Stanisław Bełza

O NASZEJ CHWALE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. MICKIEWICZ, JAKO NAJSZCZYTNIEJSZE WCIELENIE MIŁOŚCI KRAJU.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

II. OJCZYZNA W PIERWSZYCH POEZJACH MICKIEWICZA.

I.

II.

III.

IV.

V.

III. NIEMCY U MICKIEWICZA.

I.

II.

IV. OSTATNIE CHWILE MICKIEWICZA.

O NASZEJ CHWALE

MICKIEWICZ jako najszczytniejsze wcielenie miłości kraju. Ojczyzna w pierwszych poezjach Mickiewicza. Niemcy u Mickiewicza. Ostatnie chwile Mickiewicza.

Stanisław Bełza

„Młodości, ty nad poziomy wylatuj,
a okiem słońca,
Ludzkości całej ogromy,
Przenikaj z końca do końca".
(Adam Mickiewicz)

MŁODZIEŻY POLSKIEJ,—

Tej, która na wierną służbę kraju, z wiarą
i nadzieją wchodzi w świat, —
drobną tę pracę
o nieśmiertelnym wieszczu,
ofiaruje ten,
który służąc krajowi wedle słabych swoich sił,
ze świata tego schodzi.

I. MICKIEWICZ, JAKO NAJSZCZYTNIEJSZE WCIELENIE MIŁOŚCI KRAJU.

„Ale ta miłość moja na świecie,
Ta miłość, nie na jednym spoczęła człowieku,
Jak owad na róży kwiecie.
Nie na jednej rodzinie, nie na jednym wieku.
Ja kocham cały naród".

(Dziady. Improwizacja).

I.

Dzień 12 Lutego 1798 roku, był dniem żałoby dla Polski.

W dniu tym w nadnewskiej stolicy, zmarł Stanisław August Poniatowski, ostatni król niepodległej Polski, i ostatni widomy symbol jej politycznej jedności.

Konał długo, jeśli nie fizycznie, to duchowo, bo już od przywiezienia go z Grodna do Petersburga, był niemal bezdusznym manekinem, zgasł prawie nagle, jak gaśnie lampa, której zbrakło oleju.

Powierzchownie na rzeczy patrząc, śmierć jego, wobec ogromu nieszczęścia, jakiem był rozbiór naszego kraju dla Polski, a dodajmy i dla całej Europy, była rzeczą błahą.

Odszedł ten, który nigdy takim jak należało królem nie był, człowiek zawdzięczający swoje wyniesienie kaprysowi potężnej rozpustnicy, lalka bez charakteru i siły woli, ostatecznie nie majestat sam, lecz widmo majestatu.

Ale ten człowiek, bądź co bądź, jeśli nie w praktyce to w teorji, przez lat 30 był rządcą kraju, reprezentował go na zewnątrz, wśród ścierających się partji politycznych, stał ponad partjami, uważał się i był uważany za ojca narodu.

Kiedy pod ciosem pierwszego rozbioru, garść partjotów postanowiła odrodzić ojczyznę, on przystał do nich, widząc, że dalej tak iść nie może, gdy uchwalono wielką konstytucję na sejmie czteroletnim, mądrym reformatorom dawał poparcie i firmę, a choć chwiejny, niby liść osiny, ugiął się póżniej i znalazł w obozie mu wrogim, miał na usprawiedliwienie swoje ułudę, że tym sposobom niepodległość Polsce zapewni.

A gdy nareszcie spostrzegł, że go wywiedziono w pole, że ta, która go wyniosła, pracowała nad jego, i jego kraju upadkiem, gdy dokoła niego wszystko kruszyć się i zapadać zaczęło, wcielił w siebie boleść ogółu, i jak Niobe po stracie dzieci, skamieniał w tej wielkiej boleści.

I zdawało się że póki istniał, i kraj pomimo trzy rozbiory istniał w swej jedności dawnej, że gdy go nie stało, nie stało w tym kształcie i kraju.

Więc jak wampir smutek się wtłoczył w serca miljonów, zwątpienie ogarnęło tysiącami, póki nie zaćmiło wielu silnych umysłów, nie skaziło, pchając w orgje zmysłowe, wielu niecodziennych dusz.

I gorzko było i rozpacznie na szerokich obszarach dawnej Polski, bo się czuło, że słońce przyświecające jej wieków tyle, pokryły nagle, ciemne, jak noc grudniowa, chmury.

II.

Ale Opatrzność, doświadczywszy nas tak ciężko, za nasze i nie nasze winy, przywaliwszy nas ogromem klęsk, jakim prócz Izraela, żaden naród na świecie przygnieciony nigdy nie był, nie chciała naszej zagłady, powaliła o ziemię granitową kolumnę, nie potrzaskała jej jednak na sztuki.

Pozostawiła jej możność powstania z prochu, w który ją strąciła, by wsparta na odmiennej podstawie, imponowała światu potęgą, ukrzepioną nieszczęściem.

W dniu 24 grudnia, tegoż samego w którym umarł ten ostatni nasz król, roku, przyszło w ustronnym zaścianku na Litwie na świat dziecię.

Przyszło w wigilję narodzenia Pańskiego, jak gdyby dla zwiastowania złożonym do grobu, że powstać z niego muszą, przyszło nie w pałacach złoconych i komnatach błyszczących od marmuru, jak gdyby znowu dla zadokumentowania, że odrodzenie kraju, będzie dziełem rąk drobnych i słabych.

Było nikłe i wątłe, kiedy roztwarło po raz pierwszy powieki, a stało się olbrzymem, otoczone było ubóstwem, gdy matka wzniosła dziękczynne za nie modły ku niebu, a roztoczyło dokoła siebie niezliczone skarby ducha.

Dziecięciem tem, był Adam Mickiewicz.

Śmierć ostatniego niepodległej Polski króla rozpoczęła ten rok, narodziny jego go zamknęły, i zamykając, przekazały ojczystym dziejom, jako niezatartą pamiątkę.

Jeśli w szeregu nieśmiertelnych duchów, które niby światło słoneczne oświecały drogi postępu ludzkości, duch ten nie był największym, najszlachetniejszym z pewnością był, a był, ponieważ jego treścią i rdzeniem było to, co na wyżyny wznosi, co z brudu oczyszcza, co z bóstwem upadabnia, była miłość.

"Jam kochał — skarży się on Bogu — w szczęściu i miłości wzrosłem,

Kiedyś mi wydarł osobiste szczęście

Na własnej piersi ja skrwawiłem pięście

Przeciw niebu ich nie wzniosłem".

III.

Tak jest, on kochał, — kochał i cierpiał. Kochał najpierw kobietę, potem naród. Pierwsza rozżarzyła w nim uczucie, drugi zamienił je w kryształ.

Kryształ przezroczysty i czysty.

I święty.

Kiedy wspólnie z najszlachetniejszymi synami Litwy, na rozkaz Nowosilcowa, któremu się w głupiej pysze zdawało, że jest moc na świecie, będąca w stanie ducha zgiąć jak trzcinę, zamknięty został w więzieniu w Wilnie, gdy w bezsennych nocach ujrzał:

„Całe w męczarniach narody,

I czuł co cierpią, mają cierpieć wieki,

I przewidywał jak jest kres daleki,

Tylu pokoleń zbawienia swobody," —

szczęście swe osobiste, postanowił wtedy poświęcić szczęściu kraju.

Stłumił w sobie siłą woli uczucie ku tej, która była jego marzeniem, ku tej, która rozbudziła w nim natchnienie, a skierował je wyłącznie ku tej wielkiej i świętej, która zastąpić mu już miała wszystko.

Ku ojczyźnie.

Jej postanowił oddać się w całości, z nią cierpieć i ją ubóstwiać, tę ojczyznę nieszczęśliwą i w krwi skąpaną, o której powiedział później we wstępie do największego swego arcydzieła, że jest ona, że być dla każdego z nas powinna:

„święta i czysta jak pierwsze kochanie".

IV.

Ta wielka metamorfoza w jego sercu, odbyła się wiadomo gdzie i kiedy.

W Wilnie, przy ulicy Ostrobramskiej, w klasztorze księży Bazyljananów przerobionym na więzienie stanu, w celi więźnia.

Więźniem był on.

Usnąwszy po srogich mękach ciała i ducha, ukołysany pieśnią swego anioła stróża, budzi się on nagle, strudzony i spogląda w okno.

Spogląda, i docieka w monologu prześlicznym, tajemnicy nocy i snu.

Jest rozmarzony, chwiejny, strwożony wizjami, które mu sen z powiek spędzały.

„Nie mogę zasnąć — woła — te sny to straszą, to łudzą,

Jak te sny mnie trudzą".

I wtedy duchy czarne, czując że jest słabym, przypuszczają szturm do niego.

Śpiewają mu o kometach z oczkami i warkoczem jasnym, podwajają napaść, by korzystając z jego stanu, pociągnąć na swój brzeg.

„Śpiewajmy nad sennym, my nocy synowie

Usłużmy, aż będzie nam sługą,

Wpadnijmy mu w serce, biegajmy po głowie

Nasz będzie... ach gdyby spał długo".

Ale pokusa niska do jego wielkiego serca nie trafia, — on nie śpi tylko marzy.

Marzy o swojej przyszłości, o uwolnieniu z więzienia, i odtrąca tę mechaniczną wolność.

Czuje, że wyzwolony z tych murów, wolnym całkowicie nie będzie, a kajdan na duszy nie chce.

I zrywa się nagle, przenikniony wielką ideją, i czując, że w tej chwili jedno uczucie w nim zmarło, drugie się urodziło, że coś w nim zgasło, coś innego zmartwychwstało, uwiecznia na więziennej ścianie, datę swojego odrodzenia.

Zapamiętajmy tę datę.

Jest nią dzień 23 listopada 1823 r.

W dniu tym umarł w nim Gustaw, kochanek tkliwy, opiewający cnoty i wdzięki niewiernej bogdanki, urodził się Konrad, bohater i mąż poświęcenia.

Urodził się, by już nie umrzeć, by żyć z tą kochanką, cierpieć z nią, wcielić swą duszę w jej duszę.

Nie dość tego, by kochając, uczyć przykładem swoim, jak się taką kochankę świętą kochać powinno.

V.

Bo ta improwizacja jego, w scenie 2-ej 3-ej części Dziadów, jaką wyśpiewał, źle mówię, wyjęczał, gdy nadbiegły niespodziewanie ront wojska pod więzienie, rozproszył zgromadzonych w jego celi towarzyszów, jest wielką nie tylko jako dzieło natchnienia.

W związku z następującą po niej sceną trzecią, jest księgą.

Nie chcę być posądzony o herezję, ona jest w tym związku dla Polaka Ewangelją.

Złamanemu i zdeptanemu, pochowanemu żywcem do grobu, stawia ona przed oczyma tak wielką miłość, i taką wiarę że ta miłość cudów dokonywa, iż w sercu jego krzesi Znicz tak potężnego ognia, że go niezdolne już są zgasić wiatry żadnego sobkostwa i egoizmu.

Naucza go, a nauczając pociesza, bo mówi mu, żeby nadziei nie tracił, żeby nie wątpił, żeby nie upadał, żeby kochał.

Bo przez miłość, odzyska to, co mu odjęto, powalony na ziemię uniesie się ku górze, osłabiony upustami krwi, zbudzi w sobie siły Samsona.

Przez miłość.

Ale nie przez miłość samego siebie, nie przez miłość rodziny, nie przez miłość kobiety, nie przez miłość, jak się dziś mówi partji, przez miłość kraju.

Tego kraju, który bez tej miłości istnieć nie może, który na niej jak na granicie się wspiera, który jej dla swojego rozkwitu, jak pierś powietrza dla życia potrzebuje.

Tak jest, kraju, bo on ukochał ten kraj, i cierpiąc W nim za miljony, pragnął go uszczęśliwić.

Czem? sercem, uczuciem.

Więc rozgląda się dokoła siebie, więc szuka dróg prowadzących do tego celu, i nie znajdując ich na ziemi, idzie ku niebu. Ku Bogu.

I powiada Bogu po co przyszedł.

Powiada mu, że kraj swój chce dźwignąć, bo on jest mu droższy nad wszystko, że dźwignąwszy go, chce nim cały świat zadziwić, i że nie znajdując na to na ziemi żadnego sposobu, przychodzi tu, aby sposób ten dociec.

Tu, gdzie graniczą stwórca i natura, tu, gdzie żaden człowiek nigdy nie zaszedł, bo żaden tak jak on nie kochał.

„O Ty, o którym mówią, że czujesz na niebie

Jam tu, jam przybył, widzisz jaka ma potęga:

Aż tu moje skrzydło sięga.

Lecz jestem człowiek, i tam na ziemi me ciało,

Kochałem, tam w ojczyźnie serce me zostało".

Kochałem nie część, lecz całość, nie szczegóły, lecz ogól, nie ludzi, lecz ludzkie zbiorowiska.

Miłość ma — mówi — ogarnęła sobą wszystko, nie na jednym spoczęła człowieku, rozpostarła się w przestrzeni i w czasie, wchłonęła w siebie wieki.

VI.

Przyszedłszy do Boga jednak, zdaje mu się, że nie znajduje tego, czego szukał, śmiertelny, nie może pojąć nieśmiertelnego.

Widzi dokoła siebie wielki spokój i wielką mądrość — miłości nie widzi.

Przynajmniej tej, jaka go ożywiała: do jego narodu.

Więc wybucha w bluźnierczych słowach, żąda by Stwórca podzielił się ze stworzonym władzą nad stworzeniami.

Ale zawsze nie dla jego osobistego szczęścia dla szczęścia narodu.

„Jeśli mi nad duchami równą władzę nadasz,

Jabym mój naród, jak pieśń żywą stworzy.

I większe niźli Ty zrobiłbym dziwo,

Zanuciłbym pieśń szczęśliwą".

Ale Bóg ciągle milczy.

Nie daje mu tego, czego żądał, nie dzieli się z nim władzą swoją.

To go z równowagi wyprowadza.

Doznawszy i tu zawodu, zwątpiwszy i tu w możność uszczęśliwienia ukochanego narodu, wyzywa Boga, grozi mu.

Choć sam przyszedłem, nie jestem jeden— mówi do niego.

Ja i ojczyzna to jedno, za mną stoi wielki lud.

Jeśli więc ja będę bluźnierca:

"Ja Tobie wydam krwawszą bitwę niźli szatan,

On walczył na rozumy, ja wyzwę na serca."

Bo ja połknąłem duszę mojego narodu, bo kocham i cierpię za miliony.

A cierpię bólem nie moim jedynie własnym, bólem milionów.

„Czuję całego cierpienia narodu,

Jak matka czuje w łonie bóle swego płodu".

Ale i to nie pomaga. Bóg ciągle milczy.

Więc widząc, że ma do czynienia, nie jak sądził z miłością, ale z mądrością tylko, podnosi zuchwale rękę na niego, wstrząsa całym państw jego obszarem, wołając głośno, że ten, którego za ojca świata świat uważa, nie jest świata ojcem.

VII.

Zaiste, musiała być w tym człowieku wielka, bezgraniczna miłość ku narodowi, skoro wierzący tak jak on zawsze był, zaszedł tak daleko, skoro zaszedłszy, nie odwołał tego co powiedział, skruchy nie okazał za grzech.

Bo jej w nastepnej scenie nie widać, bo gdy ksiądz Piotr, litujący sie nad jego upadkiem, zwraca sie do niego z zachętą do modlitwy, wyrażając pragnienie, by słowa bluźniercze policzone mu były za pokutę, on mu na to zimno odpowiada — „już są tam, wykute".

Tam, gdzie? w sercach jego rodaków, dla szczęścia których wyzwał Boga na ostre, sądząc, że go przerazi lub wzruszy, i ku nim serce jego skłoni.

I wtedy rozpoczyna sie sąd nad nim, sąd aniołów.

Zstępują z nieba, stają u wezgłowia grzesznika, rozważają jego czyn.

„Panie, on zgrzeszył — śpiewają — przeciwko Tobie, on zgrzeszył bardzo,

Lecz płaczą nad nim, modlą się za nim Twoi anieli

Tych zdepcz o Panie, tych złam o Panie, którzy Twe święte prawa pogardzą,

Ale tym daruj, co świętych sądów Twych nie pojęli".

A on ich nie pojął, albo pojął je źle.

Obłąkała go wielka miłość, i ta przysłoniła Wzrok jego kataraktą.

Więc dla miłości tej wielkiej, potępionym być nie powinien.

Choć bluźnił Bogu, choć mu urągał, choć mu groził i rękę na niego podniósł, ponieważ tak wiele ukochał,— nie powinien.

Gdy zatem jeden z archaniołów ważący surowo jego czyn, nie zdaje sie dlań znajdować okoliczności łagodzących, i z bólem wykrzykuje:

„On Cię nie kochał, on Cię nie uznał, nasz Zbawicielu",

archanioł drugi srogim tym wyrazom, przeciwstawia pełne miłości słowa:

„On kochał naród, on kochał wielu on kochał wielu".

I te jego słowa, stanowią kulminacyjny punkt tej improwizacji, są jej uzupełnieniem i filozofją; filozofją nie ziemi, lecz nieba, nie grzesznych, lecz nieskazitelnych.

Za tym, który podniósł rękę na najwyższego ducha, duch się wstawia, a wstawia się, ponieważ kochał wiele, to co jest najbardziej kochania godne, co stanowi przedmiot miłości najczystszej, ponieważ kochał naród.

I w tych słowach mieści się dla każdego z nas nauka, bo jeśli tak wielką winę, taka miłość rozgrzeszyć jest w stanie, to miłość ta na ziemi i niebie, świeci w oczach Boga jak słońce.

A świecąc miljonom, grzeje ogniem świętym miljony, tłumi w nich egoizm, budzi najszlachetniejsze porywy, i okupując wszystkie grzechy, z nędz tej zmaterjalizowanej ziemi, unosi w podobłoczne sfery, szczytnego dla powszechnego dobra, poświęcenia.

VIII.

W kościele Santa Croce we Florencji, po prawej stronie od wejścia, jest pomnik.

Na sarkofagu wzniosłym i obszernym, siedzi twórca komedji Boskiej, i marzy.

O przeszłej niewoli Włoch, o walkach i namiętnościach stronniczych, o dzisiejszej ich wielkości.

U stóp jego postać niewieścia ukazuje na napis na pomniku, a z ust jej napół otwartych, zdają sie wychodzić wyryte na nim słowa: „Onorate altissima poeta", uczcijcie największego poetę.

Wieszcza naszego naród uczcił już w bronzie i marmurze, pomniki jego rozsiane są po wszystkich dzielnicach Polski.

Mają je Warszawa i Poznań, Kraków i Lwów, mają wszystkie główniejsze miasta

Galicji, mieć je będą zapewne Wilno i Nowogródek.

W kilkadziesiąt więc lat po swojej śmierci, doczekał sie widomej czci wdzięcznego narodu ten, który sam się nazwał miljonem, gdyż kochał za miliony.

Gdy więc pod tym względem spłaciliśmy choć w części dług genjuszowi, za tę jego wielką miłość i za tę jego wielką zasługę, naśladowaniem jego podniosłego życia, ukochaniem jego ideałów, jednością i zgodą tak niezbędnemi w przełomowych chwilach, jakie obecnie przeżywamy — uczcijmy największego poetę.

II. OJCZYZNA W PIERWSZYCH POEZJACH MICKIEWICZA.

„Ja i Ojczyzna to jedno.
Nazywam się miljon, bo za miljony,
Kocham i cierpię katusze".

(Adam Mickiewicz).

I.

Studja nad wielkimi poetami, jeżeli tak powiedzieć można, podobne są do prac górniczych, w kopalniach drogich kruszczów.

Jak w tych kopalniach, za każdem niemal uderzeniem krytycznego młota, odkrywa się w ich nieśmiertelnych myślach, nieocenionej wartości skarby, które wywiedzione na słoneczne światło, błyszczą na niem, rozlewając światło dokoła.

I im więcej się w kopalniach ich ducha zagłebiamy, tem więcej odnajdujemy tych skarbów, tem cenniejsze wyprowadzamy na świat, gdyż w przeciwieństwie do kruszczowych kopalni, są one niewyczerpane, dna ich nie widać.

I nic w tem zaiste dziwnego, bo nie materja  jest ich twórczynią, bo nie wulkaniczny ogień sił przyrody powołał je do życia, bo poczęte w nieśmiertelności, są one nieśmiertelnością samą, niezgłębioną nigdy i niewyczerpaną, jak nieśmiertelność.

Jednym z niewielkiej liczby poetów, których duch jest właśnie kopalnią taką skarbów nieprzebranych, jest Mickiewicz.

Sercem największy może ze wszystkich jacy przed nim byli, genjuszem dorównywający największym, stoi on przed nami jak olbrzym — drogowskaz, ukazując narodowi ścieżkę, po której kroczyć powinien, aby osiągnął przeznaczeń swoich cel.

Rozczytywać się w nim, rozkosz dla ducha wielka; badać go, niewyczerpane źródło nauki, i im bardziej się od niego oddalamy, tem większym blaskiem świecą jego myśli.

Bo płonie w nich ogień, nie gasnący ani na chwilę, bo rozgrzewa on i rozświeca dokoła wszystko, bo sam czas, spychający jednych w przepaść, by wynieść i postawić na świeczniku innych, wobec niego pozbywa się swych praw.

Zamierzam w pracy, którą właśnie oddaję pod sąd ogółu, rozpatrzyć jeden znamięnny rys jego dzieł, z kopalni jego nieśmiertelnego ducha, wywieść na słoneczne światło jeden klejnot.

Miłość Ojczyzny.

Jak się w nim ona i przez niego przejawiała, w jakie w poezjach jego przyoblekała formy, jakie miejce zajmowała w jego wielkim sercu, w jakim stosunku stawiała się do innych uczuć, oto zadanie, jakie sobie zakreślam. Zadanie wielkie, bo miłość ta, była nim samym; przecież się przed niem nie cofam, a jeśli, nie w stanie mu sprostać, ugnę się pod jego ciężarem, pocieszać się tem będę, że przyjdą po mnie inni szczęśliwsi, którzy mu podołają. „Wystarcza w rzeczach wielkich chcieć", — powiada rzymska maksyma; z myślą więc o niej, biorę pióro do ręki, i niech mnie maksyma ta rozgrzeszy, gdy wykonanie nie pójdzie w parze z chęcią.

Jeden z poetów niemieckich, zastanawiając się nad tem, jakie jest znaczenie poezji w świecie, wypowiedział te znamienne słowa: „Nic nie jest trwałem oprócz zmiany, nic stałem oprócz śmierci, każde uderzenie serca zadaje nam ranę, i gdyby nie poezja, życie byłoby ciągiem krwi broczeniem".

I dodał: „Ona udziela nam to, czego nam natura odmawia: wiek złoty, który nie rdzewieje, wiosnę, która nie przekwita, pogodne szczęście i młodość wieczystą".

Zaiste, ten poeta niemiecki miał słuszność.

Życie, z całym jego, gdy jest młode i zdrowe, czarem, jest jedną walką, walką od urodzenia niemal, do śmierci. Nie przebierając nieraz niestety w środkach, imając się nie zawsze szlachetnych i godziwych, walczymy o byt i osobiste szczęście, a choć walka ta przeważnie jest pokojową i bezkrwawą, krwią serdeczną, zalewa przecież, miljony ludzkich serc.

Już Hobbes, śledząc przed wiekami za napięciem tej walki, wyraził się że człowiek dla człowieka jest wilkiem; to, na co nie od dziś niestety spoglądamy, przekonywa nas o tem, że potrafi on być dla niego tygrysem i szakalem. Wre więc dokoła nas i w nas samych, ścierają się gwałtowne namiętności, burz wewnętrznych huragany szarpią dusze nasze na sztuki, i jedno tylko, co nam osładza to życie, co broniąc nas od zwątpienia, ukazuje przed nami ścieżki promienniejszego pochodu, — to poezja.

Ona nam je złoci, ona je opromienia, powstrzymuje ramię zadające nam cios, wydłuża to, które balsamem rany koi, — apostołuje miłość.

Po wsze czasy więc była i jest gwiazdą, prowadzącą świat ku wyższym celom, elektrycznym prądem, unoszącycym serca do góry, z kału ziemi, dźwigającym je na ideału wyżyny.

Ale jeśli bez zaprzeczenia, poezja dla ludzkości całej, ma to znaczenie i odgrywa taką potężną rolę, dla nas, jest ona dziś, i była wczoraj, czemś o wiele więcej.

Zważmy jedno.

Oto pod koniec XVIII stulecia, nad ziemią, którą od wieków zamieszkujemy, rozszalała się straszna zawierucha, uderzyły w nas huragany, powaliły nas o ziemię, nieledwie bez oporu.

Bo nie wstydźmy się tego wyznać: było tak.

Państwo, które przetrwało tyle burz, które niby mur twardy osłaniało cywilizację i chrześcijańswo od ruiny i zagłady, było w tym czasie tak dalece stoczone rakiem zepsucia, że gdy krytyczna chwila dla niego nadeszła, nie było w stanie zdobyć się na energiczny opór.

I gdyby nie Kościuszko i powstanie, na czele którego on stanął, padlibyśmy na polu niesławy, z piętnem tak bezgranicznego sromu, że paliłby on nam wszystkim czoła do dziś.

Od tego sromu uratował nas Racławicki bohater, z grzechów przeszłości oczyściła krew przelana w legjonach zagranicznych, ale rozdzielonych, skupiła nas i scementowała dopiero w jedną całość, narodowa nasza poezja.

Ona unosząc nas wszystkich ku obłokom, z wyżyn podsłonecznych ukazała rozszarpaną i w łzach tonącą ziemię, kazała nam miłować tę ziemię, wierzyć w jej przyszłość.

I uwierzyliśmy w nią, i z tą wiarą przetrwaliśmy męki Tantala, i jeśli mimo piekielne wrogie siły, padłszy jako naród wielki, nie zginęliśmy jako nikczemny, — jej to mamy do zawdzięczenia.

Była bo ona naszą tarczą, odpierała wymierzone w pierś naszą groty, była przecież i lekarstwem, i antydotum.

Goiła rany, ale i rozkładała jad zepsucia, gdy się ten w dusze nasze wkradł.

Będąc więc tem, czem była dla całego świata, była dla nas ona i czemś więcej.

Bez niej, mówilibyśmy jeszcze dotąd niezawodnie tym samym co i dziś językiem, nie czulibyśmy tak jak czujemy, stanowilibyśmy wielkie ludzkie zbiorowisko, pokrewne sobie i rozumiejące się wzajemnie, nie bylibyśmy narodem,

Ona nas z grobu podniosła, i utrzymała Wśród żyjących.

I utrzyma.

Ale jeżeli poezja porozbiorowa nasza, ucieleśniona w trzech największych naszych wieszczach: Mickiewiczu, Słowackim i Krasińskim, odegrała taką w życiu naszem rolę, to najwięcej z nich wszystkich, do takiego odegrania jej, przyczynił się pierwszy z nieśmiertelnej tej naszej trójcy: Mickiewicz.

„On był dla ludzi mego pokolenia, powiedział o nim Zygmunt Krasiński, miodem i mlekiem, żółcią i krwią duchową, my z niego wszyscy" i Krasiński miał rację; w nim bowiem skrystalizowało się to, co najszlachetniejszego w sobie ma Polska; przez niego promieniuje to, co Polskę w skupieniu trzyma.

Miłość ojczyzny.

A promieniując, stawia tę miłość na takim piedestale, że niby słońce grzeje ona dokoła wszystko, i niby słońce, zieloną murawą pokrywa ziemię, która pozbawiona jej, skrzepłaby w lodowej skorupie sobkostwa i egoizmu.

W I tomie wydanych w Wilnie Poezjach Adama Mickiewicza, na drugiem miejscu znajduje się wiersz zatytułowany: Romantyczność.

Treść tego wiersza jest prosta, choć fantastyczna.

Wiejska dziewczyna straciła swego kochanka. Ale choć go straciła na zawsze, pogodzić się z tą stratą nie może. Więc czując go ciągle przy sobie, bawi się z nim niby z żyjącym, rozmawia z nim, jak gdyby był przy niej, pieści go, jakby nie był marą.

„Źle mnie — (Wola) — w złych ludzi tłumie,

Płaczę, a oni szydzą,

Mówię nikt nie rozumie

Widzę, oni nie widzą.

Śród dnia przyjdź kiedy... to może we śnie,

Nie, nie... trzymam ciebie w ręku,

Gdzie znikasz, gdzie mój Jasieńku

Jeszcze wcześnie, jeszcze wcześnie".

Tym hallucynacjom biednej dziewczyny, przygląda się ludzi gromada, skupia się dokoła niej, każe odmawiać pacierze, wierząc w to, że „Jasio być musi przy swej Karusi, gdyż ją kochał za żywota".

I poeta, świadom olbrzymiej potęgi uczucia, wierzy w to, nie wierzy temu jedynie, zimny jak lodowa skorupa, zgrzybiały mędrzec.

I wola z oburzeniem:

„Duchy karczemnej tworem gawiedzi,

W głupstwa wywarzone kuźni:

Dziewczyna duby smalone bredzi,

A gmin rozumowi bluźni".

Słowa te oburzają poetę. Odzywa się więc w ten sposób do starca:

„Dziewczyna czuje, odpowiadam skromnie,

A gawiedź wierzy głęboko,

Czucie i Wiara silniej mówią do mnie

Niż mędrca szkiełko i oko".

I dodaje z zapałem:

„Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu,

Widzisz świat w proszku, w każdej gwiazd iskierce;

Nie znasz prawd żywych, nie obaczysz cudu.

Miej serce i patrzaj w serce".

Otóż ten wiersz, uważam za bardzo znamienny w twórczości wielkiego poety. Pomieszczony w tomie I jego nieśmiertelnych dzieł, należy on do najpierwszych, jakie wyszły z pod jego pióra.

I bodaj, czy nie najcharakterystyczniejszych.

Bo wypowiada myśl, która była przewodnią myślą, wszystkich pism i wszystkich czynów poety, od zarania jego życia, do grobowej deski.

Że miłość i wiara dokonywują cudów, że skoalizowane z sobą, rwą na sztuki najsurowszą materję, że urągają samej nawet śmierci.

Że co więcej, serce jest tym organem, który regulować powinien życie ludzkie, że trzeba je mieć i niem kierować, jeżeli się chce jak należy żyć.

Czy mam na to przytaczać dowody?

W tym wierszu, który dopiero co przywiodłem, wierzy on w to, że miłość Karusi dla Jasieńka, zdolna była z krain w które bezpowrotnie odszedł, przywieść go do jej stóp; w Odzie do młodości, każe nam być „jednością (na wzajemnej naturalnie miłości opartą) silnymi, a rozumnymi szałem", w innym wierszu powiada:

„Że gdzie się serca palą
cyrklem uniesień duch,
dobro powszechne skalą,
jedność, większa od dwóch",—

a w nieśmiertelnej swojej Improwizacji, uniósłszy się do Boga, by mu powrócił szczęście narodu, którego go pozbawił, woła:

„Chcę czuciem rządzić, które jest we mnie
Rządzić jak Ty wszystkimi, zawsze i tajemnie".

A Pan Tadeusz? czyż nie jest on jednem wielkiem ukochaniem tego, co ukochania najbardziej jest ze wszystkiego godne; a w księgach Narodu Polskiego, czyż nie znajdujemy takich słów, że „kto poświęca drugich dla siebie, (tj. idzie za popędem swojego serca) znajdzie mądrość i bogactwo, i koronę na ziemi, w niebie i na każdem miejscu".

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. NIEMCY U MICKIEWICZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. OSTATNIE CHWILE MICKIEWICZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej