Zuzanna Morawska

NA DWORZE KRÓLOWEJ ANNY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. PRZYGODA W DRODZE.

II. NA ZAMKU W UJAZDOWIE.

III. PRZERWANY SPOCZYNEK.

IV. ZAPAŚNICY.

V. ZESZPECONA MAKATA.

VI. JACEK I MIKOŁAJ.

VII. Niezadowoleni.

VIII. DZIWOTWÓR.

IX. OKO W OKO.

X. TURNIEJ.

XI. PORTRET.

XII. NIESPODZIEWANE WIEŚCI.

XIII. PIAST.

XIV. BŁĘKITNA WSTĘGA.

NA DWORZE KRÓLOWEJ ANNY

powieść na tle historycznem

Morawska Zuzanna

I. PRZYGODA W DRODZE.

W dżdżysty wieczór listopadowy, drogą z Warszawy do Ujazdowa zdążała w cztery konie zaprzężona kolebka. Na koniach lejcowych siedziało dwóch hajduków, oświetlając pochodniami panującą ciemność, którą jeszcze powiększała mgła, czy drobny deszcz siekący bez przestanku.

Pochodnie oświetlały wprawdzie nieco drogę, nie wysuszyły wszakże błota, w którem grzęzła ciężka kolasa, chyląc się to na jedną, to na drugą stronę.

Pojazd to był stary; na pudle żółtem, na budzie, ząb czasu wyrył swoje ślady, a i koła snać dawno już służyły. O całość ich drżał najwidoczniej woźnica, który za każdem ich zagrzęźnięciem wychylał się i zaraz udzielał swoich spostrzeżeń siedzącemu obok hajdukowi.

Jednocześnie za każdem pochyleniem się pojazdu wyglądała twarz średnich lat niewiasty, białą chustą otulona i dźwięcznym, melodyjnym głosem pytała:

— Może wysiąść?

Zanim Wojciech woźnica zdążył odpowiedzieć, już i z drugiej strony kolasy wychylają się młodziutka główka i to samo, jeno cieńszym głosem powtarzała pytanie:

— Może wysiąść?

Wkrótce woźnicę w odpowiedzi wyręczyło koło, które ugrzązłszy w błocie, wypowiedziało posłuszeństwo, przyczem kolebka prawie do samej ziemi się pochyliła.

Na ten wcale nieoczekiwany wypadek nie ozwało się żadne "och!" "ach!" jak to zwykle bywa, tylko zabrzmiał głos starszej białogłowy:

— Wysiadaj Kornelko!

— Błoto — zauważyła Kornelka, wcale jakoś nie przerażona tym wypadkiem.

— Poszukani jakiej deski i do karety przystawię — odezwał się lokaj, brnąc z pokojówką po rozmiękłem błocie.

Niewiasty, nic nie mówiąc, cofnęły się w głąb karety.

— Skąd tu wziąć deski! — mruknął woźnica.

I stanąwszy na koźle, zdjął z siedzenia wyściełaną poduszkę, oderwał wieko od kielni, znajdującej się pod kozłem i podając je, rzekł:

— Zawszeć to lepsze niż błoto.

— Godziłoby się takich do samego zamku! — mruknął pokojowiec, opierając deskę o najniższy stopień i spoglądając po rozlanych po drodze kałużach, które się lśniły przy mieniącem świetle pochodni.

Poczem otworzył drzwiczki i rzekł schylając z ukłonem głowę.

— Przy stopniu jest już deska, ale dalej straszne błoto.

— Cóż więc zrobimy? — spytała starsza niewiasta.

I nie czekając odpowiedzi, rzekła:

— Możeby jacy dobrzy ludzie poratowali, wydźwignęli karetę i koła użyczyli.

— Gdyby najmiłościwsza pani posiedzieć w karecie raczyła, pachołek mógłby do zamku poskoczyć po drugą karetę — odrzekł lokaj.

— Możeby to i dobrze... — odrzekła, namyślając się niewiasta. — Ale gdy tak będziemy stali na drodze, zrobimy jadącym mitręgę.

Lokaj się uśmiechnął nieznacznie, w duszy zaś pomyślał:

— Dobrotliwa pani, jeno na jej dobroci nikt się bodaj nie poznaje.

Wtem jakby na potwierdzenie jej słów, z przeciwnej strony dał się słyszeć zamaszysty trzask z bata i dwóch pachołków siedzących z pochodniami na lejcowych koniach, oznajmiło:

— Karoca na drodze! — wołał jeden.

— Zagrzęźnięta! — dodał drugi.

Woźnica wstrzymał konie, za nim wstrzymał się wóz i kilkunastu jezdnych, otaczających wielką, w sześć koni zaprzęgniętą kolebkę. Jeden z jezdnych przyskoczył do drzwiczek, z kolebki zaś dał się słyszeć głos niecierpliwy:

— Jagmunt, co to?

— Mości książę, jakowaś kolebka na samej drodze — tłomaczył dworzanin, stojąc z koniem przy drzwiczkach.

— Któż to śmie Algimuntowi, księciu na Holszanach stawać na drodze? — wrzasnął tenże sam głos niecierpliwie. — Fora z nimi!

I nie ograniczając się na tym rozkazie, zawołał do stojącego przy karecie dworzanina:

— Każ pachołkom tę zawadę usunąć! Dworzanin kopnął się z rozkazem, tymczasem pachołcy księcia poczęli przedrwiwać z hajduków przeciwnej strony.

— Plewą żywicie konie, kiedy was wyciągnąć nie mogą!

— I plewy pewnikiem nie widzą, jeno wodę z kałuży! — dodał drugi.

Pachołcy zagrzęźniętej zbyli te żarty pogardliwem milczeniem.

— Śmiecie wiozą, to boją się przemówić, żeby ich nie rozdmuchać — mruknął woźnica.

— Cicho!

— Waruj! — zawołali przyciszonym głosem hajducy — i jakieś głosy ozwały się do butnej służby.

Niewiele to wszakże pomogło, bo zaraz wrzasnął książęcy woźnica:

— Z drogi tam! Odpowiedziano mu znów milczeniem.

— Hej! czy ty nie wiesz kto jedzie? — wrzasnął powtórnie.

— Wiem, kogo wiozę! — odkrzyknięto mu z zagrzęźniętej karety.

Tymczasem hajducy, zszedłszy z koni, oglądali leżące koło, chcąc je jakim bądź sposobem na oś nasunąć.

— Wiedz o tem, że nam każdy ustępuje z drogi! — wrzeszczeli książęcy słudzy.

— I nam też — odrzekł spokojnym głosem jego przeciwnik.

— Mój pan jest kniaziem na Holszanach!

— My wyżsi — odpowiedziano mu z wielkim spokojem.

Starsza z niewiast siedzących w kolasie poddała się swemu losowi. Zdawało się, że ta przygoda zgoła ją nie obchodzi, usta tylko poruszały się czasami, zapewne szepcąc modlitwę.

Młodziutka zaś jej towarzyszka co chwila wychylała główkę, a że to na jej stronę pochyliła się kareta, wychylała się więc prawie do połowy.

Z niecierpliwych jej ruchów znać było, iż chętnie byłaby wyskoczyła choćby nawet w błoto, byle nie siedzieć na miejscu. Uszanowanie wszakże dla damy, z którą jechała, nie pozwalało jej na tę samowolę.

Tymczasem gwar kłócących się dochodził do wnętrza, nie rozróżniano słów, lecz głos dowodził, że tam idzie na ostre.

— Zamiast kłócić się, lepiejby nam pomogli — odezwała się ze zwykłym sobie spokojem starsza niewiasta.

To mówiąc, wychyliła się, by spojrzeć, co się tam dzieje.

Jednocześnie przy karecie stanął Jagmunt. Spojrzał i nagle począł jąkać:

— Najmiłościwsza pani. prawdziwie szczególniejszy wypadek, w tej chwili wszystkiemu się zaradzi.

Gdy tak mówił mocno zakłopotany, z pod ramienia damy wychyliła się główka jadącej z nią dzieweczki i z ciekawością przypatrywała się młodzieńcowi.

Ten, ukłoniwszy się raz jeszcze, jak mógł najniżej, zwrócił szybko konia, aż rozmiękłe błoto bryzgnęło, dając znak służbie, żeby się uciszyła i znak ten poparł ozwaniem się:

— W tej chwili zamknąć gęby!

Rozkaz w mig poskutkował, w jednej chwili zrobiła się cisza, słychać było tylko oddech wzburzonych gniewem ludzkich piersi i sapanie zadowolonych z chwilowego wypoczynku koni.

Tymczasem Jagmunt zbliżył się do kolebki księcia, z której okna powitał go głos gniewny.

— Czemu nie usuwają przeszkody?

Jagmunt szepnął coś swemu panu, a ten szeroko otworzywszy oczy, spojrzał na niego ze zdziwieniem i rzekł:

— Ależ to ja własną personą służyć muszę!

Tu mówiąc, wydostawał się z kolasy.

Niełatwa to była sprawa, bo jakkolwiek drzwiczki były szerokie i na rozcież otwarte, ale persona Aleksandra Algimunta księcia na Holszanach, była tak pokaźna, iż z wielką trudnością się wydobywał.

— Jegomość, serdeńko, na taką ciemność i w kałużę! — ozwał się z głębi kolasy przeciągły głos niewieści.

I dalejże przytrzymywać za pas wysiadającego, co jeszcze utrudniało wydostanie się z kolasy.

— Niech cię Znicz spali, słowo daję, każę porąbać to pudło, jeno mitręga — wołał kniaź, sapiąc, wszakże miarkując głos swój. — Musiałem się chyba za antabę zaczepić, odczep tam jejmość, duszo!

Lecz "dusza" nietylko nie myślała odczepić, ale owszem, włożywszy drobną swą rękę za pas małżonka, z całej siły przytrzymywała go, dając znak córce, siedzącej naprzeciw, aby to samo czyniła.

— Odwiązać do stu Perkunów pas, albo i przeciąć go, a niech się jaknajprędzej wydobędę! — krzyknął kniaź, zapomniawszy o miarkowaniu gwałtownych porywów.

Widząc rozsrożenie się pana, a i wielką konieczność wydobycia jego persony, Jagmunt zeskoczył z konia i rzuciwszy go stojącemu pachołkowi, tak zręcznie się jakoś koło odplątania pasa zawinął, że kniaź nie spodziewając się tak szybkiego uwolnienia, o mało całym ogromem swej postaci w kałużę nie runął.

Przytrzymał go zręczny dworzanin i kniaź klapnąwszy nogą w błoto, stanął jakoś o swojej sile.

— Jegomość, serdeńko, w taką kałużę! — ozwał się znów troskliwy głos żony.

Lecz serdeńko nie zwracał uwagi na to wołanie, jeno zwróciwszy się do swych dworzan, zawołał:

— Wysłać drogę skórami do poszwankowanej kolasy!

Sam zaś brnął po błocie, a za nim w przyzwoitej odległości Jagmunt.

Stanąwszy nareszcie przy drzwiczkach silnie pochylonej karocy, skłonił głowę z wielkiem uszanowaniem i rzekł:

— Najmiłościwsza i umiłowana pani, casus jaką jej Królewską Mość spotkał, jest prawdziwie szczęśliwym dla sługi jej ewenementem. Będziemy mogli dać dowód, jak osoba jej nam jest droga, na własnych rękach przeniesiemy ją w bezpieczne i suche miejsce.

— A komuż mamy zawdzięczać pomoc? — spytała dama, którą ten wypadek spotkał.

— Aleksander Algimunt, kniaź na Holszanach Holszański, najwierniejszy sługa domu Jagiellonów.

— Holszański... Algimunt... — powtórzyła, jakby sobie coś przypominając.

— Bratanek Pawła Algimunta Holszańskiego, biskupa wileńskiego — dopomógł kniaź.

— Wiem, już wiem i rada jestem, że Waszmość widzę — odpowiedziała dama z wielką uprzejmością.

— Ale teraz pozwoli Jej Królewska Mość, że ją po położonych skórach do mojej kolebki przeprowadzę — rzekł Holszański. — Podjechać bowiem nie można, z powodu wązkiej drogi — tłomaczył, podając z dworskim ukłonem rękę wysiadającej.

Jagmunt przybliżył się, chcąc dopomódz towarzyszce, lecz dziewczę nie dotknąwszy podanej dłoni, zręcznie wyskoczyło na rozesłane u stóp kolasy niedźwiedzie futro.

Zaledwie jednak stąpiła, potknęła się i o mało nie upadła, natrafiwszy na jakiś wybój, który się pod skórą znajdował.

Jagmunt podtrzymał ją, mówiąc:

— Waszmość panna nie pozwoliła sobie służyć, teraz poniewoli moje usługi przyjmuje.

— Ochmistrzyni naucza, iż nie godzi się usługi od nieznajomych młodzieńców przyjmować — odrzekło dziewczę rezolutnie.

— Piotr Jagmunt, krewny i dworzanin księcia na Holszanach.

— Kornelja Tarłówna, dwórka Jej Królewskiej Mości, Anny Jagiellonki — odparło dziewczę.

I uważając snać, że ani ochmistrzyni, ani nikt nie będzie miał nic przeciw temu, oparta się swobodnie na podanem sobie ramieniu.

Czyniła zaś to z powagą i miną dorosłej osoby, chociaż z postaci wyglądała nad lat trzynaście.

Tymczasem Anna Jagiellonka do swego towarzysza mówiła:

— A dokądże Waszmość dążycie, żeście się na naszej drodze znaleźli.

— Dokądże, jeżeli nie do stóp Najmiłościwszej nam Królewny, dla polecenia jej względom córki naszej, Zofki — rzekł dwornie kniaź.

— Miłe nam wasze odwiedziny, ale chyba was do Ujazdowa zaproszę. Na zamku bowiem burgrabia nakazał porządki wedle kominów na zimę — mówiła Anna z pewnem zakłopotaniem.

— Odwieziemy Najmiłościwszą Panią do Ujazdowa, a sami wrócimy do Warszawy, gdzie mamy zamówioną gospodę. Korzystając zaś z łaski Najmiłościwszej Pani, stawimy się w Ujazdowie na każde jej wezwanie — odrzekł pan Holszański. I jakby sobie coś przypomniał, dodał: — Pozwoli Najmiłościwsza Pani, że dam zlecenie, żeby żona moja Zenobia z Wołowiczów i córka ustąpiły z kolasy.

— Pomieścimy się chyba, bo widzę kolasa obszerna, odwieziecie mnie więc, a jutro, da Bóg, przybędziecie w gościnę — odrzekła ze znaną sobie dobrocią królewna.

Holszański mimo to szepnął coś jednemu ze swoich dworzan, a gdy królewna doszła do karety, pani Zenobia i Zofka stały już u drzwiczek, składając, o ile się dało, ukłon przybyłej.

— Dorodną macie już córkę — rzekła przyjaźnie królewna, spojrzawszy na smukłą postać dziewczęcia.

— Dorodniejsze i łaskawsze słowo Jej Królewskiej Mości — odrzekła pani Zenobia, powtarzając ukłon.

— Już jej na czternasty bez mała trzy miesiące — dorzucił kniaź, wprowadzając królewnę do kolasy.

Na ten raz przekonał się, że drzwiczki były bardzo obszerne.

Anna Jagielonka bowiem była wysokiego wzrostu i bardzo rozrosłej statury, objętość jej zaś powiększała wełniana, suto fałdowana suknia i tołubek aksamitny, kunami podbity; mimo to, łatwo się po kilku stopniach do wnętrza kolasy dostała, a siadłszy, pochwaliła:

— Wygodne wejście do waszej kolasy. Pomieścimy się też wszystkie, proszę, bardzo proszę — dodała, wskazując miejsce koło siebie żonie i córce kniazia.

Połechtało to jego ambicję, raz, że swoją kolasą mógł się przysłużyć królewnie, powtóre, że obok królewny jechała jego żona i córka.

Na to uprzejme zaproszenie wsiadła pani Zenobia i Zofka, przed drzwiczkami tylko, jakby zapomniana, pozostała Kornelka, stojąca obok Jagmunta.

Lecz nie zapomniała o niej królewna i zwracając się do kniazia, rzekła:

— Pozwólcież i mojej wychowance, pannie Tarłównie, wsiąść do swojej kolasy.

— Najmiłościwsza Pani w niej rządzi — rzekł uprzejmie kniaź.

I ruchem ręki zapraszał dzieweczkę.

Kornelka podtrzymywana przez Jagmunta, wskoczyła raźno i umieściła się na przedniem siedzeniu obok kniaziówny.

Ta usunęła, się w sam kąt, nie wiedzieć, przez uprzejmość czy niechęć. Miejsca bowiem było dosyć i jeszcze ze cztery takie dzieweczki mogły się były na przedniem siedzeniu pomieścić.

Prowadzący orszak księcia podpułkownik Wirda, tak umiejętnie zakomenderował, że wielką, ciężką kolasę zwrócono i królewnę Annę do Ujazdowa bez przeszkody dowieziono.

II. NA ZAMKU W UJAZDOWIE.

W przedsionku do skromnego zameczku w Ujazdowie (1) królewnę spotkały dziecięce głosy:

— Witamy naszą Najmiłościwszą Panią, umiłowaną naszą opiekunkę!

Uśmiechnął się na to Jagmunt, który wraz z drugim dworzaninem odprowadzał infantkę.

— Cóż to za krzyki? — spytała księżniczka, wchodząc za matką do kolasy, z której wysiadły dla czynienia honorów królewnie.

— Jakieś dzieci jakby chórem witają najmiłościwszą panią — odrzekł Jagmunt.

— Także chór! — rzekła dość niechętnie Zofka.

— Najmiłościwsza pani podobno sierot dużo wychowuje — rzekła matka.

— Piękny mi dwór, zupełnie inne sobie czyniłam o nim wyobrażenie — mówiła księżniczka, zasiadając wygodnie obok matki.

Tymczasem Anna Jagielonka z rozpromienioną twarzą spoglądała na witające ją różnego wieku dziewczątka.

Stanęły one szeregiem z ochmistrzynią, panną Bogumiłą Lidzką na czele i spoglądały z dziecięcą ciekawością na przybyłą.

— Bodajże cię, zapomniałam wyjąć z karety torebki z piernikami, które dla nich miałam — rzekła królewna z pewnem zakłopotaniem.

— Oto jest — wtrąciła Kornelka, podając spory, dziany na drutach z nici, mocno pękaty woreczek, co świadczyło, że dużo zawiera przysmaków.

— Poczciwa Kornelka, mimo całego ambarasu, jakiśmy miały, nie zapomniała dla was o pierniczkach — mówiła królewna, sięgając do wnętrza torebki.

A wyjąwszy sporą garść drobnych pierniczków, poczęła je rozdawać między dziatwę. I zaraz dodała:

— Nie mnie, lecz imć pannie Kornelii Tarłównie podziękowanie się należy.

— Gdyby tak przyszło do prawdy, to chyba imć panu Piotrowi Jagmuntowi — odrzekła Kornelka.

— Co za Jagmunt? — spytała, patrząc ciekawie królewna.

— Dworzanin księcia Holszańskiego, który mi w drodze dopomógł do przejścia za Waszą Miłością.

— Hm, hm, grzecznych snać kawalerów książę Holszański ma na swoim dworze, kiedy ów nietylko pannie dopomógł do przejścia, ale i o pierniczkach nie zapomniał — rzekła królewna. — Ale jakże to było, opowiedz Kornelko.

— A to tak, proszę Najmiłościwszej Pani: gdy Jej Miłość już wysiadła i szła po owych rozesłanych futrach, ja też zaraz skik, a torebka z piernikami bęc, i takem się potknęła, że gdyby mi pan Jagmunt ręki nie podał, byłabym upadła jak długa — opowiadała z wielkiem ożywieniem Kornelka, naśladując ruchy, o których mówiła. Podskakiwała więc, udawała, że pada na ziemię, a przy tem kręciła się jak fryga.

— Skądże wiesz nazwisko owego dworzanina? — spytała Anna Jagiellonka, patrząc z upodobaniem na zręczne ruchy dziewczęcia.

— Bo ten grzeczny młodzieniec chciał mi zaraz przy wysiadaniu rękę podać, ale ja nie przyjęłam, jeno sama skoczyłam, a kiedy się potknęłam i on mnie podtrzymał, rzekł:

— Imć panna nie chciała mojej pomocy i o mało szwanku nie doznała.

— A ja mu na to: Ochmistrzyni nas uczy, iż nie wypada przyjmować grzeczności od nieznajomych kawalerów. Wtedy on:

— Piotr Jagmunt, dworzanin księcia Holszańskiego.

— A ja dygnąwszy, rzekłam: — Kornelja Tarłówna, wychowanka i dwórka Jej Królewskiej Mości Anny Jagiellonki. Wtedy on podał mi grzecznie ramię, a w drugiej ręce niósł torebkę z pierniczkami, i tak szliśmy za Jej Miłością — zakończyła, udając, że idzie z kimś pod rękę, jak poprzednio naśladowała głos i ruchy grzecznego dworzanina.

Z tego jej opowiadania i udawania śmiała się serdecznie królewna, śmiał się dwór cały, a nawet garstka owych dzieci, które Najmiłościwszą z taką radością witały.

Nie śmiał się tylko Jacek Skoła, paź królewny. Owszem, nietylko się nie śmiał, ale nastawiwszy marsa, ze złością prawie spoglądał na kręcącą się po komnacie dzieweczkę. Upatrzywszy zaś stosowną Chwilę, zbliżył się i szepnął:

— Szkoda, że jejmość ochmistrzyni nie nauczyła imć pannę, iż nietylko przyjmowanie grzeczności od nieznajomych kawalerów, ale i opowiadanie o nich i kręcenie się jak pajac, również dwórce królowej nie przystoi.

Kornelka najpierw nadstawiła ucha i z bardzo zabawną minką słuchała, potem zaś parsknęła tak głośnym śmiechem, że aż sama snać śmiech ten nieprzyzwoitym znalazła, bo zasłoniła sobie ręką usta i skryła się za swą opiekunkę.

Jacek zacisnął gniewnie usta i oddalił się śpiesznie na swoje miejsce, a dwórki, zwłaszcza starsze wiekiem, z oburzeniem na Kornelkę spojrzały, zaś Anna Jagiellonka, czy nie chciała, czy też rzeczywiście śmiechu tego nie zauważyła.

Owszem, rozmawiała dalej z imć Agnieszką Widulową, główną ochmistrzynią swojego dworu, a wreszcie rzekła:

— Wielką nam uciechę jejmość zrobiłaś, pozwalając wprowadzić dziatwę. Ale pozwólże jeszcze ku większej naszej uciesze, niech się w jaką grę zabawią — dodała.

— Stanie się według rozkazu Najmiłościwszej Pani — odrzekła ochmistrzyni z należytym ukłonem.

I zwróciwszy się do panny Bogumiły, rzekła:

— Najmiłościwsza pani pozwala, żeby dzieci w jej obecności jaką grę zawiodły.

Poczem wyprostowała się jeszcze więcej, podniosła głowę do góry i siadłszy na swojem miejscu, nieco za plecami królewny, spoglądała wyniośle na cały dwór i dziatwę, zbierającą się do jakiejś zabawy. Z całego jej zachowania się znać było. iż gier tych i zabaw nie lubiła, a poufałe zachowanie się Anny ze swoim dworem i sierotami, które się w Ujazdowie wychowywały, ogromnie ją gorszyło.

Gdyby też kto nieznajomy wszedł w tej chwili, byłby ją mógł wziąć za panią tego dworu, a bodaj i dziedziczkę korony, tak dumną przybrała minę i tak rzeczywiście wspaniale wyglądała.

W duszy zaś myślała sobie:

— Przez swoją dobroć królewna wszystkich spodufali i popsuje... Albo i ta Kornelka.

I na wspomnienie samowolnego nieco, a mocno swawolnego dziewczęcia aż wzruszyła ramionami. Nagle zarumieniła się po same białka i spojrzała, czy tego ruchu kto nie widział, zabraniała bowiem podrzucać ramionami, jako rzeczy dla każdej osoby wyższej kondycji wielce nieprzystojnej.

Na szczęście nikt na nią nie patrzał, bo wszyscy mieli oczy zwrócone na dziatwę. W braku bowiem innej rozrywki, których było nader skąpo na dworze królewny, każdy cieszył się, że chociaż dziatwę ujrzy rozweseloną.

Tymczasem imć panna Bogumiła, dygnąwszy przed ochmistrzynią, spytała:

— Czy można się bawić w klepane? Ochmistrzyni spojrzała na nią swym wyniosłym wzrokiem, a potem rzekła:

— Można, Najmiłościwsza Pani nic nie będzie miała przeciwko temu.

Anna Jagiellonka kiwnęła głową na znak przyzwolenia i dalej z wielką lubością przypatrywała się zarumienionym twarzyczkom dziatwy, myśląc sobie:

— Wielka to łaska Boża, iż mnie natchnął, żebym na wychowanie wzięła tę oto garstkę sierotek. A też i łaska Najmiłościwszego monarchy, a ukochanego brata naszego, że mi je utrzymywać pozwala.

I westchnęła. To westchnienie przygłuszone

zostało przytupywaniem drobnych nóżek i głośnem chóralnem dziewcząt śpiewaniem:

— Przyszła tu babula

Oczy ciągle stula

Skąd idzie, nie wieda,

Będzie nam z nią bieda!

Przyczem dzieci, wziąwszy się za ręce, zrobiły wielkie koło, pośrodku którego kręciła się dość duża już dziewczynka z zawiązanemi oczami i na śpiew odpowiedziała:

— Nie będzie, nie będzie, jeno mnie odwieźcie.

A dzieci kręcąc się i śpiewając, spytały:

— Skądże jesteście?

— Z Nowego Miasta! — odkrzyknęła będąca w kole.

— A czego potrzebujecie?

— Klepanego ciasta! — odrzekło dziewczątko, usiłując cośkolwiek dojrzeć z pod osłaniającej jej oczy przepaski.

— Klepcież je sobie! — ozwały się inne.

I rozerwawszy koło, poczęły klaskać w ręce, biegać dokoła komnaty, a za niemi z wyciągniętemi przed się rękami podążała ślepa babka, chcąc którą z nich pochwycić.

Klaskanie ozwało się ze wszystkich stron.

Klaskała królewna, za jej przykładem wszystkie dwórki i dworzanie, tylko ochmistrzyni siedziała wyprostowana, z rękami nieruchomie splecionemi.

Nie klaskał również Jacek Skoła, jeno zasunąwszy się w kąt najciaśniejszy, patrzał wzrokiem ponurym.

Gdy zaś do tej zabawy przyłączyły się młodsze dwórki z Kornelką Tarłówną na czele, spochmurniał jeszcze bardziej i szepnął do siebie:

— Głupia i tyle!

Chmura wszakże Jacka i nadąsana mina imć pani Widulowej nic psuły wcale zabawy.

Złapana przez babulę musiała dawać fant, potem go wykupić, sama zaś szła do koła z zawiązanemi oczami.

Przyszła kolej i na Kornelkę, złapano ją ku wielkiej uciesze całego otoczenia, a największej królewny.

— I cóż ty dasz? — zapytała królewna obejmując macierzyńskiem wejrzeniem swoją ulubienicę.

Dzieweczka chwilkę się zastanowiła, a potem rzekła ze smutkiem:

— Prawda!

Spojrzała na paluszek, błyszczał tam sygnecik z czerwonem oczkiem.

— Po matce, dać nie mogę — szepnęła.

— A warkoczyk? — spytała któraś z młodszych dzieweczek, dotykając lekko bujnych, jasnych włosów Kornelki.

— Warkoczyk? — spytała dwórka, przytrzymując ozdobę swojej główki, jak gdyby ją chciała obronić od napaści.

— Warkocza nie odetniesz, ale wstążkę dać możesz — ozwała się królewna.

— Wstążkę? — spytała z pewnem wahaniem Kornelka.

— Potrzebne też to poufalenie się z wychowanką! — pomyślała ochmistrzyni i jeszcze więcej głowę do góry podniosła.

Kornelka tymczasem, choć niechętnie, odwiązała błękitną wstążeczkę i złożyła ją do rąk imć panny Bogumiły, która już w przeznaczonym na to koszyczku nie mało fantów dźwigała. Na wierzchu wszakże błyszczała błękitna wstążeczka, będąca najcenniejszym fantem z pomiędzy drobiazgów, składanych przez dziatwę. Uznał to i Jacek, bo wyciągnął szyję jak żóraw i spoglądał na wstążkę pożądliwym wzrokiem.

Wkrótce rozpoczęto sądzenie fantów, po odbytej zaś za kilka z nich pokucie, królewna rzekła:

— Kornelkę osądzić surowo.

Zaraz też imć panna Bogumiła spytała:

— Co mam czynić z tym fantem, co go trzymam w ręku?

— Niech się wyspowiada! — ozwał się głos jednej z dworek, której z kolei przypadło sądzenie.

— Błękitna wstążka! — zawołała uroczystym głosem panna Bogumiła.

Teraz Kornelka z wielką powagą zasiadła na stołku, zakryto jej oczy, zaś panna Bogumiła zwracając się ku ochmistrzyni, spytała:

— Któż będzie spowiednikiem?

— Może Najmiłościwszą Pani raczy kogo mianować... — odpowiedziała ochmistrzyni sztywnym swym głosem.

— Jest tam który z paziów? — spytała królewna.

Zaraz na to wezwanie wysunął się Jacek, i zgiąwszy przed królewną kolano, zawołał:

— Do usług Najmiłościwszej Pani, Jacek Skoła.

— Mianuję cię na tę chwilę spowiednikiem imć panny Tarłówny — rzekła królewna, przypatrując się swemu paziowi, którego usług prawie nigdy nie potrzebowała.

Jacek wstał i skłoniwszy się do nóg swej pani, poszedł spełnić chwilowy swój obowiązek.

A snać nie był mu wstrętnym, bo od razu twarz jego ponura poweselała, i z chmurnego i patrzącego z pod oka, stał się bardzo przyjemnym młodzieniaszkiem.

Spełniał też swój obowiązek bardzo dowcipnie i stanąwszy za stołkiem pokutnicy, spytał, gładząc się po głowie.

— Ile razy było tak?

— Codzień — odrzekła Kornelka.

— Bardzo pięknie, należy pochwalić, codzień imć panna się czesze.

I tak dalej i dalej szły rozmaite pytania i stosowne do tego gesty spowiednika, którym towarzyszył śmiech obecnych, aż nareszcie począł przebierać palcami, jakby co splatał lub wyciągał i powtórzył pytanie:

— Ile razy było tak?

— Ani razu — odpowiedziała Kornelka

— Nie prawda, nie prawda, wszyscy widzieli, jak imć panna wyjęła błękitną wstęgę i na fant ją złożyła. Za taką zaś chęć ukrycia onego grzechu, błękitna wstęga nie może do imć panny powrócić — mówił przygodny spowiednik, spoglądając na wstęgę leżącą na kolanach panny Nepomuceny. A spoglądał takim wzrokiem i tak wyciągał szyję, jak gdyby chciał ją sobie przywłaszczyć.

Lecz Kornelka snać to przeczuła i zeskoczywszy z pokutnego stołka, pobiegła po zawiązkę swoich warkoczy.

Królewna z przyjemnością patrzała na zręczne ruchy swej ulubienicy, uważała wszakże, iż czas już zakończyć zabawę, rzekła więc zwracając się do ochmistrzyni:

— Wdzięczniśmy jejmości za tę miłą rozrywkę. To mówiąc, wstała, zabierając się do wyjścia.

Spojrzała wszakże jeszcze na ową rozbawioną dziatwę i westchnąwszy, pomyślała sobie:

— Młóć mi w mojem sieroctwie sierotkami się pocieszać.

Kornelka przeczuła smętne myśli swej opiekunki, zaraz znalazła się przy niej i obłapiwszy niziutko za kolana, mówiła z wielką pieszczotą:

— Mojaś ty, mojaś ty, nietylko Najmiłościwsza, ale i najukochańsza i najlepsza Matuchno!

Przyczem jasne jej włosy, nie skrępowane żadną zawiązką, rozrzuciły się i okryły dzieweczkę złocistym płaszczem.

Królewna, spojrzawszy miłośnie na tę wdzięczną postać, oparła dłoń swą białą na jej głowie i rzekła:

— Pójdźmy już sroczko, pójdźmy!

I skinąwszy głową, szła wsparta na swej ulubienicy, która przy okazałej i wyniosłej postaci Anny Jagiellonki, wyglądała jak delikatna podpórka w złotą siatkę odziana.

(1) Prawdopodobnie mieścił się w tem miejscu, gdzie dziś szpital wojskowy.

III. PRZERWANY SPOCZYNEK.

Nie można się dziwić Jackowi, że tak pożądliwie na ową błękitną wstęgę spoglądał. Wstęga w tym kolorze była dawana na znak szczególniejszej łaski Anny. Jagiellonki, nosili ją tylko uprzywilejowani, a otrzymać takową, było to otrzymać stopień do jakiegoś dostojeństwa i urzędu. Na palcach u jednej ręki możnaby wyliczyć takich, a możeby jeszcze tych palców i zostało, kto taką wstęgę na dworze Anny Jagiellonki otrzymał, barwy zaś tej, prócz obdarowanych, nikt na dworze nie nosił.

Wyróżnienie więc ulubienicy, która zawiązkę tej barwy codziennie we włosach miała, kłóło w oczy wszystkich dworzan.

Nosiła zawiązkę, chowając szeroką wstęgę, otrzymaną parę dni temu za uratowanie od śmierci jednej z sierotek, na której się odzienie zapaliło.

Nie jeden też i nie jedna zazdrościli młodej dworce, lecz nie każdy zazdrość tę okazywał; owszem, starano się ją ukrywać, a Kornelce, zwłaszcza przy królewnie, świadczono pewne względy. Jacek zaś mówił sobie:

— Sierota, to prawda, alem tak samo na dworze królewny jak i ta dziewucha wychowany... ba, jak oto i cała ta garść dzieciaków, która kosztem i staraniem jej żyje... Jeno Tarłówna umiała się wkraść w łaski, a przecie więcej mnie, jako paziowi one się należą... ale niech co chce będzie, zdobędę błękitną wstęgę, a z nią pójdę i dalej... — dodał, westchnąwszy.

Tymczasem dwór cały rozpierzchnął się na wszystkie strony i używał swobody, pozbywszy się wzroku ochmistrzyni. Ta bowiem, sapiąc gniewnie, całą żółć wylewała przed marszałkiem i ochmistrzem dworu, Pawłem Bożymowskim, starostą Liwskim.

— Można być dobrą i ja nie jestem żadną broń Boże furją, ale żeby tak poufalić się z byle kim, nawet z dzieciakami — mówiła to wstając to siadając, bo nie mogła usiedzieć na miejscu.

— Nie dał Pan Bóg rogów, boby niemi bodła! — mruknął pocichu pan marszałek.

— Co wielmożny starosta mówi? — spytała ochmistrzyni, nie dosłyszawszy sentencji.

— Tak oto powiadam, że imć pani Widulowa, choćby i na królewskim tronie, umiałaby rezon właściwy zachować — rzekł, uśmiechając się marszałek.

— Ho, ho! — odpowiedziała również z uśmiechem zadowolenia i poczęła dalej: — Albo i to! dwór nie ma żadnego opatrzenia, na wszystko brak, sprzęt byle jaki, służba ma wytarte odzienie i dziurawe buty, konie ze starości chodzić nie mogą, pojazdy, Boże odpuść! A toć dziś przecie u najlepszej osobistej królewskiej karocy koło spadło, aż miłościwą panią jakiś lam ktoś odwiózł.

— Nie ktoś, ale książę Holszański — poprawił marszałek.

— Przyjdzie nam chyba wszystkim, ba i samej królewnie piechotą chodzić, a Najmiłościwsza nie upomni się u króla Jegomości, że i jej i nam wszystkim krzywda się dzieje — biadała dalej.

— Król Jegomość w takim samym, a może i w większym znajduje się niedostatku, a do tego i wszyscy go obdzierają i ciężko niedomaga, jakąż więc siostrze da radę — tłomaczył marszałek.

— Już mnie się tam w głowie pomieścić nie może, jakim sposobem królowi może na czem zbywać, kiedy cały kraj jego.

— Dziwi mnie to, że taka mądra niewiasta nie rozumie, że kraj nie króla, król zaś jeno tym krajem rządzi — przerwał marszałek.

— To niech mu dadzą tyle, żeby i sam miał opatrzenie, i siostrze i jej dworowi na niczem nie zbywało — odrzekła z uporem, świadczącym o jej inteligencji.

— Ponoć wkrótce mają zwołać sejm, niech jejmość wniesie swoje żale zaraz na pierwszej sesji — odparł marszałek.

A mówił to z miną tak poważną, iż na razie pani Agnieszka nie dorozumiała się żartu i miała już coś sprzyjającego odpowiedzieć. W czas się jednak pomiarkowała i z obrażoną miną rzekła:

— Jaśnie wielmożny marszałek byle co rzeknie i zdaje mu się, że zaraz jego słowom uwierzę.

Zamknęła upusty swojej wymowy, marszałek zaś, nie mieszkając, wkrótce ją pożegnał.

Anna Jagiellonka, odprawiwszy służebne, uklękła do wieczornej modlitwy, a potem rozmyślała:

— Holszański, Holszański przysługę nam uczynił, ale chce, żebym córkę jego na dwór swój wzięła... co mi po niej, raczejbym jaką sierotę wzięła. Żeby tak odebrać one sumy, co śp. królowa Bona, najukochańsza nasza matka królowi Neapolitańskiemu pożyczyła, byłoby z czego kilkanaście sierot utrzymać, ba, i Zygmunt poratowałby swój skarb osobisty...

I zamyśliła się, a w tem zamyśleniu, wzdychając, powtarzała:

— Dajże mu, o Panie, temu najukochańszemu bratu naszemu zdrowie, daj!

Jednocześnie Kornelka w maleńkiej swej komnatce, którą zaraz obok sypialni swej opiekunki zajmowała, wyjęła z pudełka piękną, błękitną wstęgę, którą na wielkie uroczystości chowała, a wyjmując myślała:

Ten Jacek, co ml za jeden, reprymendy mi będzie dawał... a patrzaj na moją wstążkę takiemi oczami, jakby ją połknąć chciał... i szyję wyciągał jak żóraw...

I wyciągnęła szyję, naśladując go.

— Oj, aż mnie coś w kręgach zabolało — rzekła, chwytając się za szyję, po której spłynęła błękitna wstęga, którą właśnie w ręku trzymała. — Bo też tak pięknej wstęgi nikt chyba nie ma na świecie... nikomu bym jej też nie oddała... Hm... chyba takiemu, coby się wielką odznaczył odwagą, i jak w bajce uratował mnie od smoka... nie, nie mnie, lecz Najmiłościwszą Królewnę, albo samego Króla... Albo gdyby kraj z niebezpieczeństwa wydźwignął... — mówiła powoli, zamyślając się i przypatrując błyszczącej jasną swą barwą wstędze.

— Ach, ten król! król, pan takiego wielkiego kraju, a taki smutny... aż mi się płakać chce, gdy sobie wspomnę. I czemu król się tak smuci?... — spytała sama siebie w myśli. — Och, jabym umarła, żebym się tak smucić miała... bo i po co, kiedy tak ładnie i dobrze na świecie... zwłaszcza gdy słonko zaświeci... Ach, Boże, Boże, niech słonko zawsze nad krajem i nad naszym królem świeci.

Wtem psy poczęły mocno ujadać, ruch się zrobił koło zamku, a i we wnętrzu jego słychać było chodzenie.

Nie była to wprawdzie późna godzina, najwyżej, trzy i pół godziny od zachodu słonka ubiegło, które, jak wiemy, w listopadzie wcześnie do snu się układa. Aleć, jeżeli słonko wcześnie skrywało swoje oblicze, dwór Anny Jagiellonki szedł za jego przykładem.

— Niema assamblów ani żadnych uciech, niechaj choć sen pokrzepia znużone nudą ciało — -mówiono.

I skoro tylko królewna do swojej komnaty odeszła, cały dwór udawał się na spoczynek, chyba która z młodszych dworek pieśń jaką zawiodła, albo który z dworzan na gęśli czy lutni przygrywał, wtedy i starsi lubili posłuchać. Czasem się też grą w kości, popijając cienki miodek, zabawiali. Dziś jednak wszyscy się do swoich kątów rozeszli; może do tego usposabiał deszczyk drobniuchny, listopadowy, który, jak wiadomo, dziwnie senność na oczy sprowadza.

Słowem, gdy przybył wyższej kondycji jezdny, a z nim kilku pachołków i zastukano do bram Ujazdowskiego zameczku, wszystkich, jeżeli nie we śnie, to przynajmniej sposobiących się doń zastał. Wielki się więc rumor zrobił, większy zaś jeszcze, gdy przybyły na zapytanie odpowiedział:

— Od króla jegomości!

— Od króla jegomości! — powtarzano, odziewając się pośpiesznie i biegając prawie po omacku. Niektórzy zaś nie mogli sobie zdać sprawy i zamiast:

— Od króla jegomości! powtarzali: Król jegomość!

Szmery te i nawoływania doszły do uszu Kornelki, która właśnie w tej chwili za tego króla wznosiła modły.

Ze zdziwieniem więc a i lękiem powtórzyła:

— Król jegomość!

I o mało co nie wybiegła.

Przypomniała sobie wszakże rozrzucone włosy, oraz surowy rozkaz ochmistrzyni. Dworkom nietylko wychodzić z komnaty, ale nawet głowy wychylić nie wolno, gdy raz się już na spoczynek udadzą.

Wtem usłyszała głos swej pani:

— Kornelko, a co to tam za bieganina, czy nie pożar, broń Boże?

— Nie, Najmiłościwsza Pani, dosłyszałam tylko: "król jegomość" — odrzekła dzieweczka, wchodząc, jak była z rozwianemi włosami i błękitną wstęgą wijącą się koło jej szyi.

— Jezus, Marja! czy uchowaj Boże nie jakie nieszczęście! zakołatajże, niech się kto zjawi — mówiła królewna, wstając z klęcznika.

Kornelka tymczasem spełniła jej rozkaz i uderzyła w mosiężne, stojące na stole kowadełko. Jednocześnie z za firanki ukazała się pani Agnieszka w narzuconym na nocną bieliznę tołubku i rzekła swym oschłym głosem:

— Od Króla Jegomości!...

— Oo, kto? jak? czy nie chory broń Boże? — mówiła, zająkując się nieco królewna, jak to jej: się zdarzało, gdy ją wielki ogarniał niepokój.

— Niechże się Najmiłościwsza Pani nie stracha, słychać wesołe głosy; przyjdą do Jej Miłości z oznajmieniem. Ja zaś czuwając nad wszystkiem, ostatnia spać idę, najpierwsza więc rumor usłyszałam i przybieżałam, żeby Jej Miłość od wszelkiej trwogi uchronić.

— Dziękuję, bardzo dziękuję Jejmości — mówiła roztargnionym głosem królewna — wszelako chciałabym mieć pewność...

— Zakołatajno jeszcze raz, Kornelko! — dodała.

Znów kołatka się ozwała, a zaraz też zjawiły się dwórki i panny służebne, które w sąsiedniej komnacie oczekiwały.

Ochmistrzyni zaledwie kilka z nich wpuściła, zostawiając inne za progiem. Ale i ta niewielka rzesza wielki gwar ze sobą wniosła.Żadna wszakże nic napewno nie wiedziała, jeno zadowolone, że jakaś dywersja się zdarzyła i że wolno im się wygadać, jedna przez drugą poczęły jak sroki opowiadać:

— Król Jegomość.

— Od Króla Jegomości.

— Poseł od Najmiłościwszego Pana.

— Sam Nąjmiłościwszy Pan we własnej osobie. Mówiły na wyścigi, że z ich mowy nic zgoła nie można było wyrozumieć. Kręciły się też przytem podając rozmaite części ubrania i odziewając królewnę w najniepotrzebniejsze rzeczy.

Aż jedna z pozostałych pode drzwiami dworek odchyliła firankę i rzekła:

— Paź jej Najmiłościwszej Pani przynosi pismo od Króla Jegomości.

— Niech wejdzie! — zawołała żywo królewna. Wsunął się. więc Jacek i z właściwym ukłonem podał pismo.

Dworki, że to byle jak były odziane i niejedna bosą nóżką świeciła, zbiły się w gromadkę, zasłaniając jedna drugą.

— Kornelko, przeczytaj! — zawołała królewna. Kornelka, zapomniawszy, że ma tylko białą płótniankę na sobie i zarzuconą na szyi błękitną wstęgę, wysunęła się z pomiędzy dwórek i wziąwszy małą olejną lampkę, u nóg królewny uklękła.

Ochmistrzyni zaś, chociaż ciekawość ją paliła, rozumiejąc, iż nie wypada jej podczas czytania listu pozostać bez wyraźnego królewny rozkazu, usunęła się wraz dworkami dyskretnie. Odchodząc wszakże, spojrzała niechętnie na Kornelkę. Dworki zaś poczęły cichuteńko chichotać, boć ta błękitna wstęga dziwnie do białej płótnianki nie pasowała.

Jacek też, wyciągnąwszy szyję, przylgnął oczami do tej wstęgi, a odchodząc szepnął:

— Muszę ją pozyskać.

Kornelka tymczasem rozłamała woskową pieczęć i czytać poczęła:

"Miłościwa Królewno, sercem ukochana nam siostro i dobrodziejko!

"Uporałem się jakoś z najpilniejszeini sprawami w stolicy, pragnę ją też jak najprędzej na czas jakiś opuścić i miłego spokoju, a odpoczynku zażyć. Gdzieżmi zaś milszym być może, jak w waszem, ukochana siostro, zameczku; zatęskniłem też do was, bo my oboje sieroty, siebie tylko wzajem na tej ziemi mamy i siebie pocieszać i w tęsknicach winniśmy koić. Przeto, rad do was zjadę, a i święta z wami przepędzę.

"Śląc wam pozdrowienie braterskie, z bijącem sercem i niecierpliwością rezolucji, tuszę sobie przychylnej, oczekiwać będę.

Całą duszą wam oddany i miłujący brat

Dan w Krakowie Zygmunt August

18 novembris Anno 1571. Rex.

Królewna ze łzami w oczach słuchała listu, przerywając go częstem westchnieniem, aż nareszcie zawołała:

— Czy ja sobie życzę! mój Boże; a toć całem sercem pragnę ujrzeć tego ukochanego brata, a Najmiłościwszego naszego Króla i Pana! Oj, prawdęć on mówi, żeśmy oboje sieroty, ach, i jakie, i jakie... — mówiła w rozczuleniu. — Tak, tak, nie dał mu Pan Bóg potomka, imię Jagiellońskie zejdzie z tym ukochanym Zygmusiem do grobu... — biadała, wzdychając.

— Najmiłościwsza Pani w takiej radosnej chwili smutnemi myślami sobie głowę zajmuje — przerwała Kornelka dźwięcznym swym głosem, obejmując z pieszczotą kolana swej dobrodziejki.

— Prawda, sroczko — rzekła — prawda, radosna to chwila, kiedy Król Jegomość, najukochańszy mój Zygmuntek chce do nas przyjechać.

— Trzeba zaraz właściwe rozporządzenia ku przyjęcia Najmiłościwszego wydać... - rzekła jakby do siebie. — A zakołatajże prędko!

Kornelka od jej nóg się zerwała, a królewna spojrzawszy na nią, zawołała:

— Bójże się Boga, dziewczyno, tożeś ty rozodziana, jeno ze wstęgą na płótniance! Jakżeś ty mogła tak się ludziom pokazać!

I wziąwszy półkożuszek, własnemi rękami zarzuciła go na ramiona ulubienicy.

Gdy weszła ochmistrzyni, a za nią Jacek jako oddawca listu, Kornelki główka zaledwie wyglądała z obszernego odzienia, a długie rękawy zwieszały się jak dwa opuszczone skrzydła.

Nic więc dziwnego, że ochmistrzyni uśmiechnęła się, ujrzawszy ją w tym stroju. Ale był to uśmiech prawie pogardliwy, jakby chciała powiedzieć:

— Królewna tę dziewczynę nie wiedzieć już w co odzieje!

Jacek wytrzeszczył oczy i chociaż wyciągał szyję, błękitnej wstęgi nie mógł dopatrzeć.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV. ZAPAŚNICY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. ZESZPECONA MAKATA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. JACEK I MIKOŁAJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. Niezadowoleni.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. DZIWOTWÓR.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. OKO W OKO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. TURNIEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. PORTRET.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII. NIESPODZIEWANE WIEŚCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII. PIAST.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV. BŁĘKITNA WSTĘGA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej