Zuzanna Morawska

POWIEŚCI DLA MOICH PRZYJACIÓŁ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

PAMIĄTKA.

POWIEŚCI DLA MOICH PRZYJACIÓŁ

Morawska Zuzanna

I.

RZUCONE SŁÓWKO

— No, panie Łubek, ten wasz dom, to codzień mniejszy! kurczy się i kurczy, a wkrótce zupełnie wlezie w ziemię! — odezwał się poniemiecku Hans, bogaty mieszczanin gnieźnieński, do siedzącego przed niskim domkiem, przy ulicy Farnej. staruszka.

— Ha, prawda — odpowiedział mu tenże popolsku; — przy waszym domu, panie Hansie, mój jest malutki, ale to już teraz taki obyczaj, że co nowe, to się puszy i nadyma, a co stare, siedzi cicho, skulone, ale bodaj, czy nie dłużej tego starego niż nowego.

— Ho, ho, gadanie, panie Łubek, aby gadać, ale sami musicie przyznać, że nasze nowe budynki daleko są piękniejsze od waszych niskich i pogarbionych domków — rzekł Niemiec i pyknął z fajeczki.

Łubek pociągnął także z fajki, a potem wypuścił taki potężny kłęb dymu w sam nos stojącemu w dumnej postawie Hansowi, że się ten aż zakrztusił. Splunąwszy więc, zawołał:

— No, co pan Łubek tak dmucha, tu ani dym, ani ciemność wieczorna nie pokryje tych szram, co się na wszystkie strony na waszym domu porysowały.

— Mój panie, jak będę chciał pokryć szramy na moim domu, to zawołam murarzy; nie potrzebuję ich osłaniać dymem — odrzekł Łubek z godnością.

— A ja wam, panie Łubek, powiem, że tych dziur, w waszej nędznej chałupie, żaden już murarz nie zaklei. Pomaże po wierzchu, a gdy przyjdzie pierwszy lepszy deszcz, to wszystko rozklepie, wapno opadnie, a dziura, dziurą zostanie. To zupełna rudera.

— Co wam dziś do głowy przyszło, pani Hansie? — rzekł staruszek, tamując wewnętrzne wzburzenie. — Postawiliście piękny dom, cieszcie się z niego, a nie urągajcie sobie z mojej chudoby.

— Ja się wcale nie urągam, a kpinków też nie stroję. Ja, poważny obywatel, nie mam czasu na takie rzeczy, tylko ja wam poprzy-

jacielsku powiadam, że lepiej rozwalcie tę chałupą, bo ona wam runie na głowę, przygniecie i was i całe wasze bogactwo i waszę wnuczkę. Łubek zatrząsł się cały; wargi mu zadrżały i przez chwilę, z wielkiego wzruszenia, nie mógł przyjść do słowa; a Hans, nie czekając odpowiedzi, rzucił przeciągłe "auf Wiedersehen" i włożywszy ręce w kieszenie, poszedł z uśmiechniętą i zadowoloną miną.

— Żebyś się zapadł w ziemię, przeklęty Niemcze — zadrgały wreszcie, szeptem, usta staruszka. A potem, podpierając się drewnianą kulą, bo miał jednę tylko nogę, wstał i dotknął ręką muru swego, rzeczywiście małego i starego domku, a wreszcie zawołał:

— Józiu, Józiu!

Na głos ten, ze drzwi sklepowych, które zarazem były wejściem frontowem do domku, wybiegła szesnastoletnia dziewczyna w ciemnej, skromnej sukience.

— Co ci to, dziaduniu? — zawołała, widząc starca, drżącą ręką dotykającego ścian domu.

— Moje dziecko, powiedz mi, czy to prawda, że nasz dom tak porysowany i poszczerbiony na wszystkie strony, iż lada chwila runie nam cały na głowę?

— Ale, cóż znowu! to pewnie Hans dziaduniowi coś takiego powiedział, bo słyszałam ze sklepu, że coś długo rozmawiał.

— A no, Hans, Hans — mówił, trzęsąc się, dziadek. — Przypatrz-że się dobrze, czy tu gdzie na murze są takie dziury.

— Ależ dziur żadnych niema, wprawdzie domek nasz wygląda nieświeżo, w kilku miejscach tynk opadł, ale przecież ma zdrową cegłę. Oo! niech dziadunio posłucha, przecież gdyby tam gdzie była jaka dziura, albo się cegła usunęła, toby zaraz był inny odgłos. — To mówiąc, uderzyła dużym kluczem, który wyjęła zza fartuszka.

— Prawda, ale bo ty niewiele się na tem znasz, a ja niedowidzę — rzekł stary. — Oj, oj, źle się dzieje, byle przybysz, co go niedawno pies przywlókł do naszego poczciwego Gniezna, natrząsa się teraz ze starego, od dziada pradziada osiadłego, mieszczanina.

— Eh, niech dziadunio nie uważa, co on tam mówi. Hans zawsze musi nas czemś niemiłem poczęstować — rzekła dziewczyna i pobiegła do sklepu. Właśnie ktoś wszedł, nie chciała więc ostatniego kupującego przed zamknięciem sklepu pominąć.

Dziadek tymczasem usiadł na ławce i smutnem okiem spoglądał to na wnuczkę, która za drzwiami zniknęła, to na jedyne okno swego domku, które zarazem mieściło całą wystawą niewielkiego norymberskiego sklepiku.

Domek ten rzeczywiście był mały i stary, a jeszcze niepokaźniej się wydawał wobec stojącego naprzeciwko wspaniałego, trzypiętrowego, o pięknej bramie i wielkich lustrzanych szybach, domu Hansa.

Bogaty Niemiec dumny był z tego domu, a widok nędznego domku Jakóba Łubka niemiłe znać na nim robił wrażenie, bo ile razy około niego przechodził, spluwał z niechęcią, szepcąc coś do siebie.

Domek Łubka, od strony ulicy Farnej, miał tylko okno i drzwi sklepu. Za sklepem zaś były dwa niewielkie pokoiki, będące mieszkaniem staruszka i jego wnuczki. Lecz ten domek miał od drugiej strony maleńki ogródek, podwórko, wychodzące na wąską uliczkę, przecznicę głównego rynku. I dla tego to przejścia domek Łubka był solą w oku Hansowi.

— Gdyby tak tę ruderę zwalić, możnaby przeprowadzić ulicę do rynku, a wtedyby każdy widział mój dom, mógłbym w nim założyć piękny sklep i wielkie ciągnąć zyski! — myślał sobie Niemiec, ile razy przechodził około domu Łubka.

— Te stare grzyby tylko szpecą nam miasto! — mówił do swoich. Hans, spoglądając na całą dzielnicę ulicy Farnej, przy której głównie mieściło się dawne mieszczaństwo polskie. Wszyscy zaś przybysze kiwali uroczyście głowami, a pykając z krótkich porcelanowych fajek, powtarzali uroczyście:

— Ja, ja wohl!

— Gdyby to tak można tę ruderę Łubka kupić za tanie pieniądze, a potem ją rozwalić i dać sobie wolny oddech na rynek — rzekł raz Hans, przy piwku, do swoich.

— Ja wohl! powtórzono znowu, aber za tanie pieniądze, i trzeba rozważyć dobrze, czy nam się to opłaci.

— Rozważcie więc — odrzekł im Hans, — a ja w tem, że posesyą kupimy za psie pieniądze.

— Gut, gut! — i na znak zgody, szanowni obywatele podali sobie dłonie i pociągnęli piwa z kufelków.

Od tego czasu Hans, ile razy spotkał Łubka, zawsze mu coś o jego domku przykrego powiedział. To dachówka spadła i o mało nie zabiła przechodzącego, to mur od węgła jest tak miękki, iż możnaby go krajać nożem, jak chleb z bochenka, to rynnę dojrzał odrywającą się, i tak bez końca.

— A jak się rynna oderwie i spadnie komu na głowę, to będzie pan Łubek miał biedę — dodawał zwykle, ostrzegając. — Bo niekażdy będzie miał taki wzgląd na wasze stare lata, jak ja — mówił poprzyjacielsku. — Ja, choć mi dachówka o mało ramienia nie przetrąciła, nie poszedłem jednak na skargę.

Tymczasem dachówce ani się śniło spadać, lecz Łubek, po każdej rozmowie oglądał domek, posyłał na strych, aby zobaczono, czy czego nie brakuje, a często narażał się na sprowadzanie rzemieślnika i reparacyą. która najzupełniej nie była potrzebna. I teraz też zamyślił się niepomału.

— Stary, bo stary ten domek, toćem go jeszcze po dziadach odziedziczył... ale niema pieniędzy na gruntowną reparacyą... Sprzedać go przecie nie mogę, bo i gdzieżbyśmy się podzieli — mówił do siebie starowina. — A jak nam na głowę się zwali... oj, mnieć tam już do mogiły, ale to biedne dziecko — wzdychał myśląc o Józi. — Toć jej dopiero na świat, a jedynać to moja pociecha... — I spuściwszy głowę, smutno się. zadumał.

— Pójdźcie, dziadunio, do pokoju, chłód jakiś wieje — rzekła Józia, wybiegając ze sklepu. — A i sklep trzeba już zamknąć, potem musiałby dziadunio obchodzić całą ulicę, żeby się dostać do domu — dodała.

— Prawda, moje dziecko — rzekł dziadek i z trudnością powoli podnosił się z ławki, tak go smutek przygnębił.

— Wiesz co, moja Józiu — rzekł, spoglądając znów na mury swego domostwa, — trzeba będzie jutro sprowadzić Mikołaja, wiesz, tego murarza, niech dobrze obejrzy, a jeżeli tam co grozi naszemu domkowi, niech go podeprze.

— Dobrze, dziaduniu, powiem stróżowi, żeby szedł jutro, jak świt, do Mikołaja — rzekła dla uspokojenia dziadka, wiedziała bowiem, że dom był niedawno oglądany, nie groziło mu żadne niebezpieczeństwo, a cechy starości żaden murarz na świecie mu nie zdejmie.

Dziadek westchnął jeszcze kilka razy i powoli, oglądając się i próbując, to nogą, to kulą, schodków, to dotykając oddrzwi, dał się wreszcie poprowadzić na spoczynek.

Józia tymczasem, spoglądając, czy wszystko jest w porządku w sklepie i pilnując zamknięcia, myślała sobie:

— Co ten Hans ma w tem, że tak ciągle niepokoi dziadunia?

Sprytna jej główka jednak nie mogła się domyśleć podstępu, jaki tkwił w całej gadaninie Niemca.

II.

PRZYJACIELSKA RADA.

Józia była rzeczywiście prawdziwą pociechą Jakóba Łubka, z dość licznej rodziny została mu ona tylko, a była córką jego córki. Niegdyś, lat temu siedmnaście, wydał on tę córkę za Krzaczkowskiego, nauczyciela gimnazyum w jednem z nadgranicznych miast Królestwa Polskiego. Łubek cieszył się szczęściem córki, lecz w rok potem Krzaczkowskiego przeniesiono w bardzo dalekie strony, żona z maleńką Józia nie mogła mu towarzyszyć, a w kilka miesięcy odebrała wieść, że mąż nie żyje. Nie mając co robić w obcem mieście, Krzaczkowska z Józią, niemającą jeszcze roku, powróciła do rodziców, do Gniezna. Łubek serdecznie przywiązał się do wnuczki, zdawało się nawet, że od chwili jak ta mała dziecina ożywiła maleńkie pokoiki przy ulicy Farnej, jaśniej się w nich zrobiło, a w sklepie przybyło kupujących. I rzeczywiście interesa sklepowe lepiej szły teraz, aniżeli przez ten czas, gdy Łubek miejsce wydanej zamąż córki płatną pomocą musiał zastąpić. Józia, w miarę jak podrastała, była pomocą dziadkowi i matce. Wreszcie zaczęto ją uczyć, widząc jednak, że Józia nie miała zbyt wybitnych zdolności do nauk, nie kazali jej gwałtem ich sobie zdobywać.

— Józia jest sprytna dziewczyna, ale w każdym razie nauką nie zdobędzie sobie chleba — mówił dziadunio. - A zresztą, te nowomodne nauki... i nie kończąc myśli, kiwał zwykle ręką z lekceważeniem.

— Ja też nie myślę Józi zbyt wysoko kształcić — odpowiadała mu pani Krzaczkowska — a zato przyuczać ją będę do umiejętnego obracania się w sklepie, różnych robótek i porządnego prowadzenia gospodarstwa.

I jak mówiła, tak i czyniła. Józia do jedenastego roku nie chodziła na pensyą, nie była jednak nieukiem. Mówiła dobrze i pisała po polsku, z rachunkami umiała sobie dać radę, w gospodarstwie zaś domowem i przy sprzedawaniu towarów była tak skrzętną, że wszyscy na nią z podziwem patrzyli. Z historyi miała też niemało wiadomości, bo dziadunio w bardzo obrazowy sposób obznajamiał ją z przeszłością. Grdy skończyła lat jedenaście, zaczęła chodzić na pensyą, wybrano jednak taką. gdzie bez przeciążenia pracą kształcono umysły wychowanek. Józia nabyła tam wielu wiadomości, nauczyła się języka niemieckiego i koleżeńskiego życia, mimo więc skromnego zakresu nie była ograniczoną, a skrzętność jej i żywość dodawała dziewczynce uroku.

Skrzętność tę i gospodarność bardzo wcześnie musiała biedaczka spożytkować, bo zaledwie zaczęła rok piętnasty, gdy umarła jej matka. Józia bolejąc nad stratą, nie miała nawet czasu żalom się oddawać, bo dziadunio tak był złamany i zbolały, że go trzeba było pocieszać i troskać się o niego jak o dziecko. Od śmierci więc matki Józia musiała zaprzestać chodzenia na pensyą, a objęła zarząd domu i sklepu, w czem jej dziadunio dopomagał, siedząc przy kasie i odbierając pieniądze; równa zaś wiekiem Józi sklepowa w obsługiwaniu gości. Kupujących nie brakowało, a zarobek ze sprzedaży wystarczał im na skromne utrzymanie. Powoli więc, mimo smutku i tęsknoty za zmarłą, wracało wszystko do dawnego porządku. Nowa jednak troska zaczęła gnębić mieszkańców starego dworku. Przy ulicy bowiem Farnej, zajmowanej przeważnie przez ludność dawną, polską, przybywało coraz więcej sklepów niemieckich, a ci przybysze, stawiając wielkie kamienice, chcieli zgnębić owe małe, kryjące swoję starość i biedę domki. Widziała to Józia doskonale, czuła zmniejszającą się ilość kupujących, pokrywała jednak, jak mogła, wszystko przed dziaduniem, który coraz smutniejszą przewidywał przyszłość i trapił się, że nic nie mógł zaradzić.

W chwilach, też troski wolał zwykle Józię i mawiał sobie w duszy: — Jeżeli ta moja pociecha nie znajdzie na to rady, to już Niemcy zjedzą nas ze szczętem. I teraz też, uspokojony słowami Józi, zasnął sobie spokojnie; sprowadzony zaś nazajutrz murarz uspokoił go doreszty mówiąc:

— Tak, dom stary, ale żeby się miał zwalić, daleko mu jeszcze do tego. Ho, ho, panie Łubek, on nietylko nas, ale i pannę Józefę przeżyje.Łubek poczęstował tabaką murarza i wynagrodził za fatygę, a pokręcając wąsa myślał sobie:

— Ho, mój panie Hansie, nie dam ja się tak zjeść w kaszy! Chociażeś ty wystawił dom pod same niebo, a mój dworek jako ja pomarszczony, damy sobie jednak jakoś radę!

Hans jakiś czas nie zaglądał wcale do Łubka, zato w kilka tygodni po owej rozmowie, przed domkiem pana Jakóba zjawił się urzędnik z magistratu wraz z budowniczym i murarzem Niemcem, którzy z polecenia rady miejskiej od stóp do głów obejrzeli mały dworek, naradzając się długo między sobą. Nie orzekli wprawdzie, że domek grozi zawaleniem, lecz w kilka dni potem Łubek otrzymał nakaz, aby dach na dworku przełożył, rynny dał nowe, w piwnicy poprawił sklepienie, a cały domek od stóp do głów otynkował i pobielił.

— Józia — przeczytaj no to wszystko — zawołał stary, podając jej otrzymany rozkaz.

Józia przejrzała pismo i mimowoli twarzyczka jej posmutniała.

— Czytajno głośno, bo to tam poniemiecku, toś może nie wszystko zrozumiała — rzekł dziadek.

Józia mówiła i rozumiała dobrze poniemiecku, zrozumiała więc i owe pismo, uczyniła jednak zadość żądaniu dziadka.

— A co ? czy ty rozumiesz teraz, czego oni chcą od nas ? — pytał trzęsąc się Łubek.

— Rozumiem dziaduniu — odpowiedziało dziewczę, siląc się na spokój.

— I cóż ty na to?

— Ha i cóż, trzeba będzie zamówić majstrów i wziąć się do reparacyi — odrzekła Józia.

— Tatatata! zamówić majstrów i wziąć się do reparacyi! — wybuchnął dziadek. — Ot to mi rada! tegom się, panie, nie spodziewał. — I sapał gniewnie.

— Zamówić majstrów i wziąć się do reparacyi! — powtórzył udając głos Józi. — Powiedziała, co wiedziała! Tej dziewczynie się widać zdaje, żem ja przybysz jakiś znad Sprei, łatwo dorobiłem się pieniędzy i mogę niemi szastać na upiększenie i ozdobę domu!

I burzył się i szumiał dziadunio, który mimo szczerego przywiązania do wnuczki, w chwilach złego humoru cały gniew spędzał na nią.

Józia milczała składając towary do pudełek i sprzątając jak zwykle przed zamknięciem sklepu.

Gdy zaś poprowadziła sapiącego ciągle dziadunia do jego pokoju, ten zawołał łagodniejszym już głosem.

— No, bo czy to jest zdrowy rozum, żebym ja dom tak odnawiał, no powiedz sama.

— Zapewne, dziaduniu, to bardzo kosztowne, ale i cóż robić? Dziadunio wie doskonale, że z magistratem żartować nie można, bo się płaci karę...

— Ale zkąd ja wezmę na to pieniędzy, zkąd? zkąd? no powiedz, może masz jakie skarby?

Dziewczę milczało chwilę, poczem odezwała się nieśmiało:

— Możeby pan Babecki pożyczył.

— Pożyczył, pożyczył! możeby i pożyczył, ale zkąd oddać? Domek i tak obciążony długiem, z tego sklepu i z ogródka ledwie można wyżyć i opędzić najpilniejsze potrzeby, a tu jeszcze nowa reparacya — zrzędził stary.

— Mamy z zeszłego roku sto talarów oszczędności — wtrąciła jeszcze nieśmielej Józia.

— Sto talarów! wielki mi kapitał, już ja powiadam, że tym dziewczętom to zawsze pstro w głowie. Żebym ja raz mógł jaką oszczędność zrobić bez jej wiedzy; ale gdzie tam! Sto talarów! Już ją świerzbi ten grosz odłożony, a chciałem, żeby to było dla niej na czarną godzinę; prawda była, chybaby rogi miały i takby się nie obroniły. Ona teraz je wyciągnie na reparacyą — mruczał stary na poły do siebie. — Ale i cóż zrobić, trzeba i to naruszyć! Potem może im się zachce, żeby piętro wybudować! A ona zawsze będzie mi doradzała: Trzeba, trzeba, mój dziaduniu! Oj pstro w głowie, pstro!

I zrzędził i zżymał się stary, a Józia, przywykła znać do tego zrzędzenia, nie odpowiadała nic; dziadek też powoli przestał zrzędzić i stroskaną głowę do snu ułożył.

Na drugi dzień wzdychał, był chmurny, nic jednak nie mówił. Józia też zajęła się cichutko pracą w sklepie, której, chociażby nikogo z kupujących nie było, nigdy nie brakło.

— Józia! — zawołał dziadek, w chwili południowej, kiedy kupujących nie było — trzeba posłać po Mikołaja, on przecie swój, to najlepiej doradzi, a też i swoich weźmie do pomocy, przecież Niemcom rąk naplatać nie będę; ba, ba, może oni i tego chcieli.

Przybył więc znowu Mikołaj i rozpoczęło się odnawianie domu, według żądania magistratu. Łubek zrzędził, stękając, wydobywał talary i odnawiał domek, przyglądając mu się z zadowoleniem.

— Stary, stary, to prawda; dawne lata pamięta, ale też i my nie od wczoraj siedzimy w Gnieźnie, a kto spojrzy, to zaraz pozna, że nieżaden przybysz w tym domku mieszka, tylko mieszczanin gnieźnieński, co zdawiendawna ma prawo do tej ziemi.

Gdy jednak Łubek podczas roboty przypatrywał się pracującym, Hans, przechodząc, spoglądał na tę całą krętaninę z drwiącą miną. Kilka razy nawet zapytał:

— To dużo kosztować będzie?

— Ha, będzie, ale co będzie, to będzie! — odrzekł niedbale Łubek.

Hans pokręcił głową i odszedł, widząc niechętnego do rozmowy staruszka. I znowu kiedyś się zatrzymał:

— Czy to warto, panie Łubek, tyle pieniędzy wydawać na taką ruderę?Łubek zatrząsł się cały, odrzekł jednak, siląc się na spokój:

— Ha, warto, niewarto, ale kiedy magistratowi podobało się, żeby mój stary dom włożył nowy kubrak, to niechaj ustroję go!

— Zawsze i stary, gdy się ogarnie, to przystojniej jakoś wygląda — dodał po chwili Łubek.

— Hm, hm, niby to prawda, a niby i nie — rzekł Hans, siadając na ławce, — bo pod tem ogarnięciem zawsze tam zgnilizna.Łubek nic nie odrzekł, tylko się poruszył na ławce, stuknął kulą i, poswojemu, cały kłęb dymu w nos Niemcowi wypuścił.

— Wiecie co, panie Łubek — ciągnął dalej poniemiecku Hans — jabym wam podał jednę radę...Łubek nic nie odrzekł i palił dalej fajkę spokojnie.

— Gdybym ja był na waszem miejscu, panie Łubek, tobym, do dyabła, tę całą ruderę sprzedał...

— Go? — zapytał Łubek przeciągle i takie spojrzenie zwrócił na Hansa, że ten się aż troszkę od niego odsunął.

— A no tak, sprzedałbym — ciągnął niezrażony Hans. — Zapłaciłbym długi i z reszty żyłbym sobie spokojnie.Łubkowi wargi zadrżały, pohamował jednak wzruszenie, bo nie chciał gniewem wybuchnąć. Starał się nawet być, o ile można, grzecznym dla Niemca, bo wiedział, że Hans zasiadał w radzie miejskiej i jako bogaty obywatel, ma tam głos nielada, mógł mu więc w niejednem szkodzić. Odezwał się więc ze spokojem, na jaki tylko mógł się zdobyć:

— Mój panie Hansie. nie prosiłem was o radę, a chociaż ona może być wielce pożyteczną, ja jednak za nią nie pójdę. My przyrastamy do miejsca i niełatwo je zmieniamy, bo nam każdy zakątek nietylko ziemi naszej, ale i domku, w którym żyli nasi ojcowie, jest miłym. My, bo widzi pan Hans, jesteśmy oddawna mieszkańcami tej ziemi, niełatwo nam więc byle gdzie osiąść i przylepić gniazdo do cudzego dachu.

— No tak, tak, to bardzo piękne, co pan mówi, ale to, z przeproszeniem, głupia taka natura, ona nie da chleb! — dodał Hans popolsku. — No, nie sprzedawaj pan, nie, ja radziłem poprzyjacielsku, gdy kto nie chce słuchać, sam sobie będzie winien! — I wzruszywszy ramionami, poszedł sobie, mrucząc coś jednak pod nosem i spluwając ze złością, potem zatrzymał się i rzekł:

— Er will nicht, aber er muss!

— Co ten bestya ma w tem za interes, żebym ja dom sprzedał! — rzekł po jego odejściu sam do siebie Łubek. — Ale niedoczekanie jego. — I zamyślił się staruszek.

III.

STARY DOMEK W NOWEJ SZACIE.

Łubek, który tak zawzinał się na niepotrzebne wymagania magistratu, teraz, z niezwykłem upodobaniem, a nawet pewną rozrzutnością i zbytkiem, zaczął myśleć o odnowieniu domu.

— Mój panie Mikołaju: — mówił do murarza, prowadzącego roboty — tylko, żeby te gzymsy były ładnie odświeżone, ale niechaj znać będzie, że to stary dom. Chcę, żeby wyglądał porządnie, ale żeby każdy widział, że moje domostwo dawne lata pamięta.

— Dobrze, dobrze, ale to może i nie warto, bo takie odświeżenie dużo kosztuje — rzekł doświadczony rzemieślnik, kręcąc głową z podziwu.

— Co to nie warto! wszyscyście się uwzięli, żeby mi powtarzać: nie warto! — porwał się Lubek.

— Ha, jeżeli pan Łubek chce, ja od tego rzemieślnik, żebym zarobił. Będziemy dom mieli z całą cechą starości odnowiony — odrzekł murarz, kręcąc głową. A w duchu dodał:

— Stary musi mieć grosze, kiedy mu się takich zbytków zachciewa, a zawsze skwierczy, ie nie ma.

— A ileż to tam kosztować będzie? — zapytał Łubek.

Murarz liczył i liczył, a wreszcie rzekł:

— Trudno to, co do grosza obliczyć, ale, żeby tak powiedzieć niemało, niedużo, to pewnie trzysta talarów trzeba wyłożyć.

— Trzysta talarów!. — zamyślił się Łubek, a Józia z pewnym przestrachem spojrzała na dziadka, sądząc, że gniewem wybuchnie.

— Trzysta talarów... trzysta talarów! — powtarzał Łubek, bębniąc palcami po stole.

— No, mój panie Mikołaju, a czyby tego taniej zrobić nie można? — zapytał po chwili.

— Można zrobić nawet za ośmdziesiąt, i też będzie porządnie, popodlepia się. opatrzy i magistrat z tego będzie zadowolony, a po wierzchu też będzie domostwo wyglądało, jak nowe...

— Ja nie chcę — krzyknął Łubek, — niech on będzie odnowiony, podparty, poreparowany, z gruntu poreparowany, ale niech wygląda jako stary, dawny dom, co już wieki stoi.

Józia szeroko oczy otworzyła i sama nie wiedziała, co myśleć. Patrzyła też zdziwiona na dziadka.

— Niech, już i kosztuje, a niech widzą, że ja dbam o mój dom, niech widzą, że choćem stary i mój dom także, krzepko się jednak trzymać będziemy!

— Ale to taki ogromny wydatek... — ośmieliła się wreszcie rzec Józia.

— Niech sobie będzie! — odburknął dziadek, a potem dodał:

— Może i ty mi zaczniesz kłaść w uszy, że to stara rudera i lepiej ją sprzedać! Oho, nie tak to łatwo, nie sprzedam, nie!

— Ale któż o sprzedaży mówi? — rzekła znów Józia, która również przywiązaną była do starego domku.

— Kto, kto! co wy tam wiecie! kto? każdy, a przedewszystkiem Hans! — wybuchnął wreszcie dziadek.

— Ach, ten Hans! — westchnęła Józia.

— No, no, nie bój się, moja wnusiu — rzekł, z miłością gładząc Józię po ciemnych włosach — ja się Niemcom nie dam i domu nie sprzedam, oho, nie sprzedam!

Józia pocałowała w rękę dziadunia, niemniej jednak zlękła się tej jego gorączki odnawiania. Wiedziała bowiem, że oprócz tych stu talarów nie ma nic więcej w domu pieniędzy, a tu trzebaby i towarów nowych kupić... Ze strachem więc spoglądała, jak murarze pracowali i domek coraz piękniejszą, choć prawdziwie poważną przybierał postać.

— Józia — rzekł Łubek jednego dnia do wnuczki — zaniknij dziś sklep trochę wcześniej, pójdziemy do Babeckich.

— Dziś? — zapytała zdziwiona wnuczka. — Wszak to już późno.

— Co to późno, mówiłem ci, żebyś sklep wcześniej zamknęła, lato, można się przejść po chłodzie.

— Ale to tak daleko, dziadunio się zmęczy; pojutrze niedziela, pójdziemy na dłużej — perswadowała wnuczka, która wiedziała, że wieczorem w sklepie można było nieraz i talara utargować; nie chciała więc zarobku opuszczać.

— Że też-to tobie wszystko ciężko — ofuknął poswojemu stary, młode to niby, młode, a nie ma ochoty do niczego! oj, oj!

Józia widząc dziadka od niejakiego czasu bardzo rozdrażnionego, nie próbowała nawet perswadować. Dziwiła się tylko w duszy, zkąd mu przyszła tak nagle ochota na te odległe odwiedziny, do których się zaledwie w święto dał namówić.

Pan Babecki był to stary przyjaciel Łubka, miał dom, prawie poza miastem, blisko godzinę trzeba było iść tam i tyleż z powrotem, dziadunio musiał odpocząć na miejscu z godzinę, bo mając jednę tylko nogę, prędko chodzić nie mógł i łatwo się męczył. Podejrzywała więc Józia, że dziadunia do tej przechadzki zmusza chyba jaki bardzo pilny interes. Ogarnął ją więc niepokój; i ona lubiła tam chodzić, bo pan Babecki miał wnuczkę w jej wieku, z którą się znały od dziecka, dziś jednak szła tam z pewnym niepokojem.

I nie omyliła się w swych podejrzeniach; zaledwie wyszli, dziadzio rzekł do niej:

— Widzisz, moje dziecko, posłucham twojej rady i zaciągnę pożyczkę u Babeckiego, to odnowienie dużo kosztuje!

Józia, nic nie mówiąc, westchnęła; zaczęła sobie wyrzucać, że wtedy, kiedy dziadunio był zmartwiony nakazem odnowienia domu, ona poddała myśl owej pożyczki. Szła więc dalej w milczeniu.

— I czegóż tak idziesz, jakby za pogrzebem — rzekł Łubek. — Zawsze lubi szczebiotać, a teraz idzie i wzdycha.

— Bo, bo, dziaduniu, kiedy się mogło obejść temi stu talarami, to poco zaciągać pożyczkę?

— Mogło, mogło; otóż właśnie, że nie mogło, i basta! — rzekł stary, wpadając w gniew. A potem dodał łagodniej:

— Niech widzą Niemcy, że to dom stary, ale nie rudera!

Pan Babecki zdziwił się przybyciu przyjaciela: Andzia, jego wnuczka, również; niemniej serdecznie jednak Łubka i Józię przyjęto.

Lecz pan Babecki. mimo najszczerszej chęci, nie mógł narazie pożyczyć żądanych stu pięćdziesięciu talarów, bo sam miał wydatki około domu, który mu kazano również odnowić a ogród nowym otoczyć parkanem.

— Nie gniewaj się na mnie, stary — mówił, wyprowadzając Łubka — ale Bóg widzi, że nie mam.

— Cóżbym się tam miał gniewać — odrzekł Łubek, mimo to jednak, chociaż nie chował niechęci do przyjaciela, smutny jakiś wracał do domu.

— Poradzi się to jakoś, poradzi — mówił z uporem, pocieszając się wbrew swemu zwyczajowi.

— Możeby można jakie oszczędności zaprowadzić? — zapytała Józia, która już myślała, jakimby sposobem taką wielką sumę zebrać, aby dług zapłacić.

— Co to tam! oszczędności na przyszłość, a teraz trzeba zaradzić — mówił dziadek, zamyślając się.

— Możeby pomocnicę ze sklepu odprawić? — zapytała Józia. — Doprawdy, ja sobie dam radę, będę się zwijała prędzej jeszcze...

— Et, pleciesz, i tak, jak się nazbiera kupujących, we dwie rady sobie dać nie możecie — odparł dziadunio. — Już nie kłopocz się, moje dziecko, pogadam ja z Mikołajem — rzekł dla uspokojenia wnuczki.

I rzeczywiście ułożył się w ten sposób z Mikołajem, że ten całą robotę swoim kosztem poprowadzi, a za to dostanie o pięćdziesiąt talarów więcej, niż cała robota będzie warta.

Mikołaj szukał zarobku, a zdawało mu się, że Łubek tylko przez skąpstwo chowa, grosze.

— Bo ktoby się też to na taki wielki wydatek narażał bezpotrzebnie — rzekł sam do siebie murarz.

Zresztą on musiał płacić robotników, sam się też niemało napracował, nic więc dziwnego, że chciał zarobić, kiedy musiał oprócz własnej pracy i gotówkę jeszcze wydawać.

Lubek martwił się wydanym groszem, ale tak był podrażniony lekceważeniem Hansa i propozycyą sprzedaży, iż bądźcobądź, postanowił rzucić w oczy Niemcom, że nietylko domu nie sprzeda, lecz jego starość tak pięknie przyozdobi, iż każdy więcej zwróci uwagę na jego maleńki, prawie wrosły w ziemię, domek, niż na bogate, wspaniałe domy Niemców. To też, kiedy nareszcie w połowie sierpnia ukończono roboty i zdjęto rusztowania, rzeczywiście dom Łubka, pomalowany na kolor starej cegły, z porządnemi rynnami, położonym nanowo dachem, z szaremi gzymsami i ciemną obwódką około drzwi i okna, wyglądał jako dostatni, przygarbiony wprawdzie, lecz krzepko trzymający się staruszek.

Hans z drwiącą miną spoglądał na domek, przechodząc, klął zawsze poswojemu, a ile razy spotkał się z Łubkiem, witał się z nimi szyderczo mówił:

— Jakto pan Łubek narzekał na ciężkie czasy, a umiał wyelegantować swój domek. No, no, byleby tylko ta elegancya na złe nie wyszła; bo ten stary dom, przygnieciony nowym dachem i grubym tynkiem, jeszcze prędzej w ziemię się zapadnie! On tam od fundamentów popsuty. Ha, ha, ha! — śmiał się Niemiec.Łubek nic już nie odpowiadał i z pewnem dziecinnem upodobaniem przypatrywał się swemu dziełu. Raz nawet zawołał wnuczkę i przechadzając się po uliczce od frontu, rzekł:

— Widzisz, moje dziecko, to będzie już dla ciebie, na posag.

Józia nic nie rzekła, tylko zarumieniona pocałowała rękę dziadka.

Nie cieszyła się tem jednak, bo wiedziała z jakim trudem ten domek został odnowiony, a w domowych drobnych wydatkach starała się zaprowadzić możliwą oszczędność. Że zaś w tym roku w niewielkim ogródku, okalającym dom od podwórka, udały jej się piękne róże, goździki i inne kwiaty, postanowiła nawet i to spożytkować. Postawiła raz na próbę kilka doniczek kwitnących goździków, bukiecik róż i rezedy, a gdy te do południa zostały rozkupione, wywiesiła kartę w oknie:

"Rezeda i róże wprost z krzaków cięte do sprzedania. "

We dwa dni trzeba było zdjąć kartę, bo mały ogródek ogołocony był z wszelkich kwiatów, trzeba było czekać, aż nowe rozkwitną; Józia jednak w swej kasie miała pięć talarów za kwiaty. Przyrzekała więc sobie, że na przyszły rok kwiatów więcej nasieje i dochód pomnoży, a uszczęśliwiona nowym projektem szczebiotała wesoło, jak dawniej, starając się zapomnieć o wszelkich troskach.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PAMIĄTKA.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

NA POPASIE.

Tadzio, jadąc pierwszy raz bez opieki matki, udawał dorosłego. Uważał przeto z stosowne opiekować się Jakóbem, towarzyszem, a zarazem i końmi, któremi jechał.

To też gdy po kilku godzinach jazdy, Jakób skręcił z gościńca, zapytał:

— A co to Jakóbie, skręcacie do karczmy?

— A juści, upchaliśmy bez mała pięć mil, toć trzeba koniskom wytchnąć i pożywić się trochę — odparł Jakób, popędzając zmęczone konie. Tadzio westchnął, nie miał bowiem ochoty na tę nową zwłokę, lecz że głód, który chciał oszukać suchą bułką przegryzioną na mrozie i jemu coraz więcej dokuczał, rzekł więc do towarzysza z miną pana zadowolonego, że służący odgadł jego życzenie.

— Ten Jakób, to mądry człowiek, właśnie miałem mu powiedzieć, że czasby już odpocząć koniom, a on sam wali do karczmy.

— Ba, taki stary! — odparł Michaś, również zadowolony z posiłku, który mu się na popasie uśmiechał.

Tymczasem pod karczmą stało kilka wozów, pomiędzy któremi ledwo można się było przecisnąć.

— Oho, nic z naszej uciechy! — zawołał Michaś, który widząc tyle koni przed karczmą myślał, że i w zajeździe miejsca dla nich zabraknie i jakoś trochę posmutniał.

Tadzio stanął na sankach chcąc zobaczyć co się tam dzieje, gdy tymczasem Jakób wołał donośnie:

— A pojeżdżaj tam który! zawalili tak drogę, jakby ino dla nich karczmę zbudowano!

— Patrzcie no, jaki mi hardy, że wiezie uczniów, to już mu się zdaje, że wszyscy z drogi zmykać powinni! — odparł wieśniak, stojący przy maleńkich saneczkach. Wziął je jednak za tylne pudło, aby nakierować i zrobić miejsce przejeżdżającym. Przy tej jednakże robocie nie omieszkał badawczem okiem spojrzeć na konie, uprząż, również jak i na wszelką zawartość sanek Jakóba, nie wyjmując i dwóch małych podróżnych.

Jakób, nie chcąc wszczynać kłótni, nic nie odpowiedział na grubijańskie odezwanie się wieśniaka, tylko gdy on swoje, a inni też swoje sanki pousuwali, wjechał do otwartego zajazdu. A i czas też był wielki, bo wiatr mroźny dął przeraźliwie, a śnieg sypiący już przeszło od pół godziny, sypać teraz zaczął z coraz to większą zaciętością, zaciemniając drogę jak sięgnąć okiem. Z naszych zaś podróżnych znać było na sankach dwie duże kupy śniegu, zpod których świeciły tylko śmiejące się oczy.

— To ci zasypało! — mówił Michaś, wysuwając się z okrywającej go burki, a zostawiwszy ją na sankach wyskoczył na ziemię.

— Cóż chcesz, na taką zawieję! — mówił Tadzio z powagą człowieka, który już nie pierwszy raz odbywał podróż. Mimo to jednakże poszedł za przykładem Michasia i zostawiwszy wielki kożuch na sankach, zabierał się wraz z przyjacielem, żeby wejść do izby. Przypomniał sobie jednak rolę dorosłego i zapytał, zwracając się już ode drzwi:

— A czy aby Jakób ma obrok dla koni?

— No, no, niechno panicza o to głowa nie boli! — odparł woźnica. — Niechno oto panicze wezmą lepiej barany i burkę — rzekł spojrzawszy na sanki — bo jak pójdę po wodę dla koni, to jeszcze kto ściągnie.

Panicze jak niepyszni zwrócili się ode drzwi, a zwijając jak który mógł duże i ciężkie przysypane śniegiem okrycie, nie mogli jednakże sobie dać z niemi rady.

— Zaraz, zaraz, niechno panicz czeka — odparł Jakób i wziąwszy kożuch i burkę, strząsnął z nich śnieg, a złożywszy oddał je chłopcom.

— A niech je panicze rozwieszą w izbie, to przeschną — mówił Jakób, który słusznie rozciągał opiekę nad powierzonymi mu chłopcami, niedowierzając ich szkolnej mądrości.

Tadzio i Michaś weszli do karczemnej izby, gdzie kilku wieśniaków posilało się za stołem, a inni, siedząc w kącie spokojnie palili fajki. Chłopcom, którzy nigdy jeszcze nie podróżowali, nie podobało się to towarzystwo, jakie się zwykle spotyka na popasach po drogach ubocznych. Siniało jednakże weszli, a Tadzio rzekł starodawnym obyczajem.

— "Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus".

— "Na wieki". — ozwały się głosy ze wszystkich stron izby, a wieśniacy uchylili czapek.

Karczmarka tymczasem ścierając stół rogiem fartucha, zapraszała przybyłych.

— Niech panicze siadają, tutaj czyściutko — dodała zdmuchując z ławy.

— Dziękuję — odparł Tadzio — a co można dostać, żeby się rozgrzać? — • zapytał.

— Wódki panicze nie piją, ale może być mleko gorące — odparła karczmarka.

— To proszę o dwie szklanki gorącego mleka — rzekł Tadzio, który czuł się w obowiązku częstować zaproszonego przez siebie gościa.

— A do sanek proszę wynieść kieliszek wódki furmanowi! — rozporządzał dalej Tadzio.

Przysłał mu bowiem dziadunio rubla, a po kupieniu piernika dla Józi i drobnych sprawunków, był jeszcze dość bogatym, ażeby poczęstować przyjaciela i starego Jakóba.

Michaś tymczasem patrzył z podziwem pełnem poszanowania na kolegę, który rozporządzał się, jakby naprawdę dorosły.

Dziwiło go to jednak, że Tadzio, któremu dziadek przysłał swoje własne barany dla zabezpieczenia go od zimna i który umiał się tak dobrze rozporządzać, powiedziłał pochwalonego, jakby jaki dziad zpod kościoła. Michaś, jako sierota, tułając się od domu do domu, nie miał wszczepionej ani pobożności, ani poszanowania dla zwyczajów narodowych.

— To dziwne, jakżeś ty się przeinaczył, wyjechawszy z miasta! — rzekł Michaś.

— Albo co ? — zapytał Tadzio, przechadzając się poważnie.

— Tak umiesz się rządzić, jakbyś zawsze sam jeździł, a tak się odzywasz, jak w miasteczku tylko odzywają się dziady.

— Jakto? — zapytał Tadzio, przystając przed kolegą, cały zarumieniony i gotowy już do kłótni, lub bójki. Spojrzawszy jednak około siebie, prędko się zmiarkował, że to nie miejsce potemu.

— Ale nie gniewaj się, mój kochany — rzekł, zwracając się Michaś, i biorąc Tadzia pod rękę, i przechadzał się z nim tam i napowrót wzdłuż próżnej ławki, na której mieli zasiąść.

— Ja ciebie nie chciałem obrazić — mówił. — Bo widzisz, ty jesteś dobry chłopiec, ale mi się to wydaje takie śmieszne, jakeś ty powiedział pochwalony!

— A to co nowego! przecież ksiądz, jak wejdzie do klasy na religią, to zawsze mówi pochwalony, a ty mówisz, że tak tylko się dziady witają.

— Ba, ksiądz, to co innego. — przerwał Michaś — ale nie słyszałem nigdy, żeby panowie w ten sposób się witali.

— Eh, mój kochany, ty jeszcze wielu rzeczy nie słyszałeś! — odparł Tadzio z pewną wyższością. — A ja ci powiadam, że dziadek mój, który był wojakiem nielada i niemało zwiedził krajów, nigdy inaczej się nie przywita, tylko jak wejdzie, to odrazu: "Niech będzie pochwalony!" I powiada, że tym sposobem zaznajamiamy się najłatwiej; a dawniej to już taki znajomy w razie niebezpieczeństwa nawet bronił i pomazał! — dodał Tadzio z pewną wyższością. Michaś nic nie odrzekł na perorę kolegi i z większem jeszcze poważaniem spojrzał na niego. Wszak Tadzio nawet tak mówić umiał jakby dorosły.

Podczas rozmowy naszych znajomych, chłopiec jakiś niewiele co starszy od nich, śpiący w kącie izby za ławą, nagle się rozbudził. Spojrzał zpodełba na rozmawiających, a przetarłszy oczy kułakiem, odwrócił się na swem legowisku, położył się na brzuchu, podparł łokciami i zaczął przypatrywać się chłopcom, błyskając zpod rozczochranej czupryny maleńkiemi świecącemi oczkami.

— A to co ? — zawołał nagle stając Michaś i spojrzał w kąt izby.

— Patrz, to dzieciak jakiś spał za ławą na której siedzieliśmy — odrzekł Tadzio, przypatrując się chłopcu. — A to miał wygodne posłanie! — dodał.

Chłopak ów tymczasem wysunął się zpod ławy na brzuchu, podparł jeszcze lepiej na jednym łokciu, a wysunąwszy rękę jak zwykle przy proszeniu jałmużny, począł wołać:

— Paniczki kochane, grosik, grosik na chleb, na kukiełkę, hi, hi, hi, na kukiełkę głupiemu Darkowi.

— A to zabawne jakieś stworzenie ! — rzekł Tadzio i czując jeszcze w kieszeni resztki owego rubla, wyjął mały woreczek.

— Hi, hi, hi! to pan, to pan! — czołgając się dalej na brzuchu, wołał podskakując na łokciu. I gdy mu Tadzio rzucił dwa grosze, chłopiec stanął na równe nogi, podskoczył na jednej nodze, podparłszy się pod bok jedną ręką,. a. drugą złapał się za piętę, potem stanął przed Michasiem i wyciągnął do niego rękę.

Michaś zarumienił się po same uszy, gdyż wiemy, że wyjeżdżając z miasteczka nie miał ani grosza, a chcąc ukryć zmieszanie, odwrócił się plecami i spoglądał w okno. Jednocześnie po szybie dał się słyszeć zgrzyt jak gdyby kto po szkle pociągnął żelazem, lecz przy zapadającym zmroku i przez zamarznięte grubo okno nic widać nie było. Chłopak zaś, co dostał od Tadzia groszaki, zawołał:

— Hi, hi, hi! mróz skrzypi, mróz skrzypi! heta, wio! moje! wio! — i zagwizdnąwszy przeraźliwie w palce zgięte w kułak, szedł ku drzwiom.

— A wynoś mi się ty nicponiu! — krzyknęła karczmarka.

Nie potrzeba było tego dwa razy powtarzać, bo Durko już zniknął za drzwiami, świstając wciąż przeraźliwie.

— To proszę paniczów, taki głupi ten chłopak, on nie ma swego rozumu — mówiła karczmarka, stawiając mleko, na które z upragnieniem oczekiwali nasi podróżni.

— Nie wiedzieć zkąd się to tutaj przywlókło, i oto już trzeci raz karczmę nachodzi! żal to człowiekowi wypędzić, bo takie zupełnie głupie. Ale to tylko zawadza — dodała.

— Dobrze, że sobie już poszedł — syknął przez zęby Michaś. Zły bowiem był na chłopca że go prosił właśnie o pieniądze, kiedy on grosza nie miał przy duszy.

Tadzio, widząc zakłopotanie kolegi, podwajał swoję uprzejmość, częstując go mlekiem i bułkami zabranemi z miasteczka.

Michaś jednak, mimo głodu, leniwie zabierał się do jedzenia; bolało go to. że Tadzio rozporządzał się jak pan, kiedy on, który zawsze swojemi żartami rozśmieszał wszystkich kolegów, zeszedł tutaj na drugi plan. Zupełnie więc mimowoli w sercu jego zaczęła się rodzić jakby zazdrość i niechęć do kolegi, który go zaprosił do siebie, darowując wspaniałomyślnie urazę za płaszcz oblany. Tymczasem izba się zupełnie opróżniła z odpoczywających, a noc coraz bardziej zapadać zaczęła. We drzwiach izby ukazał się wreszcie Jakób i zawołał:

— Niechno panicze prędko się zbierają, bo to już noc zupełna, konie zaraz dojedzą i trza nam jechać. — I począł roztrząsać barany i burkę, oglądając czy suche.

— Opowiadali mi, co niema jeszcze i trzech tygodni, jak tutaj na drodze zabrali jednemu

Powieści. konie i sanki, a jego poturbowali - doda! jakby do siebie.

— Kto, gdzie ? — zapytali jednocześnie chłopcy, przełykając ostatni kęs swego posiłku.

— Ba, żeby to wiedzieć kto, toby się i konie znalazły — rzekł flegmatycznie Jakób. — A ino opowiadał mi gospodarz, co sam tego poturbowanego na drodze drugiego dnia znalazł i do wioski go odstawił, a mówił też, coby lepiej było nocować, aniżeli na taką kurzawę w noc ciemną jechać dalej.

— Ale gdzie tam ! — zawołał Tadzio — mama bardzoby się martwiła, a i tak niepokoi się, że nas nie widać.

— Juści co prawda, to tam i pan starszy i pani niemało się kłopoczą — mówił Jakób — ale poco też panicze tak w mieście marudzili.

— Eh, co tam znowu mój Jakóbie, jest jeszcze wcześnie, niema 6 - ej jeszcze — mówił Tadzio patrząc na zegarek — o 9 - ej najpóźniej staniemy w domu.

— Ba staniemy! to pewno, ino że to z paniczami.

— Ale cóż znowu, mój Jakóbie, jest nas trzech — mówił junacko Michaś — jeszcze-byśmy się mieli bać złodziei, albo rozbójników!

I wyprostował się, jak gdyby już miał stanąć do walki.

Jakób nic już nie odrzekł, spojrzał tylko z lekceważeniem na chłopców i wzruszył ramionami, jak gdyby chciał tem powiedzieć:

— Was dwóch jedną garścią zmieść można! — Lecz chłopcy inne mieli o swojej sile wyobrażenie. Zresztą chociaż strach ich trochę przejmował, nie chcieli jednak pokazać się tchórzami, a poza tym strachem może nawet i mieli ochotę spojrzeć raz w oczy owym zbójom, o których nieraz w powieści słyszeli. Zresztą przecież w powieści zawsze dobroczynna ręka wybawiała uciśnionych ze zbójeckiej matni! Mimo więc ciemnej nocy i coraz zwiększającej się zadymki, chłopcy zapłaciwszy za odpoczynek, wsiedli do sanek i ruszyli dalej.

III.

ZASADZKA.

Jakób słusznie się obawiał podróży w noc ciemną podczas zawiei, nie chciał jednak obawą swoją przestraszać paniczów, których jako stary sługa, zobowiązał się strzedz pilnie i zdrowo przywieść do domu. Jakób, przezorny i oddawna włóczący się po rozmaitych drogach wieśniak, nie lubił spotykać na popasach tych zagadkowych postaci, które nigdy nie umieją dokładnie opowiedzieć, zkąd i dokąd jadą, a przechodząc przez główny zajazd i stajnią zpodełba przypatrują się koniom i uprzęży. Przed chwilą przeszedł zajazdem jakiś człowiek, a nic nie mówiąc do nikogo, poszedł swoją drogą. Jakób nie miał wprawdzie na niego widocznego podejrzenia, lecz go coś niepokoiło i radby był już jednym skokiem stanąć w domu, aby oddać powierzonych mu chłopców, a konie zaprowadzić do pełnego żłobu.

— Tfu! — spluwał po razy kilka Jakób i dla odegnania złego, przeżegnał się pobożnie. A było to właśnie, kiedy usłyszano zgrzyt po szybie, a głupi Durko wyszedł z izby karczemnej i stanąwszy przed zajazdem wołał swoje:

— Mróz skrzypi, mróz skrzypi! heta wio! moje!

W tymże samym czasie człowiek jakiś, w czarnej czapce nasuniętej na uszy i zwykłym kożuchu, przechodził około karczmy i spojrzał badawczo na Darka. Durko, ujrzawszy go pokazał mu język, złapał garść śniegu i rzucił nim na drogę w prawą stronę, a potem świszcząc dziwnie przez zęby, wołał swoje:

— Hi, hi, hi!

Drogą tą na prawo skierował się ów człowiek przechodzący koło karczmy, a stróż miejscowy widząc Durka, rzucającego śniegiem, złapał go za kark i wepchnął napowrót do zajazdu, mówiąc:

— A. ty nicponiu, będziesz to ty rzucał na przechodniów śniegiem!

— Hi, hi! — zaśmiał się za całą odpowiedź swoim głupowatym głosem Durko i wszedłszy rozglądał się po opróżnionym zajeździe. Zpomiędzy bowiem wielu wózków i sanek pozostały już tylko sanki Jakóba i jakiś koń samotnik, dogryzający w żłobie obroku.

— A czy to te panicze jadą na kobyle, czy na wronie? — mówił, stając przed Jakóbem.

— A nie pójdziesz ty mi precz! — zawołał oburzony Jakób, głaszcząc swoje kasztanki.

— A juści — mówił niezbity z tropu Durko — jakby wrona wzięła dwóch, to jabym trzeci siadł jej na ogonie, a głodnego łacnoby uniosła! hi, hi, hi — ciągnął dalej, przysuwając się do konia i ze zwinnością kuny uchwyciwszy się za ogon, siadł jakby najzręczniejszy cyrkowy jeździec, na prawem udzie konia.

Koń zarżał, zastrzygł uszami, wierzgnął nogą, Durze jednak nic się nie stało, bo nim Jakób oburzony nadbiegł, żeby go odpędzić, Durko stał już z dobrą miną, a przestępując z nogi na nogę wołał:

— Adiu, adiu! kiedy mnie nie chcecie wziąć na trzeciego, choćby na ogon, to ja sobie pójdę piechty, a jeszcze was przegonię, bom głodny.

— Idź precz, pókiś cały! - wołał oburzony Jakób — a będziesz mi się tu słaniał przy koniach, to ci wszystkie żebra porachuję. — Durko odwróciwszy się ku Jakóbowi, zaśmiał się głupkowato, przypatrzył się koniowi, na. którego przed chwilą wskoczył, jakby chciał raz jeszcze tej jazdy spróbować, lub też przyjrzeć się miejscu, na którem przed chwilą siedział. Jakób przypatrując się głupowatej jego twarzy, raz jeszcze się przeżegnał, kiedy stróż, zamiatający zajazd, roześmiał się i dodał sentencyonalnie.

— To ci niby głupia bestya, a taka ci ucieszna, co człeka aż wnętrzności bolą.

— A to on tutejszy? — pytał Jakób, który w tym skoku chłopca widział jakąś nieczystą siłę.

— Gdzie tam! — odrzekł stróż, ocierając kułakiem oczy, pełne łez od śmiechu. — Przywlokło się to niewiedzieć zkąd; czasami siedzi tygodniami, a czasami zniknie i niema go. A że to głupie, to mu tam każdy wetknie kęs chleba. — I jakby na poparcie swego zdania wyjął z zanadrza kawałek chleba i podał go Durkowi. Durko złapał go ruchem małpy chciwej na jedzenie i zaczął też jak małpa ogryzać podany kawałek. Jakób idąc za przykładem stróża, poszedł do sanek, a wyjąwszy woreczek płócienny wyciągnął z niego chleb i ser, a skinąwszy na chłopca, oddał mu swój zapas podróżny, wytrząsając resztki w nadstawioną czapkę Dura.

— Na, masz — dodał — a odczep się ztąd, niech cię moje oczy nie widzą! Złe czasem i chlebem można odżegnać — mruczał Jakób, zakładając konie. A Durko tymczasem wyszedł podśpiewując.

— Kiej mnie nie zechce na swój ogon wrona, to ja się uczepię końskiego ogona.

Zdarzenie to z Durkiem dziwnem się wydało Jakóbowi; przesądny z natury, wróżył sobie coś niedobrego i temwięcej pragnąłby jaknajrychlej stanąć w domu. Tymczasem zawieja się srożyła, a noc była tak ciemna, że siedząc na koźle łbów końskich widać nie było. Jechano jednak szparko.

Jakób od czasu do czasu pytał, czy paniczom nie zimno; a ci otuleni zapewniali, że mogliby jechać choćby do bieguna północnego. I gawędzili wesoło. Tadzio rozpowiadał koledze o doskonałej ślizgawce tuż przy ogrodzie, o uroczystości wigilijnej i kolędzie, którą mama i dziadunio choćby najmniejszych domowników zawsze obdarza. A tak gawędząc zapomnieli o trwodze, jaka ich pomimowoli przy wsiadaniu obejmowała, o nory ciemnej i zawiei.

— I ty zapewne dostaniesz jaką kolędę, bo to już taki dziadunia zwyczaj, że kogo tylko do siebie zaprosi, to zawsze obdarzy.

— Oho! — rzekł Michaś — zkądby tam dla mnie była kolęda, mnie tam nigdy nikt jeszcze nie dawał kolędy. To tani tylko wy, co macie rodziców, dostajecie kolędy. Eh, zresztą co mi tam kolęda! kpię z niej! — mówił junacko Michaś. Chciał on temi drwinkami zagłuszyć żal, a nawet zazdrość, odzywającą się zawsze ku tym, którzy szczęśliwsi od niego opływali we wszystkie dostatki, a szczególniej rodzicielskie pieszczoty. Tadzio, który zawsze żałował Michasia sieroty, ze współczuciem spoglądał na niego i chciałby był bodaj własną kolędą z nim się podzielić, zraził się jednak jego gburowatą odpowiedzią i rzekł z pewną przechwałką:

— Ja, to już wiem, że pewno dostanę od dziadunia szabelkę, która wisi nad jego łóżkiem.

— Jakto szabelkę ? taką dziecinną ? — zapytał Michaś.

— Ale, gdzie tam, szablę, najprawdziwszą szablę, którą niegdyś dziadek wojował — odparł Tadzio z pewną dumą, prostując się na siedzeniu, jak gdyby tem chciał pognębić kolegę. w którego oczach naprawdę zabłysła zazdrość, a spojrzawszy na Tadzia syknął przez

— Szablę, najprawdziwszą szablę! Ciekawym coby ci było po takiej szabli!

Wtem wiatr zaświszczał jeszcze głośniej, rzucając płat śniegu w twarz rozmawiającym, jakby im tym sposobem chciał zwrócić wyrzeczone niechętnie wyrazy, lub też zatrzymać je na ustach. Jednocześnie ze świstem wiatru dał się słyszeć jęk przeraźliwy tuż obok sanek.

— Co to! co to! — zawołali obaj chłopcy, którzy na odgłos jęku zapomnieli chwilowej zazdrości, dobra natura przeważyła i obaj gotowi byli pośpieszyć z pomocą. Jakób zakląwszy w pierwszej chwili, a potem jakby się przeląkł własnych słów, odezwał się:

— Wszelki duch Pana Boga chwali, a co tam! W imię Ojca i Syna! — zatrzymał nagle konie, bo jęk ów wychodził jakby zpod sanek, lub też wprost zpod kopyt końskich. Ciemność nocy jednak nie dała mu nic widzieć, tylko jęk coraz cięższy ich dochodził, a Obadwaj chłopcy, zrzuciwszy z siebie ciepłe okrycia, wyskoczyli w śnieg głęboki i prawie zpod koni wydobyli Dura, który jęcząc nie mógł stanąć na nogach.

— Co ci to? — pytał Tadzio troskliwie.

— H, hi, hi! koń nie chciał mnie wziąć na ogon, a kopytami potratowal! — mówił płaczliwie Durko, chwytając się za kolana i osuwając więcej na ręce trzymających go chłopców.

— A to, to złe znowu się przyczepiło! — rzekł niechętnie Jakób — inom spojrzał, to wiedziałem, że ten chłopak naprowadzi nam jakiejś biedy.

— Poco lazł pod konie, da on sobie radę. Niechno panicze siadają — naglił Jakób — konie się niecierpliwią.

— Nogi ma zgruchotaną — rzekł Michaś, schylając się i oglądając) nogi Durka, które tenże trzymał bezwładne.

— Oj nogi, nogi! — wrzeszczał chłopak, opierając się na ręku swoich opiekunów.

— Trzeba go włożyć do sanek i zabrać do domu — rzekł stanowczo Tadzio.

— Maszże tobie! — zawołał niechętnie Jakób — toćem przecie nieślepy i niepierwszy raz jeżdżę, zkądbym mu tam zaraz tak nogi połamał! Może psia wiara udaje, a panicz zarazby wszytkich zbierał po drodze! — gderał Jakób, schodząc jednak z kozła i dopomagając paniczom do włożenia Durka na sanki i ułożenia go wygodnie.

Dziwnie jednak Durko tę wygodę pojmował. Bo gdy chłopcy chcieli koniecznie, ażeby oparłszy głowę o ich kolana nogi wyciągnął wzdłuż sanek pod kozieł, gdzie resztki siana i słomy zabezpieczałyby go od zimna, Durko prosił na wszystko, żeby mu pozwolili zagrzebać się pod koziołkiem i tam też rzeczywiście wsunął się zwinięty w kłębek i przycichł zupełnie.

Chłopcy, otuleni przez Jakóba, siedzieli na swojem miejscu. Jakób, niezadowolony z przygody, zachęcał do jazdy niewiedzieć zkąd kulejącego konia, a sanki mknęły powoli. Od czasu do czasu tylko Durko poruszał się, przesuwając to bliżej nóg Jakóba, to znowu przymknął się pod nogi chłopcom, nie odzywał się jednak, co ich uspokoiło, że ból pogruchotanych nóg musiał się znacznie zmniejszyć. Naraz Jakób uczuł, że jeden kasztanek mniej ciągnął, a był to właśnie ten, któremu Jakób nigdy lenistwa zarzucić nie mógł.

— No, no, mały! — wołał Jakób — cóż ci się stało? — i lejcem rzucił po krzyżu.

Koń na tę zachętę, o którą się nigdy dawniej nie gniewał, bryknął, wyrzucając zadniemi nogami bryły śniegu.

— A ty nicponiu! — zawołał Jakób, stanąwszy na saniach i smagając konia batem. A jednocześnie Durko wydał przeraźliwy jęk, podobniejszy jednakże do przeciągłego śmiechu i zerwawszy się zeskoczył z sanek.

Tadzio i Michaś, przerażeni tym nagłym skokiem okaleczonego chłopca, chcieli go z troskliwością pytać o przyczynę, lecz w jednej chwili zostali za nim ściągnięci za nogi, Jakób zaś, nagłym jakimś szarpnięciem i skrępowaniem nóg nachylił się cały ku koniom. W tejże chwili uczuł, jak wśród ciemności ktoś zarzucił powróz i krępował mu ręce.

— Ratunku! — krzyknął Jakób.

Lecz głos jego zmieszał się tylko z wichrem, a drugi raz krzyknąć już nie mógł! Durko bowiem, ściągnąwszy obudwu chłopców z sanek, ściągnął tak samo Jakóba za sznurek, sznurek ten uwiązał sobie u rzemienia przepasującego mu sukmankę. a potem zacieśnił go około nóg wieśniaka i chłopców i ściągnął razem na, ziemię. Chłopcy, ogłuszeni uderzeniem głową o sanki, leżeli już teraz bez zmysłów, gdy tymczasem Durko, któremu jakoś odrazu zrosły się połamane nogi, uwijał się, ściągając z sanek Jakóba. Jednocześnie zaś człek jakiś się zbliżył, a gdybanie ciemność nocy, łatwobyśmy poznali tego samego, co zgrzytnął po szybie karczemnej, a na którego pokazawszy język, Durko rzucił bryłą śniegu.

Były to wszystko, jak się okazało, znaki umówione, które Sobek, towarzysz Durka, również młody jeszcze chłopak, doskonale zrozumiał. Darko, był to młody cyganiak, który odłączywszy się od bandy, wyuczony przez nią rozmaitych sztuczek, znalazł godnego siebie towarzysza w młodym Sobku, wierutnym próżniaku, któremu sztuczki Durka i współka złodziejska przypadła do smaku.

Z początku Durko chodząc od wsi do wsi, od karczmy do karczmy, udawał głupiego i od przejezdnych wyłudzał pieniądze; potem związawszy się z Sobkiem, który wynajmował się od czasu do czasu do obrabiania drzewa i znał leśne kryjówki, rzucili się na rozmaite kradzieże. Najpierw we wsiach zaczęły niknąć kury, kaczki i gęsi, potem ktoś się skarżył, że mu ukradziono cielę, to znów zginął wieprzek, ale że nikt nawet podejrzenia mieć nie mógł na głupiego Darka, a Sobka we wsi dniem nie widywano, sprawcy trudno było znaleźć. Ody więc tak im się od niejakiego czasu wiodło, a Sobek, spieniężywszy dostarczone przedmioty, dzielił się rzetelnie z Darkiem, postanowili śmielszą wyprawę i tę oto właśnie na dwóch naszych podróżnych niecnie dokonali. Sposobów do tego dostarczył obfity zawsze w pomysły Durko, który podsłuchawszy rozmowy chłopców w karczmie, przekonał się, że nikt starszy z nimi nie jedzie. Obejrzał konie, a udając głupiego, wskoczył na jednego z nich i przylepił mu jakąś maść między udami, która wgryzając się, zmusiła biedne zwierzę do zleniwienia w biegu. Tak samo potem na drodze udawał, że ma połamane nogi, wyzyskał litość jadących, a siedząc pod koziołkiem skrępował im nogi. Dokonawszy obmyślanego planu, nie troszczył się o swoich dobroczyńców. Pozostawił ich skrępowanych i ogłuszonych na drodze, a sani owinąwszy się baranami, z których wyciągnął Tadzia, rozsiadł się wygodnie na sankach. Burkę zaś, która miała zabezpieczać od zimna Michasia, rzucił Sobkowi.

— Siadaj i śmigaj!

Sobkowi nie potrzeba było powtarzać dwa razy, otulił się burką, ustroił się w czapkę, która wśród walki spadła- z głowy Jakóba i popędził konie, zostawiając na drodze naszych nieszczęśliwych podróżnych.

IV.

URATOWANI.

Michaś pierwszy odzyskał przytomność. Przez chwilę jednak nie mógł połapać myśli, nierozumiejąc, co się z nim dzieje. Głowa mu dziwnie pałała, rozpalone miał policzki, a zimno nim potrząsało. Chciał wstać, lecz uczuł, że ma nogi skrępowane. Zaczął odwiązywać sznurek, lecz ten był tak mocno zaciśnięty, że dopiero przy pomocy nożyka, który miał w kieszeni, przeciął sznurek, a odcinając poznał, że były związane razem z nogami Tadzia. Rozciął więc i tamten sznurek, szukając go poomacku, lecz Tadzio nie ruszył się, chociaż był z więzów uwolniony.

— Tadzio! — zawołał, szarpnąwszy kolegę. Tadzio nie drgnął jednakże.

— Co ja nieszczęśliwy pocznę! — zawołał Michaś — pewno zabili mego kochanego Tadzia, a ja mu jeszcze wczoraj zazdrościłem szabelki — mówił w duchu Michaś, trzęsąc się cały z zimna. I objął wpół Tadzia, unosząc go z wysiłkiem z ziemi.

Tadzio na chwilkę otworzył oczy, lecz Michaś nie mógł tego dojrzeć w ciemnościach nocy, tylko uczuł głowę Tadzia, spadającą mu bezwładnie na ramię.

— Tadziu! Tadziu! — wołał, coraz to płaczliwiej Michaś, a nie mogąc się utrzymać w niewygodnej, nawpół klęczącej postawie, usiadł na mokrym śniegu, trzymając w objęciach przyjaciela. Sen go ogarniał, lecz Michaś bronił mu się wszelkiemi siłami, a po chwili na ramieniu około szyi, tu, gdzie leżała głowa Tadzia, uczuł jakieś wilgotne ciepło.

— Mój Boże, on pewno zabity! — wstrząsnął się Michaś na samo wspomnienie śmierci. I dotknął ręką głowy Tadzia w miejscu, z którego krew się sączyła, a odjąwszy palce, uczuł tę samę ciepłą wilgoć, co poprzednio na szyi.

— Z pewnością zabity! — zawołał rozpaczliwie chłopiec.

Lecz w tej chwili przypomniało mu się, że kiedy raz na ślizgawce się przewrócił i rozciął sobie czoło, to choć krew się z niego doskonale sączyła, jednakże nie był zabitym. Pocieszyło go to bardzo i jednocześnie przypomniał sobie, że wtedy, gdy powrócił cały krwią zbroczony, to mu czoło okładano śniegiem. I on wiec użył tego samego lekarstwa, A że naokoło nich śniegu było niemało, brał go więc garściami i okładał głowę przyjaciela.

Wtem zdala zadzwoniły sanki. Michaś dobył sił wszystkich i krzyknął: "pomocy". Lecz wicher uniósł w przeciwną stronę słaby głos chłopca, sanki się oddalały, a dźwięk dzwonków głuchł coraz więcej, jako słabnąca nadzieja. Tadzio otwierał oczy, poruszał ustami, w ciemności poznawał czułe starania przyjaciela, lecz nie mógł głosu wydobyć. Nareszcie uścisnął rozpaloną rękę Michasia.

— Boże, mój Boże! — zawołał Michaś, którego coraz to większa obejmowała gorączka — zabierz mnie, a ocal Tadzia — szeptał poczciwy chłopiec. — On ma matkę i dziadka, a jam sierota! Mój Boże, zabierz mnie, bo mnie nikt nie pożałuje! — mówił coraz bardziej rozgorączkowany chłopiec i usiłował szeptać wyrazy modlitwy, lecz tylko jęk głuchy i łkanie wychodziło z jego piersi, a za całą modlitwę słychać było:

— O Boże, mój Boże, ocal Tadzia!

Aż nareszcie siły go zupełnie opuściły; rozpalone ręce, ściskające rozpaczliwie przychodzącego do przytomności Tadzia, opadły bezwładne, głowa chwiejąca się na wszystkie strony w śnieg upadła, a Tadzio, pozbawiony podpory, upadł tuż przy nim.

Teraz przyszła kolej na Tadzia w ratowaniu przyjaciela. Doskonale wiedział, co się około niego działo, czuł, że znajduje się na zimnym śniegu wśród drogi, że krew płynącą z rany utamował Michaś, słyszał jego modlitwę, chciał wszelkiemi siłami przemówić, ruszał ustami, lecz głosu nie mógł wydobyć i nie mógł się ruszyć. Niegodziwy bowiem Durko, ściągając ich z sanek, uderzył go tak silnie krzyżem, a następnie głową o krawędź sanek, a potem o saniny, że Tadzio oprócz rany w głowie, cały był potłuczony i ogłuszony. A że był nader wrażliwej natury, oprócz potłuczenia oburzenie na ohydnego Durka tak nim owładnęło, że na czas jakiś głos i mowę utracił.

Jakób zaś nie mógł przyjść paniczom w pomoc. Ze skrępowanemi silnem targnięciem nogami, ze związanemi mocnym powrozem rękami i zatkanemi ustami, pobity własnym ciężarem, gdy go w rów wepchnięto, usiłował porozszarpywać krępujące go wiązy, lecz wszystkie usiłowania były próżne. Ciężarem więc ciała starał się toczyć w stronę, w którą ujechały sanki, gdyż zdawało mu się. że razem z sankami pochwycono paniczów. Zamiast więc przybliżać się, ieszcze się od nich oddalał. Po długich usiłowaniach, pokrwawiwszy sobie ręce, zdołał je uwolnić z więzów. Wyjął więc najpierw szmat zatykający mu usta i rozciął kozikiem powróz, krępujący mu nogi. Natarłszy śniegiem okrwawione ręce, zmoczył nim głowę, a otrząsnąwszy się ze zwykłą wytrwałością naszego wieśniaka, mimo zimna, znużenia i potłuczenia, wydostał się z niegłębokiego rowu i biegł prędko naprzód, chcąc dostać się jaknajprędzej do najbliższej wioski, przyjść z pomocą paniczom i odzyskać swoje kasztanki. Na tych usiłowaniach zbiegł ciemny wieczór grudniowy i noc długa dobiegała do końca. Jakób szedł szybko. Drogi w lesie krzyżowały się na wszystkie strony, nie wiedzieć, w którą uwieziono zdobycz, a wieś najbliższa była ta, z której wyjechawszy, nie oddalono się jeszcze i mili, gdy ich ta straszna spotkała przygoda.

Wrócił się wiec Jakób, chcąc żądać pomocy, a tymczasem rozpatrywał się wśród powoli niknących ciemności, czy nie ujrzy jakich śladów swoich sanek, lub też jakich podróżnych. Nareszcie niebo samo zlitowało się nad nim; wicher i śnieżyca ustała, a na niebie, gdzie brzask bliskiego dnia walczył z ciemnością, ukazał się mały sierp księżyca, rozświecający mu drogę. Przy jego to blasku ujrzał jakiś punkt ciemny tuż przy wejściu do lasu, a wprawne jego ucho dosłyszało ciężki oddech. Przybliżył się właśnie w chwili, gdy Michaś omdlał, a Tadzio zaczął do zmysłów przychodzić.

— Paniczu mój, Tadziu! — zawołał, obejmując Tadzia, a zapomniawszy o potłuczeniu, uniósł go w objęciach, jak wtedy, kiedy Tadzio był małem dzieckiem, a on brał go na ręce i sadzał na konia.

— Jakóbie! Jakóbie! — krzyknął Tadzio, odzyskawszy głos nagle i objął starego za

— O mój mocny Boże! — zawołał, czując zeskorupiałą krew na głowie Tadzia. — Toć ciebie poranili pogany! Pójdź Tadziu, mój paniczu, zaniosę cię na ręku!

— A Michaś? — rzekł chłopiec, wysuwając się z objęć Jakóba.

— Michasiu, Michasiu! — wolał Tadzio, ukląkłszy napowrót nad przyjacielem. — Otwórz oczy Michasiu! Jakób, Jakób jest, wszystko będzie już dobrze, zaraz pojedziemy! — wolał — bo z widokiem Jakóba, zdawało mu się, że zaraz ujrzy sanki, a nareszcie i matkę ukochaną.

Lecz Michaś nie otwierał oczu. Głowę miał rozpaloną, płonące jak ogniem policzki, pierś mu się ciężko podnosiła, jakieś głuche chrapotanie wyrywało się cochwila, a usta szeptały niezrozumiałe wyrazy.

— Co tu będzie robić? — rzekł zasępiony Jakób. — Tadzia, tobym choć zaniósł do wioski, a dwom nie dam rady.

— Możebyśmy go we dwóch ponieśli? — mówił Tadzio, któremu na widok Jakóba sil zaczęło przybywać i na chwilę zapomniał o potłuczeniu. Wstając jednak, uczuł ból tak gwałtowny, że aż syknął pomimowoli.

— Wiecie co, mój dobry Jakóbie, idźcie wy do wioski, może kto wynajmie sanki, a ja zostanę tutaj przy Michasiu — rzekł Tadzio, unosząc głowę przyjaciela.

Jakób, widząc, że już innej rady niema, zgodził się nato, pierwej jednak, mimo oporu Tadzia, zdjął z siebie kożuch i owinął nim obu chłopców, utrzymując, że idąc śpiesznie i tak w samym kaftanie ciepło mu będzie.

Tymczasem sierp księżyca coraz bardziej w górę się podnosił, ciemne jodły szumieć zaczęły, czasem zerwała się niespokojnie wrona, a załopotawszy skrzydłami znowu przysiadła. Wiatr jakiś cieplejszy wschodni powiewać zaczął, słowem wszystko się zaczęło leniwie wśród snu poruszać, jak zwykle przed rankiem zimowym. Jakób, gdy ujrzał brzask coraz wyraźniejszy, raźniej mu się jakoś zrobiło, zdawało mu się, że ucho jego w oddali słyszy dzwonki — przystanął — słuchał, lecz dzwonki ucichły, jakby w inną zwróciły się drogę, potem znów brzęk go doleciał, a nareszcie coraz wyraźniej ku niemu przybliżać się zaczął z wąskiej dróżki, wiodącej w pole od głównego gościńca. Brzęk dzwonków zdawał mu się tak znany, że aż mu serce w piersi zakołatało. Mimo pośpiechu, stanął na chwilę i przysłuchiwał się, a dzwonki coraz głośniej rozlegały się wśród pogodnie zapowiadającego się poranka.

Jakób, chcąc najpierwszą przybliżającą się pomoc uchwycić i zwrócić ją dla ocalenia pozostawionych chłopców, skierował się w owę boczną dróżkę i oto po chwili, nie wierząc prawie oczom swoim, ujrzał swoję parę kasztanków zmęczonych, potem okrytych, a na saniach jednego z wieśniaków, imieniem Wojciecha, z którym rozmawiał w karczmie. Za sankami zaś uwiązanego konia, na którym wieśniak ów wyjechał.

Jakób tak osłupiał, że przez chwilę nie wiedział, czy ma go witać jako zbawcę, czy też wyrwać mu z rąk sanki jako sprawcy całego nieszczęścia. Nie namyślając się jednak, skoczył na sanki, które ów wieśniak przed nim zatrzymał, złapał mu lejce i skierował w stronę, gdzie pozostawił leżących chłopców.

— Ho, ho, a nie bądźcie no tacy skorzy! — zawołał Wojciech, powstrzymując Jakóba — toć mi dozwólcie mego konia odprządz!...

— Aj, moi drodzy — rzekł, opamiętawszy się Jakób — toć ja już nawet i nie wiem co robię, tyle biedy, tyle biedy!

— A juści, co niemało biedy, a większą byście mieli, gdybym był nie odebrał waszych sanek. Ale pozwólcie mi zejść i odwiązać konia, boć i mnie czas do domu — mówił wieśniak.

Gdy nareszcie Jakób przyszedł do zupełnego opamiętania, dowiedział się od Wojciecha, że ten, pożegnawszy się z nim na popasie, pojechał w swoję drogę o trzy mile od owej karczmy, a przenocowawszy, wyjechał wczesnym rankiem z powrotem.

— A tu zaledwie ujechałem z pół mili — mówił Wojciech — i skręciłem boczną drogą, słyszę zdala jakieś dzwonki. Ciemno, bo ciemno, jak to zwykle w adwencie nic nie widać, a tu tak dzwoni i dzwoni, ale naprzełaj przez pola nieutartą drogą. A to myślę sobie jeszcze najedzie na mnie, boć nic nie widać. A może kto zabłądził — kalkuluję sobie — toćby mu trzeba pomódz; huknąłem więc:

— A kto tam! — sanki nic, tylko pędzą, a dzwonią, a lecą wprost na mnie. Zsiadłem więc z konia, bom sobie uważał, że się może konie zbiegały i trzeba je będzie przytrzymać. Ledwom zsiadł, a tu słyszę śmiganie batem, alem konie przytrzymał. Jakem złapał konie, a tu z sanek tylko śmig, śmig, coś zeskoczyło, ażem się przeżegnał, bo tak się tylko pokoziołkowało na białym śniegu i już nic nie widać. Myślałem, co jakie złe sanki trzymało, alem się zaraz domyślił, że to pewnie złodzieje. Omacałem konie dokoła, zgrzane były aż mokre, ale po uprzęży poznałem, że porządne, dotknąłem siedzenia okryte, a na niem futro, jeszcze ciepłe, znać ptaszek w nich siedział, inoco zeskoczył. Sanki zdały mi się porządne, dworskie, i ot niewiedzieć zkąd przyszliście mi na pamięć. No, ale kalkuluję sobie, wasze, czy nie wasze, toć zawsze czyjeś, wziąć je muszę i oto chciałem dać znać do gminy. Jak zaczęło się trochę widniej robić, tak zaraz poznałem wasze sanki i konie i markotno mi się zrobiło, co się z wami i z chłopcami stało. I myślę sobie, gdzieby was to poszukać, a tu wy, cap za konie i dalej na sanki.

— Och, niechże wam Bóg najwyższy nagrodzi, żeście temu nicponowi sanki odebrali! A toć to mój Tadzio i ten drugi leżą tam pobici nad drogą — mówił Jakób, opatrując zgrzane konie. — Toć to ten przygłupi chłopak, co się w karczmie wałęsał wszystkiego przyczyną. — I opowiedziawszy pokrótce całą przygodę i podziękowawszy Wojciechowi, pojechał cożywo zabrać chłopców, leżących nade drogą. Jakób zapomniawszy o potłuczeniu, opiekował się jak najtroskliwsza matka chłopcami i około południa przyjechał do Kopanówki, gdzie już matka Tadzia w największej była trwodze o syna, a dziadzio, chociaż ją pocieszał, sam był niespokojny i zamyślał potajemnie wysłać konnego na poszukiwanie wnuka.

Radość więc była ogromna, gdy usłyszano dzwonki, lecz wszystkich się zasępiły twarze, a nawet mała Józia w płacz uderzyła, gdy zamiast ujrzeć wyskakującego z sanek wesołego Tadzia i jego kolegę, trzeba było wezwać ludzi na pomoc, aby biednych chłopców wnieśli do pokoju. Tadzio bowiem po chwilowo odzyskanej przytomności popadł w gorączkę, a chociaż uśmiechał się do matki, całując jej ręce, nie mógł jednakże się podnieść z łóżka, na którem go ułożono. Jakób po potłuczeniu i na mrozie przepędzonej nocy, oraz późniejszym wysiłku, również potrzebował pomocy. Tak więc owe święta doroczne, na które cieszyli się obadwaj koledzy, podczas których obiecywali sobie tyle nawzajem psot wyrządzać, tyle do opowiadania dowcipów z życia koleżeńskiego, tyle zabaw, na które już Józia zawczasu się cieszyła, wszystko przepadło. A matka i dziadunio, którzy ze swej strony również cieszyli sie na przybycie chłopców, siedli teraz smutnie przy ich łóżeczkach, obdzielając troskliwością swego jedynaka, jako i zaproszonego przez nich, a ciężko teraz chorego Michasia.

V.

W DOMU.

Przeszła już tyle upragniona wigilia i dni Bożego Narodzenia minęły, a mieszkańcy Kopanówki smutnie spoglądali na siebie, bo Tadzio i Michaś ciężką przechodzili chorobę. Tadziowi dzięki skaleczeniu w głowę i krwi, która odpłynęła, nie zagrażało jednak niebezpieczeństwo. Silne potłuczenie i przeziębienie sprowadziło wprawdzie gorączkę, lecz po kilku dniach chłopiec wesoło spojrzał, a najpierwszym jego pytaniem było:

— Mamo, a co się dzieje z Michasiem?

— Leży tutaj w drugim pokoju. Bądź o niego spokojny. — I matka, uspokajając Tadzia, sama była w najwyższej trwodze. Straszne bowiem zapalenie mózgu wywiązało się z niezwykłego wstrząśnienia i biedny chłopiec był w niebezpieczeństwie. W gorączce zrywał się często, szarpał na sobie ubranie, a łapiąc za ścianę, wolał:

— To moja szabla! dlaczego wszystko inni zabierają, a ja żadnej nie mam kolędy. Otóż ja ci wezmę tę szablę. Wezmę ją, wezmę! — wołał w przystępie gorączki.

Dziwiło to niepomału wszystkich, bo przecież Michaś nigdy nie był w Kopanowce. Nie był w pokoju dziadunia, nie widział więc szabli, a wciąż o niej tylko rozprawiał.

Nareszcie doktor zrobił nadzieję, że Michaś wyzdrowieje i dzień Nowego Roku raźniej się uśmiechnął mieszkańcom Kopanówki. Tadzio wstając potroszku, dnia tego był zupełnie raźnym, a Michaś po ciężkiem przejściu przestał majaczyć, a chociaż był bardzo osłabiony, spał jednak oddychając równo.

W wieku Tadzia i Michasia choroba gdy raz przejdzie, siły nadzwyczaj szybko wracają. Odżywiają się one rozwojem młodego organizmu i razem z młodością rwą się do wszystkiego z zapałem. Z każdą chwilą siły robią zadziwiające postępy, chcąc powetować sobie dni skradzione przez chorobę. To też i Tadzio jakkolwiek blady i zmieniony, w dzień Nowego Roku zerwał się wcześniej jak zwykle, a gdy matka weszła do jego pokoju, rzucił jej się na szyję, dziękując za podjęte starania i prosząc, żeby mu wolno było zobaczyć Michasia.

— Dobrze, moje dziecko — rzekła matka, przypatrując się bladej twarzyczce chłopięcia. — Później trochę pójdziesz do niego, bo teraz śpi jeszcze.

— No, dzięki niebu — rzekł, wchodząc dziadzio. — Nowy Rok szczęśliwie jakoś nam wróży: Tadzio coraz zdrowszy, a i jego kolega dużo rzeźwiejszy. Ciągle tylko dopytuje się o Tadzia.

— A widzi mamunia! — przerwał Tadzio. — Ja mu tak dużo mam do powiedzenia! — Wtem wbiegła Józia, która nie mogąc doczekać się mamy i dziadunia, żeby im wypowiedzieć długą oracyą, której nauczyła się na Nowy Rok, dotarła aż tutaj za niemi. Zamiast jednak życzeń rozpłakała się, jak to zwykle bywa, gdy nieudolne jeszcze usta nie mogą wypowiedzieć tego, co serce czuje.

— Ot to beksa! — zawołał Tadzio, który po przebytych wypadkach jeszcze więcej teraz czuł się dorosłym.

Na ten wykrzyknik brata dziewczynce oczy z łez obeschły, a wpatrując się, rzekła poważnie:

— A tobie życzę, żebyś nie był beksą, tylko odważnym i mężnym, tak jak dziadunio i żebyś zasłużył sobie na jego szabelką. — I nie żywiąc urazy do brata objęła go rączką za szyję.

Teraz Tadziowi łzy w oczach stanęły; rozrzewniła go dobroć siostry, powstrzymał łzy jednak, tylko na wspomnienie szabelki żywy rumieniec wystąpił mu na blade policzki.

— Oho, moje dziecko — rzekł dziadzio, głaszcząc po głowie Józię — dobre masz życzenia dla brata, nie tak prędko jednak dostanie szabelkę!

Tadeusz zarumienił się jeszcze bardziej.

Po otrzymaniu dobrej cenzury zdawało mu się, że jest jej godnym, teraz zaś po przebytem niebezpieczeństwie myślał, że jest bohaterem, i słusznie mu się należy rodzinna pamiątka.

— Tak mój wnuku — rzekł dziadek — nie pierwej dostaniesz tę pamiątkę, aż ujrzę, że jesteś jej godnym. Na taką szablę zasłużyć trzeba, tymczasem masz oto książkę, z której ucz się, jak ludzie dawniej społeczeństwu służyli.

To mówiąc, dał chłopcu książkę pod tytułem: "Zasłużeni ludzie".

Innym razem Tadzio byłby niesłychanie zadowolony z podarku noworocznego, ale teraz, kiedy myślał, że dostanie od tak dawna upragnioną szabelkę, z którą już pochwalił się przed kolegą, książka nie zrobiła na nim najmniejszego wrażenia. Położył ją niechętnie, i podziękował ozięble, co nie uszło bystrego oka dziadzi. Mniej nawet ochoczo i milcząco zabrał się do śniadania, co matka składała na osłabienie po chorobie. Po śniadaniu już nie tak skwapliwie zabierał się odwiedzić Michasia, bo nie mógł się pochwalić taką kolędą, jakiej pragnął. Zapomniał też o wszelkich dobrych postanowieniach, jakie miał względem niego. Gdy więc matka odeszła do codziennych zajęć, Tadzio siedział ze spuszczoną głową i wzdychał pocichu.

Wtem dziadzio się odezwał:

— Teraz już mógłbyś pójść do przyjaciela, odwiedziny twoje nietylko nie zaszkodzą mu, lecz owszem prędzej jeszcze wrócą do zdrowia. Obu wam widzenie się może tylko wyjść na dobre — dodał dziadzio, spojrzawszy znacząco na Tadeusza.

Chłopiec pocałował dziadunia w rękę i dziwnie się znowu zaczerwienił, pobiegł wprost do przyległego pokoiku, który mieli obadwaj zajmować z Tadziem, a który obecnie zajmował Michaś.

Na widok leżącego z nawpół przymkniętemi oczami kolegi, Tadzio zapomniał na chwilę o swej zawiedzionej nadziei; nachylił się nad nim i wyszeptał:

— Michasiu, ja cię bardzo przepraszam.

— Zaco? — zapytał chory, patrząc zdziwionemi oczyma. — Zaco Tadziu? a cóżeś ty temu winien, że nas napadli złodzieje i wyrzucili z sanek — mówił chory. — To ja pragnąłem ciebie zobaczyć i przeprosić, bom ja strasznie przewinił przeciwko tobie.

— A to czem? — zapytał Tadzio, który widząc pokorę chorego, znów zapomniał o dobrych, powziętych przed chwilą, postanowieniach.

Tadzio bowiem był bardzo pyszałkowaty, lubił się przechwalać; na drodze nieraz Michasiowi dał uczuć swą wyższość, rozporządzając się jak pan, chcąc zaś rozbudzić w nim zazdrość, przechwalił się podarunkami, jakie spodziewa się otrzymać. To pyszalstwo było główną wadą Tadzia i tłumiło nieraz dobroć serca i prawdziwe jego zalety.

W chorobie jednak przypomniał sobie, jak Michaś otulał go i trzeźwił, gdy leżał na śniegu, postanowił więc, jak tylko wyzdrowieje, przeprosić Michasia za wszelkie uchybienia, i odtąd być serdecznym jego przyjacielem.

Gdy jednak Michaś również przyznawał się do winy, jakiś zły głos szepnął Tadeuszowi, żeby nie upokarzał się odrazu. Głos ten jeszcze więcej szeptał mu opór, gdy Tadzio ujrzał na stoliczku piękną bardzo książkę pod tytułem: "Praca i Zasługa". Książkę tę znał dobrze, i nieraz miał na nią ochotę, a teraz dziadunio darował ją Michasiowi. A więc tego Michasia narówni z nim traktowano ! Bunt jakiś powstał w umyśle Tadzia i dosyć chłodno spojrzał na kolegę, który oparłszy się o poduszki, trzymając ręce Tadzia — mówił z całą serdecznością.

— Ach, mój kochany, ja bardzo względem ciebie zawiniłem. Od chwili bowiem, jakeśmy wsiedli do sanek, zamiast ci być wdzięcznym, że mnie ze sobą zabierasz, wszystkiego ci zazdrościłem, zazdrościłem ci najpierw łaski pani profesorowej, zazdrościłem ci, że Jakób uważa cię jakby dorosłego i prawdziwego swego pana, że cię otula baranami, kiedy na mnie zaledwie spojrzeć raczy. Potem na popasie zazdrościłem ci, że się rozporządzasz jak dorosły, że do ciebie zwraca się karczmarka z zapytaniami co podać; słowem wszędzie i zawsze zazdrościłem ci (że się rozporządzasz jak dorosły) pierwszeństwa, a prawie znienawidziłem cię wtedy, gdyś rzucił groszaka głupiemu cyganiakowi.

— Ach ten cyganiak! — przerwał mu Tadeusz z pewnym wstrętem, siadając na łóżku kolegi. — Daj pokój! ja nie mam żalu do ciebie — dodał wspaniałomyślnie.

— Och nie, nie — mówił dalej Michaś — ja ci muszę wszystko powiedzieć, muszę cię prosić o przebaczenie, bo mama twoja, dziadunio opiekują się mną, jak jeszcze dotąd nikt się mną nie opiekował. Mama twoja wieczorem zmówiła ze mną modlitwę: Ojcze nasz, tak. jak nikt jej jeszcze dotąd ze mną nie mówił. Widzę, że to wielkie szczęście mieć matkę; mając matkę trzeba być koniecznie dobrym i poczciwym, bo matka cię od wszystkiego złego uchroni. Ja tobie zazdrościłem tej matki, zazdrościłem ci dziadunia, a gdyś opowiedział jak on każdemu daje kolędę, że ty pewnie dostaniesz szabelkę, to zazdrościłem ci jej do tego stopnia, że postanowiłem zabrać ją potajemnie, bylebyś tylko nie chwalił się nią przed kolegami. Ale gdy wczoraj matka twoja zmówiła ze mną modlitwę, każąc mi ją za sobą powtarzać, gdy Józia tak serdecznie modliła się o moje zdrowie, postanowiłem wyznać ci tę brzydką zazdrość i prosić o przebaczenie. Odtąd będę ci bratem i przyjacielem. Teraz niczego ci już zazdrościć nie będę, tylko mi przebacz tę skrytą dawniejszą ku tobie niechęć — dodał chory, ściskając rękę przyjaciela.

Tadeuszowi nie trzeba było dwa razy powtarzać.

Wyznanie kolegi tak go rozrzewniło, że ze łzami w oczach słuchał tego przyznania się do winy, a głos ów oporny, szepcący mu, żeby go nie przepraszał za pyszałkowstwo, z jakiem go dotąd traktował, ustępował jakiemuś lepszemu i serdeczniejszernu uczuciu. A dając mu się powodować, rzucił się na szyję Michasia, wołając:

— Tak, mój drogi — bądźmy teraz braćmi i przyjaciółmi, bo ja względem ciebie zawiniłem, okazując ci moję mniemaną wyższość i wywołałem owo uczucie zazdrości. Ja nawet nie dostałem owej upragnionej pamiątki — dodał pocichu.

— Jakto, nie dostałeś'? — zapytał Michaś, któremu owa znana z opowiadania szabla nie dała spokoju podczas choroby. — Nie dostałeś szabelki, a taką miałeś dobrą cenzurę! — dodał z podziwieniem Michaś.

I jako przedtem zazdrościł koledze owej pamiątki, tak teraz dziwiąc się, że jej nie otrzymał, pragnął przynajmniej ją ujrzeć, i usłyszeć historyą owej szabli, na której, według jego bujnej wyobraźni, musiały być zapisane wszelkie odniesione zwycięstwa.

— Tylko już nic o tem nie wspominaj, bo jeszcze i ta mała Józia rnnie prześladuje — mówił Tadeusz, przypomniawszy sobie życzenia siostry.

— Ach, gdyby to można chociaż owę szablę zobaczyć — mówił gorączkowo Michaś.

— Poczekaj, jak tylko wyzdrowiejesz, pójdziemy do pokoju dziadunia, to ci ją pokażę.

— No, dosyć tej gawędy — rzekł dziadunio, wchodząc. — Wierzę, moje chłopaki, żebyście chcieli zaraz zabrać się do piłki lub ślizgawki, ale Michasiowi potrzeba jeszcze spokoju; niech; więc Tadzio idzie do matki, a ja tu z Michałkiem zostanę.

Tadzio podał dłoń przyjacielowi; uścisnęli się na znak zupełnego pojednania, spojrzawszy na siebie porozumiewająco. Teraz obudwu jedna tylko myśl zajmowała, obejrzenia owej starej pamiątki.

VI.

W POKOJU DZIADUNIA.

Do pokoju dziadunia wnuki przybiegały dosyć często. Bawił on się z nimi i opowiadał różne historyjki; zdejmował pistolety, pokazywał je Tadeuszowi, wyjąwszy pierwej naboje. Mustrował go nawet, dając wielką linią zamiast pałasza; pokazywał różne pamiątki ze swej, pełnej przygód, młodości; tylko szabli, wiszącej nad łóżkiem, nigdy nie zdejmował. Tadzio często prosił, by mu ją dziadunio pokazał i opowiedział jej historyą, lecz na prośby dziadunio odpowiadał:

— Przyjdzie czas i na to; opowiem ci wtedy, kiedy umysł twój będzie umiał zrozumieć, co to jest zasługa, a serce pojąć, czem jest ta pamiątka dla naszej rodziny.

Gdy Tadzio wyjeżdżał do szkół i żegnał dziadunia ze łzami, ten, chociaż sam był rozrzewniony, rzekł mu jednak:

— No, chłopcze, nie płacz, jedziesz na naukę, cieszyć się powinieneś, że ci rozumu do głowy nakładą. A ucz mi się dobrze! i pamiętaj być uczciwym chłopakiem, żebyś się stał godnym tej pamiątki, co tu oto wisi na ścianie.

Tadeusz, chociaż miał wielką do łez ochotę, bo któż to nie płakał, wyjeżdżając poraz pierwszy z domu, połknął jednak łzy, zapanował nad sobą, a ucałowawszy ręce matki i dziadka, uściskał małą Józię i przyrzekł sobie, że uczyć się będzie jak tylko można najlepiej.

Tadeusz zdał odrazu do drugiej klasy i był wzorowym uczniem i doskonałym kolegą.

W takich warunkach spodziewał się, że nietylko usłyszy historyą owej pamiątki, lecz zpewnością i ją same otrzyma. Niewiedzieć bowiem zkąd, w umyśle chłopca powstała myśl, że jest już doskonałością. Że zaś, mając zaledwie lat cztery, stracił ojca, a czasem ktoś ze służących nazwał go młodym panem, zdawało mu się, że rzeczywiście teraz, mając lat trzynaście, jest już dorosłym, a owa pamiątka, co przechodziła z ojca na syna, z prawa mu się należy.

Matka, zajęta rozmaitemi kłopotami małego gospodarstwa, z dochodów którego chciała jaknajstaranniejsze dać dzieciom wychowanie, nie zwróciła nawet uwagi na to, że syn tak bardzo pragnął wywyższać się nad innych, lecz dziadunio, bystrem swem okiem, dojrzał tę wadę w ukochanym wnuku.

Pragnął ją wszelkiemi siłami wykorzenić, chcąc natomiast zaszczepić w nim prawdziwą miłość bliźniego i cnoty, nie dla zyskania pochwał, lecz z przekonania i zamiłowania obowiązku. Mimo więc miłości, jaką miał dla wnuka, nie psuł go zbytecznemi pochwałami, a w przybyłym Michasiu starał się wyszukiwać zalety, ażeby tem dać poznać wnukowi, że nie on sam jeden tylko je posiada.

Michaś również dobrze się uczył, i on mógł się pochwalić dobremi stopniami. Wprawdzie Michaś, przerzucany z domu do domu, jako sierota, nie miał tej ogłady, często nawet gburowato się wyrażał, żarty miał zbyt szorstkie, lecz w nich nikt mu prawie nie dorównał, i nieraz niemi i profesorów rozśmieszał. Miał dużo szlachetnych porywów, lecz kryła się w nim potajemna zazdrość dla tych, którzy lepiej się uczyli.

Dziadunio widział wady Michasia i mawiał zwykle:

— Biedny to chłopiec, nikt nad nim nie pracuje, i nikt nie czuwa, więc i wad tych trudno mu się pozbyć.

Ale Michaś, gdy powziął dla kogo przyjaźń, to już ją miał stateczną; za starania, jakie miano około niego w Kopanówce, dziękował z najwyższą wdzięcznością. Michasia zaś dziadunio mógł łatwo poznać do gruntu, bo podczas choroby chłopca najczęściej przesiadywał w jego pokoju. Staruszek na wszystko miał bystre oko, i młodzież kochał, jak zwykle ei, którzy w młodem pokoleniu radziby doczekać się spełnienia wielu czynów przez siebie niedokonanych.

Trzeba jednak przyznać, że ów smutny wypadek w drodze miał swoje dobre strony: chłopcy, zespoleni chwilowem nieszczęściem, przyrzekli sobie przyjaźń i szczerą poprawę z wad swoich. Wprawdzie w Tadeuszu przebijało kiedyniekiedy dawniejsze pyszalstwo, lubił się popisywać ze skromnym dostatkiem dworku, udając, że jest jego panem. Ale z wad odrazu nikt się przecież nie poprawił. W Michasiu znów odzywała się czasem zazdrość, lecz w tej chwili się miarkował. Mała Józia dla obu jednakie robiła przysługi, taksamo Tadeuszowi, iak i Michasiowi starała się przynosić przysmaczki, a do Michasia zawsze się we wszystkiem odwoływała. Czasami nawet Tadzio z niej żartował, że sobie znalazła braciszka.

Wakacye Bożego Narodzenia zbliżały się do końca, Tadeusz musiał jechać do szkół, Michaś, jako bardzo osłabiony, miał czas jakiś pozostać. Niewolno mu bowiem było jeszcze na dwór wychodzić.

Jednego dnia Michaś rzekł do kolegi:

— Ach, mój kochany, cobym ja dał za to, żebym mógł pójść do pokoju dziadunia i zobaczyć tę waszę pamiątkę, o której tyłeś mi opowiadał.

— Ależ zobaczysz ją — odrzekł Tadeusz. — Wolno ci już wychodzić do drugiego pokoju, jutro już Trzy Króle, pojutrze trzeba będzie jechać do szkoły — dodał z pewnym mimowolnym smutkiem, — muszę cię więc po wszystkich kątach naszego domu oprowadzić.

— Ja jeszcze nie pojadę — rzekł Michaś. A chociaż był chętnym do nauk, jednak miał pewne zadowolenie, że jeszcze czas jakiś w Kopanówce pozostanie.

Tadeusz westchnął pomimowoli. Nie chcąc jednak, aby go żałowano, rzekł dosyć wesoło:

— Ja, dzięki Boga, zdrów jestem i cieszę się, że pojadę; taka zwłoka mogłaby mi w promocyi szkodzić.

Michaś zkolei znów się zastanowił, i sam już nie wiedział, czy cieszyć się, że zostaje, czy zazdrościć Tadeuszowi, że nie straci czasu.

I obadwa chłopcy zamyślili się przez chwilę. Wkrótce jednak Tadzio zawołał:

— No, to chodźmy teraz do pokoju dziadunia! Dziadunia niema teraz, ale to nie nie szkodzi, temlepiej przypatrzysz się naszej pamiątce !

I to mówiąc, pociągnął za sobą kolegę do pokoju dziadunia.

Pokój dziadunia był niewielki, bo niewielki był i cały dworek w Kopanówce. Ściany jasno wybielone, doskonale odpowiadały prostocie całego pokoju, oświetlonego dużem oknem, a prostota w sprzętach, małym wymaganiom starego żołnierza. Całą zaś ozdobą tego pokoju była ogromna niedźwiedzia skóra, rozciągnięta przed łóżkiem, a druga taka sama rozpięta na ścianie. Na skórze zawieszona była, na czerwonej poszarpanej i wypłowiałej grubej wstędze, schowana w pochwę, szabla, a pod nią pogięty ryngraf. (1)

— To musi być stara bardzo ta szabla — rzekł po chwili, spoglądając nad łóżko.

— I bardzo! — odparł Tadeusz z pewną dumą. — A, jak ci mówiłem, ja ją kiedyś dostanę.

— Ho, ho, to ci ładna sztuka! ale tybyś jej nawet nie udźwignął.

— Ale co też ty mówisz? i jak!

Nie miał on nigdy w ręku tej szabli, nigdy jej nawet nie dotknął, mimo to chciał po nią sięgnąć, aby się siłą pochwalić. Już stanął na krawędzi łóżka i wyciągnął rękę, lecz w tej chwili przypomniał sobie, że dziadzio jej nigdy ze ściany nie zdejmuje. Opuścił więc mimowoli rękę.

— Pokazałbym ci, że unieść potrafię, ale dziadzio nie każe jej zdejmować, i sam też nie zdejmuje, tylko, idąc spać, całuje najpierw obrazek Matki Boskiej, a potem szablicę.

— Tak? to ona musi być poświęcana? — zapytał Michaś.

— Tak, moje dziecko, poświęcana — ozwał się dziadek, który, wszedłszy przez zostawiono otworem drzwi, zastał chłopców stojących w podziwieniu, a następnie słuchał ich rozmowy.

— Tak, dzieci moje, poświęcana! — powtórzył — i to nie raz! A poświęcona tak uroczyście, że nikt bezkarnie jej dotykać nie powinien. — I spojrzał na Tadeusza.

Chłopiec pomimowoli zarumienił się, bo go złapano na gorącym uczynku, gdy się chciał przechwalać, a dla dogodzenia swojej próżności dotknąć szabli, mimo zakazu dziadunia.

Widok jednak dziadka zawsze przyprowadzał go do porządku. W tej chwili więc się opamiętał i rzekł, całując starca w rękę, z pokorą:

— Dziadunio kochany, Michaś tak pragnął ją zobaczyć, ja mu tyle o tej pamiątce opowiadałem.

— A cóżeś mu ty mógł opowiadać? — zapytał dziadunio, siadając na fotelu i przyciągając wnuka ku sobie.

Tadeusz zarumienił się jeszcze bardziej, bo przypomniał sobie, iż mówił tylko, iż szablę tę otrzyma na kolędę. Nie powiedział jednakże tego dziaduniowi, ale rzekł:

— Mówiłem, że dziadzio ma taką starą szablę!

— No, to niewieleś powiedział!

— Pewnie ta szabla niejednemu głowę z karku zmiotła ? — zapytał Michaś.

— Oho! to pewno, to pewno — rzekł Tadeusz z pewną chlubą.

— Ach, dziaduniu! — dodał — gdybyś nam chciał opowiedzieć co więcej o tej szabelce. Widzę zawsze z jakiem jesteś dla niej poszanowaniem, ale przecież wiem, że kawałek żelaza nie mógłby go wzbudzać, gdyby się do niego nie wiązała jaka historya.

— Masz słuszność, dziecko moje. Do szabli tej niejedna przywiązana jest historya, i niejedna kropla krwi zawisła na niej, a każdy, kto ją raz z pochwy wyciągnął, nie włożył jej dopóty, póki nie legł śmiercią, lub rannego nie zabrali z pobojowiska.

— Ach, dziaduniu kochany, opowiedz nam historyą tej szabli! — prosił, tuląc się do dziadka, Tadeusz. — Ja tak lubię słuchać opowiadania o wojnach.

— Przecież Tadeusz tak się dobrze uczy... — wtrącił Michaś, palony ciekawością.

— Uczy się, uczy! — powtarzał dziadzio — oj, niech się uczy! ale wśród największej nauki, niechaj zawsze zachowa prostotną i głęboką wiarę i miłość wszystkiego, co szlachetne i piękne — rzekł dziadunio, jakby sam do siebie.

— Tak, tak, nauką sięgajmy daleko i stańmy się nią silni — mówił starzec, — tylko niech wasza nauka będzie ową mądrością, co nie wysusza miłości dla tego, co swoje i proste, ale to proste ukocha, a co złe uzacni i poprawi

I starzec zamilkł, schyliwszy głowę na piersi, a chłopcy patrzyli na niego z uszanowaniem.

Po chwili dziadzio podniósł głowę.

Ostatnie błyski zachodzącego słońca padały na wiszącą na ścianie szablicę, a rzuciwszy jeden promień na siwą głowę starca, załamało się migotliwem światłem w jego białych włosach, drugim zaś promieniem ozłociło krwawą łuną starą pamiątkę, odbijającą wśród ciemnego tła niedźwiedzi, jak smug purpurowy na czarnej niwie. Starzec podniósł głowę i wskazał chłopcom na to światło, łamiące się tak dziwnie.

— Patrzcie, chłopcy moi, słonko ją ozłociło w tej chwili, tak, jakby wam chciało dać poznać całą piękność tej naszej puścizny. Ha, kiedyć i słonko wam ją wskazało, to niechajże i ja opowiem jej dzieje! — dodał starzec, jakby po zrobieniu rachunków z przeszłością, nabrał sił do opowiadania.

Tadeusz, ucieszony obietnicą, ucałował rękę dziadka w milczeniu i siadł tuż przy fotelu, a obok niego Michaś, z oczami roziskrzonemi ciekawością.

— Opowieść o tej pamiątce, dzieci moje, nie sięga znów tak dawnych czasów — rzekł dziadek. — Jeszcze bowiem stu lat nie przechowuje się w naszej rodzime. Ojciec mój dostał ją od Tadeusza Kościuszki...

Obaj chłopcy, jak na komendę, krzyknęli. Dziadzio uśmiechnął się dobrotliwie, pokiwał głową i tak mówił dalej:

— Jesień 1794 r. wcześnie się rozpoczęła, słońce skąpiło swych blasków, zasute chmurami, zdawało się dumać nad losami ludzi. Wszystko usposabiało do jakiegoś smutku, a wypadki, zda się, jak gdyby były w zmowie z otaczającą ich przyrodą. Dnia dziesiątego października 1794 r. przyszło pod Maciejowicami do walki.

Ojciec mój nie zajmował żadnego wybitnego stanowiska, jako prosty żołnierz walczył w szeregach, a osoba wodza była dlań świętą.

Dwoma rozwartemi skrzydłami nasi zostali otoczeni, a zpośrodku owego skrzydła wdzierały się nieprzyjacielskie kule i bagnety w samo serce owej garstki walczących.

Ojciec mój był blisko wodza, a tuż obok ojca walczył niejaki Wincenty B., który parę dni przedtem wymawiał, że ojciec na wojnę nie przyniósł nic, oprócz własnych kości:

— Szablę nawet dostałeś od rzeczypospolitej, kiedy ja nietylko sobą, lecz i pieniędzmi jej służę! — wołał wyniośle.

W ojcu krew zawrzała, i byłby pyszałkowi kości nadtrzaskał, lecz przypomniał sobie, że to nie czas na osobiste urazy, rzekł mu więc tylko:

— Zapisz sobie Waszmość do dalszego porachunku, po wojnie!

I nie spojrzał już więcej na niego.

Gdy walka się rozpoczęła, B., stojący na prawem skrzydle, został wysadzony z siodła tak szkaradnie, że, jedną nogą wplątany w strzemieniu, głową upadł ku ziemi. Nie mógł się podnieść, bo rękę miał strzaskaną; tymczasem koń szarpał się i stawał dęba. Ojciec, z narażenieni życia, jednem cięciem szabli, uwolnił go z niewygodnej pozycyi, a zasłoniwszy własnemi piersiami, dopomógł, iż uszedł śmierci. Właśnie wtedy kulka świsnęła i przedarłszy odzienie drasnęła ojca w lewe ramię, co mu jednak nie przeszkodziło walczyć dalej.

Wśród nieładu, jaki zaszedł podczas walki, ojciec znalazł się tuż obok wodza. Chwila była ciężka. Teraz już nietylko kule, lecz cięcia ręczne padały, była to walka ostatniego wysiłku i rozpaczy! Koń ugodzony padł pod Kościuszką, ojciec mu oddał swojego, lecz wkrótce i tego taki sam los spotkał. Wśród bitwy wytrącono ojcu szablę i teraz już rzeczywiście miał tylko własne kości, które miał złożyć na placu boju! Wtem otoczono wodza i zabrano go do niewoli. W tej smutnej chwili miał jeszcze tyle czasu, że własną szablę rzucił memu ojcu, wołając:

— "Używaj jej z zaparciem się siebie, a w obronie innych!"

Ojciec, dziwnym trafem, ciężko ranny, uszedł jednak niewoli, unosząc szablicę.

I wszystko powoli ucichło.

Aż nagle skinął wielki olbrzym: Napoleon, który idąc, wszystko druzgotał.

I znowu ojciec poszedł za nim, zabierając dar wodza, a z nim własne kości w odległe kraje. Poniósł je i więcej nie wrócił. W rok potem matka wyczytała nazwisko ojca w gazecie.

Pamiętam to, jak dziś, jak w niemej rozpaczy załamała dłonie, lecz wkrótce opamiętała się, spojrzawszy na czworo dzieci ją otaczających. Jam był z tej gromadki najstarszy, miałem, jak ty teraz, Tadeuszu, lat trzynaście. Siostry były maleńkie. Wszyscyśmy jednak zrozumieli straszne nieszczęście, jakie na nas spadło. Matka kazała nam uklęknąć. Wśród łkania odmówiliśmy modlitwę, ja zaś przyrzekłem sobie, że, jako najstarszy, opiekować się będę całą rodziną i matce w pracy dopomagać. Przy pracy, staraniu o chleb powszedni i wychowaniu małej gromadki, matka nie mogła oddawać się łzom, lecz tak samo, jak i twoja, Tadeuszu, starała się pamięć zmarłego uczcić, dając nam, jak mogła, najlepsze wychowanie i zatrzymując ten kawałek ziemi, na którym dzisiaj siedzimy.

We dwa lata może potem zajechał przed nasz dworek elegancki powóz i wysiadł z niego poważny wiekiem człowiek, w generalskim mundurze, o ogorzałem mocno licu, trzymając w ręku jakiś przedmiot długi, czarną owinięty chustką. Był to ten sam B., któremu ojciec pod Maciejowicami życie ocalił. Walczyli znowu razem w Hiszpanii.

B., leżąc ranny na polu bitwy, obok umierającego żołnierza, poznał w nim swego wybawcę, a mojego ojca. Widząc więcej od siebie rannego, podsunął manierkę z wodą; ojciec, zwilżywszy spiekłe usta, prosił go, aby zabrał wiszącą przy jego boku szablę i, jeżeli kiedy powróci, nam ją doręczył.

— Przywożę acani tę smutną spuściznę — rzekł generał, odwijając szablę z czarnej chustki, — z życzeniem, aby syn wasz zachował w sercu tę wysoką miłość prawdy i szlachetności, która mu nawet osobistej urazy dała zapomnieć.

Ze łzami w oczach wysłuchaliśmy opowiadania generała o bitwie pod Samosierra i męstwie ojca. Wspominał tu B. swoje nieoględne wyrazy w 1794 roku, a wspominał je z prawdziwym żalem i ze łzami w oczach, dodając wiele jeszcze szczegółów. Ztąd ja te szczegóły opowiadane przez ojca, gdym był jeszcze mały, tak dobrze zapamiętałem. Po odjeździe generała oglądaliśmy jeszcze drogą pamiątkę, a wkońcu matka kazała mi zawiesić na tem oto miejscu, gdzie się teraz znajduje Ja zaś przyrzekłem sobie, że będę się starał wchodzić w ślady ojca. Przyrzekłem oraz sobie: nie zazdrościć nigdy nikomu dostojeństw ni majątku, nie ubiegać się o nie, lecz. odkładając wszelkie osobiste względy, tylko dobro bliźniego i społeczeństwa mieć na celu.

I znowu zadźwięczały odgłosy wojny, wziąłem szablę i poszedłem, a późną jesienią roku 1831 powróciłem do tego kąta bez ręki i, niestety! bez szabli. Matka moja oddawna już nie. żyła, siostry powychodziły za mąż, a brat najmłodszy w odległych był krajach. Oczekiwała mnie tylko żona i twój ojciec, który miał zaledwie wtedy trzy lata.

W rok potem siedziałem na tym oto samym fotelu, trzymając na kolanach twego ojca. Wtem koło okna przemknął się taki sam jak ja kaleka, w poszarpanej starej odzieży, pod ktorą przyciskał jakiś przedmiot. Ojciec twój, Tadeuszu, pierwszy go zobaczył, wołając:

— O taki, taki, jak tata.

Domyśliłem się w przychodniu towarzysza niedoli i wyszedłem do niego. Jakież było zdziwienie, gdym w nim poznał poczciwego Walka, który razem ze mną walczył i którego śmierci byłem prawie pewny. Poczciwy Wałek, ujrzawszy, iż gdy padłem na polu bitwy, zrabowano mi szablę, rzucił się na winowajcę, a chociaż stracił rękę, szablę moję ocalił. Tułając się jako kaleka, strzegł tej świętej puścizny, aż przyszedł, by ją złożyć w moje ręce, a z nią i skołataną głowę.

Odtąd Wałek rzeczywiście był nieodstępnym naszym towarzyszem i przyjacielem.

Srodze poraniony i pokaleczony nie mógł wziąć się do żadnej pracy, choć więc młody jeszcze, osiadł już bezczynnie, opowiadając tylko twojemu ojcu o losach, jakie nas obu spotykały.

Ojciec twój, ożeniwszy się, gospodarował jako i ja w Kopanówce.

Wałek złożył skołataną głowę na mogiłach, a ja., jako stary, dopomagałem, jak mogłem, twemu ojcu w gospodarce, a potem znowu bawiłem się z tobą, mój wnuczku. I cicho, choć w trosce, upływało życie, a na świecie czuć było jakieś drżenie, zapowiadające nową burzę. Aż jednej smutnej zimowej nocy ojciec twój stanął przede mną i rzekł:

— Ojcze błogosław!

Spojrzałem na niego i z błysku oczu poznałem, że próżno byłbym go wstrzymywał. Nie było rady; zdjąłem szablę ze ściany, a zaznaczywszy krzyż nad ojca twego głową, oddałem mu te. puściznę...

Upłynęło długich kilka miesięcy, różne wieści, jedne smutniejsze od drugich, przychodziły do nas...

Józia, otworzywszy oczęta do świata, nie ujrzała ojca; ty, Tadeuszu, pytałeś się o niego, a nikt ci nie umiał odpowiedzieć, co się z nim stało. Aż oto nieopodal od nas, tam z poleśnego błonia, przyszedł odgłos walki.

Walka ucichła, pozostały po niej ciała pobitych. Wśród masy ciał niełatwo byłoby mi syna odnaleźć, lecz zpośród owej masy sterczała wzniesiona pochwa szabli. Po niej poznałem syna, szabli jednak nie było...

Nastała chwila milczenia, starzec ukrył twarz w dłoniach, Tadeusz pochylił się u kolan dziadka.

— Ale zkądże się potem wzięła szabla ? — zapytał Michaś, przerywając milczenie.

— A tak, wzięła się — rzekł, westchnąwszy dziadunio. I mówił dalej:

— Pogrzebawszy syna, musiałem się zająć żoną jego i dziećmi i pomyśleć, aby im dachu nad głową i chleba nie zabrakło; a rok to był bardzo ciężki. W kilka miesięcy potem pilnowałem kopania kartofli w zaroślach pod lasem i usłyszałem jęk bolesny. Pośpieszyłem w tamte stronę i ujrzałem leżącego w rowie człowieka. Schyliłem się, by mu dać pomoc, z trudnością podniosłem go, a ten, wstając, ukrywał coś skrzętnie pod długą opończą, którą był okryty. Widząc chorego, z pomocą ludzi, włożyłem go na wóz i przywiozłem do domu. Życie ledwie się w nim kołatało, ran miał kilka niezagojonych i cuchnących, litość brała patrzeć na niego, a jednakże człowiek ten miał w sobie coś odrażającego i wstrętnego. Ostatkiem sił sam z siebie zdjął opończę i skrzętnie owinąwszy w nią jakiś przedmiot, oddał mi, prosząc, abym i sam nie oglądał i nikomu nie pokazywał. Starania, jakie mieliśmy około niego, ja i twoja matka, Tadziu, były daremne; życie uciekało z niego szybkim krokiem. Obojętność go najzupełniejsza opanowała, nie pytał, gdzie jest, a na pytania nasze odpowiadał opryskliwie. Trzeciego dnia zapragnął się wyspowiadać, sprowadzono księdza. Po krótkiej z nim rozmowie, przywołano nas oboje z twą matką. Twarz jego tak wstrętna, nabrała teraz łagodniejszego wyrazu. Poprosił mnie, bym mu oddał daną do przechowania zwiniętą opończę, a gdy drżącemi rękami rozwinął ją, oczom moim ukazała się znana mi doskonale szablica. Matka twoja na widok jej krzyknęła, ja badawczo spojrzałem w oczy chorego, chwytając gwałtownie z jego rąk tę drogą pamiątkę.

— Ha, ha, ha! — zaśmiał się — wiedziałem, czem okupię sobie waszę życzliwość i miano uczciwego człowieka. Ale nie myślcie, żem ja uczciwy, wysłuchajcie, a potem może jak psa każecie wyrzucić, bym dokonał życia na śmieciach. Wolę sam pójść, bo sani sobą gardzę! — i zerwał się, jakby chciał uciekać.

Prosiłem, by się uspokoił i przytrzymałem na posłaniu. Sił mu zabrakło, opadł napowrót, a po chwili rzekł:

— Starcze nie zabijaj mnie, póki nie wysłuchasz!

I zaczął przerywanym głosem:

— W młodości byłem najgorszym człowiekiem, poszedłem walczyć nie ze szlachetnych pobudek, lecz dlatego, aby się wywyższyć. Nie lubiono mnie też wogóle, a syn Wasz miał wielkie poszanowanie. Nie cierpiałem go za to. Na dzień przed ostateczną bitwą wysłany był dla przewiezienia znacznej sumy pieniędzy — narzuciłem mu się za towarzysza i otrzymałem pozwolenie. Dwóch bowiem koniecznie potrzeba było do tej niebezpiecznej wyprawy. Gdyśmy odpoczywali w zaroślach, rzuciłem się na niego, chcąc odebrać pieniądze, lecz z niego siłacz był nielada, jednym rzutem, bez krzyku, powalił mnie na ziemię. Na nim zaś, jako świadectwo mojej zbrodni, została rozszarpana odzież. Widząc, że nic mu nie zrobię, błagałem, żeby mnie nie oskarżał. Za taki bowiem czyn oprócz kulki w łeb, zostawała jeszcze hańba. A ja miałem syna. Nigdy nie dbałem o niego. Lecz wtedy przyszedł mi na myśl, w jego imieniu błagałem, by splamione moje imię nie spadło na niego. Wyrazy te trafiły do szlachetnego serca i syn wasz przyrzekł mi, iż zachowa rzecz całą w tajemnicy, a ja mu przysiągłem, iż zacznę życie uczciwe, iż byłto pierwszy i ostatni haniebny mój czyn i podaliśmy sobie dłonie.

Nie było już czasa na żadne wyjaśnienia, zaraz po powrocie przyszło do bitwy, między rannymi byłem i ja, lecz rana moja była lekka i po  kilku godzinach odzyskałem przytomność.

Spojrzałem, a przy świetle księżyca, spostrzegłem obok mnie leżącego waszego syna. Około głowy miał krew zaskrzepłą, a wzrok jego szklisty, badawczo spoglądał na mnie; usta się poruszały, a wreszcie zerwawszy się krzyknął:

— Precz, precz, ja nie oddam publicznego grosza! — I uczynił ruch ręką, jakby mnie chciał odepchnąć, a ruch ten ja dobrze znałem. Niewiele myśląc, zebrałem siły, a wyciągnąwszy własną jego szablę, utopiłem ją w jego piersi. Oto jeszcze krew jego zaskrzepłą — dodał, wskazując, i zamilkł.

I dziadzio zamilkł na chwilę — cisza zaległa małą komnatkę.

— Pomimowoli wypuściłem dłoń jego, którą dotąd trzymałem w swojej ręce — mówił dziadzio dalej, westchnąwszy. — Matka twoja, Tadeuszu, rzewnie płakała, lecz widziałem, że to wyznanie umierającego, tak we mnie jak i w niej budziło zarazem wzgardę i litość. Spojrzeliśmy na siebie i tem spojrzeniem zgodzili się, że nawet największemu wrogowi nie trzeba odmawiać miłosierdzia, biorąc wzór z Tego, który w chwili skonu na krzyżu, prosił o przebaczenie dla nieprzyjaciół.

Dotknąłem głowy oddychającego ciężko chorego. Otworzył oczy. Ujął dłoń moję i matki twojej, przyciskał naszę ręce do piersi i prosiło przebaczenie.

Gdy je otrzymał, rzekł:

— Po tym strasznym czynie, sani nie wiem, czemu zabrałem szablę i resztkami sił powlokłem się do najbliższej wioski. Tam opatrzono ranę, lecz rana ta, zrazu tak lekka, goić się nie chciała. Tłukłem się tak od wsi do wsi, ukrywając siebie, a zarazem i szablę. Resztę już wiecie, znaleźliście mnie w rowie prawie umierającego, a ja przybywając pod dach wasz, nie wiedziałem, gdzie przybywam. Nie znałem ani nazwiska wsi, ani waszego. Dziwna rzecz, ja com dotąd ze wszystkiego śmiał się i szydził, ujęty waszą dobrocią, zacząłem głębiej wchodzić w siebie. Zapragnąłem wyznać winy swoje i pojednać się z ludźmi i Bogiem. Ksiądz powiedział mi nazwisko wasze i nazwę wsi, które doskonale zapamiętałem z opowiadania waszego syna. Ach i ja mam syna, ale jakież mu zostawiam imię! Jeżeli go spotkacie kiedy, nie mówcie mu o ojcu! przytulcie go, przygarnijcie i przebaczcie! Przebaczcie! — krzyknął kilka razy, opadł na posłanie, głowa głęboko zaklęsła w poduszkę, usta się otworzyły szeroko i ostatnie tchnienie uleciało z piersi tego nieszczęśliwego człowieka.

— Jak on się nazywał ? — zapytał Michaś gwałtownie, cały rozpłomieniony, wpatrując się ciekawie w dziadunia.

— Nie wiem, nie wiem, dzieci moje! Umarł, niewypowiedziawszy swojego nazwiska, papierów tez żadnych przy nim nie było. Została mogiła nieznajomego, a takich mogił na każdym cmentarzu zwykle po wojnie znajdzie się niemało.

— A z synem jego co się dzieje? — zapytał Michaś.

— I tego nie wiem, mój chłopcze, trudno mi go szukać, niewiedząc ani nazwiska, ani w której znajduje się stronie.

— Nie chciałbym spotkać tego chłopca — zawołał żywo Tadeusz — nie mógłbym podać ręki synowi zabójcy mojego ojca.

I zerwał się od kolan dziadka, a łzy, które miał poprzednio w oczach oschły mu zupełnie.

— Wnuku mój, nie takie chciałem obudzić w tobie uczucie — odrzekł dziadzio poważnie, kładąc rękę na ramieniu chłopca. — Ojciec twój zostawił ci przykład miłości, a nie nienawiści. Owszem, gdybym spotkał, gdybym odszukał syna owego nieszczęśliwego, przygarnąłbym go do siebie i wskazał prawą, a szlachetną drogę.

Michaś szeroko otworzył oczy i spojrzał na starca, nierozumiejąc prawie słów tych podniosłych.

Tadeusz pochylił głowę, jakby zawstydzony, a potem ukląkł przy dziadku i wyciągając rękę, rzekł:

— Przysięgam ci, dziaduniu, na tę krew zaskrzepłą mojego ojca, że postaram się być godnym i jego i ciebie. Osobistą urazę przebaczę, byleby tylko stać się pożytecznym i uczciwym człowiekiem.

— Amen! — rzekła matka, która weszła na tę chwilę do pokoju, a po wzruszeniu, jakie obejmowało obecnych, domyśliła się, o czem im opowiadał dziadunio.

(1) "Ryngraf" jest to wygięta blacha, na której namalowany był obrazek Matki Boskiej, blachę tę zawieszano na piersiach, idąc na wojnę, z głęboką wiarą, że ona od pocisków ochroni.

VII.

MICHAŚ.

Jak było ułożone, Tadeusz na drugi dzień odjechał do szkół, Michaś jako zbyt jeszcze chory, aby mógł się narażać na zimno i niewygody podróży, pozostał czas jakiś w Kopanówce, gdzie go otaczano najserdeczniejszem staraniem. Michaś w pierwszem dzieciństwie wychowany przez bardzo dalekich krewnych, później przez opiekę obcą, która poza koniecznemi potrzebami nie zwracała uwagi na niego, mimo swych dotkliwych często figlów i żartów, był rzeczywiście charakteru ponurego i skrytego. Miał w sobie pewną dzikość, często spoglądał zpod oka, ażeby potem upatrzonemu przez siebie koledze dać sujkę w bok, lub wyrządzić jaką psotę. Prócz tego był nieużytym i nieuczynnym: nigdy mniej zdolnemu towarzyszowi nie dopomógł w odrobieniu lekcyi, chyba, że ten dał mu bułkę, lub jabłko. Być może, iż sam nie mogąc sobie kupić owych przysmaków, jak mógł je zdobywał. Zazdrościł on też wszystkiego kolegom: zazdrościł piękniejszego ubrania, dobrze wyuczonej lekcyi i celującego stopnia. Przedewszystkiem jednak zazdrościł wszelkiego serdeczniejszego uczucia i pieszczot, jakiemi otoczeni byli jego towarzysze. Gdy przyjechał ojciec, lub matka do którego i wypytywali syna troskliwie, głaszcząc i pieszcząc, wtedy Michaś takiemu szczęśliwcowi groził pięścią, lub też pokazywał język.

— Leloś, tuli się jak cielę, Lizuś, liże się i liże, jak szczenię! — mówił z niechęcią wzruszając ramionami. A jednakże, gdy widział towarzysza, rzucającego się z radością na przywitanie matki, lub ojca, to pomimo wzruszenia ramionami i przezwisk, dziwny jakiś błysk świecił w oczach biednego sieroty. I gdyby kto się był wpatrzył, możeby i łzę w nich ujrzał, a możeby i dosłyszał szept cichy:

— Czemu ich pieszczą, a mnie nikt nie pieści? Czemu oni mają ojca i matkę, a ja ich nie mam, ja nawet swoich wcale nie znałem!

Dla Tadeusza, który mimo to, iż zawsze i wszędzie chciał być pierwszym, mimo, że lubił się chwalić, lubił, żeby go chwalono, nietylko z jego własnych przymiotów, lecz jeszcze i z zasług jego przodków, Michaś miał serdeczniejsze uczucie. Jemu, gdyby zapotrzebował, pomógłby w odrobieniu zadania nawet bez bułki. Lecz Tadzio nietylko, że nigdy nic od niego nie potrzebował, lecz zawsze dzielił się z nim wszystkiem, gdy zaś koledzy za potajemne psoty chcieli Michasiowi się odwdzięczyć, smarując mu paskiem rzemiennym skórę i gdy podczas sądu koleżeńskiego szło na głosy, Tadeusz był zawsze za uniewinnieniem Michasia.

Teraz otoczony staraniami i ciepłem prawdziwie rodzinnem w Kopanówce podczas choroby, Michaś tracił powoli swą dzikość, stawał się mniej ponury, a psoty jego nie miały owej złośliwości, z jaką objawiały się dawniej.

Raz, gdy jeszcze był bardzo chory, usłyszał Józię mówiącą głośno pacierz z matką, pomimowoli zaczął za nią powtarzać słowa modlitwy i poznał wtedy, że on tej modlitwy dobrze nie umiał, przyrzekł więc sobie w duchu, że odtąd zawsze będzie się starał odmawiać pacierz razem z siostrą Tadeusza. Wtem dziewczynka serdecznie westchnąwszy, mówiła:

— Boże, daj wieczny spokój w niebie mojemu ojcu, którego nie pamiętam, daj zdrowie i długie życie dziadzi i mamie i daj o Boże, żeby Tadzio i Michaś jaknajprędzej wyzdrowieli.

Michasiowi łzy stanęły w oczach; pierwszy to raz dopiero ktoś modlił się za niego. Gdy raz matka Tadzia, delikatnie położywszy rękę na jego głowie, zapytała się, czy mu jeszcze czego niepotrzeba, a potem otuliwszy kołdrą odgarnęła włosy i pocałowała w czoło — mówiąc:

— Śpij teraz spokojnie Michasiu!

Chłopiec uchwycił jej rękę i całował z prawdziwą czułością, zapewniając, że spać będzie wybornie.

I odtąd zdrowie Michasia polepszało się coraz więcej, ze zdrowiem przybywało mu rozwagi i uprzejmości, o co go dawniej nikt posądzić nie mógł. Prosił też Józi, żeby z nim razem mówiła pacierz. Dziewczynka chętnie przystała na to, a dumna, że i ona na coś przydać się może, nie chwaliła się z tem nikomu, lecz po odmówionym pacierzu z matką, brała pocichutku Michasia za rękę i klękając z nim razem odmawiała drugi raz ten sam pacierz, który przed chwilą mówiła.

Pod takim wpływem chłopiec przychodził do fizycznego i moralnego zdrowia. Czuł tę zmianę w sobie i mimowoli porównywał się do owego opuszczonego chorego, którego dziadzio przywiódł przed laty do domu i tak samo. jak nim teraz opiekował się dobrotliwie.

— Ach, tamten to był nikczemnik — mówił w duchu chłopiec, przypomniawszy sobie opowiadanie dziadunia. — Nie, jabym nigdy tego nie zrobił, ja zawsze będę przyjacielem Tadeusza.

I z takiemi myślami pozostawszy sam po odjeździe Tadzia wchodził codziennie do pokoju dziadunia. Gdy tak raz przypatrywał się szabli, uczuł jakąś zazdrość dla Tadzia, który nietylko miał matkę, dziadunia, siostrę, ale jeszcze oni wszyscy i ta szabla uczyli go uczuć, o których nikt mu wyjątkowo nie wspominał. Naraz usłyszał szczebiot Józi, która, pociągnąwszy go delikatnie za ubranie, mówiła:

— Michasiu pójdź, zmówimy pacierz — i spojrzała na niego swemi niewinnemi, lecz rozumnemi oczyma, a spojrzała tak przenikliwie, że Michaś jakby złapany na gorącym uczynku, zarumienił się po same uszy i ukląkł tuż przy dziadzi łóżku z niebywałą, dotąd pokorą.

Słowa modlitwy powtarzał ze swoją małą mistrzynią, która wyrazy "I nie wwódź nas na pokuszenie" — wymówiła z gorętszym westchnieniem.

Gdy zaś przyszło do modlitwy za zmarłych, Michasiowi przyszedł na myśl ów nieszczęśliwy, co włócząc się długo, zmarł pod tym dachem; wyszeptał więc: — "I daj spokój nieszczęśliwemu nieznajomemu".

Nareszcie przyszła chwila, że Michaś zupełnie już wyzdrowiał i można było odesłać go do szkół. Że zaś matka niespokojna była o Tadeusza, wsiadła razem z otulonym Michasiem do sanek, któremu przy pożegnaniu Józia pocichu szepnęła:

— A nie zapomnij o pacierzu. Ja zawsze jeden zmówię, a drugi raz tak samo go powtórzę, jak dotąd z tobą.

Michaś podziękował dziewczynce i przyrzekł pamiętać, a gdy konie miały już ruszyć, przeżegnał się tak samo, jak Tadzio, gdy kilka tygodni temu wyjeżdżali z miasteczka.

Czas przebyty w Kopanówce taką wywarł zmianę na chłopcu, iż koledzy zapytywali się, czy kto nie zamienił dawnego Michasia. Pani profesorowa zaś mówiła, kiwając głową:

— Ja wam zawsze mówiłam, że on się przecie kiedy uszarpie. Tylko mi nie psoć! — dodawała — bo twój opiekun pisał, że szkody tylko skórą swoją możesz zapłacić.

Michaś nie odpowiedziawszy nic. wziął się do nauki. Bo tez i miał nad czem pracować, przyjechawszy prawie we dwa tygodnie po rozpoczętych lekcyach. Koledzy jednak, niepomni na dawne jego figle i psoty, chętnie mu dopomagali we wszystkiem, a najwięcej Tadzio, dla którego Michaś był już teraz rzeczywiście serdecznym. I taka się przyjaźń zawiązała między obydwoma chłopcami, iż na Wielkanoc Michaś znów pojechał do Kopanowki, a przed wielkiemi wakacyami wypisał list do opiekuna z prośbą, żeby mu je pozwolił razem z Tadziem przepędzić.

— A to jacyś święci ludzie, kiedy chcą trzymać tego urwisa — rzekł pan Marcin, wuj i opiekun Michasia, który będąc dalekim krewnym jego matki, po jej śmierci wziął dwuletniego chłopca do siebie.

— Może się jeszcze i ojciec jego gdzie znajdzie, kiedy mu tak szczęście w rękę włazi — rzekła pani Marcinowa.

— A niechże nas Bóg od tej plagi uchowa — odpowiedział opiekun; — z reszty pieniędzy, pozostałych po matce, trzeba chłopca wychować, boć tak sobie nieboszczka życzyła. Może to tam zrobi się jeszcze z niego jaki taki człowiek, a gdyby się ojciec znalazł, toby i te paręset rubli zabrał i chłopca na. nicponia, jak sam, wychował.

— Toć już przeszło ośm lat, jak o nim nie słychać — mówiła, uspokajając żona.

— A niech go tam! — rzekł mąż. I to mówiąc, machnął ręką.

— A jednak — dodał — trzeba będzie jechać kiedy i przypatrzyć się tym ludziom w Kopanówce, którzy tak tego urwisa umieli przygarnąć. Zawszeć to krewniak — dodał.

— Ho, ho, muszą to być bardzo mądrzy ludzie, kiedy tego urwisa tak przygłaskali — rzekła kobiecina.

Opiekun Michasia miał kilkanaście morgów ziemi, pomagając sobie stolarstwem, które uczciwie prowadził.

Państwo Marcinowie mieli kilkoro drobnych dzieci, nie przywiązali się więc do Michasia, który ze swoim ponurym a opryskliwym charakterem, niebardzo też dał się lubić.

Matka Michasia umierając powierzyła pareset rubli panu Marcinowi z prośbą, aby nie opuszczał jej syna, pieniędzy zaś użył na naukę chłopca.

Pan Marcin grosza sobie nie wziął, spełniał polecenie zmarłej. Zaraz po jej śmierci wziął chłopca do siebie. Ojciec zaś Michasia nie sprzeciwiał się temu, bo chociaż niby to poswojemu kochał syna, lecz był to człowiek, który nigdy nie usiedział na miejscu, bardzo był więc zadowolony, że trudy około wychowania dziecka spadną na kogo innego. Wprawdzie przychodził czasem do syna, wtedy starał się okazywać swą wyższość p. Marcinowi i jego żonie, obiecywał nawet powrócić z wielkiemi bogactwy, lecz gdy Michaś miał zaledwie rok czwarty, ojciec wtedy ostatni raz dowiadywał się o niego, a potem znikł, niedając najmniejszego śladu życia.

Chował się więc Michaś jak dziecko na polu, bo p. Marcin nie miał czasu na niego uważać, a p. Marcinowa miała ze swoim drobiazgiem dosyć do roboty. Niewiedzieć, kiedy i od kogo Michaś nauczył się czytać i pisać, a syn jednego z sąsiadów, przybywszy na wakacye, za jakąś niewielką opłatą przysposobił go do szkół. P. Marcin zaś spełniając sumiennie przyrzeczenie dane matce Michasia, odwiózł go sam do miasta. Było to niemałem poświęceniem ze strony człowieka, zasiedziałego w swoim zakątku. Umieściwszy raz chłopca poczciwy człowiek, myślał, że już spełnił swój obowiązek. Sprowadzenie chłopca na święta było zbyt kosztowne, raz więc po roku pobytu w szkołach był u opiekuna na wakacyach, a chociaż mieli dla niego poszanowanie, bo dostał promocyą i nagrodę, nie skłoniło to jednak doń serca ani p. Marcina, ani jego żony i nawzajem nie obudziło uczucia w wychowańcu. Chłopak bowiem słysząc ciągle, że ojciec jego jest nicpoń, miał żal do opiekunów, że o ojcu, którego nie znał, wyrażają się z niechęcią.

Wszystko to złożyło się na bardzo obojętny stosunek, a w Michasiu wyrabiało charakter coraz opryskliwszy i coraz bardziej ponury; psoty zaś jego, często zbyt złośliwe, nie jednały mu w domu opiekuna przyjaciół.

Rok już dobiegał, a p. Marcin nie widział swego krewniaka. Opłatę za jego utrzymanie i parę rubli na ubranie, którem się zajmowała pani profesorowa, przesyłał akuratnie i wszystko było w porządku. Nadchodziły wreszcie wakacye, trzeba było wziąć go do domu, co kłopotało niepomału i p. Marcina i jego żonę. Nareszcie chcąc sobie osłodzić p. Marcinowa się ozwała:

— A wiesz co stary, Michał mógłby uczyć naszego Walka, bo kiedyć już najstarszy tak oto wyrósł i zaledwie trochę przeczyta, to choćby drugiego lepiej poduczył. Chłopak ma już lat 9, toby mu tam nie zawadziło większej nauki przy uczciwem rzemiośle.

— Hm, to prawda, ale czy zechce, toćby już i zeszłego roku mógł uczyć, a dlatego ani mu w głowie postało — odrzekł p. Marcin, heblując zawzięcie wśrubowaną w warstat deskę.

— Ba, to też go do tego trzeba przymusić — mówiła żona. — Jużby i dziewusze mógł na książce pokazywać — dodała.

— Juści, juści, potakiwał mąż, trzeba będzie jakoś go ugłaskać; toby przynajmniej jako tako jeszcze z nim było — mówił małżonek, który czuł to, że trzeba chłopca sprowadzić, a pobyt jego w domu z powodu ciągłych psót i złośliwości wcale mu się nie uśmiechał.

Uradzono więc, że za przybyciem Michaś naprawdę musi się wziąć do nauki swoich małych krewniaków i niecierpliwie nawet oczekiwano jego przybycia. W tem jednej niedzieli przyszedł list z oznajmieniem, że Michaś nie przyjedzie do opiekuna, lecz na cale wakacye pojedzie do Kopanowki, tam gdzie był na Boże Narodzenie i na Wielkanoc. Państwu Marcinostwu nie w smak było to zaproszenie.

— A to dziwni ludzie, że sobie takiego nicponia upodobali — rzeki p. Marcin, przeczytawszy z trudnością dość wyraźne zresztą, pismo Michasia.

— Ha, może on się tam poprawi — dodał.

— A juści, taki sam będzie jak i jego ojczulek — rzekła z niechęcią kobieta. — Jak 8 lat temu zabrał twoję burkę, tak się więcej nie pokazał. I on też teraz kiedyby się przydał, to gdzieś tam po świecie lata!

— Trzeba to jednak będzie dowiedzieć się, co to za ludzie, boć żeby tak chłopaka brać zawsze do siebie, ba i leczyć kiedy zachorzał i tak jakoś ugłaskać, jak mi organista powiadał, to muszą być jacyś ludzie nie lada. No, no — rzekł pan Marcin, zamyśliwszy się niepomału.

— Muszą być pewnikiem bogaci — mówiła żona — bo to chłopak do pańskości, to miał chętkę, tak jak i jego ojczulek. Popsuje sobie buzię na pańskim chlebie, to mu potem barszcz smakować niebędzie. Oho! już ja wiem! — dodała.

— Et, co ty tam mówisz — odparł niechętnie p. Marcin — chleb pański, chleb pański! Toć to ci z Kopanówki to mają być chudziny, takie jak i my prawie. Organista mówił, że to wdowa z dwojgiem dzieci, a do współki ze starym ojcem kaleką, na paru włókach siedzą. Ino ten stary, to ma być bardzo mądry, a wszyscy go szanują. Michaś zaprzyjaźnił się z młodym i tyle.

— Jednakby to warto, żebyś ty pojechał i zobaczył, co ten chłopak tam robi, boć to dziwne, żeby takiego wisusa tak tam kto pokochał. Może im potrzeba nauczyciela do młodszych dzieci, Michał się dobrze uczy, może mu jeszcze za to i płacą, a ty swoją drogą dajesz mu na wszystko jak dawniej. Trzebaby to sprawdzić! — mówiła kobieta, mając coraz większą ochotę, żeby ów Michałek, który już dostał promocyą do trzeciej klasy, naprawdę zaczął uczyć jej dzieci.

Ostatnie przypuszczenie trafiło widać do przekonania p. Marcina, bo po chwili milczenia, rzekł jakby sam do siebie:

— Dobrzeby to było jechać, ale Bóg wie, gdzie ich szukać.

— Ba, na końcu języka — odrzekła rezolutnie kobieta. — Przecięć do Sandomierza ino mil dziewięć, to się tam zabierzesz byle z kim, a choćby i twego konia zaprządz.

— Bój się Boga! konia tyle mil mitrężyć, podczas największej roboty — odparł małżonek, załamawszy dłonie z wielkiego oburzenia.

— To się zabierz — jakem mówiła. — Toć z miasteczka co tydzień jeżdżą, a w Sandomierzu to już tam u tej, gdzie Michaś stoi na stancyi, to ci powiedzą, gdzie owa Kopanowka. A cóż to — dodała, chcąc połechtać miłość własną męża - czy to ty za piecem chowany, nie umiesz z ludźmi mówić, czy co, żebyś się. strachał.

— Ii... któżby się tam strachał, alboż mnie to pierwszy raz, toć przecie byłem w Sandomierzu nieraz — dodał p. Marcin, gładząc się po łysinie. I naradziwszy się z żoną, postanowił, że tylko się z najpilniejszą robotą upora i upatrzy sobie jaką dobrą okazyą, zaraz do Kopanówki pojedzie.

VIII.

NIESPODZIEWANE SPOTKANIE.

Michaś tymczasem wraz z Tadziem używał w całej pełni wakacyj. Piękna okolica górska, w jakiej leżała Kopanówka, odżywiła spracowanych całoroczną nauką chłopców. Wypoczynek im się należał, bo Tadzio nietylko, że dostał promocyą do trzeciej klasy, lecz jeszcze zaszczycony został pierwszą nagrodą, której, mówiąc nawiasem, Michaś potajemnie mu zazdrościł, otrzymawszy tylko przy promocyi pochwałę. Wieś jednak, życie czynne, do którego dziadunio przyzwyczajał chłopców, serdeczne obejście, jakiego doznawał zwykle w Kopanówce, a może i słówka małej Józi, która mu szepnęła, że codzień się za niego modliła, przytłumiły uczucie zazdrości i wiecznie buntującą się burzliwą naturę chłopca. Dziadzio, chcąc przyzwyczaić Tadzia do pracy, kazał mu rano wstawać i pilnować roboty w polu, która właśnie w lipcu i sierpniu najbardziej potrzebuje dozoru.

Dziadzio utrzymywał, że takie obcowanie z naturą i praca około roli najwięcej budzi przywiązania do ziemi, na której każdy, w jakikolwiek sposób kto pracuje, powinien się czuć prawym obywatelem.

Michaś nie dawał się w niczem prześcignąć Tadziowi, zarówno z nim wstawał i biegł w pole. Wychowany na wsi, znał każdą robotę i mógł zarówno z Tadziem być użytecznym. Dziadunio więc chętnie dawał im rozporządzenia, a chociaż Kopanówka miała zaledwie kilka włók rozległości, ciągnąc się jednak wąskim pasem u podgórza, potrzebowała tem większej pilności, ażeby z tego długiego i wąskiego smugu ziemi, wydobyć tyle, żeby wystarczyło na opędzenie skromnych potrzeb całej rodziny.

Często więc, gdy Tadeusz pilnował roboty wśród gór, Michaś miał polecone pozostać w dolinie na drugim końcu całego dziedzictwa. Wąwozem wśród gór jechało się też do najbliższego miasteczka, zkąd zwykle przynoszono listy i gazety.

Jednego dnia, kiedy już robota była na ukończeniu, a słonko skryło się za góry, Tadzio pozwolił robotnikom odejść do domu, sam zaś pocwałował do miasteczka, ażeby dziaduniowi przywieźć gazety, po które już od dni dwóch dla pilnych zająć nie było kogo posłać.

Miasteczko leżało o pół godziny drogi, rachował więc, że jeszcze dość wcześnie powróci i szybko pocwałował wąwozem. Dłużej mu jednak zeszło niż zamierzał. Pana poczmistrza, który przyrzekł, że o każdej porze wyda gazety do Kopanówki, nie było w domu, trzeba było czekać. Tadzio się niecierpliwił, lecz raz przyjechawszy, nie chciał z próżnemi wracać rękami, a tu coraz ciemniej się robiło i nawet drobny deszczyk padać zaczął.

Nareszcie dostał gazety i jednym susem siadł na konia. Czuł to bowiem dobrze, że w domu niepokoić się, będą o niego, a zamiast podziękowania za gorliwość, porządną usłyszy burę. Pędził więc co siły, a gdy wjechał w wąwóz otoczony skałami, jakiś strach niewytłómaczony ogarnął chłopca. Dla dodania sobie odwagi przeżegnał się, a chociaż dziwnie mu serce drżało, usiłował wmówić w siebie, że go jakieś niepotrzebne strachy opanowywają. Nagle zdawało mu się, że z wiatrem, który mu wiał w oczy, dochodzą go jakieś jęki i wołania, a koń zaczął strzydz uszami. Jęki stawały się coraz wyraźniejsze, w oddali zahuczał grom. Tadzio, słysząc zbliżającą się burzę, zatrzymał konia, a nawet zsiadł z niego. "Wiedział bowiem, że wszelki ruch podczas burzy jest niebezpieczny, chciał więc i konia i siebie od tego niebezpieczeństwa uchronić. Wtem jęk ów niewyraźny usłyszał prawie tuż obok siebie. Zadrżał jeszcze bardziej, lecz gdy usłyszał wołanie: Ratunku! Ratunku! zapomniał o przestrachu i zaczął przysłuchiwać się, zkąd to wołanie dochodzi. Nie potrzebował jednakże długo szukać, bo głos najwyraźniej pochodził z dolnej rozpadliny skały, sterczącej tuż obok niego nad wąwozem.

Prowadząc jedną ręką konia, zbliżył się do tego miejsca i wśród ciemności dojrzał leżącego człowieka. Dotknąwszy ręką jego głowy, poznał odrazu, że krew z niej płynie. Pod nowem wrażeniem Tadzio zapomniał o burzy i wszelkim strachu, lecz schylony dopytywał się leżącego, co mu się stało.

— Stoczyłem się ze skały — przemówił tenże słabym głosem.

— Co tu robić ? — zapytał Tadzio sam siebie, zamyślając się, jakby nieszczęśliwemu dopomódz. Wtem gwałtownie błysnęło, a przy tem świetle Tadzio w leżącym poznał owego Durka, który o mało nie pozbawił go życia, a którego twarz doskonale mu w pamięci pozostała. Na ten widok pomimowoli wzdrygnął się i usunął od leżącego. Przyszła mu bowiem na myśl owa' noc, w której tak ciężko zostali oszukani przez niecnego chłopca.

— Może i teraz ma jakie złe zamiary? — pomyślał sobie w duszy Tadzio.

I cofnąwszy szybko konia, odwrócił się od leżącego. Po nagłej błyskawicy zahuczał zdala grom, spadło kilka grubych kropel deszczu, powoli niebo zaczęło się rozjaśniać, chmury się rozsunęły, a z pomiędzy nich zaczął się wychylać jasny księżyc. Tadzio wskoczywszy na konia pocwałował, chcąc jaknajprędzej oddalić się od Durka. Zdawało mu się jednak, że wciąż słyszy wołanie: "Ratunku", wstrzymał więc konia i zaczął nasłuchiwać. Wietrzyk łagodnie powiewał, powietrze odświeżone burzą pachniało, a księżyc wypłynąwszy w całej swej piękności oblewał złudnem swem światłem sterczące skały. Tadzio zaczął się wsłuchiwać. Nikt nie wołał, cisza była dokoła, żadnego szmeru nawet. Obejrzał się. Długi smug księżyca rozścielał się wśród wąwozu, lecz żadna żyjąca istota nie pędziła za nim.

— To pewnie sowa w szczelinie skały się ozwała — rzekł sam do siebie, jakby dla uspokojenia się. I stępa pojechał dalej.

I znów zdało mu się, że słyszy wołanie.

— Eh, to złudzenie! — szepnął. — Nie dam mu się opanować; będę przezorniejszy niż wtedy! — pomyślał, przywodząc sobie na pamięć owę noc straszną.

— A jeżeli on naprawdę pogruchotał kości? — przemknęło przez myśl naszemu jeźdzcowi.

— Ale nie, wrócić nie mogę! — myślał sobie dalej. — Tam w domu i tak są niespokojni. I znowu ujechał parę kroków.

— A jeżeli on umrze, gdy mu nie dam pomocy? Ach, nie, to byłoby okropne! — zawołał.

I zwrócił konia w tę stronę, z której jechał.

W dziesięć minut był już przy leżącym jak poprzednio Durku. Przy blasku księżyca jeszcze więcej upewnił się, że to jest ten sam ohydny chłopiec, Jęcz ujrzał zarazem, że rzeczywiście mocno był potłuczony. Był bardzo blady, oczy miał przymknięte, a usta z trudnością otwierał, nie mogąc jednak wydobyć głosu.

— Ach, jaki ja jestem niegodziwy! — wyrzucał sobie Tadzio. — I schyliwszy się nad leżącym — zawołał:

— Durko!

Chłopak oczy otworzył, spojrzał niemi błędnie na schylonego Tadzia, chciał się podnieść i upadł napowrót.

— A to nowa bieda! — zawołał Tadzio — jakże ja jego przewiozę, kiedy on dźwignąć się nie może.

— Słuchaj chłopcze, jeżeli możesz, to się podnieś, pomogę ci wsiąść na konia i powiozę do domu, tam cię opatrzą. A nie czekając odpowiedzi, wyjął chustkę z kieszeni, umoczył ją w strumieniu, sączącym się ze skały i owinął nią zranioną głowę chłopca. Mimo jednak usiłowań Tadzia chłopak nie mógł powstać, a temmniej wdrapać się na konia.

— Czekaj że! — zawołał Tadzio, zwilżywszy mu raz jeszcze głowę. Wskoczył potem na konia i już teraz nieoglądając się pocwałował do domu.

We dworku tymczasem naprawdę panował niepokój i kiedy Tadzio zziajany zajechał, dziadzio cotylko wydał rozkaz, żeby Jakób zaprzęgał do wózka i jechał na odszukanie zguby.

— A gdzież to ty się włóczysz tak późno — ozwał się dziadzio do zsiadającego z konia — matka taka niespokojna...

— Ale, bo, proszę dziadunia — rzekł z pokorą Tadzio, ocierając pot z czoła i całując rękę, dziadka. — Niech się dziadzio, niech się nie gniewa, ale...

I opowiedział całą prawdę.

— Gdym poznał, że to ten sam Durko, co nas tak urządził przed dwoma laty, zawahałem się, czy mu dać pomoc — mówił dalej Tadzio — niepodobna go jednak było opuścić, ale nie mógł wsiąść na konia.

— - Jakto, chciałeś dać pomoc temu rozbójnikowi! — krzyknął Michaś, który wraz z innemi wybiegł przed dworek.

— Michasiu! — zawołała z oburzeniem Józia, spojrzawszy nań z wymówką.

— Trzeba po niego posłać wózek — rzekła matka Tadzia, zamieniwszy poprzednio spojrzenia z dziaduniem, w oku którego błysła pewna radość z postępowania wnuczka.

— Niech więc jadą tym samym, którym mieli szukać naszej zguby — rzekł, kładąc rękę na ramieniu wnuczka. — Zapewne musieli już zaprządz. — I sam podążył ku stajni.

Tadzio uchwyciwszy rękę matki, rzekł prosząc.

— Mamuniu, pozwól mi jechać, oni może nie trafią, lub Jakób, poznawszy kto to jest, nie da mu należytej pomocy.

Matce łzy stanęły w oczach, przemknęła jakaś obawa; popatrzyła na syna i rzekła:

— Jedź mój synu!

— A niech ci się aby co złego nie stanie! — zawołała za biegnącym ku stajniom Józia.

Michaś tymczasem wcisnąwszy się w najciaśniejszy kąt ganku, nie śmiał i słówka wymówić. Czuł on się niesłychanie upokorzonym. On, co go do dworku przyjęto jako syna, nie stał jeszcze na równi z mieszkańcami kopanowskiego dworku. On nie rozumiał ich, jak mogli podawać rękę i posyłać po takiego Durka, który im tyle złego wyrządził.

— Naprawdę, to są dziwni ludzie! — myślał sobie, zostawszy sam na ganku. — A jednakże ten Tadzio to dzielny chłopak. Chociaż go poznał, to się nie bał! Jabym... — i przy tych słowach zamyślił się.

— Ba, ja!... — myślał dalej — a jednak słyszałem, jak to dziadzio mówił, że trzeba umieć darowywać urazy, jeżeli chcemy, żeby i nam przebaczono. Och, Tadzio więcej wart ode mnie! On naprawdę ma lepszy charakter. Teraz Bóg wie, co sobie o mnie pomyślą! — i zafrasował się, spuściwszy głowę.

— Żebym się był przynajmniej nie wyrwał! a tom się zbajał! — dodał nawpół głośno, tupnąwszy ze złości nogą.

— Michasiu — rzekła Józia, stając tuż przy nim i biorąc go za rękę — mama cię prosi, żebyś zawołał na psy, które tak ujadają i jeżeli się nie boisz, żebyś poszedł zobaczyć, czy się. tam co nowego nie stało, że dziadunio ze stajni nie wraca.

— Czego mam się bać! czy to ja tchórz jaki? — rzekł szorstko.

I odsunąwszy zdziwioną dziewczynkę, pobiegł w podwórze.

Nie potrzebował jednak Michaś uciszać psów, lub iść na spotkanie dziadunia, bo właśnie psy ucichły, a zaledwie przebiegł ogródek, przy wejściu do niego spotkał dziadzię idącego, obok którego z pewnem poszanowaniem postępował ktoś drugi. Psy widząc, iż pan ich podał przybyłemu rękę, przestały szczekać zawzięcie, a obwąchując go dokoła, chciały za przykładem pana, wejść z przybyłym w przyjazne stosunki. Michaś, spojrzawszy na towarzysza dziadzi, własnym oczom nie chciał wierzyć. A toż to stryj ! Ten sam stryj jego, który był dla niego taki szorstki i którego on wcale nie kochał.

— Poco on tu się przywlókł — przemknęło przez myśl wzburzonego chłopca, w którym po każdem niepowodzeniu i upokorzeniu, buntowała się harda i nieokiełznana natura, a dawna szorstkość i wady wychylały głowę.

— A oto i Michałek — rzekł dziadzio do przybyłego.

Michałek tymczasem stanął jak wryty i zpod oka spoglądał na p. Marcina, nie mając najmniejszej ochoty do przywitania.

— Michasiu, ten pan powiada, ie jest twoim wujem i opiekunem. Umyślnie przyjechał do ciebie — rzekł dziadzio.

— A tak, tak, jakoś chłopiec się, tego, odzwyczaił, może i nie poznał — mówił, jąkając się p. Marcin.

Budząca poszanowanie postać dziadzi tak jakoś zaimponowała przybyłemu, że zapomniał perory, jaką sobie ułożył i butnej miny, z którą chciał się przed nowymi znajomymi przedstawić. Stał jakiś onieśmielony, spoglądając na dziadzię i Michasia.

Ze swej strony i Michaś mógł nie poznać wuja. Najpierw światło księżyca zwykle nam wszystko inaczej przedstawia, powtóre p. Marcin w długiej granatowej kapocie zupełnie inaczej wyglądał, jak przy warsztacie. Dwa lata zaś pochyliły nieco ku ziemi pracowitego stolarza.

— Michasiu! — powtórzył dziadzio — czy nie poznajesz swego wuja?

— Owszem! — rzekł Michaś, nie ruszając się z miejca.

— Więc czemuż go nie przywitasz ? — rzekł dziadzio, zmarszczywszy brwi, a spojrzawszy surowo na chłopca, posunął go lekko ku przybyłemu.

Michaś ujął opiekuna za rękę i chciał go pocałować. Lecz p. Marcin, onieśmielony do reszty chłodnem zachowaniem się Michasia, nie wiedział jak sobie postąpić.

— Panie, tego — rzekł, całując chłopca w głowę — uczeń trzeciej klasy, to tam prostego człowieka nie chce bardzo poznać.

— Och, mój mości dobrodzieju, na lichaby się zdała taka nauka, któraby oduczała poszanowania dla starszych, a do tego opiekunów — rzekł dziadzio.

Michaś usłyszawszy te słowa i czując wzrok dziadzi na sobie, zrozumiał całą niestosowność swego postępowania. Że zaś głos dziadzi zawsze umiał uspokoić jego niesforną naturę i do porządku przyprowadzić, więc i teraz uchwycił serdeczniej rękę wuja, a chociaż ten mu ją wyrywał, chłopiec z uszanowaniem do ust ją poniósł.

I tak się odbyło to powitanie, a p. Marcin wszedł do dworku, skromnie odpowiadając na pytania starca, który starał się swoją serdeczną prostotą wprowadzić w dobry humor przybyłego gościa.

Wkrótce po jego przybyciu Zaturkotał przede dworkiem wózek. Wszyscy wybiegli na jego przyjęcie.

Pomimo bowiem, iż się z tem nie wydawali, tak matka jak i dziadzio byli niespokojni o Tadzia. A chociaż wierny Jakób i parobek, towarzyszący mu w tej niedalekiej wyprawie, stanowili straż bezpieczeństwa, niemniej jednak wyglądali go z niecierpliwością.

IX.

OPIEKUN MICHASIA.

P. Marcina umieszczono w małym i schludnym pokoiku, gdzie oprócz czyściutko zasłanego łóżka, prostego stolika i stołka, nic więcej nie było. Nieprzyzwyczajonemu jednakże do tej wykwintnej czystości, zdawało mu się, że to wszystko tchnie pańskością i bogactwem. I tak jak nie śmiał w zapylonych butach wejść do pokoju, dokąd zaprosił go dziadzio, tak teraz nie śmiał zrzucić z siebie zapylonego odzienia i umyć spracowanych i czarnych rąk w czyściutkiej choć prostej glinianej misce.

— To pany — mówił sobie w duchu, kładąc się w białą, choć grubem płótnem powleczoną pościel. — Niby to wszystko proste, a takie wychuchane i czyste! Trzeba się będzie jutro naprawdę rozmówić; miała moja słuszność, że z Michasia zrobią panicza! — myślał sobie, dodając odwagi do rozmowy jutrzejszej. — Oj, oj ! — westchnął kilkakrotnie, i zasnął. Gdy się obudził, słonko już dość wysoko było na niebie. Cichutko było około dworku, tylko ptaszęta w krzakach ogrodu świergotały.

— Śpią pewno — myślał sobie, boć to u takich panków rano nie wstają. — I pocichutku otworzył drzwi do niewielkiej sionki, chcąc się wydostać ze swego pokoiku. W sionce będącej przy końcu dworku, również było cicho, drzwi jakieś prowadzące na lewo były zamknięte, lecz za to te, co prowadziły na prawo otwierały się na ten sam ogródek kwiatowy, przez który wczoraj przechodził.

— Popańsku! — szepnął sobie pan Marcin, spojrzawszy na wielkie bogactwo kwiatów i krzewów, któremi matka Tadzia ozdobiła swoję siedzibę. — Niechybnie muszą być bogaci — mówił w duchu, krocząc powoli ku furtce, którą wczoraj przyszedł, a spojrzawszy w bok pomiędzy krzaki gęsto rosnące, ujrzał p. Kopacką, jak siedząc przed piwnicą sama własną ręką płókała masło, kiedy tymczasem dziewka zlewała mleko w dzieżki.

— Patrzcie, to ona już wstała i tak jak moja baba sama masło płócze! A  tak wygląda popańsku. Ale sklep na mleko to tak zasłonili krzakami, że ledwo go widać. — I poszedł dalej, nie dając nawet poznać, że widział panią domu, obawiając się zarazem, żeby go nie zaczepiła.

Szedł ku stajni, sam nie wiedząc poco. Nie postawił tam bowiem konia, bo drogę odbywał, zabierając się z jadącymi w tę sarnę stronę furmanami, przesiadając się prawie co wioska na inny wózek. Ciągnął jednak do stajni, chciał bowiem rozpatrzyć się po całem otoczeniu, które mu wczoraj tak zaimponowało. A może też chciał pogawędzić z kim w podwórzu i dowiedzieć się cokolwiek o dworze.

Lecz w całem podwórzu panowała cisza; był to czas żniwa, wszyscy więc pracowali w polu. Drzwi niektóre były zaparte, inne naoścież otwarte, podwórze zaś było czyste, nigdzie nie było dołów i cuchnącej kałuży, a około budynków wznosiły się drzewa, chroniące je od wichrów i gromu. Budynki były wprawdzie stare, miejscami popodpierane nową podwaliną, lub ubielone świeżo, z wielką łatą na dachu, jednakże tak te podwaliny, jako i łaty świadczyły o staranności właścicieli.

— Kto tu rządzi, że tak wszystko porządnie! Pewnikiem mają jakiego rządcę — mówił sobie nasz pan Marcin, przyglądając się ciekawie całemu skromnemu otoczeniu i przechodząc około budy, w której leżały psy uwiązane na łańcuchu. Psy się zerwały, szczeknęły, lecz widząc łańcuch, nie zląkł się ich szczekania pan Marcin.

— Niech będzie pochwalony! — rzekł pan Marcin do wieśniaka zajeżdżającego z pełnym wozem świeżej trawy.

— Na wieki! — odpowiedział Jakób zrzucając siano.

— A to tu rano wstają! — zagadnął pan Marcin.

— Ba, jak na wsi — odparł Jakób, nie przerywając sobie roboty; — a jegomość znać z miasta? — dodał spoglądając zpod oka na pytającego, bo jeszcze wczoraj zasłyszał, że jakiś wuj do Michasia przyjechał.

— Tak, to niby nie — odparł pan Marcin. — Owszem i ja ze wsi, ba, mam nawet kawał gospodarki — mówił odchrząknąwszy. — Ino, oto człek chciał się dowiedzieć co się dzieje z Michałkiem, to i gospodarkę porzucił.

— Ba, a tu twardy czas na robotę — mówił przyświadczając Jakób — ale co Michałkowi toć chyba niekrzywda.

— Eh, a któż tam o tem mówi — przerwał pan Marcin — ino oto tak zwyczajnie.

— Ba i juści — przyświadczył Jakób.

— A co to za miłosierni, ba i bogaci być muszą ci państwo — rzekł p. Marcin, wskazując ręką na dworek. — Bo oto i wczoraj słyszę przywieźli jakiegoś chorego znalezionego na drodze, a tak koło niego chodzili, jakby koło swojego — mówił z podziwieniem pan Marcin.

Jakob aż położył widły, tak mu do serca trafiło to zapytanie.

— A juści, bogaci ta, bogaci! zkądby mieli być bogaci. Pracują i pani i pan starszy, to dzięki Bogu biedy niema, ale się ledwo brzeg z brzegiem zwiąże. A że miłosierni, to już chyba drugich takich niema. Ten wczorajszy, na ten przykład, cośmy go przywieźli, to on wart, żeby go kołem dobić, a nie pod dach przywozić — mówił z oburzeniem Jakób. — Jakem go zobaczył leżącego i poznał co to za ptaszek, tom już chciał konia zawrócić, ale Tadzio jak mnie jął prosić, a przekładać, że Pan Jezus wszystkim nieprzyjaciołom swoim przebaczył, to i myśmy tak powinni, tobym był pono i samego dyabła przeżegnał, a na wóz zabrał.

— A cóż to on za jeden? — pytał zaciekawiony pan Marcin.

— Toć to jegomość nie wie V a toć to ten sam, co o mało naszego Tadzia, ba i Michałka a i mnie nie zabił, a konie nam chciał ukraść — jął opowiadać Jakób, zrzucając zawzięcie trawę, jak gdyby się na niej mścił za postępek Durka. Pan Marcin aż usta otworzył, tak nie mógł wyjść z podziwienia, żeby kto za tyle złego jeszcze dobrem odpłacał — a Jakób rzekł kończąc opowiadanie:

— To już u naszych taki obyczaj. To też choć i krzywdy mieli i smutku niemało, teraz im się dobrze wiedzie, a Bóg da, to z naszego Tadzia dzielny chłopiec wyrośnie! — dodał schodząc z opróżnionego wozu.

Wtem nadszedł dziadzio, a wkrótce Michaś wracający z pola i zaprosili p. Marcina na śniadanie.

P. Marcin usiadłszy na brzeżku stołka z podziwieniem spostrzegł, że tylko dziadzi podano kawę, kiedy dla reszty całego towarzystwa przyniesiono wazę zacierków z mlekiem.

— A możeby gościowi także kawy? — rzekł dziadunio.

P. Marcin jednak nieprzyzwyczajony do tak delikatnego śniadania, podziękował za kawę, a chętnie wyciągnął rękę po zacierki, tem więcej, że i ziemniaki znalazły się na stole. Takie śniadanie przypomniało mu jego warsztat i chatę.

— Czy to Tadzio nie przyjdzie dziś na śniadanie ? — zapytała Józia.

— Nie, moje dziecko — odrzekła matka — Tadziowi już posłano w pole.

— A Michaś? — zapytała znów dziewczynka, która widziała krzywdę w tem dla brata, że je śniadanie na polu, kiedy Michaś razem z nimi zasiada.

— Michaś ma dziś gościa, widzisz przecie że wuj do niego przyjechał — odpowiedział dziadunio.

— Bo to widzi jegomość, myśmy waszego krewniaka równo z naszym chłopcem zaprzęgali do pracy.

— Święta rzecz — rzekł pan Marcin, zajadając śniadanie — boć na chlebie pańskim, to powinien pracować.

— Nie chodzi to tam o ten kawałek chleba — odparł dziadzio — Michałek i u was, mój jegomość, ma go na każdy raz, ale to zdrowo dla chłopców posiedzieć parę godzin na polu, poznać ciężką pracę około roli; uczy ich to razem i bawi, a potem chętniejsi do książki.

— Oj, to, to ! święta rzecz! — rzekł znowu pan Marcin i chciał coś dalej mówić, lecz odchrząknąwszy tylko, zgarniał resztki z talerza.

— Możebym i ja teraz poszedł w pole? — zapytał Michałek skończywszy śniadanie i dziękując za nie ukłonem.

— Jakże możesz odchodzić od wuja? — odrzekł mu dziadunio strofując. — Może oto wuj będzie chciał także przejść się z tobą, idź pokaż mu drzewo, przygotowane na stodołę, którą mamy stawiać. Jako człowieka, znającego się na tem, to go zajmie; a może i niejednej rady udzieli. Zresztą, tak oto obadwa, prędzej się rozgadacie...

— A tak, tak, ja bo tego panie — mówił p. Marcin, wstając od stołu i biorąc za czapkę.

Dziadunio poznał z miny pana Marcina, że oprócz odwiedzenia krewniaka, ma on jeszcze jakiś interes, tem więcej, że przyjechał w czas roboczy, a nie zabierał się do odjazdu. "Widząc go jednak ciągle onieśmielonego, chciał zostawić go samego z siostrzeńcem, żeby się nie czuł skrępowanym zbyteczną ich gościnnością. Michałek zato bardzo niechętnie stanął obok wuja, a nawet z pewnem wyrzutem spojrzał na dziadzię, nawet na Józię i matkę Tadzia, które idąc do swoich zajęć nie zwracały nań uwagi.

— Gniewają się na mnie, a to wszystko dlatego, żem się tak wczoraj zbajał! — mówił w duchu, przypominając sobie wczorajsze odezwanie się.

I poszedł, ociągając się, z wujem w podwórze. Z początku rozmowa nie szła. Wuj po dwuletniem niewidzeniu chłopca, nie wiedział o co pytać. Michaś zaś nie rozpytywał się o wioskę, gdzie wuj mieszkał, ani o jego rodzinę, bo go to nic nie interesowało. Z pobytu swego u wuja, mimo rzeczywistej uczciwości p. Marcina, do nikogo się w jego domu nie przywiązał, a przez swoję krnąbrność pozostawił po sobie i wyniósł najgorsze wspomnienia. Szli więc dość długo obok siebie nie mówiąc i słowa.

Nareszcie pan Marcin, zdobywszy się na odwagę, rzekł skrobiąc się w głowę:

— Bo to widzisz, mój Michasiu, ja przyjechałem, żeby cię zabrać.

Wyrazy te, jakby gromem uderzyły w Michasia. Stanął, spojrzał na wuja i przez chwilę milczał, jak gdyby się chciał przekonać, czy dobrze usłyszał. Łzy mu w oczach błysnęły, powstrzymał je jednak i odwróciwszy się nagle, uciekał co miał sił od stojącego obok p. Marcina.

— A to taka sama harda, nieujeżdżona bestya! — wybuchnął pan Marcin wzruszywszy ramionami i nie wiedząc co ma dalej ze sobą robić, stanął w pośrodku podwórza.

— A cóż to się stało, że Michaś tak popędził za lamus — rzekł dziadunio, który przechodząc, widział biegnącego Michasia.

— Aj, proszę jegomości — rzekł p. Marcin, skrobiąc się poswojemu w głowę. — Z tym chłopakiem to istna bieda dla mnie.

— No, a cóż się stało ? Niech mi pan opowie tę biedę — rzekł dziadzio zachęcając — może we dwóch lepiej zaradzimy. Ja idę w polę, to oto pogawędzimy.

— Ot, bieda oto i koniec! Już z tego chłopaka nic dobrego nie będzie, chyba taki obieżyświat jak i jego ojciec — mówił p. Marcin, idąc obok dziadzi.

— No, no ja znów tak źle o nim nie sądzę — rzekł dziadzio uspokajając. — Jest wprawdzie dosyć krnąbrnego usposobienia, szorstki i gburowaty w odpowiedziach, ale to są wady takich młodzieniaszków. Powoli on je sam coraz to więcej spostrzega i poprawia.

— A już ja nawet nie wiem jak tam państwo' z tym chłopcem wytrzymać mogą — rzekł p. Marcin machnąwszy ręką. — Myślałem nawet, że kiedy go państwo tak trzymają i zapraszają, to on się chyba poprawił, a to taki sam urwis jak i dawniej.

— No, ale cóż on tak złego zrobił obecnie? — pytał nalegając dziadzio.

— Bo to widzi pan... ja już chyba tak jegomości opowiem wszystko jak na świętej spowiedzi — mówił p. Marcin, schylając się do kolan dziadzi.

— Ale, mój panie Marcinie — rzekł dziadzio — nie kłaniaj mi się tak, a tylko oto wprost wypowiedz, co ci leży na sercu.

— To też jabym tak chciał wypowiedzieć, bo widzę, że jegomość chociaż uczony człek, tak jest dla każdego jakby równy.

— Bośmy równi, równi, miły bracie przed

Stwórcą, a równi i tutaj, kto tylko uczciwie pracuje i uczciwie myśli.

— Że uczciwie, to tak mi panie Boże dopomóż ! — rzekł pan Marcin, uderzając się w piersi. — Nigdy grosz cudzy do mnie nie przylgnął, Bóg widzi.

— Ale któż tam o tem mówi, mój panie Marcinie — rzekł dziadzio, chcąc zwrócić uwagę p. Marcina na rozpoczętą rozmowę.

— Otóż to proszę jegomości i z tym Michałkiem. Matka jego, umierając, oddała mi go w opiekę, a razem z chłopcem dala mi 1000 rs. prosząc, żebym tych pieniędzy użył na wychowanie Michasia i dał mu piękną edukacyą. Toć przecie człowiek grosza z tych pieniędzy sobie nie wziął, a chociaż czasem i bieda przyciśnie, to woli od sąsiada pożyczyć, a sierocego nie ruszy. Oddałem te pieniądze pięknie na procent — opowiadał p. Marcin — i tym procentem rzetelnie za chłopca opłacam szkoły.

— Słyszałem, słyszałem — mówił dziadzio — i nie znając was, panie Marcinie, szanowałem za to, że spełniacie wasz obowiązek.

— A toć to, proszę jegomości dla mnie prostego człowieka, co ma dość swoich kłopotów, to z tem wszystkiem niemało subjekcyi.

Ale, niechże tam, myślę sobie, kiedyć się nieboszczce przyrzekło, to już trzeba dopełnić.

— Pięknie, bardzo pięknie z waszej strony p. Marcinie — przychwalał dziadzio.

— Otóż, proszę jegomości — mówił, ośmielony pan Marcin — dopóki Michałek nie poszedł do szkoły, u nas był w chacie, a co oszczędziłem od rocznego utrzymania, to odkładałem, żeby go tam jaknajlepiej ogarnąć, gdy pójdzie do szkoły. A że się to za jego utrzymanie pieniądze brało, to nieraz i lepszego jadła dostał. Trzeba mu dodać, mówiłem kobiecie, toć on za siebie płaci. Ale to takie zawsze było ponure, zupełnie jak jego ojciec, za nic nigdy nie podziękował. A psotny! Boże sam ratuj! Za psoty, to nieraz krzyknąłem, ba i przekropiłem, a ten zamiast przeprosić, to się ino wykrzywił, a nieraz i język pokazał. Albo jak się zawziął, to nieraz po dwa dni nic i jeść nie chciał i słowa nie rzekł. To kubek w kubek jak i jego ojcaszek.

— To bardzo źle ze strony Michasia, że tak nie umiał ocenić waszych dobrych rad, p. Marcinie — rzekł dziadzio — ale przebaczcie mu te dawniejsze winy, on się pewnie teraz tego wstydzi i z pewnością jużby nic podobnego nie zrobił.

— Aha, jegomość powiada, że onby teraz już tego nie zrobił, a oto przed chwilą kiedy mu powiedziałem, że chciałbym, żeby ze mną pojechał, to tylko na mnie popatrzał, językać wprawdzie nie pokazał, ale uciekł oto ode mnie jakby od zapowietrzonego, nie rzekłszy nawet i słowa. I jegomość powiada, że on się poprawił, a śliczna mi poprawa! — dodał rozżalony p. Marcin. I wreszcie wspomniał, że chciałby wziąć Michałka, aby też jego dzieci przez wakacye trochę poduczył.

— Hm, hm, hm, — krząkał dziadzio, kiwając głową — a to prawda, że mi się Michałek nie popisał — mówił jakby sam do siebie, zamyślając się staruszek. — Trzeba mu porządnie zato natrzeć uszu. Ale, powiedzcie mi panie Marcinie, dlaczego chcecie go od nas zabierać ? Toć przecie krzywdy wasz wychowaniec u nas nie ma, a we dwóch z naszym Tadziem to im weselej.

Pan Marcin nic nie odpowiedział, tylko frasobliwie poprawiał czapki, nieznacznie skrobiąc się za uchem.

— Bo to, widzicie — ciągnął dalej dziadzio — spoglądając na zafrasowanego towarzysza, wy tam macie swoje rzemiosło i gospodarkę, to nie macie tak czasu uważać na chłopca, a ja, stary, kaleka nie mogę już nic robić, to oto na nich spojrzę i wadę skarcę.

— Ba, ba, toć ja wiem, że jemu tu u was dobrze, toć ja sam widzę, że jemu tu lepiej jak u mnie — jęknął pan Marcin — bo to jegomość człek uczony, inaczej mówi jak oto ja człowiek prosty, to chłopcu wszystko to lepiej się podoba.

— No, więc panie Marcinie, jeżeli sami widzicie, że mu tu źle nie jest — przerwał znów dziadzio — czemuż go chcecie zabierać?

P. Marcin znowu nic nie odpowiedział, tylko jeszcze więcej się zafrasował, wzdychając ciężko.

— Bo to widzicie — mówił dalej dziadzio, nie mogąc się doczekać odpowiedzi — przecież wam lżej, że macie jedne usta mniej do wyżywienia; a chociaż i my nie pany, przecież nie chcemy zapłaty za utrzymanie Michałka, zawsze możecie co przez to oszczędzić dla waszego wychowanka.

— A niech go tam i takiego wychowanka! — machnął ręką pan Marcin, cały zaczerwieniony z wielkiego kłopotu.

— No, no, nie srożcie się tak na niego — uspokajał dziadzio — powrócimy do domu. Michałek was przeprosi i wszystko będzie dobrze.

— Oho, on też do przeprosin! zupełnie tak samo jak i jego ojcaszek! — rzekł z gniewem pan Marcin.

Dziadzio widząc, że wszelkie nalegania jego na nic się w tej chwili nie przydadzą, nie odpowiedział już nic panu Marcinowi, zostawił go, żeby się wysapał, obiecując sobie później powrócić do tej rozmowy. A stanąwszy na polu, zachęcał żniwiarzy do pilnej pracy, Tadziowi zaś, pilnującemu dotąd robotników, kazał iść do domu.

Michaś tymczasem, odbiegłszy wuja, chciał pójść gdzie go oczy poniosą, byleby tylko nie jechać z opiekunem. Stanąwszy jednak przy najbliższym budynku, przytulił się do jego węgła, a widząc, że go wuj nie goni i nikt na niego nie patrzy, rozpłakał się rzewnemi łzami.

Wtem przybiegła, niewiedzieć zkąd Józia, a potem i pani Kopacka, Michaś sam nawet nie wiedział kiedy wyspowiadał się przed niemi ze swojej troski, a matka Tadzia tak na niego wpłynęła, iż obiecał przeprosić wuja. "Wkrótce nadszedł dziadzio, i z burą gotował się na chłopca. Dostrzegł w nim jednakże jakiegoś niezwykłego rozczulenia. Spojrzał tylko przenikliwie, o położywszy dłoń na jego głowie zapytał:

— No i cóż teraz po takich wybrykach trzeba zrobić?

Michaś zarumienił się po uszy, spojrzał na starca i łzy stanęły mu w oczach. Po chwili jednak, jakby po niejakiej walce samego z sobą, schylił się do ręki wuja i poniósł ją do ust.

Pierwszy to raz dopiero Michaś z takiem uszanowaniem całował rękę wuja; to też poczciwy pan Marcin bardzo był tem wzruszony i serdecznie uściskał swego wychowanca.

— Jam prosty człowiek, mój chłopcze — rzekł drżącemi ze wzruszenia usty — ale pragnąłbym, żebyś ty był człowiekiem uczonym i mądrym.

— Michaś da dowód, iż w szkołach nabywa prawdziwej mądrości, jeżeli uszanuje zawsze starszych, a wujowi za jego nad sobą opiekę, wywdzięczy się uległością i nauką jego dzieci — rzekł dziadzio z powagą wpatrując się w Michasia.

Chłopiec spojrzał zdziwiony na starca, zmarszczył czoło, błysk jakiś ponury przemknął mu w oczach, ręce opuścił i stanął jak wryty.

— Tak, Michasiu, wuj sobie tego życzy, żebyś jechał z nim; woli jego sprzeciwiać się nie możesz — rzekł starzec, kładąc powtórnie rękę na głowie chłopca. — Nam bardzo przykro rozstawać się z tobą — dodał, przyciągając go do siebie — lecz pamiętaj mój synu, że kto umie być wdzięczny, ten i na wdzięczność umie sobie zasłużyć.

Michaś wstrząsnął się cały, wreszcie schylił się do kolan dziadzi i rzekł:

— Pójdę i będę się starał waszych nauk nie zapominać, tylko wy mnie drogi panie nie opuszczajcie.

— Niechaj cię Bóg błogosławi mój chłopcze, a wszelkie złe i wszelką chęć do złego, niech od ciebie odsuwa.

X.

SMUTNE ODKRYCIE.

— Ja wiem. że musisz jechać, że niepodobna ci inaczej uczynić, a jednak smutno nam będzie bardzo bez ciebie — rzekł Tadzio, pomagając przyjacielowi zbierać książki i kajety Postanowiono bowiem, że Michaś jeszcze tego samego dnia wieczorem z panem Marcinem odjedzie.

— Ciekawam bardzo, co ty tam będziesz robił? Te parę tygodni wakacyi mogłeś już u nas przesiedzieć — ozwała się Józia z pewnem niezadowoleniem, której żal było odjeżdżającego.

— Zapewne, już tylko dwadzieścia dni do końca wakacyj — rzekł smutnie Michaś, — ale kiedy dziadzio sam mi powiedział, że trzeba jechać, a zresztą i ja widzę — dodał stanowczo — że trzeba koniecznie.

— Tylko nie spóźnij się z przyjazdem do szkół — rzekł nachmurzony, choć udający zucha Tadzio. — A napisz niedługo do nas, bo przecież zawsze będziemy przyjaciółmi.

— Zawsze, zawsze, Tadziu! — rzekł Michaś, wyciągając do niego rękę. — Zawsze będę twoim przyjacielem i starać się będę, ażeby być godnym i ciebie i wszystkich twoich.

— Och i ja z pewnością dla ciebie się nie zmienię. Wszakże myśmy już nie dzieci! — odpowiedział Tadzio, ściskając rękę towarzysza.

— I ja zawsze będę pamiętać o tobie, ale co mi tam z tego, że pamiętać będę. Nam tutaj będzie bardzo brak ciebie — rzekła Józia. — A i tę zabierz — dodała, oddając mu, zawiniętą w papier, niewielką książeczkę.

Michaś wziął książeczkę i z wielkiem poszanowaniem schował w najlepsze miejsce kuferka. Była to bowiem ta sama książeczka, której mu Józia zwykle pożyczała do nabożeństwa, gdy jechali do kościoła i gdzie wielkiemi literami zapisała modlitwę o jego zdrowie.

Wtem z drugiego pokoju ozwał się głos dziadzi:

— Pójdźcie - no tutaj, moję dzieci, to nam pomożecie.

Wezwania nie potrzeba było dwa razy powtarzać, bo młode pokolenie w Kopanówce biegło zawsze chętnie na zawołanie dziadunia. To tez wszyscy jednocześnie wbiegli do jego pokoju.

Dziadzio stał przed wielka,; szafą wraz z panem Marcinem, który na wszystkie strony opatrywał sprzęt stary a wygodny.

Pozbywszy się kłopotu o Michasia, z całem zamiłowaniem przypatrywał się starej szafie, stojącej w dziadunia pokoju, a jako stolarza, pięknie obrobiona sztuka bardzo go zajęła.

— Ja bo nawet sam nie wiem, z jakiego to drzewa, po wierzchu taka jest gruba warstwa jakiegoś lakieru, że trudno to poznać — mówił dziadzio, otwierając drzwi szafy.

— A jak to zrobione dokładnie — mówił pan Marcin, oglądając drzwi dokoła.

— To nie, mój jegomość, ale to tam wgłębi poza półkami to dopiero doskonała robota, a co tam przeróżnych skrytek.

— Dalej, dzieci, wyjmujcie żywo te książki i stare rupiecie — mówił dziadzio, — to pan Marcin doskonale obejrzy moję starą szafę, a może go weźmie ochota zrobić podobna..

— Ho, ho, nie tak to łatwo zrobić taką doskonała sztukę — rzekł, oglądając szafę okiem wprawnego rzemieślnika.

Tadzio i Michaś tymczasem zdejmowali z wyższych półek poukładane rzeczy, a Józia wysuwała boczne szuflady.

— To dopiero dziadzio ma doskonałych pomocników! — rzekła pani Kopacka, wchodząc do pokoju.

— Widzi mama, nawet i mnie pozwolił dziadzio tutaj gospodarować — rzekła Józia, i odwróciwszy się do matki, wyrzuciła niechcący dosyć duże zawiniątko, które, upadając, rozwinęło się zupełnie.

Dziadzio, zmarszczywszy brwi, zagarniał wyrzucany przedmiot, jakby go chciał ukryć przed oczyma obecnych. Tymczasem pan Marcin dziwnie ciekawie spojrzał na owo zawinięcie, a chwytając je, zawołał:

— Jak mi Bóg miły!, a toć to moja burka! ta sama, co mi ją przed dziesięcioma laty zabrał ojciec Michasia!

Michaś odwrócił się nagle od swojej roboty i wielkiemi oczyma wpatrzył się w wuja, a z nim i wszyscy spojrzeli na roztrząsającego i przypatrującego się spince mosiężnej przyszytej do burki.

— Jak mi Bóg miły, tak moja — mówił, — a to, jakem tylko spojrzał na tę spinkę, odrazum poznał, bo to zaraz na jarmarku dwa złote drożej za tę spinkę zapłaciłem — mówił pan Marcin, ucieszony z odnalezienia swojej zguby. — Doprawdy moja, ale tak, moja! — powtarzał z całą prostodusznością, nie uważając, jakie jego słowa na otaczających zrobiły wrażenie. Gdy jednak podniósł oczy, spostrzegł dziadunia i panią Kopacką, jakby oniemiałych, spoglądających na siebie, a Tadzia i nawet małą Józię ze wstrętem odsuwających się od owej burki, gdy nareszcie Michaś wpatrzył się w niego ponuremi oczyma, a zacisnąwszy pięść, miał taką minę. jakby chciał rzucić się na wuja i odebrać mu owę burkę, sam nie wiedział, co miał myśleć o tem wszystkiem.

— Ale, niech mi państwo wierzą, tak to ta sama, tak to moja burka! 0, ten sam nawet kawałek czerwonego sznurka, ino oderwany, co mi go kobieta do wieszania przyszyła. Ale. proszę jegomości, zkąd ta burka się tu wzięła? — pytał, widząc wszystkich stojących w milczeniu. — Czy to ten łotr był tutaj i zostawił ją? — dodał natarczywie.

Tadzio, na to pytanie, odsunął się jeszcze dalej; lecz oczy mu zabłysły i spojrzał na burkę takim wzrokiem, jak gdyby pod nią szukał tego, co ją tu zostawił. Przypomniał on sobie opowiadanie dziadunia i domyślił się, że to jest zapewne owa burka, którą zostawił zabójca jego ojca.

Michaś dostrzegł to spojrzenie Tadzia.

I on sobie przypomniał opowiadanie, a jakby nie mógł znieść rozognionego wzroku swego przyjaciela, załamał dłonie i zakrył niemi twarz nagle pobladłą.

Józia, widząc, że się stało coś niezwykłego, przytuliła się trwożliwie do matki, która, drżąc cala, siliła się, żeby nie wybuchnąć płaczem. Dziadzio parę razy rękę podniósł, jakby chciał odebrać owę nieszczęsną burkę, lecz ręka mu opadała, a z ust drżących nie wychodziły wyrazy. Nareszcie z piersi jego wydostało się głębokie westchnienie i rzekł stanowczym, choć przytłumionym głosem:

— Panie Marcinie, burka ta zostałą po jakimś nieszczęśliwym, który pod naszym dachem umierał...

— Ba, a toć to mógł być właśnie ten łotr! oho, odrazum ją pozna!! — rzekł nieubłagany pan Marcin i rozkładał na wszystkie strony burkę, nie rozumiejąc zgoła, jakie straszne wywoływał wrażenie.

— A toć przecie musiał wam powiedzieć swoje nazwisko? — rzekł nagle.

— Nikt nie wie, jak się nazywał ten nieszczęśliwy, — umarł, nie wyjawiwszy swego nazwiska, a i papierów nie zostawił — odparł dziadzio stanowczo, jakby chciał przerwać dalsze badanie.

— Boże, mój Boże! — jęknął Michaś i jak długi padł do nóg starca.

Tadzio ze wstrętem odwrócił się od owej burki i podsunął do leżącego przyjaciela, jak gdyby go chciał podnieść. Lecz, wzdrygnąwszy się, cofnął napowrót; oczy mu zabłysły, zmarszczył brwi, a na jego młodziutkiej twarzyczce znać było walkę, którą staczał sam z sobą w tej chwili.

Znów podsunął się do leżącego u nóg dziadzi Michasia, lecz nagle wzdrygnął się i odwrócił w inną stronę. Wtem wzrok jego padł na zawieszoną nad łóżkiem szablę. Myśl jakaś nowa przebiegła po jego twarzy, spojrzał na dziadunia, a znać tym smutnym wzrokiem dziadek i wnuk porozumieli się ze sobą, bo Tadzio, schyliwszy się nad leżącym przyjacielem, drżącym wyszeptał głosem:

— Michasiu!

Michaś w odpowiedzi drgnął tylko cały.

— Michasiu! — zawołał po raz drugi Tadzio, biorąc go za rękę.

Chłopiec podniósł głowę, zerwał się na nogi, a spojrzawszy na przyjaciela, zawołał:

— Jakto, ty dotykasz mojej ręki?

— Michasiu! — rzekł drżący Tadzio, ujmując go silniej za rękę.

— Ach tak. ujmujesz mnie za rękę, żeby wypędzić! — I gwałtownym ruchem chciał dłoń swoję uwolnić z rąk towarzysza.

— Nie, Michale, jam wzdrygnął się i odwrócił od ciebie, dowiedziawszy się, kto był ten. co zostawił tę smutną pamiątkę — rzekł, wskazując na trzymaną przez pana Marcina burkę. — ale gdym sobie przypomniał, że mój dziad i ojciec umieli przebaczać, jam nie mógł ciebie potępić, bo przecież tyś tutaj nic nie winien.

— Masz słuszność, wnuku mój — rzekł starzec, kładąc rękę na ramieniu wnuka. — On nic nie winien i niema mu co przebaczać. On nie może pokutować za ojca, którego nie znał. Ty zaś nie byłbyś godnym twego ojca, gdybyś nie szedł jego śladem. Kochaj ludzi i czyń im dobrze. A ty, Michasiu, kochaj ich i postępowaniem swojem zatrzyj wszelkie złe wspomnienia. Michaś z uczuciem przycisnął rękę dziadzi.

— Będę, będę, stokroć wam obiecuję.

— Niechże ci Bóg dopomaga — rzekła drżącym głosem matka Tadzia.

— Pani moja, ty moja druga matko, za ciebie, za twoję dzieci, za was wszystkich życie chciałbym poświęcić! — rzekł Michaś, całując rękę pani Kopackiej.

— A ja zawsze będę dla ciebie taką, jak i dla Tadzia — rzekła. Józia — tylko nie chcę patrzyć na tę burkę — i ukryła główkę.

— No to ja już zupełnie teraz głupi — rzekł pan Marcin, patrząc osłupiałym wzrokiem. — Co to wszystko ma znaczyć ?

— To ma znaczyć — rzekł Michaś ze zwykłą sobie porywczością, — że ojciec mój, tak, ojciec mój, dobił rannego ich ojca, a oni jednak mi przebaczają, a ci. co im tylko ojciec zabrał burkę, nie mogli ani jemu, ani mnie tego wybaczyć.

— Michasiu, nie od tego się poczyna — rzekł dziadzio, patrząc na chłopca surowo.

Chłopiec byłby chciał napowrót cofnąć wyrzeczone wyrazy, lecz one doskonale już trafiły do pana Marcina, który dotąd jeszcze nie mógł wyjść z osłupienia i zrozumieć wszystkiego.

Michaś, wstydząc się swej porywczości, całował rękę dziadzi i szeptał:

— Jakżem niegodzien was wszystkich.

— Nie mnie przepraszaj, lecz wuja, — rzekł starzec.

— Ach, czyż mi on przebaczy kiedykolwiek mojego ojca, i czyż nie będzie zawsze wspominał o tem, co się dziś dowiedział?

I zakrył znowu twarz rękoma.

— Wieczna, wieczna plama! — zawołał.

— Nikt już nie wspomni tej chwili, zbyt ona dla nas wszystkich bolesna — rzekła pani Kopacka.

— Wszak na mogile niema nazwiska, a to, co między nami dziś się odkryło i dowiodło, nie powinno wyjść za drzwi tego pokoju — rzekł dziadzio, podnosząc uroczyście rękę.

— Tak mi Panie Boże dopomóż! nie pisnę ni słowa — rzekł pan Marcin, składając rękę i upuszczając owę nieszczęśliwą burkę, którą dotąd zawzięcie przeglądał. — Nie rzeknę nic nawet przed moją kobietą! Kiedyć wy mu przebaczacie, niech mu tam i Bóg przebaczy! — dodał z całą swoją prostodusznością.

— Dziękuję wam, wuju mój — rzekł Michaś, biorąc rękę pana Marcina.

— Spalić tę burkę! — odezwała nię Józia, która chciała jaknajprędzej usunąć ją zprzed oczu.

— O, nie! — rzekł Michaś. — Wy macie swoję pamiątkę zaszczytną i świętą, co was przypomnieniem zasług i dobrych czynów prowadzi do dobrego, ja będę miał swoję, co mi przypominać będzie, ile mam zmazać złego, ażeby być was godnym i nie być odrzuconym od społeczeństwa.

I to mówiąc, zwijał gorączkowo tę smutną spuściznę.

Dziadzio i wszyscy patrzyli na niego z załzawionemi oczyma.

— A teraz, wuju, jedźmy — rzekł, stając z owem zawiniątkiem gotów do podróży.

— Ach, jedźmy, jedźmy — zawołał pan Marcin — boć mnie tam w domu czeka robota — dodał, zapominając już o szafie, którą miał zamiar obejrzeć.

Nikt nie śmiał ich wstrzymywać. Dziadzio tylko na chwilę wyszedł z panem Marcinem do ogrodu, znać dał mu bliższe wyjaśnienie, co do przybycia i śmierci owego nieszczęśliwego. Pan Marcin, wracając, oczy rękawem ocierał, a gdy weszli, ukląkł przed starcem i prosił go o błogosławieństwo.

— Pobłogosław, jegomość, i mnie. bo i ja tak jakoby dziecko w prostocie chodzę, a po jednej z wami rozmowie, to mi się tak w oczach i w duszy rozjaśniło, jak gdybym wrócił z kościoła po najpiękniejszem kazaniu.

— Ach, gdyby to człowiek mógł rzeczywiście choćby słowem bliźniego wspierać! — rzekł dziadzio, odejmując głowę poczciwego rzemieślnika, i dodał:

— Jam mizerny robak przed Panem, ale z serca wam życzę, panie Marcinie, aby wam Bóg w waszych dobrych zamiarach błogosławił...

Wtem zajechał wózek, który miał odwieźć pana Marcina i Michasia do najbliższego miasteczka.

Dziadzio w milczeniu położył rękę na głowię Michasia, pani Kopacka przytuliła jego głowę pomacierzyńsku do piersi. Tadzio podał mu rękę, a w tym uścisku zapewnili sobie przyjaźń na całe życie.

Zapewnili i dotrzymali.

Dotrzymali też danego słowa w uroczystej chwili, bo obadwaj, skończywszy chwalebnie szkoły, wyszli, na dzielnych ludzi.

Kto chce poczciwej rady we względzie gospodarczym, udaje się do Tadeusza, który pracą umiał podnieść i rozszerzyć maleńką swa. ojcowiznę. Szanowanym też jest w okolicy, a młodzież ciśnie się do Kopanówki, aby się nauczyć wzorowej gospodarki.

Kto stracił zdrowie i potrzebuje lekarskiej pomocy, śpieszy do sąsiedniego miasteczka, do doktora Michała. A śpieszą tam nietylko sąsiedzi, lecz z bardzo odległych okolic, bo, oprócz rozumnej porady, spotykają jeszcze wyrozumiałość i współczucie w swoich cierpieniach. Przytułek zaś dla biednych chorych, dla steranych życiem kalek, założony staraniem doktora Michała, znany jest w całym kraju.

W wielu zaś staraniach przy tym zakładzie dopomaga mu jego żona, znana nam Józia, siostra Tadeusza.