało się mącić w oczach i rozpływać. Nie miał odwagi rozstać się w tym miejscu ze studentem. „On może mieć powiązania z policją — przemknęło mu przez myśl. — Któż to może wiedzieć?” Ale spojrzawszy na zziębniętą i wygłodzoną postać swego towarzysza zrozumiał, że podejrzenie to jest niedorzeczne.

— Ale ja, widzicie, nie należę do żadnego kółka. Ja...

Nie śmiał dodać nic więcej, nie śmiał nawet przyśpieszyć kroku. A tamten, stawiając bardzo uważnie swe nędznie obute nogi, zaprotestował cichym głosem, że przecież nie każdy musi należeć do jakiejś organizacji. Najcenniejsze jednostki pozostają na zewnątrz. Niektóre najlepsze roboty wykonywa się poza organizacją. Po czym wyszeptał bardzo szybko spieczonymi gorączką wargami.

— Człowiek, którego aresztowano na ulicy, to Haldin.

I przyjmując za rzecz naturalną zalęknione milczenie Razumowa, zapewnił go, że nie mogło być co do tego wątpliwości. Ów urzędnik państwowy miał tej nocy służbę w głównym biurze. Słysząc głośny hałas i liczne kroki w sieni i wiedząc, że nocą przywożono czasem z twierdzy przestępców politycznych, otworzył nagle drzwi pokoju, w którym pracował. Zanim służbowy żandarm zdążył wepchnąć go z powrotem do środka i zatrzasnąć mu drzwi przed nosem, urzędnik zobaczył więźnia, którego gromada policjantów wpół niosła, a wpół wlekła przez sień. Postępowano z nim bardzo brutalnie. Urzędnik poznał z całą pewnością Haldina. W niespełna pół godziny później generał T. przybył do biura, by osobiście przesłuchać więźnia.

— Nie dziwi was to? — zakończył chudy student.

— Nie — odparł Razumow szorstko i natychmiast pożałował tej odpowiedzi.

— Wszyscy myśleli, że Haldin znajduje się na prowincji u swojej rodziny. A wy nie?

Student zwrócił swoje wielkie, zapadłe oczy na Razumowa, ten zaś rzekł niebacznie:

— Jego rodzina jest za granicą.

Byłby się ugryzł w język ze złości. Student powiedział tonem doceniającym znaczenie faktu:

— Ach tak! Wy jedni wiedzieliście — i umilkł. „Sprzysięgli się na moją zgubę” — pomyślał Razumow.

— Czy kolega mówił o tym jeszcze komu innemu? — zapytał z gorzką ciekawością.

Tamten potrząsnął głową.

— Nie. Tylko wam. W naszym kółku sądzono, że skoro Haldin wyrażał się często z największym uznaniem o waszym charakterze...

Razumow nie mógł powstrzymać odruchu gniewnej rozpaczy, który został jednak przez tamtego jakoś inaczej zrozumiany, bo zamilkł i odwrócił swoje czarne pozbawione blasku oczy.

Szli obok siebie w milczeniu. Po czym chudy student zaczął znów szeptać, nie patrząc na Razumowa.

— Ponieważ nie mamy teraz nikogo ze swoich w twierdzy, przez kogo można by przesłać mu truciznę, rozważaliśmy już możliwość jakiejś akcji odwetowej — w najbliższym czasie...

Razumow, idąc z dużym wysiłkiem, przerwał:

— Znaliście dobrze Haldina? Czy wiedział, gdzie mieszkacie?

— Miałem szczęście słyszeć dwa razy, jak przemawiał — odpowiedział student gorączkowym szeptem, kontrastującym z ponurą apatią jego twarzy i obejścia. — Nie znał mego adresu... Mieszkam licho... u rodziny rzemieślniczej... Mam tylko kąt w pokoju.'.. Nie bardzo tam mogę przyjmować gości, ale gdybyście mnie do czegoś potrzebowali, to jestem gotów...

Razumow aż się zatrząsł ze strachu i wściekłości. Wychodził po prostu z siebie, nie podniósł jednak głosu:

— Nie chcę, byście się spotykali ze mną, byście mówili ze mną, byście zwracali się do mnie choć jednym słowem. Zakazuję wam.

— Zgoda — rzekł student ulegle, nie okazując żadnego zdziwienia z powodu tego niespodziewanego zakazu. — Macie swoje tajne przyczyny... doskonale... rozumiem.

Odsunął się natychmiast, nie podnosząc nawet oczu, i przeszedł ukosem na drugą stronę ulicy — chudy, obdarty, wygłodzony i ze spuszczoną głową, stąpając w swój szczególny, oględny sposób.

Razumow przypatrywał mu się, jak patrzy się na postać z sennego koszmaru, po czym ruszył dalej, starając się o niczym nie myśleć. Przed drzwiami jego mieszkania gospodyni zdawała się na niego czekać. Była to niska, gruba, niekształtną baba, z nalaną, pożółkłą twarzą, stale otulona czarnym, wełnianym szalem. Ujrzawszy go wchodzącego po schodach, zamachała rękami i załamała je z wielkim przejęciem.

— Kiryło Sidorowiczu, ojczulku mój, cóżeście nabroili? I to taki spokojny, młody człowiek! A toż policja dopiero co przetrząsała wasz pokój.

Razumow popatrzył na nią z milczącą, badawczą uwagą. Jej obrzękła, żółta twarz drgała z emocji. Błagalnie wzniosła na niego oczy.

— Taki rozsądny młodzieniec! Dość na was spojrzeć, aby się o tym przekonać. A teraz... raptem... coś podobnego! Na co się wam było zadawać z tymi nihilistami! Rzućcie to, ojczulku! To są ludzie, którzy przynoszą nieszczęście.

Razumow z lekka wzruszył ramionami.

— A może jakiś nieznany wróg oczernił was, Kiryło Sidorowiczu? Dużo jest czarnych serc i fałszywych donosów w dzisiejszych czasach. Każdy żyje pod strachem.

— Czyście słyszeli, że ktoś na mnie doniósł? — spytał Razumow, nie spuszczając oczu z jej rozedrganej twarzy.

Nie, nie słyszała niczego. Próbowała wybadać komisarza, gdy jego podwładni przetrząsali pokój. To ludzki człowiek ten komisarz. I zna ją od jedenastu lat. Ale tyle tylko powiedział jej w sieni- z miną chmurną i strapioną:

— Nie pytajcie mnie o nic, dobra kobieto. Sam nic nie wiem. Rozkaz pochodzi od wyższej władzy.

I rzeczywiście, wkrótce po wyjściu policjantów zjawił się jakiś bardzo ważny pan w futrze i w błyszczącym kapeluszu, usiadł przy stole i osobiście przeglądał wszystkie papiery. Przyszedł sam i odszedł sam; niczego z sobą nie zabrał. A ona — po wyjściu policji — próbowała choć trochę uporządkować rzeczy.

Razumow odwrócił się prędko i wszedł do swojego pokoju.

Wszystkie książki zostały przetrząśnięte i porozrzucane po podłodze. Gospodyni weszła za nim i schyliwszy się z  trudem, zaczęła zbierać je w fartuch. Papiery jego i notatki, zawsze tak starannie poukładane (wszystkie wiązały się z jego studiami), tworzyły teraz wymieszany bezładnie stos pośrodku stołu.

Nieporządek ten wstrząsnął Razumowem głęboko, ponad rozsądną miarę. Usiadł i patrzył bezmyślnie. Doznawał , wyraźnego uczucia, że całą jego egzystencję podminowano w jakiś tajemniczy sposób, że wszystkie jej moralne podpory kolejno rozpadają się w gruzy. Doznał nawet lekkiego zawrotu głowy i zrobił ruch, jak gdyby szukał oparcia.

Kobieta, dźwignąwszy się z cichym stęknięciem, wysypała wszystkie książki z fartucha na sofę i wyszła, mamrocząc coś do siebie i wzdychając.

Teraz dopiero Razumow zauważył, że owa kartka, która przez jedną noc wisiała, przygwożdżona do ściany nad jego pustym łóżkiem, leży na samym wierzchu stosu papierów.

Zdjąwszy ją poprzedniego dnia, machinalnie złożył kartkę we czworo i rzucił na stół. A teraz ujrzał ją leżącą na samym wierzchu, rozłożoną i wygładzoną, przykrywającą sobą cały ten bezładny stos notatek — dzieje jego życia umysłowego w ciągu ostatnich trzech lat. Nie rzucono jej tam. Położono ją i nawet wygładzono. Dopatrzył się w tym jakiejś intencji o głębszym znaczeniu — a może niepojętego dlań szyderstwa.

Siedział wpatrując się w tę kartkę, aż go rozbolały oczy. Nie próbował uporządkować papierów ani tego wieczora, ani przez cały następny dzień — który spędził w domu w stanie szczególnego niezdecydowania. To uczucie niezdecydowania wyrażało się —nie mniej i nie więcej — tylko pytaniem, czy warto dalej żyć? Nie przypominało to jednak wcale rozterki człowieka zamierzającego popełnić samobójstwo. Myśl o targnięciu się na własne ciało nie postała nawet w głowie Razumowa. Nie szło tu o ten materialny kształt, przypadkowo tylko z nazwiskiem związany, który poruszał się, oddychał, nosił takie, a nie inne ubranie i nie obchodził nikogo, prócz może jednej właścicielki mieszkania. Prawdziwy Razumow istniał w tym, czego pragnął, w ustalonej przyszłości i w przyszłości zagrożonej zarówno bezprawiem autokracji — bo autokracja nie zna żadnych praw — jak bezprawiem rewolucji. Poczucie, że jego duchowa osobowość wydana była na łaskę tych bezprawnych mocy, było w nim tak silne, że pytał siebie poważnie, czy opłacało się spełniać nadal umysłowe funkcje tego istnienia, które jakby przestawało być jego własnością.

„Na co wysilać inteligencję, pracować systematycznie nad rozwojem moich zdolności i planować dalsze studia? — zadawał sobie pytanie. — Chcę kierować się w życiu rozsądnymi przekonaniami, ale czy może mnie to ochronić przed czymś... czymś potwornym i zgubnym — co może naraz wtargnąć, kiedy tu spokojnie siedzę?..."

Spojrzał z lękiem ku drzwiom przedpokoju, jakby w oczekiwaniu, że jakieś niewiadome zło naciśnie klamkę i cicho stanie przed nim.

„Pospolity złodziej — pomyślał — znajduje więcej oparcia w prawie, które łamie, i nawet takie bydlę jak Ziemianicz ma swoje pociechy.” Razumow pozazdrościł złodziejowi jego materializmu, a namiętności niepoprawnemu kochankowi. Następstwa ich czynów były jasne, a życie, jakie wiedli, pozostawało ich własnością.

A jednak tej nocy Razumow spał tak twardo, jak gdyby pocieszał się był na sposób Ziemianicza. Usnął od razu, leżał jak kłoda i obudziwszy się nie pamiętał żadnych snów. Natomiast jego dusza jak gdyby wyszła nocą zrywać kwiaty gniewnej mądrości. Wstał w nastroju posępnej determinacji i jakby w posiadaniu nowej wiedzy o sobie. Spojrzał drwiąco na stos papierścw na stole i ruszył na wykłady, mruknąwszy do siebie: „Zobaczymy.”

Nie miał ochoty rozmawiać z kimkolwiek ani tłumaczyć się z wczorajszej nieobecności na wykładach. Ale trudno było pozbyć się grubiańsko pewnego bardzo poczciwego kolegi o gładkiej, różowej twarzy i jasnych włosach, przezywanego przez innych studentów „narwanym Kostią”. Był to ubóstwiany jedynak bardzo bogatego i niepiśmiennego rządowego dostawcy, uczęszczający na wykłady jedynie podczas okresowych napadów skruchy, które ogarniały go po ojcowskich płaczliwych napomnieniach. Hałaśliwy i pętający się wszędzie, jak szczeniak na swobodzie, napełniał monotonne korytarze uniwersytetu radością bezmyślnego, zwierzęcego życia i już z daleka wywoływał swoim widokiem pobłażliwe uśmiechy. Zwykłą treścią jego rozmów były konie wyścigowe, pijatyki w kosztownych restauracjach i zalety osób lekkiego prowadzenia się, omawiane z rozbrajającą prostodusznością. Wpadł on na Razumowa około południa, nieco mniej hałaśliwie, niż to miał w zwyczaju, i odprowadził go na bok.

— Chwileczkę tylko, Kiryło Sidorowiczu. Parę słów w tym spokojnym kąciku.

Wyczuł, że Razumow ociąga się, i przymilnie wsunął mu rękę pod ramię.

— Nie. Proszę, nie odmawiaj. Nie będę ci zawracał głowy moimi głupimi awanturami. Bo czymże są te awantury? Niczym. Dziecinada — i tyle. Ot, wczoraj w nocy wyrzuciłem gościa z pewnego domu, gdzie się całkiem nieźle bawiłem. Jakieś tyrańskie bydlę-gryzipiórek z departamentu skarbu... Zaczął dokuczać domownikom, więc dałem mu po nosie. „To tak się zachowujesz względem Bożych stworzeń, które są grubo więcej warte od ciebie” — powiedziałem. Bo ja, Kiryło Sidorowiczu, nie znoszę tyranii. Słowo daję, nie znoszę! Ale on tego wcale nie przyjął za dobrą monetę: „Co to za bezczelny szczeniak?” — zaczyna krzyczeć. Byłem właśnie w dobrej formie, więc gość raz dwa wyleciał przez zamknięte okno. Poleciał parę ładnych metrów — aż na dziedziniec. Szalałem jak... jak... minotaur. Kobiety obsiadły mnie i wrzeszczały, grajkowie pochowali się pod stół... To ci była zabawa! Mój papa musiał sięgnąć do kieszeni bardzo głęboko, mogę cię zapewnić. Zachichotał.

— Pożyteczne człeczysko ten mój papa. Szczęście, że takiego mam. Bo ja wciąż popadam w jakieś dzikie awantury.

Wesołość opuściła go nagle. Tak to właśnie wygląda. Czymże było jego życie? Rzeczą bez znaczenia. Bez pożytku dla nikogo — pustą zabawą. Skończy się na tym, że pewnego pięknego dnia rozwalą mu łeb butelką od szampana w jakiejś pijackiej burdzie. I to w takich czasach, kiedy ludzie poświęcają się dla idei! Ale jego głowy nigdy się żadne idee nie trzymały. Jego głowa nie zasługiwała na nic lepszego, jak na rozwalenie butelką od szampana.

Razumow próbował uwolnić się, wymawiając się brakiem czasu. Ale tamten przeszedł na ton poważny i poufny.

— Na miłość. Boską, Kiryło, duszo moja, pozwól mi zrobić raz jakąś ofiarę. Zresztą to nie będzie żadna ofiara. Mam przecież za sobą mego bogatego papę. Jego kieszeń jest po prostu bez dna.

I odrzucając z oburzeniem uwagę Razumowa, że bredzi po pijanemu, ofiarował mu się z pożyczką na ucieczkę za granicę, Mógł zawsze dostać pieniędzy od swego papy. Wystarczy powiedzieć, że przegrał je w karty lub coś w tym rodzaju, a jednocześnie przyrzec uroczyście, że nie opuści ani jednego wykładu przez najbliższy kwartał. To starego weźmie, a on, Kostia, potrafi się już zdobyć na taką ofiarę. Choć po prawdzie nie widzi, na co mogłoby mu się przydać uczęszczanie na wykłady. To było całkiem beznadziejne.

— Więc nie pozwolisz mi, ażebym był choć trochę pożyteczny? — błagał milczącego Razumowa, który z oczyma utkwionymi w ziemi na próżno usiłował wyrozumieć istotny cel tej oferty, a jednocześnie czuł dziwną niechęć, by rzecz wyjaśnić.

— Skąd ci to przyszło do głowy, że chciałbym wyjechać za granicę? — spytał wreszcie bardzo spokojnie.

Kostia zniżył głos.

— Policja była wczoraj w twoim mieszkaniu. Kilku z nas słyszało o tym. Obojętne, skąd wiemy, dość, że wiemy. Więc zrobiliśmy naradę.

— Aa! Toście się prędko dowiedzieli — mruknął niedbale Razumow.

— Tak. Dowiedzieliśmy się. I uderzyło nas, że taki człowiek jak ty...

— Za jakiego to człowieka mnie uważacie? — przerwał Razumow.

— Za człowieka idei i zarazem za człowieka czynu. Ale w tobie jest wielka głębia, Kiryło. Nie sposób przeniknąć do dna twojego umysłu. W każdym razie daleko do tego takim jak ja. Wszyscy jednak zgodziliśmy się na jedno, że trzeba ciebie zachować dla kraju. Co do tego nie mamy żadnych wątpliwości — mówię o tych wszystkich, którzy słyszeli, w jaki sposób Haldin wyrażał się o tobie nie raz i nie dwa. A kiedy policja splądrowała komu mieszkanie, to już tam jakieś nieszczęście wisi nad jego głową... Więc jeżeli myślisz, że byłoby lepiej dla ciebie zwiać od razu...

Razumow porwał się i odszedł korytarzem, zostawiając Kostię zbaraniałego i z otwartymi ustami. Ale niemal natychmiast zawrócił i stanął przed zdumionym kolegą, który powoli zamknął usta. Kazumow spojrzał mu prosto w twarz, po czym rzekł z naciskiem, oddzielając poszczególne wyrazy:

— Dziękuję —ci — serdecznie.

I znów szybko odszedł. Kostia, ochłonąwszy ze zdumienia, wywołanego tymi sztukami, podbiegł za nim, nie zamierzając ustąpić.

— Nie! Poczekaj! Słuchaj. Ja. mówiłem poważnie. To tak, jakbyś zlitował się nad człowiekiem głodnym. Słyszysz, Kiryło? A jeżelibyś potrzebowałjakiegoś przebrania, to i tego mogę ci dostarczyć od znajomego Żyda handlarza. Pozwól błaznowi, żeby przydał się na coś, według swoich błazeńskich możliwości. Może trzeba ci także fałszywej brody lub czegoś w tym rodzaju?

Razumow miał dość i odwrócił się.

— W tym interesie nie używa się fałszywych bród. Ach, Kostia, ty poczciwy wariacie, co ty wiesz o moich ideach? Moje idee mogą być dla ciebie trucizną.

Kostia zaczął potrząsać głową w energicznym proteście.

— Na diabła ci idee? Niektóre z nich mogłyby szybko wypróżnić kieszenie twego ojczulka. Nie wdawaj się w to, czego nie rozumiesz. Wracaj do swoich koni wyścigowych i swoich dziewcząt, a wtedy przynajmniej będziesz pewny, że nikomu nie zrobisz krzywdy, a i sam się przy tym uchowasz.

Młody entuzjasta ugiął się pod ciężarem tej pogardy.

— Odsyłasz mnie z powrotem do mojego świńskiego koryta. Niech już tak będzie. Jestem nieszczęsne bydlę i zdechnę jak bydlę. Ale pamiętaj, Kiryło, to twoja pogarda mnie wykończy.

Razumow odszedł wielkimi krokami. Fakt, że ta prosta, hulaszcza dusza uległa także rewolucyjnemu urzeczeniu, zabolał go jako złowrogi znak czasu. Wyrzucał sobie, że się tym przejmuje. Osobiście powinien się teraz czuć bezpieczniejszy. Wyraźna korzyść płynęła z tej zmowy mylnych sądów, w których brano go za to, czym nie był. Ale czyż to wszystko nie było dziwne?

I znowu doznał wrażenia, że kierowanie własnym losem zostało mu odjęte przez rewolucyjną tyranię Haldina. Zniszczono jego samotną, pracowitą egzystencje. — jedyną rzecz, którą mógł nazwać swoją na tej ziemi. „Jakim prawem? — pytał siebie z wściekłością. — W imię czego?”

A najbardziej złościło go, że ci uniwersyteccy myśliciele najwyraźniej łączyli jego osobę z Haldinem — czyniąc z niego coś w rodzaju jego zakulisowego powiernika. Tajemnicze powiązanie! Ha! Ha!... Zrobiono z niego wybitną figurę bez jego wiedzy. Jak ten łajdak Haldin musiał o nim opowiadać! Zresztą było całkiem możliwe, że powiedział bardzo niewiele. Byle słowo rzucone przezeń od niechcenia wystarczyło, aby ci wszyscy idioci podchwycili je i rozmyślali nad nim jak nad istnym skarbem. Alboż cała działalność rewolucyjna nie opierała się na szaleństwie, samooszukiwaniu i kłamstwach?

— Nie sposób myśleć o niczym innym — mruknął do siebie Razumow. — Zidiocieję, jeżeli to potrwa dłużej. Ci łajdacy i szaleńcy zabijają moją inteligencję.

Stracił wszelką nadzieję uratowania swej przyszłości, która zależała od swobodnego działania jego umysłu.

Doszedł do bramy domu w stanie głębokiego zniechęcenia, dzięki czemu z wyraźną obojętnością przyjął z brudnej ręki dozorcy kopertę o urzędowym wyglądzie.

— Przyniósł to jakiś żandarm — powiedział tamten. — Pyta mnie, czy pan jest w domu. Powiadam mu: „Nie, nie ma go w domu.” Więc zostawił to. „Oddaj do własnych rąk”— powiada. Tak i oddaję do własnych rąk.

"Wrócił do swojej miotły, a Razumow poszedł na górę z kopertą w ręku. Ale znalazłszy się w mieszkaniu, nie kwapił się z otwieraniem. Oczywiście ten urzędowy papier pochodził z dyrekcji policji. Podejrzany! Podejrzany!

W ponurym zdumieniu przypatrywał się niedorzeczności swego położenia. Myślał z rodzajem oschłej, pozbawionej wzruszenia melancholii; oto poszły na marne trzy lata sumiennej pracy, a bieg może czterdziestu dalszych został zagrożony — z nadziei przestawiony na strach tylko dlatego, że wypadki spowodowane ludzkim szaleństwem wiążą się w jakiś łańcuch, którego żadna mądrość nie przewidzi ani żadna odwaga nie zdoła przełamać. Nieszczęście wkracza ci do mieszkania w chwili, gdy twoja gospodyni się odwróciła; wracasz do domu i zastajesz je tam pod imieniem i postacią człowieka w długich butach i brązowej bekieszy, który stoi oparty o piec. Pyta ciebie: „Czy drzwi do mieszkania zamknięte?” — a ty nie wiesz, o co chodzi, na tyle, by chwycić nieszczęście za gardło i zrzucić je ze schodów. Nie wiesz. Witasz ten obłąkany los. „Siadaj” — powiadasz. I już po wszystkim. Już się z tego nie otrząśniesz. Przylgnie do ciebie na zawsze. Ani stryczek, ani kula nie wrócą ci swobody życia i równowagi myśli... To naprawdę dosyć, aby walić łbem o ścianę.

Razumow rozejrzał się wolno po ścianach, jakby szukając miejsca, o które ma trzasnąć łbem: Potem otworzył kopertę. Zawierała wezwanie dla studenta Kiryły Sidorowicza Razumowa, aby stawił się niezwłocznie w Sekretariacie Generalnym.

Razumowowi wydało się, że widzi przed sobą wytrzeszczone oczy generała T. — który czeka na niego, groteskowy i groźny, rzekłbyś, wcielenie potęg autokracji. Był jej pełnym wcieleniem, ponieważ stanowił jej ochronę. Był uosobioną podejrzliwością, uosobionym gniewem, uosobioną bezwzględnością władzy politycznej i społecznej, która broni swego stanu posiadania. Do buntu żywił wstręt instynktowny. I Razumow pomyślał, że ten człowiek po prostu nie potrafiłby pojąć, iż można być zwolennikiem doktryny absolutyzmu przez sam rozsądek.

"Ciekaw jestem, o co właściwie może mu chodzić?" — zadał sobie pytanie.

I jak gdyby wywołane tym pytaniem, w pokoju stanęło nagle znajome widmo Haldina z niesłychaną dokładnością szczegółów. Choć krótki dzień zimowy przeszedł już był w ponury zmierzch kraju zagrzebanego w śniegach, Razumow ujrzał wyraźnie wąski skórzany pasek spinający czerkieską bekieszę. Złudzenie nienawistnej obecności tamtego było tak zupełne, że Razumow niemal oczekiwał pytania: „Czy drzwi wejściowe są zamknięte?” Popatrzył na zjawę z nienawiścią i lekceważeniem. Duchy nie ukazują się w ubraniu. Poza tym Haldin nie mógł jeszcze być stracony. Razumow ruszył zaczepnie naprzód — widzenie zniknęło, on zaś obrócił się na pięcie i wyszedł z pokoju z uczuciem bezgranicznej pogardy.

Ale gdy zeszedł z najwyższego piętra, przyszło mu na myśl, że może komenda policji chce go skonfrontować z Haldinem jeszcze za życia. Ta myśl przeszyła go jak kula i prawdopodobnie byłby stoczył się ze schodów, gdyby nie chwycił obiema rękami poręczy. Przez długą chwilę nie mógł odzyskać władzy w nogach... Ale dlaczego? Dla jakiejże przyczyny? W jakim celu mieliby to zrobić?

Nie mogło być żadnej racjonalnej odpowiedzi na te pytania. Razumow przypomniał sobie jednak obietnicę generała, daną księciu K. Postępek jego miał pozostać w ukryciu.

Zeszedł do końca schodów, a raczej opuszczał się stopień po stopniu, trzymając się poręczy. W bramie odzyskał znaczną część władzy nad swoją myślą i członkami. Wyszedł na ulicę, nie chwiejąc się już widomie. Z każdą chwilą czuł się spokojniejszy. Ale jednocześnie zdawał sobie sprawę, że generał T. jest całkiem zdolny zamknąć go w twierdzy na nieokreślony czas. Temperament tego człowieka doskonale odpowiadał jego okrutnemu zadaniu, wszechwładza zaś czyniła go niedostępnym dla rozsądnych argumentów.

Przyszedłszy jednak do Sekretariatu, Razumow przekonał się, że wcale nie będzie miał do czynienia z generałem T. Z jego zapisków wynika, że ta budząca grozę osobistość miała pozostać w cieniu. Po dłuższym czekaniu w przegrzanej i dusznej sali biurowej, gdzie pisano na potęgę przy wszystkich stołach, przyjął go w swym gabinecie wyższy cywilny urzędnik. Kancelista w mundurze, który prowadził Razumowa, powiedział mu na korytarzu:

— Stanie pan przed Grigorijem Matwieiczem Mikulinem.

Człowiek noszący to nazwisko nie miał w sobie nic groźnego. Jego łagodny, wyczekujący wzrok zwrócony był ku drzwiom już w chwili, kiedy Razumow wchodził. I od razu piórem, trzymanym w ręku, wskazał wygodną sofę między oknami. Oczyma przeprowadził Razumowa, gdy ów szedł przez pokój, a potem siadał. I dalej patrzył na niego bez zaciekawienia, wcale nie pytająco, z pewnością nie podejrzliwie — niemal bez wyrazu. W beznamiętnej uporczywości tego spojrzenia mieściło się coś przypominającego współczucie.

Razumow, który przygotował swój umysł i wolę na spotkanie z generałem T., zmieszał się bardzo. Cały jego moralny odpór przeciw oczekiwanym wybrykom władzy i gniewu rozchwiał się w obliczu tego bladego mężczyzny o długiej, nieprzystrzyżonej brodzie. Broda była jasna, rzadka i dobrze utrzymana. Światło padało miedzianymi błyskami na wypukłości wysokiego, pobrużdżonego czoła. A wygląd tej szerokiej, miękkiej twarzy był tak swojski i wiejski, że staranny przedziałek na głowie wydawał się pretensjonalną przesadą.

Dziennik pana Razumowa zdradza w tym miejscu pewne rozdrażnienie z jego strony. Pragnę tu zauważyć, że właściwy dziennik składający się z częstych, datowanych zapisków pan Razumow zaczął pisać bodaj właśnie tego wieczora — po powrocie do domu.

Razumow był zatem rozdrażniony. Jego osobowość, dotąd skupiona, uległa nagle zupełnemu rozprężeniu.

„Z nim trzeba bardzo uważać" — ostrzegał siebie w duchu, kiedy w milczeniu przyglądali się sobie nawzajem. Milczenie to przeciągnęło się trochę, a charakteryzował je (bo milczenia mają swój charakter) jakiś smutek, narzucony może łagodnym i zadumanym zachowaniem się brodatego urzędnika. Razumow dowiedział się później, że był to szef wydziału w Sekretariacie Generalnym z rangą cywilną odpowiadającą randze pułkownika w armii.

Nieufność Razumowa zaostrzyła się. Najważniejsze — nie dać się wciągnąć do mówienia za wiele. Wezwano go tu w jakimś celu. W jakim? By mu dać do zrozumienia, że jest podejrzany, a na pewno także żeby go pociągnąć za język. O co jednak? Nie było o co. A może Haldin nakłamał... Wszelkie rodzaje niepewności zaczęły straszyć Razumowa. Nie mógł znieść dłużej milczenia i klnąc siebie za własną słabość przemówił pierwszy, choć obiecał sobie nie czynić tego w żadnym wypadku.

— Nie straciłem ani chwili czasu — zaczął ochrypłym, wyzywającym tonem; lecz tu zdolność mówienia opuściła go i jakby przerzuciła się na radcę Mikulina, który przytaknął z uznaniem:

— Bardzo słusznie. Bardzo słusznie. Chociaż w istocie...

Ale czar już prysnął i Razumow przerwał mu śmiało, nabrawszy nagle przeświadczenia, że tak będzie najbezpieczniej. Wylewając potoki słów, zaczął skarżyć się, że go błędnie zrozumiano. Już podczas mówienia pomyślał, że słowa „błędnie zrozumiano" były lepsze niż „nie dowierzano"; i choć zdawał sobie sprawę z własnej zuchwałości, powtórzył je z naciskiem. Nagle zamilkł zdjęty strachem wobec czujnej nieruchomości urzędnika. „Co ja gadam?" — pomyślał, patrząc na niego niepewnym wzrokiem. Niedowierzanie — a nie błędne zrozumienie — to było właściwe ujęcie postawy tych ludzi. Błędne zrozumienie to znów inna strona jego przeklętego losu. Jedno i drugie zwaliło się na jego głowę przez Haldina. I głowa rozbolała go okropnie. Przeciągnął ręką po czole z mimowolnym gestem cierpienia, którego nie próbował nawet powściągnąć. W owej chwili Razumow ujrzał swój własny mózg poddawany torturom — długi, blady kształt bez dostrzegalnego oblicza rozciągany poziomo ze straszliwą siłą w głębi mrocznego lochu. Wydawało się, że przez nieskończenie mały ułamek czasu przyśniła mu się jakaś ponura scena inkwizycji...

Nie można przypuszczać na serio, by Razumow się zdrzemriął i śnił w obecności radcy Mikulina o jakimś starym sztychu przedstawiającym czasy inkwizycji.

Był naprawdę bardzo wyczerpany, a w swoim pamiętniku wspomina o szczególnym uczuciu udręki, jak w snach, spowodowanej tym, że przy bladej, rozciągniętej postaci nie było absolutnie nikogo. Najpotworniejsze było patrzeć właśnie na samotność torturowanej ofiary. Razumow notuje również, że przerażała go tajemnicza nierozpoznawalność jej twarzy. Wszystko to posiadało charakterystyczne cechy ciężkiego koszmaru sennego. A jednak Razumow jest pewien, że ani przez chwilę nie przestał być świadom, że siedzi oto na sofie, pochylony ku przodowi, z rękoma spuszczonymi pomiędzy kolana i obraca wciąż swoją czapkę w palcach. Ale wszystko rozwiało się na dźwięk głosu radcy Mikulina. Razumow uczuł głęboką wdzięczność za spokojną prostotę jego tonu.

— Tak. Słuchałem z zaciekawieniem. Rozumiem do pewnego stopnia pańską... Ale doprawdy myli się pan co do... — Radca Mikulin wypowiedział szereg takich urywanych zdań. Zamiast je kończyć, spoglądał na swoją brodę. Ucinał je umyślnie, dzięki czemu zdania zdawały się nabierać większej wagi. Ale potrafił również mówić całkiem płynnie, co wyszło na jaw, kiedy przeszedłszy na ton perswazji ciągnął dalej:

— Słuchając pana w ten sposób, dałem chyba dowód, że nie uważam naszej rozmowy za ściśle urzędową. I rzeczywiście nie chciałbym wcale nadawać jej tego charakteru... O nie! Przyznaję, że prośba o pana przybycie miała formę urzędową, ale oceni pan sam, czy był to sposób, jakiego się używa, ażeby sprowadzić kogoś...

— Podejrzanego! — wykrzyknął Razumow, patrząc prosto w oczy urzędnikowi. Były one wielkie, o ciężkich powiekach i odpowiedziały na zuchwalstwo zamglonym, ale pewnym spojrzeniem. — Podejrzanego! — Głośne powtórzenie tego wyrazu, który prześladował Razumowa we wszystkich bezsennych godzinach, sprawiło mu dziwny rodzaj satysfakcji. Radca Mikulin potrząsnął lekko głową. — Z pewnością wiadomo panu, że policja rewidowała moje mieszkanie!

— Miałem powiedzieć „kogoś błędnie zrozumianego", kiedy mi pan przerwał — zauważył spokojnie radca Mikulin.

Razumow uśmiechnął się bez goryczy. Odzyskane poczucie wyższości umysłowej podtrzymywało go w godzinie niebezpieczeństwa. Rzekł niemal pogardliwie:

— Wiem, że jestem tylko trzciną. Ale może raczy pan przyznać wyższość myślącej trzcinie nad bezmyślnymi siłami, które ją mają zmiażdżyć. Otóż trzeźwe myślenie musi w końcu prowadzić do wniosków krytycznych. Może mi wolno będzie wyrazić tu zdziwienie, dlaczego policja zwlekała z rewizją przez dwa długie dni, podczas których mogłem oczywiście zniszczyć wszystkie kompromitujące mnie dowody, spaliwszy je — dajmy na to — a nawet rozsiawszy popiół po nich na cztery wiatry.

— Pan się gniewa? — zauważył urzędnik z nieopisaną prostotą tonu i gestu. — Czy to rozsądnie?

Razumow uczuł, że się czerwieni z irytacji.

— Jestem rozsądny. Jestem nawet, śmiem rzec, myślicielem — aczkolwiek w dzisiejszych czasach nazwa ta zdaje się być monopolem kolporterów rewolucyjnego towaru, niewolników francuskich lub niemieckich idei i licho wie jakich jeszcze zagranicznych nowinek. Ale ja nie jestem intelektualnym kundlem. Myślę jak Rosjanin. Myślę lojalnie, i oto śmiem nazwać siebie myślicielem. O ile wiem, nie jest to wyraz zakazany.

— Nie. A dlaczegoż miałby to być wyraz zakazany? — Radca Mikulin obrócił się na swoim krześle, założył nogę na nogę i oparł łokieć na biurku, a głowę na przegubie półotwartej dłoni. Na jego grubym palcu wskazującym Razumow spostrzegł masywny złoty pierścień z krwawoczerwonym kamieniem, rodzaj sygnetu, który wyglądał, jak gdyby ważył pół funta — odpowiedni ornament dla tego ociężałego mężczyzny ze starannym przedziałkiem w środku lśniących włosów nad pobrużdżonym, sokratesowskim czołem.

„Czyżby to była peruka?” — pochwycił siebie Razumow na tym niespodziewanie abstrakcyjnym pytaniu. Jego pewność siebie zachwiała się znacznie. Postanowił nie gadać więcej. Powściągliwość, powściągliwość! Musi tylko zachować w absolutnej tajemnicy epizod z Ziemianiczem, kiedy zaczną go wypytywać. Wyłączyć Ziemianicza z wszystkich odpowiedzi.

Radca Mikulin patrzał na niego zamglonym wzrokiem. Pewność siebie opuściła Razumowa do reszty. Nie wspominać o Ziemianiczu wydało mu się niepodobieństwem. Każde pytanie będzie do tego prowadzić, bo ó cóż by innego im chodziło? Usiłował wziąć się w garść — i nie dał rady. Ale radca Mikulin okazał się także zadziwiająco abstrakcyjny.

-— Dlaczegóż miałby być zakazany? — powtórzył. — Ja uważam siebie także za człowieka myślącego, upewniam pana. Główny warunek to myśleć poprawnie. Przyznaję, że z początku może to być trudne dla młodzieńca pozostawionego samemu sobie — z jego wielkodusznymi, ale niezdyscyplinowanymi porywami — że tak powiem, na łasce każdego wiatru, jaki zawieje. Religia, oczywiście, jest wielką...

Radca Mikulin spojrzał na swoją brodę, a Razumow, nieco odprężony tą niespodziewaną dygresją, mruknął niechętnie i ponuro:

— Ten Haldin wierzył w Boga.

— Ach, więc panu wiadomo o tym — szepnął radca Mikulin, podkreślając ten fakt miękko, rzekłbyś, z dyskrecją, niemniej podkreślając go całkiem wyraźnie, jak gdyby i on porzucił swą rezerwę na skutek uwagi Razumowa. Młody człowiek zachował obojętny i pochmurny wyraz twarzy, choć gorzko wymyślał sobie od nieszczęsnych głupców — że wywołuje w ten sposób fałszywe z gruntu wrażenie zażyłości. Utkwił oczy w ziemi. „Trzeba stanowczo trzymać język za zębami, o ile mnie nie zmuszą do mówienia” — strofował się w duchu. Lecz w tej samej chwili narzuciło mu się mimo woli pytanie: „Czy nie lepiej powiedzieć. wszystko?” — i to z taką siłą, że musiał aż przygryźć dolną wargę. Jednak radca Mikulin widocznie nie spodziewał się żadnego wyznania. Ciągnął dalej:

— Mówi mi pan więcej, niż jego sędziowie zdołali z niego wycisnąć. Sądziła go komisja trzech. Nic absolutnie nie chciał powiedzieć. Mam tu przed sobą protokół badań. Po każdym pytaniu stoi tam: „Odmawia odpowiedzi — odmawia odpowiedzi." I tak strona za stroną. Widzi pan, powierzono mi pewne dalsze dochodzenia w tej sprawie, jak i co do związanych z nią okoliczności. Ale on nie zostawił mi niczego, o co można by zahaczyć. Zatwardziały zbrodniarz. A pan powiada, że wierzył w...

Radca Mikulin skrzywił się lekko i znów spojrzał na swoją brodę. Nie zamilkł jednak na długo. Zauważywszy pogardliwie, że również bluźniercy żywią ten rodzaj wiary, zakończył przypuszczeniem, że pan Razumow musiał często rozmawiać z Haldinem na tematy religijne.

— Nie — rzekł Razumow głośno, nie podnosząc oczu. — On mówił, a ja słuchałem. To nie jest rozmowa.

— Słuchanie jest wielką sztuką — zauważył Mikulin nawiasowo.

— A doprowadzanie drugich do mówienia także — mruknął Razumow.

— No nie, to nie jest takie trudne — rzekł - Mikulin niewinnie — wyjąwszy oczywiście szczególne przypadki. Na przykład ten Haldin. Nic nie mogło go skłonić do mówienia. Cztery razy stawiano go przed wyznaczonymi sędziami. Cztery tajne badania — lecz nawet podczas ostatniego, gdy przyszła kolej na pańską osobę...

— Na moją osobę! — powtórzył Razumow, gwałtownie podnosząc głowę. — Nie rozumiem.

Radca Mikulin zwrócił się twarzą do biurka i wziąwszy kilka arkuszy szarego papieru, odkładał je jeden po drugim, aż w ręku pozostał mu tylko ostatni. Po czym, trzymając go przed oczami, mówił:

— Widzi pan, uznano to za potrzebne. W tak ważnych sprawach nie wolno zaniechać żadnego środka, który mógłby wpłynąć na winowajcę. Jestem pewien, że pan to sam rozumie.

Razumow wlepił szeroko otwarte oczy w profil radcy Mikulina, który teraz nie patrzył na niego wcale.

— Postanowiono zatem (generał T. zasięgnął w tej sprawie mojej rady), że oskarżonemu należy zadać pewne pytanie. Ale uwzględniając wyraźne życzenie księcia K., nazwisko pana pominięto w dokumentach, a nawet zatajono przed samymi sędziami. Książę K. uznał słuszność, a nawet konieczność tego, co zamierzaliśmy uczynić, ale chodziło mu zarazem o pańskie bezpieczeństwo. Niejedno przedostaje się do wiadomości publicznej — temu nie możemy zaprzeczyć. Nie zawsze można ręczyć za dyskrecję niższych urzędników; znajdował się tam w pokoju oczywiście sekretarz specjalnego trybunału i kilku żandarmów. Zresztą, jak powiedziałem, ze względu na księcia K. nawet sędziowie mieli pozostać w nieświadomości. Pytanie sformułowane z góry (napisałem je własnoręcznie) zostało przez generała T. przesłane sędziom z poleceniem, by postawili je więźniowi na samym ostatku. Oto ono.

Radca Mikulin odchylił głowę w tył, by lepiej widzieć, i zaczął czytać monotonnym głosem: „Pytanie: — Czy osoba dobrze panu znana, w której mieszkaniu spędził pan szereg godzin w poniedziałek i na skutek doniesienia której został pan aresztowany — wiedziała przedtem o pańskim zamiarze popełnienia politycznego morderstwa? — Więzień odmawia odpowiedzi.

Pytanie powtórzono. Więzień zachowuje dalej uparte milczenie.

Wprowadzają wielebnego kapelana twierdzy, który wzywa więźnia do skruchy, zaklinając go przy tym, by odpokutował swoją zbrodnię przez szczere i zupełne wyznanie, co dopomoże do uwolnienia naszego bogobojnego kraju od grzechu buntu przeciw prawom Boskim i świętemu majestatowi Panującego. Wówczas więzień po raz pierwszy w tym dniu otwiera usta i głosem donośnym i wyraźnym odrzuca duchowne usługi wielebnego kapelana.

O godzinie jedenastej sąd w trybie doraźnym ogłasza wyrok śmierci.

Egzekucję wyznaczono na czwartą po południu, jeśli władze wyższe nie udzielą innych instrukcji."

Radca Mikulin odłożył arkusz, spojrzał na swą brodę i zwracając się do Razumowa, objaśnił spokojnie:

— Nie widzieliśmy powodu zwlekania z egzekucją. Rozkaz wykonania wyroku przesłany został drogą telegraficzną w południe. Ja sam pisałem telegram. Powieszono go dziś o czwartej po południu.

Ta pewna wiadomość o śmierci Haldina napełniła Razumowa uczuciem ogólnego znużenia, jakie następuje po wielkim wysiłku lub wielkim wzruszeniu. Siedział bez ruchu na sofie, wymknął mu się jedynie szept:

— On wierzył w  życie przyszłe.

Radca Mikulin wzruszył z lekka ramionami, a Razumow z wysiłkiem wstał. Nie było po co zostawać w tym pokoju. Haldina powieszono o czwartej, to nie podlegało wątpieniu. Wkroczył, zdawało się, w to swoje przyszłe życie w długich butach, i astrachańskiej, karakułowej czapce, tak jak stał, nawet wraz z rzemieniem, którym był przepasany. Zwiewna, przemijająca forma istnienia. A tu na ziemi zostawił nie duszę swoją, tylko czcze widmo — myślał ze złośliwym uśmiechem Razumow, idąc przez pokój całkiem niepomny miejsca, w którym się znajdował, ani obecności radcy Mikulina. Ów, nie ruszając się z krzesła, mógł był uruchomić dzwonki w całym gmachu, pozwolił jednak Razumowowi dojść do samych drzwi i dopiero wtedy przemówił:

— Ależ, Kiryło Sidorowiczu — co pan robi?

Razumow odwrócił głowę i popatrzył na niego w milczeniu. Nie zmieszał się wcale. Ręce radcy Mikulina spoczywały wyciągnięte na biurku, a on sam pochylił się nieco ku przodowi, wysilając swój przymglony wzrok.

„Czy ja naprawdę chciałem wynieść się w ten sposób?” — zastanawiał się Razumow z obojętną miną. Ale jednocześnie zdawał sobie sprawę, że pod tą obojętnością kryło się ostre zdumienie.

„Oczywiście, że byłbym wyszedł, gdyby się nie odezwał — pomyślał. — I co by wtedy zrobił? Tak czy owak — trzeba skończyć z tą sprawą. Zmuszę go, by zagrał w otwarte karty.”

Namyślał się jeszcze chwilę pod maską obojętności, po czym puścił klamkę i wrócił na środek pokoju.

— Powiem panu, co pan myśli — rzekł porywczo, ale nie podnosząc głosu. — Pan myśli, że ma przed sobą tajnego wspólnika tego nieszczęśliwego człowieka. Nie, nie jestem pewien, czy był nieszczęśliwy. Nie powiedział mi tego. Z mojego punktu widzenia był nikczemnikiem, bo podsycanie fałszywej idei jest większą zbrodnią niż zabicie człowieka. Sądzę, że nie będzie pan temu przeczył. Nienawidziłem go! Wizjonerzy to wieczyści sprawcy zła na tym świecie. Ich utopie wpajają krociom miernych umysłów wstręt do rzeczywistości i pogardę dla odwiecznej logiki ludzkiego rozwoju.

Razumow wzruszył ramionami i zapatrzył się w przestrzeń. „Cóż za tyrada!" — pomyślał. Milczenie i nieruchomość radcy Mikulina stropiły go. Brodaty biurokrata siedział na swym posterunku tajemniczo spokojny, jak bożek o mglistych, nieprzeniknionych oczach. Głos Rązumowa uległ mimowolnej zmianie.

— Gdyby pan mnie zapytał, dlaczego muszę nienawidzić takiego człowieka jak Haldin, odpowiedziałbym, że nie ma w tym żadnych uczuciowych przyczyn. Nienawidziłem go nie dlatego, że popełnił zbrodnię morderstwa. Odraza nie jest nienawiścią. Nienawidziłem go po prostu dlatego, że jestem człowiekiem o zdrowych zmysłach. Wszystko, co zdrowe we ranie, burzyło się przeciw niemu. Jego śmierć..

Razumow uczuł, że głos więźnie mu w gardle. Mglistość oczu radcy Mikulina zdawała się rozlewać na całą jego twarz, tak że Razumow przestał ją wyraźnie widzieć. Starał się nie zwracać uwagi na te objawy.

— W istocie — ciągnął dalej, wymawiając starannie każde słowo — czymże jest jego śmierć dla mnie? Gdyby tu leżał na podłodze, mógłbym przejść po jego piersi... To widmo, nic więcej...

Głos jego zamarł mimo wielkiego wysiłku woli. Mikulin za biurkiem nie pozwolił sobie na najlżejsze poruszenie. Cisza trwała czas jakiś, zanim Razumow zdołał znowu przemówić.

— Gadał o mnie na prawo i na lewo... Ci intelektualizujący studenci zbierają się na przemian w swoich mieszkaniach i upijają się zagranicznymi ideami, podobnie jak młodzi oficerowie gwardii stawiają sobie nawzajem zagraniczne wina. Najzwyklejsza rozpusta... Słowo daję — tu Razumow rozwścieczony nagłym wspomnieniem Ziemianicza tylko z wysiłkiem zniżył .głos — my, Rosjanie, jesteśmy bandą pijaków. Musimy się czymś upijać: szaleć ze zgryzoty lub rozrzewniać się rezygnacją; leżeć bezwładnie jak kłoda albo podpalić dom! I proszę mi powiedzieć, co trzeźwy człowiek ma tu do roboty? Niepodobna odciąć się całkiem od swojego otoczenia. Aby żyć na pustyni, trzeba być świętym. Ale jeśli pijany wybiegnie z szynku i rzuci ci się na szyję, całując w oba policzki, ponieważ spodobało mu się coś w twojej osobie, to co wtedy, proszę mi łaskawie powiedzieć? Takiemu można nawet złamać pałkę na grzbiecie, a nie odczepi się...

Radca Mikulin podniósł rękę i przesunął ją wolno po twarzy.

— To jest... jasne — wymówił półgłosem. Spokojna powaga tego ruchu zamknęła Razumowowi

usta. A przy tym ruch był tak niespodziewany. Co oznaczał? Jego powściągliwość była zatrważająca. Razumow przypomniał sobie swój zamiar zmuszenia Mikulina, by grał w Otwarte karty.

— Powiedziałem to wszystko księciu K. — zaczął ze sztuczną obojętnością, ale stracił ją, widząc wolny, potakujący gest radcy Mikulina.

— Pan o tym wie? Pan słyszał?... W takim razie po co było mnie tu wzywać dla zawiadomienia o egzekucji Haldina? Czy pan chciał skonfrontować mnie z jego milczeniem, teraz kiedy ten człowiek nie żyje? Cóż, mnie obchodzi jego milczenie? To niepojęte. Pan chce w ten czy inny sposób wytrącić mnie z moralnej równowagi.

— Nie. Nie to — bąknął radca Mikulin ledwo dosłyszalnym głosem. — Usługa, jaką pan oddał, została oceniona...

— Czyżby? — przerwał Razumow ironicznie.

— ...i pańskie położenie również. — Radca Mikulin nie podniósł głosu. — Ale niech, pan tylko pomyśli! Wpadł pan do gabinetu księcia K. jak z nieba ze swoją wstrząsającą wiadomością... Pan się jeszcze uczy, ale my już jesteśmy w służbie — proszę o tym nie zapominać. I oczywiście pewne zaciekawienie musiało...

Radca Mikulin spojrzał na swą brodę. Wargi Razumowa drgały.

— Zdarzenie tego rodzaju wyróżnia człowieka — ciągnął dalej radca Mikulin niskim, naturalnym głosem. — Wyznaję, że byłem ciekaw poznać pana. Generał T. uważał, że to może być nawet pożyteczne... Proszę nie sądzić, że nie potrafię zrozumieć pańskich, sentymentów. Byłem też młody jak pan, studiowałem...

— Tak, chciał mnie pan poznać — rzekł Razumow z akcentem głębokiego niesmaku. — Oczywiście ma pan do tego prawo — chciałem powiedzieć władzę... To na jedno wychodzi. Ale choćby pan patrzył na mnie i słuchał tego, co mówię, przez rok, na nic się to nie zda. Nabieram przekonania, że jest we mnie coś, czego ludzie nie są w stanie zrozumieć. To bardzo niefortunnie. Sądzę jednak, że książę K. mnie rozumiał. Tak mi się przynajmniej zdawało.

Radca Mikulin poruszył się z lekka i rzekł:

— Książę K. wie o wszystkim, co się robi, i nie widzę potrzeby taić, że przyjął z uznaniem mój zamiar osobistego poznania pana.

Razumow ukrył uczucie niezmiernego zawodu pod maską ironicznego zdziwienia.

— Więc i on jest także ciekaw!... No cóż — ostatecznie książę K. zna mnie bardzo mało. To okoliczność naprawdę bardzo dla mnie niefortunna, ale — ściśle biorąc — to nie ja ponoszę winę.

Radca Mikulin uniósł rękę szybkim, odpierającym gestem i lekko przechylił głowę na bok.

— Ależ, proszę pana — po cóż brać to w ten sposób. Jestem pewien, że każdy może...

Zerknął szybko na swoją brodę, a gdy znów podniósł oczy, w jego zamglonym wzroku pojawił się na chwilę wyraz zainteresowania. Razumow odparł je zimnym, niechętnym uśmiechem.

— Nie. Pewnie, że to nic ważnego — chociaż z uwagi na całe to zaciekawienie, wywołane bardzo prostą sprawą... I cóż tu na nie poradzić? Jest nie do zaspokojenia. Chcę przez to powiedzieć, że nie ma niczego, czym by je można zaspokoić. Tak się złożyło, że urodziłem się Rosjaninem z patriotycznymi instynktami — a czy są one dziedziczne, czy nie, tego nie potrafię powiedzieć.

Razumow świadomie starał się mówić z wystudiowaną pewnością.

— Tak, z patriotycznymi instynktami, rozwiniętymi dzięki zdolności do niezależnego myślenia — oderwanego myślenia. Pod tym względem posiadam większą wolność, niżby mi mogła dać jakakolwiek socjaldemokratyczna rewolucja. Najprawdopodobniej nie myślę ściśle tak samo jak pan. W istocie, jakżeby to było możliwe? Pan zapewne skłonny jest myśleć w tej chwili, że ja kłamię z premedytacją, by pokryć swoją skruchę.

Razumow zamilkł. Serce rozpierało mu piersi. Radca Mikulin ani drgnął.

— Dlaczego? — rzekł z prostotą. — Byłem osobiście obecny przy rewizji w pańskim mieszkaniu. Sam przejrzałem wszystkie papiery. Duże wrażenie wywarł na mnie rodzaj politycznego wyznania wiary. Bardzo interesujący dokument. A czy mogę zapytać, w jakim celu...

— Oczywiście, żeby oszukać policję — rzekł z pasją Razumow. — Po co te wszystkie drwiny? Przecież pan może posłać mnie na Sybir prosto z tego pokoju. To byłoby zrozumiałe. Mogę się poddać wszystkiemu, co zrozumiałe. Ale protestuję przeciw tej komedii prześladowania. Na mój gust cała sprawa zaczyna być zbyt komiczna. Komedia omyłek, widziadeł, podejrzeń. To jest po prostu nieprzyzwoite.

Radca Mikulin nadstawił bacznie ucha.

— Czy pan powiedział: widziadeł? — rzekł cicho.

— Mogłem po nich deptać do woli — ciągnął porywczo Razumow, machnąwszy niecierpliwie ręką — ale doprawdy muszę domagać się, żeby mnie raz na zawsze uwolniono od tego człowieka. I aby to uzyskać, pozwolę sobie...

Razumow, stojąc po drugiej stronie biurka, lekko się skłonił siedzącemu biurokracie.

— ...odejść — po prostu odejść — dokończył z całą stanowczością.

Ruszył ku drzwiom, myśląc: „Teraz musi wyłożyć karty. Albo zadzwoni i każe mnie aresztować, zanim wyjdę z gmachu, albo mnie wypuści. Tak czy owak..."

Posłyszał niespieszne słowa:

— Kiryło Sidorowiczu!

Razumow, stojący już przy drzwiach, odwrócił głowę.

— Odejść — powtórzył.

— Dokąd? — zapytał radca Mikulin miękko.

Koniec wersji demonstracyjnej.

CZĘŚĆ DRUGA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚa id="filepos367909"gt; TRZECIA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ CZWARTA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

— Wstąpi pan na chwilę? — spytała Natalia Haldin.

Wymawiałem się spóźnioną porą.

— Mama pana tak lubi — nalegała.

— Więc wstąpię, żeby się tylko dowiedzieć, jak matka pani się miewa.

Powiedziała jakby do siebie:

— Nie wiem nawet, czy ona zechce uwierzyć, że nie zdołałam znaleźć pana Razumowa, skoro wbiła sobie w głowę, że ukrywam coś przed nią. Może pan potrafi ją przekonać.

— Matka pani może i mnie nie ufać — zauważyłem.

— Panu? Dlaczego? Cóż mógłby pan mieć do ukrywania przed nią? Nie jest pan ani Rosjaninem, ani spiskowcem.

Poczułem głęboko moją europejską obcość i nie odpowiedziałem już nic, zdecydowałem się jednak wytrwać do końca w swej roli bezradnego widza. Daleki odgłos grzmotów w dolinie Rodanu podchodził coraz bliżej pod uśpione miasto prozaicznych cnót i uniwersalnej gościnności. Na wprost wielkiej, ciemnej bramy przeszliśmy na drugą stronę ulicy i panna Haldin zadzwoniła do drzwi swego mieszkania. Otwarły się prawie natychmiast, jak gdyby starszawa służąca już czekała w przedpokoju na nasz powrót. Jej płaska twarz jaśniała zadowoleniem. — Ten pan przyszedł — oświadczyła, zamykając za nami drzwi.

Nie zrozumieliśmy, o co jej chodzi. Panna Haldin zwróciła się do niej żywo:

— Kto?

— Herr Razumow— objaśniła.

Z rozmowy, którą prowadziliśmy przed wyjściem z domu, domyśliła się, w jakim celu jej młoda pani wychodzi. Toteż gdy ten pan wymienił w drzwiach swoje nazwisko, wpuściła go natychmiast.

— Nikt tego nie mógł przewidzieć! — szepnęła panna Haldin patrząc na mnie swoimi szarymi, poważnymi oczyma. Przypomniawszy sobie wyraz twarzy Razumowa, kiedy spotkałem go przed czterema mniej więcej godzinami — wyraz prześladowanego przez widma lunatyka — zastanawiałem się, co z tego wyniknie, nie bez uczucia lęku.

— Czy uprzedziłaś moją matkę? — zapytała panna Haldin służącą.

— Nie. Po prostu wprowadziłam tego pana — odpowiedziała, zdziwiona naszymi zatroskanymi twarzami.

— Matka pani była przecież przygotowana — rzekłem półgłosem.

— Tak. Ale on nie ma pojęcia...

Wydało mi się, że żywi wątpliwości co do jego taktu. Na jej pytanie, od jak dawna ten pan znajdował się u matki, Anna odpowiedziała, że der Herr jest w salonie niecały kwadrans.

Czekała jeszcze przez chwilę, po czym odeszła z miną dość wystraszoną. Panna Haldin patrzyła na mnie w milczeniu.

— Skoro tak się już stało — powiedziałem — to pani orientuje się przecież dokładnie, co przyjaciel brata może matce powiedzieć. I na pewno później...

— Tak — rzekła Natalia Haldin wolno. — Zastanawdam się tylko, czy nie byłoby lepiej nie przeszkadzać im teraz, skoro rozmowa zaczęła się w mojej nieobecności.

Zamilkliśmy i, jak sądzę, oboje natężaliśmy słuch, ale żaden dźwięk nie dochodził spoza zamkniętych drzwi. Twarz panny Haldin wyrażała bolesne niezdecydowanie. Uczyniła ruch, jak gdyby chciała wejść, lecz cofnęła się usłyszawszy kroki za drzwiami. Drzwi otworzyły się i Razumow wszedł prosto do przedpokoju, nie zatrzymując się po drodze. Znużenie całego dnia i walka wewnętrzna tak go zmieniły, że mógłbym był nie poznać jego twarzy, która przed kilku zaledwie godzinami — kiedy mijał mnie obok poczty — była wprawdzie bardzo dziwna, lecz całkiem odmienna niż teraz. Nie wydawała się wtedy tak sina i oczy nie były tak posępne. Teraz patrzyięy niewątpliwie przytomniej, ale czaił się w nich cień czegoś świadomie złego.

Mówię o tym, ponieważ w pierwszej chwili spojrzenie Razumowa spoczęło na mnie, jakkolwiek nie zdawał się mnie poznawać lub choćby zauważyć. Znalazłem się po prostu na linii jego wzroku. Nie wiem też, czy usłyszał nasz dzwonek i czy w ogóle spodziewał się kogoś zobaczyć. Sądzę, że chciał wyjść, i nie zdaje mi się, by spostrzegł pannę Haldin, póki nie podeszła do niego. Nie zwrócił też uwagi na rękę, którą ku niemu wyciągnęła.

— To pani, Natalio Wiktorowno... Może się pani zdziwi... że o tak spóźnionej porze... Ale widzi pani, pamiętałem nasze rozmowy tam, w parku. Pomyślałem, że pani naprawdę życzyła sobie, abym niezwłocznie... więc przyszedłem. Nie dla żadnej innej przyczyny. Po prostu, by powiedzieć...

Mówił z trudnością. Zauważyłem to i przypomniałem sobie, co oświadczył sklepikarzowi; że wychodzi, by „zaczerpnąć powietrza”. Jeżeli taki był cel jego wyjścia, to jak widać, zawiódł się fatalnie. Ze spuszczonymi oczyma i ze zwieszoną głową usiłował skończyć urwane zdanie:

— ...powiedzieć coś, o czym dowiedziałem się sam dopiero dzisiaj — dopiero dzisiaj...

Przez drzwi, których nie zamknął, widać było salon. Oświetlała go jedynie przyćmiona lampa; oczy pani Haldin nie znosiły gazowego ani elektrycznego światła. Salon był dosyć duży i w przeciwieństwie do jasno oświetlonego przedpokoju, tonął w półprzejrzystym mroku, przechodzącym dalej w głębokie cienie. Na tym tle zobaczyłem nieruchomą, lekko poddaną ku przodowi postać pani Haldin, z białą ręką opartą na poręczy fotela.

Nie poruszyła się. Choć siedziała przy oknie, nie dostrzegłem już w jej postawie wyrazu oczekiwania. Roleta była spuszczona, a poza oknem znajdowało się tylko nocne niebo brzemienne burzą oraz to miasto obojętne i przygarniające każdego w swej chłodnej, niemal pogardliwej tolerancji — szanowne miasto uchodźców, dla którego wszystkie te bóle i nadzieje nic nie znaczyły. Siwa głowa pani Haldin opadła na piersi.

Pomyślałem, że prawdziwy dramat despotyzmu bynajmniej nie rozgrywa się na wielkiej widowni politycznej. Oto znów — świadek ze zrządzenia losu — miałem sposobność rzucić okiem poza kulisy i dojrzeć coś o wiele bardziej istotnego niż słowa i gesty publicznych wystąpień. Miałem pewność, że ta matka na przekór wszystkiemu nie zgodziła się w głębi serca na utratę syna. Było to coś więcej niż niepocieszona żałość Racheli, coś głębszego i trudniej dostępnego w swym przerażającym spokoju. Biały nachylony profil jej twarzy, ledwie rysujący się na niewyraźnym tle fotela, sprawiał wrażenie, że matka Haldina wpatruje się w coś leżącego na jej kolanach, jak gdyby spoczywała tam ukochana głowa.

Takim był ten mój rzut oka poza kulisy, po czym panna Haldin, przeszedłszy koło Razumowa, zamknęła drzwi. Uczyniła to nie bez pewnego wahania. Wydało mi się przez chwilę, że wejdzie do matki, posłała jednak ku niej tylko niespokojne spojrzenie. Może gdyby pani Haldin poruszyła się... Ale nie; w nieruchomości tej bezkrwistej twarzy była straszliwa odległość cierpienia, na które nie ma rady.

Przez ten czas młody człowiek stał z oczyma wbitymi w ziemię. Myśl, że musiałby raz jeszcze powtarzać to, co już powiedział, była dlań nie do zniesienia. Spodziewał się, że zastanie obie kobiety razem. A wtedy — mówił sobie — załatwi się z tym wszystkim raz na zawsze, raz na zawsze. „Całe szczęście, że nie wierzę w świat pozagrobowy” — pomyślał cynicznie.

Gdy po wrzuceniu owego tajnego listu do skrzynki pocztowej znalazł się sam w swoim pokoju, odzyskał do pewnego stopnia równowagę wewnętrzną, pisząc swój tajemny pamiętnik. Rozumiał doskonale niebezpieczeństwo tego dziwnego folgowania sobie. Sam zresztą o tym wspomina, nie był jednak w stanie pisania zaniechać. Sprawiało mu ono ulgę, godziło go z losem. Siedział więc przy świetle jednej świecy i pisał, póki nie przyszło mu na myśl, że powinien osobiście powiadomić te panie o wyjaśnieniu, jakie podała mu Sofia Antonowna co do aresztowania Haldina. Dowiedzą się

o tym na pewno z jakiegoś innego źródła, a wtedy jego milczenie mogłoby się wydać dziwne nie tylko matce i siostrze Haldina, ale także i innym ludziom. Doszedłszy do takiego wniosku, nie stwierdził w sobie żadnej wyraźnej niechęci, by stawić czoło tej konieczności, a wkrótce zaczął go dręczyć niepokój, by skończyć z tym jak najprędzej. Spojrzał na zegarek. Nie, nie było jeszcze za późno.

Owych piętnaście minut, spędzonych z panią Haldin, wydało mu się jakby zemstą niewiadomego: ta blada twarz, ten słaby, ale wyraźny głos, ta głowa, zrazu gorliwie ku niemu zwrócona, a po krótkiej chwili znowu opuszczona nieruchomo na piersi — w przyćmionym świetle pokoju, w którym jego słowa dźwięczały tak donośnie, pomimo że starał się je przyciszyć — wszystko to wstrząsnęło nim niby zdumiewające odkrycie. Jakiś tajemny upór zdawał się tkwić w tej żałości, coś, czego nie mógł zrozumieć, a w każdym razie czego się nie spodziewał. Czy była to wrogość? Ale to go nie obchodziło. Obecnie nic mu nie mogło zaszkodzić: w oczach rewolucjonistów przeszłość jego była już bez cienia. Zaiste przeszedł po widmie Haldina, które pozostało za nim bezsilne i bierne na zaśnieżonym bruku. A oto była matka widma, strawiona bólem i blada jak upiór. Ogarnęło go jakieś litosne zdziwienie. Lecz to oczywiście nie było ważne. Matki nie były ważne. Nie mógł się otrząsnąć z przejmującego wrażenia, jakie na nim sprawił widok tej milczącej, spokojnej, siwowłosej kobiety, ale jakaś surowość wstąpiła w jego myśli. Takie oto były skutki. No i cóż z tego? „A ja, czy spoczywam na różach?” — wykrzyknął w duchu, gdy tak siedział opodal z oczyma przykutymi do tego posągu boleści. Powiedział wszystko, co miał jej do powiedzenia, a kiedy skończył, nie wyrzekła ani słowa. Odwróciła głowę, w czasie gdy mówił. Milczenie, jakie zapadło po jego ostatnich słowach, trwało co najmniej kilka minut. Cóż mogło znaczyć? Wobec tej niepojętej reakcji zaczął go wytrącać z surowego spokoju gniew, dawny gniew na Haldina, obudzony na nowo widokiem jego matki. A może uczucie, ściskające jego serce, było czymś w rodzaju zazdrości — jakby o przywilej, którego tylko on jeden był pozbawiony wśród wszystkich ludzi na świecie? Oto tamten spoczął już w grobie, a przecież żył dalej w miłości tej bolejącej kobiety, w myślach tych wszystkich ludzi pozujących na miłośników ludzkości. Niepodobieństwem było się go pozbyć. „Siebie samego wydałem na zgubę — pomyślał Razumow. — Przez niego to się stało. Nie mogę się od niego uwolnić.”

Strwożony tym odkryciem, wstał i wyszedł z  cichego, mrocznego pokoju, pozostawiając w fotelu milczącą, starą kobietę — tę matkę! Nie spojrzał poza siebie. Po prostu uciekł. Ale otworzywszy drzwi, przekonał się, że odwrót ma odcięty. Zastąpiła mu drogę siostra. O siostrze nie zapominał ani na chwilę, jednak nie spodziewał się zobaczyć jej teraz — może nawet już nigdy więcej. Jej obecność w przedpokoju była czymś tak nieprzewidzianym jak swojego czasu zjawienie się brata. Razumow wzdrygnął się, jak gdyby znalazł się naraz w sprytnie zastawionym potrzasku. Próbował się uśmiechnąć, ale nie potrafił i spuścił oczy. „Czyż muszę teraz znowu powtarzać tę głupią historię?" — pomyślał i uczuł, że mu się robi słabo. Od wczoraj nie miał niczego w ustach, nie był jednak w stanie zastanawiać się nad przyczynami swego osłabienia. Chciał wziąć kapelusz i odejść, powiedziawszy tylko kilka niezbędnych słów, ale zaskoczyło go szybkie zamknięcie drzwi przez pannę Haldin. Zwrócił się ku niej, nie podnosząc jednak oczu, całkiem biernie, niby pióro, co kręci się w niespokojnym powietrzu. W następnej chwili ona przeszła na dawne miejsce, a on raz jeszcze zwrócił się ku niej tak, że znaleźli się znowu naprzeciw siebie.

— Tak, tak — rzuciła pośpiesznie — jestem panu bardzo wdzięczna, Kiryło Sidorowiczu, że pan zaraz przyszedł... Tylko byłabym wolała... Czy mama powiedziała panu?

— Ciekawym, co mogłaby mi powiedzieć, czego bym już przedtem nie wiedział? — rzekł najwidoczniej sam do siebie, jednak całkiem słyszalnie. — Bo ja to zawsze wiedziałem — dodał głośniej, jakby z rozpaczą. Zwiesił głowę. Miał tak silne poczucie obecności Natalii Haldin, że mniej by się męczył, jeśliby patrzył na nią wprost. To ona prześladowała go teraz. Prześladowała go od chwili, gdy ukazała mu się nagle w parku Château Borel z wyciągniętą ręką i imieniem brata na ustach... W przedpokoju rząd książek zajmował ścianę przy drzwiach wyjściowych, a pod przeciwległą ścianą stał mały ciemny stolik i krzesło. Papierowe obicie było niemal zupełnie białe, o jakimś nikłym deseniu. Światło elektrycznej lampy, umieszczonej wysoko pod sufitem, oświetlało jaskrawo to jasne kwadratowe wnętrze i jego cztery puste kąty, nie rzucając prawie cieni; łąka była dziwna widownia tego ukrytego dramatu.

— Co pan przez to rozumie? — zapytała panna Haldin. — Co wiedział pan zawsze?

Podniósł twarz bladą, napiętnowaną niewysłowionym cierpieniem. Ale ów szczególny wyraz jego oczu, pełnych tępego nieprzytomnego uporu, który musiał uderzać i zdumiewać każdego, kto z nim rozmawiał, zaczął ustępować. Było to tak, jak gdyby odzyskiwał przytomność pod wpływem obudzonego poczucia cudownej harmonii rysów, kształtów, spojrzeń i głosu stojącej przed nim dziewczyny, harmonii, która czyniła z niej istotę zupełnie wyjątkową i przerastającą, że się tak wyrażę, zwykłe pojęcie piękna. Patrzył na nią tak długo, że się z lekka zaczerwieniła.

— Co pan wiedział? — powtórzyła niepewnie. Tym razem zdobył się na uśmiech.

— Doprawdy, gdyby nie parę słów powitania, wątpiłbym, czy matka pani w ogóle zauważyła moją obecność. Rozumie pani?

Natalia Haldin skinęła głową. Jej opuszczone ręce poruszyły się lekko.

— Tak. Po prostu serce pęka. Nie uroniła dotąd ani jednej łzy. Ani jednej.

— Ani jednej łzy! A pani, Natalio Wiktorowno? Czy pani mogła płakać?

— Tak. Mogłam. A przy tym jestem jeszcze dość młoda, Kiryło Sidorowiczu, żeby wierzyć w przyszłość. Ale kiedy widzę matkę tak straszliwie załamaną, zapominam prawie o wszystkim. I zapytuję siebie, czy powinnam być dumna — czy tylko zrezygnowana. Tyle osób nas odwiedza. Zupełnie obcy ludzie pisali do nas z zapytaniem, czy mogą przyjść złożyć swoje uszanowanie. Niepodobieństwem było stale zamykać drzwi przed nimi... Pan wie, że sam Piotr Iwanowicz... O tak, okazano nam dużo współczucia... ale byli i tacy, którzy otwarcie entuzjazmowali się jego śmiercią. A potem, kiedy zostawałam sama z moją biedną matką, wszystko to wydawało mi się takie niewłaściwe, tak niewarte ceny, jaką ona za to płaci. Ale kiedy tylko dowiedziałam się, że pan przyjechał do Genewy, Kiryło Sidorowiczu, uczułam, że jest pan jedyną osobą, która może mi pomóc...

— W pocieszaniu zbolałej matki? Co? — przerwał w taki sposób, że otworzyła szeroko swe jasne, ufne oczy. — Ale czy ja się do tego nadaję. Pomyślała pani o tym?

Mówił głosem zdyszanym, który dziwnie nie godził się z potwornym przydźwiękiem szyderstwa zawartego w tych słowach.

— Dlaczego? — szepnęła Natalia Haldin ciepło. — Któż mógłby nadawać się lepiej od pana?

Drgnął z gniewu, ale opanował się.

— Naprawdę? I tak pani myśli już od chwili usłyszenia, że jestem w Genewie, chociaż mnie pani jeszcze nie znała? Jest to dalszy dowód tego zaufania, które...

Naraz ton jego głosu zmienił się, stał się bardziej dobitny i bardziej refleksyjny.

— Dudzie są istotami upośledzonymi, Natalio Wiktorowno. Brak im intuicji uczuć. Aby do zrozpaczonej matki mówić we właściwy sposób o jej utraconym synu, musi się mieć w tym względzie jakieś doświadczenie, jakieś pojęcie o uczuciach synowskich. A ja go nie mam, jeżeli pani chce znać całą prawdę. Związała pani swe nadzieje z „piersią, której żadna miłość nie rozgrzała”, jak powiada poeta... To nie znaczy, że jest ona obojętna— dodał ciszej.

— Jestem pewna, że nie ma pan nieczułego serca — rzekła miękko panna Haldin.

— Nie. Nie jest ono twarde jak kamień — ciągnął dalej w zamyśleniu, jakby patrzył na swoje własne serce, leżące ciężko niby kamień w jego, jak ją określił — nie ogrzanej piersi. — Nie. Nie tak twarde. Ale jak zdobyć się na to, czego pani spodziewa się po mnie — to już całkiem inna sprawa. Nikt dotychczas czegoś podobnego ode mnie nie oczekiwał. Nikt, komu moja troskliwość byłaby się na coś przydała. A teraz pani przychodzi. Pani! Teraz! Nie, Natalio Wiktorowno. Już za późno. Przychodzi pani za późno. Proszę się po mnie niczego nie spodziewać.

Chociaż nie zrobił żadnego ruchu, panna Haldin odsunęła się nieco, jak gdyby dostrzegła w jego twarzy przemianę, która nadała jego słowom piętno ukrytego uczucia, dzielonego przez nich oboje. Na mnie, milczącym widzu, robili wrażenie ludzi, którzy zaczynają sobie uświadamiać czar, co urzekł ich od chwili, gdy spojrzeli na siebie po raz pierwszy. Gdyby któreś z nich zwróciło wówczas oczy w moją stronę, byłbym spokojnie otworzył drzwi i wyszedł. Ale nie uczynili tego. Zostałem więc, a wszelka obawa, bym przez to popełniał jakąś niedyskrecję, gubiła się w poczuciu mego bezgranicznego oddalenia od tego ponurego widnokręgu rosyjskich zagadnień, co więził ich wzrok, ich uczucia, ich dusze.

Panna Haldin, szczera i odważna jak zawsze, opanowała swój głos, mimo całego zaaferowania.

— Co to może znaczyć? — spytała, jak gdyby mówiąc do siebie.

— To może znaczyć, że pani oddaje się czczym mrzonkom, podczas gdy ja umiałem pozostać wśród rzeczywistości i prawdy życia, naszego rosyjskiego życia — takiej, jaką ona jest.

— Jest okrutna — szepnęła.

— I brzydka. Niech pani nie zapomina o tym — i brzydka. Proszę spojrzeć, gdzie pani tylko zechce: dokoła siebie, tu, za granicą, gdzie pani teraz się znajduje, jak poza siebie, na nasz kraj, z którego pani przybyła.

— Trzeba patrzeć poza teraźniejszość — jej głos miał akcent gorącego przekonania.

— Najlepiej potrafią to ślepi. Ale ja, na nieszczęście, urodziłem się z otwartymi oczyma. I gdyby pani wiedziała, na jakie dziwne rzeczy patrzyłem! Na jakie zdumiewające i niespodziewane zjawy... Ale po co mówić o tym wszystkim?

— Przeciwnie, ja chcę z panem mówić o tym wszystkim — zaprzeczyła ze spokojną powagą. Nie zrażała się ponurym nastrojem przyjaciela swego brata, jak gdyby ta jego gorycz, ten hamowany gniew były tylko oznakami oburzonej prawości. Widziała, że nie jest przeciętną jednostką, i może nawet nie chciała, by był inny, niż wydawał się jej ufnym oczom. — Tak, właśnie z panem — nalegała. — Z panem spośród wszystkich Rosjan na świecie... — Lekki uśmiech spoczął przelotnie na jej ustach. — Pod pewnym względem jestem podobna do mojej biednej matki. Ja również nie mogę wyrzec się naszego ukochanego zmarłego, który — proszę nie zapominać — był dla nas wszystkim. Nie chcę nadużywać pańskiego współczucia, ale musi pan zrozumieć, że jedynie w panu możemy znaleźć to, co pozostało z jego szlachetnej duszy.

Patrzyłem na Razumowa. Ani jeden muskuł nie drgnął w jego twarzy. A jednak nawet wtedy nie posądziłem go o nieczułość. Była to raczej głęboka zaduma. W końcu z lekka się poruszył.

— Odchodzi pań, Kiryło Sidorowiczu? — zapytała. — Ja? Czy odchodzę? Dokąd? Ach tak, ale przedtem

muszę opowiedzieć pani... — Głos jego był stłumiony i widać było, że z odrazą zmusza się do mówienia, jak gdyby mowa była. czymś obrzydliwym albo zabójczym. — Tę historię, wie pani — tę historię, którą usłyszałem dziś po południu...

— Już ją znam — rzekła smutno.

— Zna ją pani! Czy pani także ma korespondentów w Petersburgu?

— Nie. To od Sofii Antonownej. Widziałam ją właśnie przed chwilą. Przesyła panu pozdrowienia. Odjeżdża jutro.

Spuścił nareszcie oczy, którymi wpatrywał się w nią jak urzeczony; ona także patrzyła w ziemię i kiedy tak stali oboje w ostrym świetle wśród czterech nagich ścian przedpokoju, wyglądali jakby okrutnie tu sprowadzeni z mglistego bezmiaru wschodnich kresów — pod obserwację moich zachodnich oczu. Więc obserwowałem ich. Cóż mi innego pozostało? Zdawali się tak całkowicie zapominać o moim istnieniu, że nie śmiałem się teraz poruszyć. I mówiłem sobie, że przecież musieli się spotkać — siostra i przyjaciel zmarłego. Sprawa wolności, ideały, nadzieje, dążenia — ujawniające się w ich wspólnym przywiązaniu do Wiktora Haldina, tej moralnej ofiary despotyzmu — wszystko to musiało pociągać ich ku sobie z nieuchronnością przeznaczenia. Nawet jej nieznajomość świata i jego osamotnienie, o którym w tak dziwny sposób napomknął — musiały prowadzić do takiego końca. I oto widziałem, że rzecz się już dokonała. To jasne. Nie ulegało wątpliwości, że musieli myśleć o sobie na długo przedtem, nim się spotkali. Ona posiadała list ukochanego brata, który zapalał jej wyobraźnię surową pochwałą, związaną z tym jedynym nazwiskiem; jeśli zaś chodzi o niego, to wystarczyło, by zobaczył tę wyjątkową dziewczynę. Dziwić mogła tylko jego posępna oporność wobec jej wyraźnej serdeczności. Był jednak młody i choć surowy i oddany rewolucyjnym ideałom, nie był ślepy. Okres powściągliwości się skończył i oto Razumow przeszedł do działania na swój własny sposób. Nie mogłem inaczej tłumaczyć sobie znaczenia tej późnej wizyty, boć przecie nie było nic pilnego w tym, co miał do powiedzenia. Zaświtała mi prawdziwa przyczyna: zrozumiał, że jej potrzebuje — a ona doznawała tego samego uczucia. Widziałem ich po raz drugi razem i zdawałem sobie sprawę, że gdy się znowu spotkają, nie będzie już mnie przy nich; wspominany czy zapomniany, faktycznie przestanę istnieć dla tych dwojga młodych.

Dokonałem tego odkrycia w ciągu kilku chwil. Tymczasem Natalia Haldin opowiadała Razumowowi pokrótce o naszych wędrówkach z jednego końca Genewy . na drugi. Mówiąc wzniosła ręce ponad głowę, by odwiązać woalkę, i ruch ten ujawnił na chwilę kuszący wdzięk jej dziewczęcej postaci przybranej w najskromniejszą żałobę. W przejrzystym cieniu, jaki rondo kapelusza rzucało na jej twarz, jej szare oczy błyszczały urzekająco. Głos, o nie kobiecym, a jednak przepięknym brzmieniu, był spokojny — mówiła szybko, szczerze, bez żadnego zakłopotania. Gdy usprawiedliwiała swój postępek stanem psychicznym matki, skurcz bólu zmącił szlachetną i ufną harmonię jej rysów. Patrząc na Razumowa stojącego ze spuszczonymi oczyma, miałem wrażenie, że słucha jakby muzycznej melodii, a nie wypowiadanych słów. Kiedy skończyła, zdawał się jeszcze słuchać w ten sam sposób — nieruchomy i, rzekłbyś, urzeczony sugestią głosu. Ocknął się mamrocząc:

— Tak, tak. Nie uroniła ani jednej łzy. Zdawała się nie słyszeć tego, co mówiłem. Mogłem mówić byle co. Wyglądała tak, jakby już nie należała do tego świata.

Twarz panny Haldin zdradzała głębokie przygnębienie. Głos jej załamał się.

— Pan nawet nie wie, jak źle jest z mamą. Spodziewa się teraz, że go zobaczy. — Upuściwszy woalkę zacisnęła dłonie w udręce. — I skończy się na tym, że go naprawdę zobaczy — wykrzyknęła.

Razumow podniósł raptem głowę i objął ją przeciągłym, zamyślonym spojrzeniem.

— Hm, to jest bardzo możliwe — mruknął jakimś szczególnym tonem, jak gdyby wyrażał opinię o rzeczywistym fakcie. — Ciekaw jestem co... — urwał w połowie zdania.

— To byłby koniec. Straci zmysły, a za zmysłami pójdzie jej dusza.

Panna Haldin rozplotła ręce i opuściła je wzdłuż ciała.

—Tak pani sądzi? — zapytał z zainteresowaniem. Usta panny Haldin rozchyliły się lekko. Coś nieoczekiwanego i niezgłębionego w charakterze tego młodego człowieka fascynowało ją od początku. — Nie. Widma zmarłych nie przynoszą ani prawdy, ani pociechy — dodał po chwili ciężkiego milczenia. — Mogłem matce pani powiedzieć coś prawdziwego: na przykład, że brat pani zamierzał ratować swe życie — że chciał uciec. Co do tego nie może być żadnej wątpliwości. Ale nie powiedziałem nic.

— Nie powiedział pan! I dlaczego?

— Nie wiem. Inne myśli przyszły mi do głowy — rzekł. Odniosłem wrażenie, że obserwuje siebie wewnętrznie, jak gdyby starał się liczyć uderzenia własnego serca, a równocześnie jego wzrok ani na chwilę nie opuszczał twarzy panny Haldin. — Pani tam nie było — ciągnął dalej. — Postanowiłem już nigdy więcej nie widzieć się z panią.

Zdawało się, że słowa te na chwilę odebrały jej oddech.

— Pan... jak to możliwe?

— Mogłaby pani równie dobrze zapytać... Jednak zdaje mi się, że matce pani nie powiedziałem tego przez ostrożność. Mogłem był zapewnić ją, że w ostatniej rozmowie, którą syn jej prowadził na wolności, wspominał was obie...

— To z panem miał tę ostatnią rozmowę! — przerwała swym głębokim uczuciowym głosem. — Kiedyś musi pan...

— Tak, ze mną. O pani powiedział, że ma pani ufne oczy. I nie wiem dlaczego, nie mogłem zapomnieć tych słów. Znaczyły one, że nie ma w pani podstępu ani oszustwa, ani fałszu, ani podejrzliwości — że w sercu pani nie ma niczego, co pozwoliłoby pani rozpoznać żywe, czynne, wymowne kłamstwo, gdyby kiedykolwiek stanęło na jej drodze. Że pani jest predestynowana na ofiarę... Ha, co za szatański podszept!

Konwulsyjny i nieopanowany ton ostatnich słów dowodził, jak zawodna była jego władza nad sobą. Robił wrażenie człowieka, który zlekceważył własną skłonność do zawrotu głowy na wyżynach i nagle zachwiał się nad samym brzegiem przepaści. Panna Haldin przycisnęła rękę do piersi. Upuszczona czarna woalka leżała pomiędzy nimi na podłodze. Buch panny Haldin przywrócił mu przytomność. Przyglądał się uporczywie jej ręce, dopóki z wolna nie opadła, po czym znowu wzniósł oczy ku jej twarzy. Ale nie dał jej przyjść do słowa.

— Nie? Nie rozumie pani? To bardzo dobrze. — Zdumiewającym wysiłkiem woli odzyskał panowanie nad sobą. — Więc rozmawiała pani z Sofią Antonowną?

— Tak. Sofia Antonowną powiedziała mi... — panna Haldin urwała i coraz większe zdumienie malowało się w jej szeroko otwartych oczach.

— Hm. To jest wróg godny szacunku — mruknął, jak gdyby był sam.

— Sposób, w jaki wyrażała się o panu, był nadzwyczaj życzliwy — zauważyła panna Haldin, przeczekawszy chwilę.

— Takie pani odniosła wrażenie? A ona jest przecież najinteligentniejsza z całej paczki. Rzeczy układają się więc jak najlepiej. Wszystko sprzysięga się, żeby... Ach, ci spiskowcy — mówił wolno, z akcentem pogardy — owładnęliby panią, zanimby się pani spostrzegła. Natalio Wiktorowno, wie pani, że ja z największym trudem bronię się od przesądnej wiary w działanie Opatrzności. Jest w tym coś nieodpartego... Alternatywą oczywiście byłby osobowy Diabeł naszych prostych przodków. Ale jeśli tak, to tym razem przebrał absolutnie miarę — ten stary Ojciec Kłamstwa — nasz narodowy patron, nasz bóg domowy, którego zabieramy ze sobą, kiedy jedziemy za granicę. Tym razem przebrał miarę. Zdaje się, że nie jestem dość prostoduszny... W tym rzecz! Powinienem był wiedzieć... I ja to wiedziałem — dodał z wyrazem rozdzierającej rozpaczy, która przemogła moje zdumienie.

„Ten człowiek oszalał" — pomyślałem przerażony. W chwilę potem doznałem bardzo szczególnego wrażenia, którego nie sposób oddać używając zwykłych określeń. Było to tak, jak gdyby Razumow przebił się na ulicy nożem i przyszedł nam to pokazać; co więcej — rzekłbyś, że obraca nóż w ranie i przygląda się skutkom. Tak przedstawiało się to wrażenie, oddane widzialnym obrazem. Nie mogłem oprzeć się odruchowi litości. Nade wszystko jednak niepokoiłem się o pannę Haldin, tak bardzo już doświadczaną w swoich najgłębszych uczuciach. Jej postawa, jej twarz wyrażały współczucie walczące z powątpiewaniem i niemal z trwogą.

— Co to znaczy, Kiryło Sidorowiczu? — Odcień tkliwości przebijał z tego okrzyku. A on tylko wpatrywał się w nią z takim zupełnym poddaniem wszystkich swych władz, jakie u szczęśliwego kochanka nosiłoby nazwę ekstazy.

— Dlaczego patrzy pan na mnie w ten sposób, Kiryło Sidorowiczu? Zwróciłam się do pana z całą szczerością. Teraz muszę jasno zdać sobie sprawę ze swoich... — Umilkła, jak gdyby chcąc mu dać sposobność do powiedzenia wreszcie czegoś, co byłoby godne tej podniosłej wiary, jaką pokładała w przyjacielu brata. Jego milczenie stało się przejmujące jak zapowiedź jakiejś doniosłej decyzji.

W końcu panna Haldin podjęła znowu błagalnym tonem:

— Wyczekiwałam pana z upragnieniem. Ale teraz, kiedy powodowany dobrocią przyszedł pan do nas, przeraża mnie pan. Mówi pan tak zagadkowo. Wygląda na to, jak gdyby pan ukrywał coś przede mną.

— Niech mi pani powie, Natalio Wiktorowno — wymówił wreszcie dziwnym, bezdźwięcznym głosem kogo pani tam widziała?

Była zdumiona i jakby zawiedziona w swych oczekiwaniach.

— Gdzie? U Piotra Iwanowicza? Był tam pan Laspara i trzy inne osoby.

— Aha! Awangarda... szturmowy oddział wielkiego spisku — mruknął sam do siebie. — Nosiciele iskry, mającej wywołać wybuch, który by wstrząsnął podstawami bytu tylu milionów ludzi po to, aby Piotr Iwanowicz mógł zostać głową państwa.

— Dokucza mi pan? — rzekła. — Nasz drogi zmarły powiedział mi kiedyś bym pamiętała, że ludzie służą zawsze czemuś wyższemu od nich samych: — idei.

— Nasz drogi zmarły — powtórzył wolno. Wysiłek, jaki wkładał w to, by nie okazać wzruszenia, pochłaniał wszystkie siły jego duszy. Stał przed nią niby człowiek, z którego uchodzi życie. Nawet jego oczy, podobnie jak przy wielkim bólu fizycznym, straciły cały blask. — Ach! Brat pani. Ale w ustach pani, w jej głosie brzmi to... i naprawdę wszystko w pani jest boskie... Pragnąłbym znać najgłębsze tajniki pani myśli, uczuć.

— Ale dlaczego, Kiryło Sidorowiczu? — zawołała wstrząśnięta tymi słowami, padającymi z dziwnie zmartwiałych warg.

— Niech się pani nie lęka. To nie po to, żeby panią zdradzić... Więc pani tam poszła... No i co Sofia Antonowna powiedziała pani?

— Naprawdę bardzo niewiele. Była pewna, że dowiem się wszystkiego od pana. Śpieszyła się bardzo. —Głos panny Haldin załamał się i na chwilę umilkła. — A ten człowiek, jak się okazuje, odebrał sobie życie — rzekła smutno.

— Natalio Wiktorowno, proszę mi powiedzieć — zapytał po chwili Razumow — czy pani wierzy w wyrzuty sumienia?

— Co za pytanie!

— Cóż pani może o tym wiedzieć — mruknął niewyraźnie. — To nie dla takich jak pani... Chciałem tylko zapytać, czy pani wierzy w skuteczność wyrzutów sumienia.

Zawahała się, jak gdyby nie zrozumiawszy, potem twarz jej rozbłysła.

— Tak — rzekła stanowczo.

— A więc został rozgrzeszony. Zresztą ten Zieminicz to bydlę, pijackie bydlę.

Natalia Haldin wzdrygnęła się.

— Ale to był człowiek z ludu — ciągnął Razumow — z tego ludu, któremu oni — rewolucjoniści — bajdurzą o wzniosłych nadziejach. Cóż, ludowi trzeba wybaczyć... Zresztą i pani nie powinna wierzyć wszystkiemu, czego nasłuchała się z tamtego źródła — dodał z jakąś ponurą niechęcią.

— Pan coś przede mną kryje — wykrzyknęła.

— Natalio Wiktorowno, a czy pani wierzy w obowiązek zemsty?

— Słuchajcie, Kiryło Sidorowiczu. Wierzę, że przyszłość będzie miłosierna dla nas wszystkich. Rewolucjonista i wstecznik, ofiara i kat, zdrajca i zdradzony — wszyscy razem dostąpią zmiłowania, kiedy błyśnie wreszcie światło na naszym ciemnym niebie. Zmiłowania dostąpią i zapomnienia, bo bez tego nie może być zgody ani miłości.

— Słyszę. Więc dla pani nie istnieje zemsta? Nigdy? W najmniejszym stopniu? — uśmiechnął się gorzko pobladłymi wargami. — Pani sama jest jak wcielenie tej miłosiernej przyszłości. Dziwna rzecz, że to nie ułatwia... Nie! Ale przypuśćmy, że prawdziwy zdrajca brata pani— Ziemianicz odegrał w tym także pewną rolę, lecz nieważną i całkiem mimowolną — przypuśćmy, że to był człowiek młody, wykształcony, myślący i pracujący umysłowo, ktoś, komu brat mógł zaufać —może lekkomyślnie... a jednak... przypuśćmy... Ale to cała opowieść.

— I pan ją zna! Ale w takim razie czemu...

— Słyszałem ją. Były w niej schody, a nawet widma, ale to nie ma znaczenia, jeśli człowiek służy czemuś większemu od siebie — służy idei. Zastanawiam się, kto jest największą ofiarą w tej historii?

— W tej historii!— powtórzyła panna Haldin. Zdawało się, że zamieniła się w kamień.

— Czy pani wie, dlaczego do pani przyszedłem? Oto po prostu dlatego, że na całym wielkim świecie nie mam nikogo, do kogo mógłbym pójść. Rozumie pani, co mówię? Nikogo. Czy zdaje sobie pani sprawę z beznadziejności tej myśli: nie mieć — do kogo — pójść.

Całkowicie wprowadzona w błąd entuzjastyczną interpretacją kilku wierszy w liście marzyciela, owładnięta lękiem samotnych dni w tym ich mrocznym i skłóconym świecie — niezdolna była dojrzeć prawdy szamocącej się na jego ustach. Zdawała sobie tylko sprawę, że cierpiał, a nie wiedziała dlaczego. Już chciała impulsywnie wyciągnąć do niego rękę, gdy Razumow przemówił znowu:

— W godzinę po pierwszym spotkaniu pani wiedziałem, że tak będzie. Męka wyrzutów sumienia, zemsty, kajania się, gniewu, nienawiści, lęku — wszystko to jest niczym w porównaniu ze straszliwą pokusą, jaką postawiła mi pani na drodze, ukazując mi się wówczas z tym swoim głosem, z tą twarzą, w parku tamtej przeklętej willi.

Przez chwilę patrzyła na niego zupełnie oszołomiona, po czym z rodzajem rozpaczliwej przenikliwości sięgnęła wprost do sedna rzeczy. — A ta historia, Kiryło Sidorowiczu, ta historia!

— Tu nie ma nic więcej do powiedzenia. — Zrobił krok w przód, ona zaś położyła rękę na jego ramieniu, by go odepchnąć. Ale siły ją zawiodły, on zaś, choć drżący na całym ciele, nie ustąpił. — To wszystko kończy się tu... właśnie w tym miejscu. — Przycisnął oskarżycielski palec z całą siłą do swej piersi i znieruchomiał.

Chwyciwszy po drodze krzesło podbiegłem w samą porę, by wesprzeć pannę Haldin i pomóc jej usiąść. Osuwając się na krzesło wykręciła się na moim ramieniu i tak już pozostała, odwrócona od nas obu, z głową przewieszoną przez poręcz. Razumow patrzył na nią z jakimś przerażającym, tępym spokojem. Niedowierzanie, walczące ze zdumieniem, gniew i odraza odjęły mi chwilowo mowę. Potem zwróciłem się ku niemu, szepcząc głosem zdławionym z wściekłości:

— To potworne. Czego pan jeszcze chce? Nie powinna już pana zobaczyć. Proszę wyjść... — Nie poruszył się. — Czy pan nie rozumie, że pańska obecność jest nie do zniesienia — nawet dla mnie? Jeżeli pozostała w panu choć odrobina wstydu...

Jego posępne oczy zwróciły się wolno w moim kierunku. — Skąd się tu wziął ten stary? — mruknął zdumiony.

Nagle panna Haldin zerwała się z krzesła, postąpiła parę kroków i zachwiała się. Zapominając o moim oburzeniu, a nawet w ogóle o tym człowieku, pośpieszyłem z pomocą. Wziąłem ją pod rękę, a ona dała się zaprowadzić do salonu. Z dala od lampy, w zgęszczonym mroku zalegającym głąb pokoju, profil pani Haldin, jej ręce i cała postać miały w sobie spokój ciemnego malowidła. Panna Haldin przystanęła i żałosnym gestem wskazała na tragiczną nieruchomość matki, która zdawała się wciąż wpatrywać w ukochaną głowę spoczywającą na jej kolanach.

Ten gest miał w sobie niezrównaną siłę wyrazu i zdradzał taką głębię ludzkiej rozpaczy, że nie można było uwierzyć, iż był jedynie skutkiem bezwzględnego działania instytucji politycznych. Odprowadziwszy pannę Haldin do kanapy, odwróciłem się, chcąc zamknąć drzwi. Obramowany ich futryną, w przenikliwym blasku białego przedpokoju, Razumow stał tam ciągle przed pustym krzesłem, jak gdyby wrośnięty na zawsze w miejsce swej okrutnej spowiedzi. Ogarnęło mnie zdumienie, że ta tajemnicza siła, która wydarła z niego tę spowiedź, nie zniszczyła zarazem jego życia, nie rozerwała ciała. Stało tam nienaruszone. Patrzyłem na szeroką linię jego barków, na ciemną głowę, na zadziwiającą nieruchomość członków. U jego stóp woalka, upuszczona przez pannę Haldin, wydawała się w surowej bieli światła jeszcze czarniejsza. Wpatrywał się w nią jak urzeczony. Raptem, nachyliwszy się z nieprawdopodobną, dziką szybkością, porwał ją i oburącz przycisnął do twarzy. Coś — może bezgraniczne zdumienie — zaćmiło mi oczy tak, że wydawało się, iż zniknął, zanim się ruszył.

Trzaśnięcie drzwi przywróciło mi wzrok i oto znów patrzyłem na puste krzesło w pustym przedpokoju. Znaczenie tego, co przed chwilą widziałem, dosięgło mojej świadomości jak cios obuchem. Schwyciłem Natalię Haldin za ramię.

— Ten nędznik porwał pani woalkę! — krzyknąłem przerażonym, głuchym głosem, jak po dokonaniu straszliwego odkrycia. — On...

Reszty nie dopowiedziałem. Cofnąłem się i patrzyłem na nią z niemym przerażeniem. Jej ręce spoczywały martwo na kolanach, dłońmi ku górze. Wolno podniosła szare oczy. Cienie zdawały się w nich zjawiać to niknąć — jak gdyby prosty płomień jej duszy zaczął się w końcu chwiać w zmiennych prądach zatrutego powietrza, płynącego ze zgniłej i ciemnej otchłani, co chciała ją pochłonąć jak swoją i gdzie cynizm ucisku i buntu nawet cnoty wyradza w zbrodnie.

— Nie można być bardziej nieszczęśliwą... — Jej znękany szept napełnił mnie zgrozą. — Nie można... Czuję, a id="filepos662629">e mi serce lodowacieje.

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Minęły prawie dwa tygodnie od pogrzebu jej matki, gdy zobaczyłem Natalię Haldin po raz ostatni.

W ciągu tych cichych i posępnych dni drzwi mieszkania przy Boulevard des Philosophes były zamknięte dla wszystkich oprócz mnie. Sądzę, że przydałem się na coś, choćby tylko dlatego, że ja jeden byłem świadom nieprawdopodobnej strony tej sytuacji. Panna Haldin pielęgnowała matkę sama do ostatniej chwili. Jeżeli odwiedziny Razumowa miały pewien związek ze zgonem pani Haldin (a nie mogę się powstrzymać od przypuszczenia, że go znacznie przyśpieszyły), to dlatego że ten człowiek, któremu nieszczęsny Wiktor Haldin zaufał bez namysłu, nie zdołał zdobyć zaufania jego matki. Nikt już nie dowie się dokładnie, jaką historię jej opowiedział — w każdym razie ja tego nie wiem — wydaje mi się jednak, że zabił ją wstrząs ostatecznego rozczarowania, zniesionego w milczeniu. Nie uwierzyła Razumowowi. Może nie potrafiła już nikomu wierzyć i wskutek tego nie miała już nic nikomu do powiedzenia — nawet własnej córce. Podejrzewam, że panna Haldin przeżyła najcięższe chwile swego życia przy tym milczącym łożu umierającej. Muszę wyznać, że gniewała mnie ta złamana, stara kobieta, odchodząca ze świata w niemym uporze niedowierzania własnej córce.

Gdy wszystko się skończyło, usunąłem się na bok. Panna Haldin miała wtedy wokół siebie rodaków. Na pogrzeb przyszło ich bardzo wielu. Byłem tam również, ale i po pogrzebie trzymałem się z dala od panny Haldin, dopóki nie otrzymałem krótkiego listu, wynagradzającego me samozaparcie: „Będzie tak, jak pan sobie życzył. Wracam do Rosji. Powzięłam już decyzję. Proszę mnie odwiedzić."

Zaiste, to była nagroda za mój takt. Pośpieszyłem, niezwłocznie, by ją otrzymać. Mieszkanie przy Boulevard des Philosophes nosiło smutne piętno rychłego odjazdu. Zionęło pustką, jak gdyby nie było w nim już nikogo.

Stojąc zamieniliśmy kilka słów o jej zdrowiu i o moim, parę uwag o osobach należących do kolonii rosyjskiej, po czym Natalia Haldin, posadziwszy mnie na sofie, zaczęła mówić otwarcie o swej przyszłej pracy i o swoich planach. Wszystko miało być, jak sobie tego życzyłem. I tak już do końca życia. Nigdy więcej nie mieliśmy się zobaczyć. Nigdy!

Schowałem w swym sercu ten sukces. Natalia Haldin jak gdyby dojrzała na skutek swoich jawnych i tajemnych doświadczeń. Z rękoma skrzyżowanymi na piersiach chodziła tam i z powrotem po całym pokoju, mówiąc powoli, spokojnie, ze. zdecydowanym wyrazem twarzy. Ukazała mi się z całkiem nowej strony i zadziwiała powagą i opanowaniem głosu, ruchów, całego obejścia. Była uosobieniem skupionej niezależności. Siła jej natury wyszła na jaw, gdyż ukryte głębie zostały poruszone.

— My dwoje możemy już teraz mówić o tym — zauważyła po krótkim milczeniu, zatrzymując się przede mną. — Czy był pan ostatnio w szpitalu, żeby się czegoś dowiedzieć?

— Tak. Byłem tam. — A widząc, że nie spuszcza ze mnie oczu: — Doktorzy twierdzą, że będzie żył. Ale sądziłem, że Tekla...

— Tekla nie pokazała się u mnie już od kilku dni — wyjaśniła żywo panna Haldin. — Ponieważ nie proponowałam jej nigdy, że pójdę razem z nią do szpitala, myśli, że nie mam serca. Rozczarowała się co do mnie.

I panna Haldin uśmiechnęła się blado.

— Tak. Tekla przesiaduje przy nim tak długo i tak często, jak tylko jej pozwolą — rzekłem. — Twierdza, że już go nigdy nie opuści, nigdy, póki jej starczy życia. A on będzie potrzebował kogoś — bezradny kaleka i do tego głuchy jak pień.

— Głuchy jak pień? Nie wiedziałam — szepnęła panna Haldin.

— Tak jest. To wydaje się dziwne. Jak mi mówiono, głowa nie poniosła żadnych widocznych obrażeń. Powiadają również, że najprawdopodobniej nie pożyje na tyle, aby Tekla miała się kim długo opiekować. Panna Haldin potrząsnęła głową.

— Dopóki starczy przechodniów, co gotowi padać na ulicy, naszej Tekli nie zbraknie nigdy zajęcia.. Jest ona dobrą samarytanką z nieprzepartego powołania. Rewolucjoniści nie zrozumieli tego. Proszę tylko pomyśleć: istoty tak ofiarnej używano do przewożenia zaszytych w suknie dokumentów albo do pisania pod dyktando.

— Zdolność rozumienia jest rzadką rzeczą na tym świecie.

Zaledwie wypowiedziałem tę uwagę, już jej pożałowałem. Patrząc mi prosto w twarz Natalia Haldin przyświadczyła lekkim skinieniem głowy. Nie obraziła się, lecz odszedłszy zaczęła znowu krążyć po pokoju; Moim zachodnim oczom wydało się, że oddala się coraz bardziej ode mnie, zupełnie już teraz niedosięgalna, choć wcale nie pomniejszona mimo rosnącej odległości. Milczałem, jak gdyby mówienie było już bezcelowe. Toteż drgnąłem z lekka, gdy usłyszałem jej głos tuż przy sobie.

— Tekla była tam, kiedy go podnoszono po wypadku. Ta zacna dusza nie wyjaśniła mi właściwie nigdy, jak do tego doszło. Zapewnia, że istniało między nimi jakieś porozumienie — rodzaj umowy — według której w każdej poważnej potrzebie, trudności, niedoli czy cierpieniu miał zwrócić się do niej.

— Czyżby? — rzekłem. — W takim razie ma on szczęście, że było coś takiego. Będzie potrzebował całego poświęcenia tej dobrej samarytanki.

Tak się rzeczywiście zdarzyło, że Tekla, wyglądając z jakiejś przyczyny ze swego okna o piątej nad ranem, zobaczyła Razumowa w parku Château Borel, stojącego nieruchomo u stóp tarasu na deszczu z odkrytą głową. Krzyknęła na niego po nazwisku chcąc się dowiedzieć, co się stało. Lecz on nawet nie podniósł głowy. Zanim ubrała się na tyle, by zbiec na dół, już go nie było. Popędziła więc za nim i wybiegłszy na ulicę natknęła się niemal od razu na zatrzymany tramwaj i gromadkę ludzi, podnoszących Razumowa. Tyle powiedziała mi sama Tekla, gdy pewnego popołudnia spotkaliśmy się u drzwi szpitala. Nie dodała poza tym żadnych wyjaśnień, ja nie miałem zamiaru zastanawiać się dłużej nad wewnętrzną stroną tego bądź co bądź szczególnego epizodu.

— Tak, Natalio Wiktorowno, będzie potrzebował kogoś, gdy go wypuszczą ze szpitala o kulach i głuchego jak pień. Ale nie sądzę, żeby owej nocy, kiedy pognał jak zbiegły szaleniec do parku Château Borel — chodziło mu o pomoc poczciwej Tekli.

— Nie — rzekła Natalia zatrzymując się nagle przede mną. — Może nie. — Usiadła, wsparła głowę na ręku i zamyśliła się. Milczenie trwało kilka minut. Wtedy przypomniał mi się ów wieczór okrutnej spowiedzi Razumowa — i skarga, którą wyszeptała ostatkiem sił: „Nie można być bardziej nieszczęśliwą...” Wspomnienie to byłoby mnie przejęło dreszczem, gdybym nie pogrążył się cały w podziwie dla jej siły i spokoju. Nie było już Natalii Haldin, gdyż przestała zupełnie myśleć o sobie. Było to wielkie zwycięstwo — typowo rosyjski akt zaparcia się siebie.

Wyrwała mnie z zadumy wstając nagle jak ktoś, kto powziął decyzję. Podeszła do biurka — teraz już tylko martwego mebla, ogołoconego z wszystkich osobistych, codziennie przez nią używanych drobiazgów. Było w nim jednak jeszcze coś żywego, bo wyjęła ze skrytki płaską paczkę, którą mi wręczyła.

— To jest pamiętnik — rzekła dość porywczo. — Przysłano mi go owinięty w moją woalkę. Nie wspominałam o nim dotąd, ale teraz postanowiłam zostawić go panu. Mam prawo tak uczynić. Został przysłany mnie. Jest moją własnością. Może go pan zachować lub po przeczytaniu zniszczyć. Ale gdy pan będzie czytał, proszę pamiętać, że byłam bezbronna. I że on...

— Bezbronna! — powtórzyłem ze zdumieniem, wpatrzywszy się w nią.

— Tak. To właśnie słowo znajdzie pan tam napisane — szepnęła. — I to jest prawda! Byłam bezbronna — zresztą może pan sam mógł to zauważyć.— Zaczerwieniła się, później śmiertelnie pobladła. — Aby oddać sprawiedliwość temu człowiekowi, pragnę, by pan o tym pamiętał. Och, byłam, byłam!

Wstałem trochę roztrzęsiony.

— Na pewno nie zapomnę niczego, co mi pani mówi przy naszym ostatnim spotkaniu.

Jej dłoń znalazła się w mojej.

— Tak trudno uwierzyć, że musimy się już pożegnać — oddała mi uścisk dłoni i ręce nasze rozłączyły się.

— Tak. Wyjeżdżam jutro. Otworzyły mi się wreszcie oczy, a ręce mam obecnie rozwiązane. Zresztą — któż z nas, Rosjan, mógłby pozostać głuchy na stłumiony jęk naszej wielkiej niedoli? Dla świata oczywiście może to być niczym.

— Do świata docierają raczej głosy waszych waśni — powiedziałem. — Taki bowiem jest świat.

— Tak — skinęła głową potakująco i zawahała się przez chwilę. — A jednak muszę panu wyznać, że nie przestanę wyczekiwać dnia, kiedy wszelkie waśnie ucichną. Proszę wyobrazić sobie świt takiego dnia. Zgiełk walki i złorzeczeń ustaje; cisza dokoła; nowe słońce wschodzi i utrudzeni ludzie łączą się wreszcie, obliczając w sumieniach bilans skończonej walki; są zasmuceni swoim zwycięstwem, bo tyle idei musiało zginąć, aby zatryumfowała jedna, tyle wierzeń opuściło ich nie znalazłszy oparcia. Czują się osamotnieni na świecie, więc garną się blisko do siebie. Tak, czeka nas wiele jeszcze gorzkich godzin! Ale udrękę serc ukoi wreszcie miłość.

I po tym ostatnim słowie jej mądrości, słowie tak słodkim, tak gorzkim, tak okrutnym czasami — pożegnałem Natalię Haldin. Ciężko pomyśleć, że nie spojrzę już nigdy więcej w ufne oczy tej dziewczyny — poślubionej niezłomnej wierze w przyjście pojednania zrodzonego z miłości, które jak niebiański kwiat wystrzeli kiedyś z człowieczej ziemi, przesiąkniętej krwią, rozdartej walką, polanej łzami.

Należy wyjaśnić, że w owym czasie nie wiedziałem nic o spowiedzi Razumowa wobec zgromadzonych rewolucjonistów. Może Natalia Haldin odgadła, jaka to „jedna jeszcze rzecz” pozostała Razumowowi do załatwienia, ale tego moje zachodnie oczy nie umiały dostrzec.

Tekla, była dama do towarzystwa madame de S., nie odstępowała jego łóżka w szpitalu. Spotkaliśmy się raź czy dwa u drzwi tego zakładu, lecz w czasie tych spotkań Tekla mówiła mało. Wiadomości o Razumowie, jakich mi udzielała, były możliwie najzwięźlejsze. Wracał z wolna do zdrowia, miał jednak pozostać nieuleczalnym kaleką do końca życia. Ja sam nie zaszedłem do niego nigdy i nigdy go już nie widziałem od owego straszliwego wieczora, kiedy byłem bacznym, choć ignorowanym świadkiem jego rozmowy z panną Haldin. W jakiś czas potem wypisano go ze szpitala i jego „krewna" — jak mi powiedziano — zabrała go gdzieś ze sobą.

Swoje wiadomości uzupełniłem prawie w dwa lata później. Nie stało się to w wyniku moich starań; całkiem przypadkowo, w domu pewnego wybitnego Rosjanina wolnomyślnych przekonań, który zamieszkał czasowo w Genewie, spotkałem rewolucjonistkę, cieszącą się tam wielkim zaufaniem.

Rosjanin ten był znakomitością całkiem innego rodzaju niż Piotr Iwanowicz. Brunet o łagodnych oczach, wysoki, bardzo uprzejmy, a przy tym jakiś przyciszony i ostrożny w całym swym obejściu. Skorzystał z chwili, kiedy nikogo nie było w pobliżu, i podszedł do mnie w towarzystwie siwowłosej, ruchliwej kobiety w czerwonej bluzce.

— Nasza Sofia Antonowna pragnie pana poznać — rzekł swym oględnym głosem. — Zostawiam więc was oboje, byście mogli sobie porozmawiać.

— Nie miałabym odwagi narzucać się panu — zaczęła, od razu siwowłosa dama — gdyby mi nie powierzono pewnej wiadomości dla pana.

Owa wiadomość składała się z kilku przyjaznych słów od Natalii Haldin. Sofia Antonowna powróciła właśnie z tajnej wyprawy do Rosji i widziała się tam z panną Haldin. Mieszkała ona w jakimś mieście w środkowej Rosji, dzieląc swe miłosierne uczynki pomiędzy koszmar przepełnionych więzień a rozpaczliwą nędzę osieroconych domostw. Nie oszczędzała się w tej dobrej służbie — jak zapewniła mnie Sofia Antonowna.

— To wierna dusza, niezłomny charakter i niestrudzone ciało — podsumowała swą relację rewolucjonistka z odcieniem entuzjazmu.

Nie było obawy, ażeby nawiązana w ten sposób rozmowa urwała się z powodu braku zainteresowania z mojej strony. Usiedliśmy na uboczu, gdzie nam nikt nie przeszkadzał. Opowiadając o pannie Haldin, Sofia Antonowna zauważyła nagle:

— Pan mnie chyba pamięta? Widział mnie pan tego wieczora, kiedy Natalia przyszła zapytać Piotra Iwanowicza o adres niejakiego Razumowa, tego młodego człowieka, który...

— Pamiętam doskonale — rzekłem. Gdy Sofia Antonowna dowiedziała się, że mam u siebie pamiętnik owego młodego człowieka, dany mi przez pannę Haldin, zaciekawiło ją to wielce. Nie kryła się wcale z chęcią ujrzenia tego dokumentu.

Zaofiarowałem się, że go jej pokażę, ona zaś od razu obiecała odwiedzić mnie nazajutrz w tym celu.

Przeglądała chciwie kartki rękopisu przez godzinę lub dłużej, po czym zwróciła mi go z lekkim westchnieniem. Jeżdżąc po Rosji widziała się również z Razumowem. Mieszkał nie w Rosji centralnej, lecz na południu. Opisała mi mały, dwupokojowy, drewniany domek na skraju jakiejś lichej mieściny, ukryty za wysokim parkanem z desek, z podwórzem zarośniętym pokrzywami. Razumow był zniedołężniały, chory, z każdym dniem słabszy, a samarytanka Tekla pielęgnowała go niezmordowanie, z czystą radością bezinteresownego poświęcenia. Przy tym zajęciu nie mogło spotkać jej już żadne rozczarowanie.

Nie taiłem przed Sofią Antonowną mego zdziwienia, że chciała odwiedzić Razumowa. Nie mogłem nawet zrozumieć powodu, dla którego to uczyniła. Oświadczyła mi na to, że nie była wyjątkiem.

— Wielu z nas odwiedza go, przejeżdżając tamtędy. Jest inteligentny. Ma ciekawe myśli... A przy tym umie mówić.

Wtedy to dowiedziałem się po raz pierwszy o publicznym pokajaniu Razumowa w domu Laspary. Sofia Antonowną opowiedziała mi dokładnie, co się tam stało. Razumow opisał jej to sam z najdrobniejszymi szczegółami.

Potem, patrząc na mnie mocno czarnymi błyszczący mi oczyma, dodała:

— Bywają złe chwile w życiu każdego człowieka. Jakaś fałszywa myśl wkradnie się do naszego mózgu i oto rodzi się obawa — obawa przed sobą, obawa o siebie. Albo może fałszywa odwaga — któż to zgadnie. Zresztą niech pan nazwie to, jak chce — ale proszę mi powiedzieć, czy wielu ludzi wolałoby raczej wydać siebie świadomie na zgubę (jak on to sam określa w pamiętniku) aniżeli żyć dalej w skrytej pogardzie dla siebie samego? Czy znalazłoby się takich wielu? I proszę pamiętać, że kiedy to robił, był zupełnie bezpieczny. Właśnie wtedy, kiedy nabrał przekonania, że jest bezpieczny, i co więcej — nieskończenie więcej — kiedy po raz pierwszy zaświtała mu myśl, że ta zachwycająca dziewczyna może go pokochać, właśnie wtedy zrozumiał, że najzjadliwsze drwiny, najgorsze niegodziwości, że całe to szatańskie dzieło jego nienawiści i pychy nie zdołałoby nigdy przesłonić nikczemności życia, jakie go czekało. Trzeba mieć charakter, aby dojść do takiego przekonania.

Przyjąłem to twierdzenie w milczeniu. Któż chciałby się spierać o słuszność motywów przebaczenia lub litości? Okazało się zresztą później, że w tym miłosierdziu, do jakiego świat rewolucyjny poczuwał się względem zdrajcy Razumowa, było także trochę skruchy. Sofia Antonowna mówiła dalej z pewnym zakłopotaniem:

— Poza tym, widzi pan, ten człowiek padł ofiarą gwałtu. Stało się to bezprawnie. Nie postanowiono jeszcze, co z nim należy zrobić. Przyznał się był dobrowolnie. A ten Nikita, który jak panu wiadomo, rozbił mu w sieni bębenki w uszach w przystępie rzekomego oburzenia — ten Nikita, jak się potem okazało, był sam łotrem najgorszego gatunku, zdrajcą, donosicielem i szpiegiem! Razumow powiedział mi, że zarzucił mu to w przystępie jakiegoś jasnowidzenia...

— Widziałem to bydlę tylko przez chwilę — rzekłem — i naprawdę nie potrafię zrozumieć, jak ktokolwiek spośród was mógł mieć złudzenia co do niego, choćby pół dnia.

Przerwała mi.

— No, no! To nie takie proste. Kiedy go zobaczyłam po raz pierwszy, byłam też przerażona, ale zakrzyczano mnie. Stale mówiliśmy do siebie: och, nie trzeba patrzeć na to, jak wygląda. A do tego zawsze gotów był zabijać. To nie ulegało wątpliwości. Tak, zabijał — dla obu stron! Ten bies...

Potem, opanowawszy gniewne drżenie ust, Sofia Antonowna opowiedziała mi bardzo dziwną historię. Zdarzyło się, że radca Mikulin w czasie podróży po Niemczech (wkrótce po zniknięciu Razumowa z Genewy) spotkał się w wagonie kolejowym z Piotrem Iwanowiczem. Ci dwaj, znalazłszy się sami w przedziale, przegadali z sobą pół nocy i wtedy to Mikulin, szef policji, napomknął arcyrewolucjoniście o prawdziwym charakterze arcykata żandarmów. Wydaje się, że Mikulin chciał się pozbyć swego osobliwego agenta. Może miał go dosyć; może się go bał. Należy przy tym nadmienić, że Mikulin odziedziczył złowrogiego Nikitę po swoim poprzedniku na urzędzie.

Również i tej historii wysłuchałem bez wypowiadania się, wierny swej roli niemego świadka spraw rosyjskich, rozwijających swoją logikę Wschodu przed mymi zachodnimi oczyma. Natomiast pozwoliłem sobie na jedno pytanie:

— Sofio Antonowno, proszę mi powiedzieć, czy madame de S. zostawiła cały swój majątek Piotrowi Iwanowiczowi?

— Ani grosza — rewolucjonistka wzruszyła ramionami z obrzydzeniem — umarła bez testamentu. Gromada siostrzeńców i siostrzenic zleciała się z Petersburga jak stado sępów, by gryźć się między sobą o schedę. Wszystko paskudne kamerhery i frejliny — wstrętne lokajstwo dworskie. Tfu!

— Nie słyszy się teraz wiele o Piotrze Iwanowiczu — zauważyłem po chwili.

— Piotr Iwanowicz — rzekła Sofia Antonowna poważnie — związał się z wiejską dziewczyną.

Zdziwiłem się naprawdę.

— Co? Na Riwierze?

— Cóż za nonsens! Nic podobnego.

Słowa te Sofia Antonowna powiedziała dość ostro.

— Czyżby więc przebywał teraz w Rosji? Ależ to szalone ryzyko — zawołałem. — I wszystko dla wiejskiej dziewczyny. Czyż nie uważa pani, że czyni bardzo nieroztropnie?

Sofia Antonowna zachowała przez chwilę tajemnicze milczenie, po czym oświadczyła:

— On ją po prostu uwielbia.

— Doprawdy? Wobec tego spodziewam się, że ona nie omieszka go bijać.

Sofia Antonowna wstała i zaczęła się ze mną żegnać, jak gdyby nie usłyszała wcale mego bezbożnego życzenia; ale już we drzwiach, do których ją odprowadzałem, odwróciła się na chwilę i oświadczyła stanowczym głosem:

— Piotr Iwanowicz to człowiek natchniony.