Cecylia Niewiadomska

LISTY DO LI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

I.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

II.

XXII.

XXIII.

XXIV.

XXV.

XXVI.

XXVII.

XXVIII.

LISTY DO LI

Nie powieść

Niewiadomska Cecylia

I.

Droga moja Li!

Może nigdy z taką przykrością nie nadawałam ci tego imienia, dźwięcznego, lecz nie polskiego. Dlaczego nie Marja, Helena, Jadwiga, tylko — Li? — Dźwięk przyjemny, lecz tak kruchy, lekki i wiotki, może dźwięczny i wdzięczny, nawet niewątpliwie, ale gdzież w nim siła, powaga, tak potrzebne naszej kobiecie? Wiem od matki, że sama nadałaś sobie to imię w dzieciństwie, zachwyciłaś niem wszystkich — i zostało. Dziś, gdy masz rok piętnasty, kiedy burza życia przedwcześnie cię wyrwała z rodzinnego gniazda, kiedy straciłaś wszystko, co jest szczęściem dziecka: rodziców, dom, majątek — dziś to Li w moich oczach robi cię zerwaną i rzuconą na drogę gałązką powoju. Co ją czeka — wiesz sama.

Pomyślisz może: śliczny wstęp do listu, a jeszcze listu ciotki-opiekunki do sieroty w żałobie, której miała zastąpić matkę, po tygodniu — awanturniczym — odesłała na pensję i tu jeszcze prześladuje morałami o słodko-cierpkim smaku.

Czy pomyślisz tak, Li moja droga? — Napisz otwarcie. W takim razie odłożę swoje listy na później, kiedy będziesz mogła już spokojnie i bezstronnie rozważyć wszystko, cośmy przeżyły w tym ciężkim tygodniu próby wspólnego bytu.

Chcę pisywać do ciebie, bo ten jeden został mi sposób porozumienia się z tobą, zbliżenia, oddziaływania na twój charakter i serce. Powierzyłam cię ludziom, którym ufam, których pracę wysoko cenię, ale to jeszcze nie ja. Zgadzamy się z sobą, lecz musimy być różni. Przytem oni nie mogą znać tak twojej duszy, jak ja znałam ją i poznałam w tych ostatnich czasach, — nikt z nich nie znał twoich rodziców i nie może zdać sobie sprawy z przyczyn twoich błędów, — nikt wreszcie tam nie marzy o tem, co ja dla ciebie, — nikt nie wie, jakie skarby w twej duszy złożone. Nikt cię nie kocha tak, jak ja cię kocham.

Zdaje mi się, że widzę skrzywione usteczka i łzy w oczach, kiedy mowa o miłości, lecz to mię nie przeraża. Wierzę mocno, że Halina oceni kiedyś Li i ciotkę, a tydzień, który tak gwałtownie rozdarł nasz serdeczny stosunek, uważać będzie za dobry materjał do komedji obyczajowej. I kto wie, czy nie napiszesz jej sama, bo po ojcu i ciotce mogłaś odziedziczyć trochę zamiłowania do pióra.

Dość na dzisiaj. Chciałam tylko ci napisać, (bo powiedzieć nie było można), żeś mi zawsze tą samą drogą i bliską istotą, że wierzę w twoje serce i charakter, w twoją przyszłość. Lecz potrzebujesz kierunku i rozumnej ręki. Sprawia to właśnie bujność twej natury. Liche zielsko, gdziekolwiek wyrośnie, kwiat wyda, — pożyteczna roślina wymaga starań i opieki. Inaczej staje się zielskiem.

Liczę na ciebie, — czekam. Pierwszą nadzieję, żeś na dobrej drodze, dadzą mi listy twoje, chociażby gorzkie i pełne wyrzutów: skoro przemawiasz do ciotki-tyrana, to już dobrze, zrozumiemy się po trochu. Jak widzisz, i w tym liście — pojednawczym — nie schodzę z drogi, na której chcę spotkać się z tobą, drogi szczerości. Mimo tysiąca dzieciństw, jesteś rozwiniętą przedwcześnie, i nie będę traktowała cię, jak dziecko. Prawda w stosunkach ludzkich to zdrowie i siła, bez niej kwiat ten więdnie, ona przywraca mu życie, chociażby była gorzką i bolesną.

A więc na gruncie prawdy i miłości starajmy się zrozumieć, drogie dziecko, reszta sama znajdzie się z czasem.

Bądź zdrowa, silna, szukaj — spokoju i równowagi.

Kochająca cię bardzo Ciotka.

Ps. Odbierzesz ten list bez kontroli i twoje listy do mnie również nie będą czytane. Porozumiałam się co do tego z przełożoną.

Serdeczne pozdrowienie.

II.

Drogie dziecko, nienawidzące "niebotycznej" Haliny, "nadzianej doskonałością i cnotami", która przestała być prawie człowiekiem; biedne, zbolałe dziecko, nawołujące ciotkę-tyrana do skruchy, szydzące z kontroli listów, karności i literatury dla młodzieży, która "zabija indywidualność", a chce podług szablonu urabiać "cnotliwe dziewice", — dziękuję ci za te wszystkie szczere słowa, które mi pozwalają czytać w twojej duszy.

I tak dalece nie mam się za "nieomylną", że według twej recepty myślałam o sobie i nie przeczę, iż znalazłam w sobie winy: mało cierpliwości, nieumiejętność pogodzenia obowiązków. Zapewne tem zbłądziłam i to przyznać mogę. Jestem niemłoda i kaleka. Z kulawą nogą trudno biegać za jaskółką i trudno się o nią nie lękać. Byłam może za twarda i surowa, może, — nie jestem widać pedagogiem, jeżeli to wymaga — dyplomacji. Postąpiłaś samowolnie, wydając odrazu znaczną sumę na głupstwa bez wartości, zawiązując stosunki z nieznanemi mi osobami, uciekając z mojego domu, skoro nie chciałam tego tolerować, — ale to, droga moja, nie jest samodzielność. Proszę cię bardzo, zastanów się nad tem: to samowola, bo robisz, co ci się podoba, bez rozwagi i myśli o jutrze. Brak samodzielności, bo nie umiałaś i nie mogłaś poradzić sobie sama w trudnem położeniu. Samodzielnym jest ten, kto sam umie kierować swojem postępowaniem, obrać drogę, dążyć do celu, zdobywać potrzebne środki, jednem słowem — wystarcza sobie. Pomyślże, moja droga, coby się z tobą stało, gdybyś nie miała nad sobą opieki, pomyśl tylko głębiej i szczerze, czybyś sobie poradziła. W mojem przekonaniu — nie. I nie dziwię się temu: nic dotąd nie rozwijało w tobie samodzielności, a stosunki domowe pozwalały tylko rozkiełzać się zupełnej samowoli: chcę, więc robię, — robię, bo chcę, — taka była zasada twego postępowania. Matka słaba, widziała w tem samodzielność, ty — rzecz zupełnie prosta — nie rozróżniałaś tych pojęć. A to dwie rzeczy nawet zupełnie przeciwne. I małe dziecko bywa samowolne, choć zdajesz sobie sprawę, że nie może być samodzielnem.

Weźmy jeszcze na próbę taki przykład. Zadaj sobie pytanie, cobyś uczyniła, gdybyś nagle znalazła się sama na świecie, bez rodziny, przyjaciół i pieniędzy.

Większość dziewcząt w tem położeniu stałaby się igraszką losu. Przypadek rozporządziłby ich przyszłością. Bardzo nieliczna garstka znalazłaby drogę własną.

Jesteś szczera i umiesz myśleć, więc mam przekonanie, że zastanowisz się nad tem poważnie. To będzie wystarczające. Rozróżnienie tych dwóch pojęć, tak dziwnie wśród młodzieży poplątanych, ogromnie cię wiele nauczy.

Nie wątpisz, że ci pragnę ułatwić tę pracę, więc jeszcze parę przykładów.

Zdarzenie rzeczywiste: szesnastoletnia panienka, córka niezamożnych ale kulturalnych rodziców, nagle została sierotą. Zabrali ją na wieś krewni, aby im uczyła dzieci, ponieważ jakieś 4 czy 5 klas skończyła. Po roku przyszła do przekonania, że nie może być u nich dłużej. Poznała życie ze stron zupełnie nowych, smutnych i brzydkich zarazem, nie umiała sobie inaczej poradzić, więc zabrała mały węzełek, kilka rubli zarobku i powróciła sama do Warszawy. Gdzie stanąć? Na hotel nie miała pieniędzy i bała się, nie śmiała. Do dalszych znajomych nie miała odwagi się udać. Szukała wspólnego pokoju z kart wywieszonych i znalazła jakiś kącik. Teraz chodziło o pracę.

Myślała, że dostanie małe dzieci do nauki, zapisała się w kilku kantorach, obejrzało ją kilka osób, ale wydawała się za młoda, a może... za ładna. A tymczasem, choć żyła herbatą i chlebem, pieniądze wychodziły. Obliczywszy, że jej zostało niewiele, zgodziła się do służby, za młodszą.

Służba nie była zła, ani szczególniej dobra. Miała pracę i odpoczynek, niezłe życie, sypiała z kucharką w alkowie. Czuła jednak, że nie wytrzyma tak długo. Ani zajęcie, ani sposób życia nie dawały jej zadowolenia. Powiedziała sobie: to nie moja droga. Zebrawszy znów trochę grosza, powróciła do wspólnego pokoiku i zaczęła zarabiać igłą. Płacono jej niewiele, bo niewiele umiała, lecz była zręczna, pracowita i miała gust. — Zdobyła naukę kroju, wprawę, dobrą opinję, a wreszcie własny warsztat pracy.

Czy nazwiesz tę dziewczynę samodzielną?

Czy samowola dałaby jej siłę wytrwać w służbie, w otoczeniu dla niej bardzo przykrem, bo niższem umysłowo i moralnie? Gzy wytrwałaby lata całe w magazynie, słuchając nieraz niesłusznych zarzutów, niesprawiedliwych uwag, trudnych poleceń? W niej obok woli działała rozwaga, i to stanowiło jej siłę.

Możnaby zrobić jeszcze takie porównanie. Samowolny zagłębia się w puszczę nieznaną, nic nie wiedząc, jakie grożą tam niebezpieczeństwa, powodowany chęcią odważnego czynu, nowej rozrywki i szukania wrażeń. Samodzielny, jeśli tę puszczę przebyć musi, stara się przedtem coś o niej dowiedzieć, a wiedząc, że odwaga niezawsze wystarcza, idzie śmiało, lecz z bronią, zapasami, według jakiegoś kierunku, — z rozwagą.

Samodzielność jest jednym z najcenniejszych przymiotów człowieka: otwiera przed nim drogę życia, zapewnia mu na niej możliwe zwycięstwo, jest dla niego gwarancją szczęścia, dla ogółu zyskiem, bo samodzielny mało potrzebuje, a wzamian wiele daje. Człowiek samodzielny, z wiedzą i bez wiedzy, daje ludziom przykład, kierunek, oparcie, pomoc materjalną i stokroć cenniejszą moralną, jest siłą i duchem społeczeństwa, stanowi jego czoło, choć może nie troszczyć się o to.

A samowola to ciężka choroba. Samowolny sam ginie i innych pociąga do zguby, — nic nie zdobędzie, bo nie ma rozwagi, — nic nie uznaje, prócz swego kaprysu, który dla niego jest jedynem prawem, i szerzy spustoszenie, zamęt i zepsucie, bałamucąc mało krytyczne umysły, a przedewszystkiem młodość. Samowola to plama na naszej przeszłości, to wada narodowa charakteru. Walczmy z tym wrogiem, a zdobędziemy więcej samodzielności.

Jak widzisz, list mój nie jest listem ciotki: to wyjaśnienie znaczenia dwóch wyrazów, odnoszące się nietylko do ciebie. A ponieważ jesteś zdania, że "uczucie zostało wykreślone z naszego stosunku", więc może właśnie taka wymiana poglądów doprowadzi nas łatwiej do porozumienia i poznania się wzajemnego w sposób głębszy. Chyba, pomimo wszystko, warta jestem w twoich oczach choćby tylko poznania? W gruncie jesteś istotą sprawiedliwą, i wiem, że mi to przyznasz, proponuję ci zatem stałą korespondencję w tych kwestjach, w których właśnie najbardziej się różnimy albo nie znamy. Jeśli moje poglądy wydadzą ci się nieuzasadnione, powiesz mi najotwarciej, że się mylę. I w mojej duszy mieszka sprawiedliwość, więc postaram się zastanowić i może ci przyznam słuszność.

Z wielkiem zajęciem czekam odpowiedzi, moje rozżalone i kochane dziecko, wierząc mocno, że wzajemne nasze przywiązanie wypłynie zwycięsko z tej próby.

Kochająca cię

Ciotka.

III.

Li moja, droga, złota, jesteś bardzo mądrą, dziewczynką! Już dziś ta korespondencja sprawia mi wielką przyjemność, nietylko dlatego, że pisuję do ciebie, ale że umiesz czytać, odczuwać, rozumieć. I widzisz, dziecko moje: my się zrozumiemy prędko, zrozumiemy bardzo dobrze. Zaraz ci powiem, jak do tego wniosku przyczynił się twój list ostatni.

Piszesz, że "zabraniasz" mi takiego tonu, że nie pozwolisz mi żartować z siebie, że przemawiam, jak niańka do bobusia, który stawia pierwsze kroki, a ona go nazywa "klólem", "Napoleonem!"

Wniknęłam zaraz w swoją winę i przyszłam do przekonania, że w twojem spostrzeżeniu jest jakaś część prawdy. Ziarenko. Coś niezależnego ode mnie: wyraz naszego stosunku. Tak w tej chwili czuję i tak piszę. Nie żądasz przecież ode mnie obłudy? Toby nas rozdzieliło, a szczerość nas zbliży. Przecież zupełnie szczerze uważam cię za dziewczynkę niezwykle inteligentną i przemawiam jak do człowieka, który zrozumie bardzo subtelne i poważne rzeczy, — lecz obok tego jesteś dla mnie jakimś "dzidziusiem", który trzyma się krzesła i stawia pierwsze kroki.

Nie gniewaj się o to, dziecko, bo to nic nie pomoże. Kiedy piszesz, że mi "zabraniasz" tego lub owego, że "gardzisz" posłuszeństwem, "godnem istot niedołężnych", że rad nie potrzebujesz, bo one nikomu jeszcze nic nie pomogły i t. p. rzeczy, widzę przed sobą tego miłego dzidziusia, i basta! Nic na to nie poradzę, że go widzę.

Lecz zapewniam cię najpoważniej, moja droga, że tylko od ciebie zależy, abym go nie widziała.

O ile w twoich listach nie będzie takich właśnie wybryków "dzidziusiowych", o tyle mój nastrój wróci do powagi. Byłam niegdyś nauczycielką, prowadzę dzisiaj pismo dla młodzieży, cóż dziwnego, że całe życie nauczyło mię naginać myśl swoją do poziomu czytelnika i słuchacza? Jest to zupełnie już pomimowolne i bezwiedne.

A poziom — to pojęcie niezmiernie złożone, nie tak łatwe do zdania sobie sprawy. W tobie np. łączy się inteligencja z dzieciństwem. Nie obrażaj się, jak ja się nie obrażam o twoje wyrażenia, tylko pomyśl. Zastanów się nad sobą.

Czyż mogę bez uśmiechu traktować czytelnika, który mię z całą śmiałością zapewnia, że np. posłuszeństwo jest "starym przesądem, skazanym na wymarcie wraz z ginącem pokoleniem"? Nie wiem, gdzie wyczytałaś, czy usłyszałaś ten frazes, ale nim go powtórzysz jeszcze komukolwiek, rozważ i chciej sobie wyobrazić, jakby życie społeczne wyglądało bez posłuszeństwa. Nie słuchają dzieci rodziców (nie wiem, czy od urodzenia, czy wiek na to jest oznaczony), nie słucha robotnik dozorcy, żołnierz zwierzchnika, urzędnik starszego, uczeń nauczyciela, słowem — władza nie istnieje, bo władzy bez posłuszeństwa być nie może. Matka, zamiast rozkazać, musi tłumaczyć dziecku, dlaczego stawia takie lub inne żądanie, a zanim wytłumaczy, ono tymczasem może zaziębić się, utopić, upaść, skaleczyć się, sparzyć, narazić na tysiące niebezpieczeństw fizycznych i moralnych. Wytłumaczenie może być potrzebne dla dobra dziecka po spełnieniu rozkazu, lecz posłuszeństwo musi być przedewszystkiem odruchowe, bezwzględne, dla ludzi rozwiniętych oparte wyłącznie na zrozumianej już przez nich karności. Czyś sobie zdała sprawę, że bez posłuszeństwa, tego mechanicznego, ślepego posłuszeństwa, żadna społeczna praca wykonana -być nie może, żaden cel osiągnięty, żadna organizacja utrzymana ? Czy nie rozumiesz, że jest wprost niepodobieństwem tłumaczyć przyczyny każdego rozkazu? Ani dziecku, ani podwładnym. Nietylko czasu niema, — mocy niema. Oddanie komuś władzy to znaczy powierzenie mu prawa rozkazu, to znaczy zaufanie, że jego rozkaz będzie mądry i pożyteczny. I bez tego niepodobna żyć społecznie.

Naturalnie, że bywają złe rozkazy, naturalnie, że są nadużycia władzy. To inna kwestja. To rany społeczne, które się leczy, nad któremi się czuwa, lecz zasada nie może być zmieniona, bo się niczem zastąpić nie da, nawet najidealniejszym i najdoskonalszym rozwojem wszystkich jednostek. Takie rozwinięte jednostki właśnie będą posłuszne, bo zrozumieją zasadę. One tylko prędzej i łatwiej zapobiec mogą nadużyciom.

Jeżeli to wszystko weźmiesz pod uwagę, jakże osądzisz sama swoje zdanie o "wymarciu posłuszeństwa" z tem zacofanem pokoleniem?

Pierwszym krokiem na drodze społecznego życia był rozkaz i posłuszeństwo. Zastanów się nad tem. Pierwszym krokiem. Bez tego żadna łączność niemożliwa. Nic osiągnąć nie można.

I ten, co rozkazuje, niezawsze bywa najmądrzejszy: on tylko w danej dziedzinie ma władzę, bo w niej mu zaufano. Spotkasz w wojsku inteligenta żołnierza pod władzą niższego umysłowo oficera; spotkasz w biurze filozofa i poetę pod władzą doskonałego zwierzchnika, który nie zna się wcale na filozofji i poezji. Spotkasz w fabryce genjalnego robotnika, który stanie się wynalazcą, zwróci przemysł na nowe tory, ale póki jest podwładnym, musi być posłuszny władzy.

Wielka mądrość leży w przysłowiu: kto nieumie słuchać, nie będzie umiał nigdy rozkazywać.

Jeżeli cię interesuje ta kwestja, patrz uważnie dokoła siebie, a znajdziesz na to dowodów tysiące i będziesz je rozumiała coraz głębiej. Nie umie rozkazywać, kto nie umiał słuchać.

Myślę, żeś już słyszała coś o skaucie, — niewątpliwie zetkniesz się z nim wkrótce bliżej, bo ten prąd zdrowej siły szerzy się u nas szczęśliwie, jak roślina, na bujny grunt rzucona. Wniknij w jego zasady, a przekonasz się, czem jest karność i posłuszeństwo w tym nowym ruchu XX w., więc chyba nowożytnym najzupełniej.

Na zakończenie przytoczę ci jeszcze mały obrazek, wzięty z książki dla młodzieży, której treścią jest jednak życie.

Chłopcy podczas wakacji bawili się w wojsko, nie tak dorywczo, aby się bić codzień, lecz chodziło im o systematyczne ćwiczenia i wyrobienie karności wojskowej, jako potrzebnej w życiu. I nadszedł taki dzień, że wychowawca powiedział: O trzeciej bądźcie na werandzie, obierzemy wodza. O trzeciej zebrali się chłopcy na werandzie, lecz nie było wychowawcy, który miał dać im przedtem konieczne objaśnienia. Czekali całą godzinę, wielu się znudziło, i poszli sobie do lasu lub w pole. Po dwóch godzinach większość zdecydowała, że niema po co czekać dłużej, szkoda czasu. 1 każdy poszedł w swoją stronę.

Ale kilku zostało. Uważali się za żołnierzy i nie chcieli zejść z posterunku. O szóstej przyszedł wreszcie wychowawca i zaczął od tego: — Musieliście być poddani próbie. Aby być wodzem, trzeba złożyć dowody: posłuszeństwa, karności, cierpliwości, wytrwałości. Koledzy wasi, którzy się rozbiegli, cnót tych nie posiadają, z pomiędzy siebie macie prawo wybrać wodza.

Czy uznajesz, że wychowawca miał słuszność? Serdeczne pozdrowienie.

Ciotka.

IV.

Drogie dziecko! — Nie uwierzysz, jak mię ucieszył twój list ostatni. Zaczynamy już się rozumieć. Zdaje mi się, że raz na zawsze porzuciłaś tupanie nóżkami i wybuchy gniewu, rozumujesz spokojnie, z właściwą tylko temperamentowi twojemu namiętnością. Ale to nic nie szkodzi, owszem, bardzo przyjemnie mieć przed sobą istotę żywą, z gorąco bijącem sercem.

Przyznajesz, że moje listy coś warte. To wiele. Dowodzisz mi jednakże, iż źle z tobą postąpiłam. Może być. Może istotnie powinnam była z większą łagodnością sądzić twą samowolę i niedoświadczenie. Tylko widzisz: temperamencik! Co z nim zrobić? — Gdybym była młoda, zdrowa i wolna, mogłabym ci poświęcić cały czas i siły, iść z tobą w życie, czuwać, otwierać ci oczy, wynajdywać bogate doświadczenia, a jednocześnie strzec od niebezpieczeństw, — i to byłoby życie bardzo zajmujące, pożyteczne i pouczające dla ciebie. Ale ja nie miałam mocy tego zrobić. Praca dla idei i dla chleba na nas obie skrępowała mię, skuła, unieruchomiła, — nie mówiąc już o wieka i kalectwie, — a ty wpadłaś jak wicher, i z taką zasadą, że nabroisz, napsocisz, a potem mi powiesz. O to przecie całe nieporozumienie, — bo potem może być już zupełnie za późno. Nie wszystko odrobić można.

Z tem wszystkiem, moja droga, nawet szaleństwa twoje, samowola, sprawiały mi pewną przyjemność, dopóki mnie nie przeraziły brakiem rozwagi i miary. Sprawiały mi przyjemność, bo zdradzały naturę czynną.

Zacznij się przypatrywać swoim koleżankom, a podzielisz je z łatwością na dwie grupy: czynne i bierne. Tych ostatnich napewno więcej. Dobre, miłe, ale nie mają nic swego, wszystko biorą od innych: uczą się, naśladują, potrzebują ciągle, potrzebują wszystkiego. Czeszą się, jak Adelka, siadają, jak Basia, ubierają się, jak moda, uczą, jak wymaga nauczyciel, a zrobią z życiem, co przypadek zrządzi. Myślą za nie dzisiaj rodzice, potem krewni, mąż, przyjaciele, w starości dzieci, nigdy one same, bo do tego niezdolne. Biorą wszystko od otoczenia, nic z siebie. I umieją brać, żądać. Widocznie to poczucie własnej bezsilności robi z nich takie macki, czepiające się wszystkiego dookoła, wysysające cudzą myśl i pracę.

Niewiele dają ludzkości te bierne i biedne natury, daleko więcej biorą i marnują, są ciężką masą do dźwigania, tem cięższą, iż przeważnie niezadowolone, przekonane, iż należy im się więcej, dręczą swe otoczenie narzekaniem.

Twoje postępowanie mówiło wyraźnie, że nie jesteś taką biernością, i dlatego sprawiało mi przyjemność. Widziałam i widzę w tobie bardzo cenne pierwiastki natury czynnej, dzielnej, energicznej, zdolnej iść swoją drogą, o własnej sile, dawać z siebie innym myśl, wolę, siłę, tworzyć. Takich, takich nam trzeba jak najwięcej, one skarbem narodu i przyszłości, którą zbudują.

Ale natura czynna i bogata daleko więcej wymaga "uprawy", wychowania, uporządkowania tych bogactw. Dlatego jest trudniejsza. Zdolności wymagają odpowiedniego kierunku, rozwoju, otworzenia przed niemi szerszej perspektywy, pogłębiania, pełnego ich zużytkowania. A jednocześnie trzeba kształcić wolę, charakter, budzić równoległe władze umysłowe: rozwagę, sąd, kojarzyć je z uczuciem; to praca wdzięczna, lecz poważna i długa, gdyż bujna rola rodzi niespodzianki, buja w jednym kierunku ze szkodą drugiego, wysila się gwałtownie, traci równowagę, skłonna jest do wybryków. Trzeba czuwać.

Zato jakiż pożytek i bogactwo, jeżeli się rozwinie równomiernie. Każdy naród potrzebuje czynnych natur, aby nie zmarnieć w nicości, a nasz więcej, niż każdy inny, bo w trudniejszem jesteśmy położeniu.

Więc rozumiesz, dlaczego cieszyła mię w tobie energja i szalone nawet pomysły. Przeraziłaś mię samowolą i straciłam odwagę i nadzieję, że będę mogła sama pokierować tobą, ale nie zmieniło to mojej opinji o wartości dodatnich cech twoich. Nie umiem sama, niech cię kto inny prowadzi, byłeś się stała tem, czem stać się możesz. Ja z boku może więcej zrobię spokojnem słowem, niż szarpaniem i walką z wybrykami twojej energji. Jeżeli przyznasz słuszność temu, co ci piszę; jeśli przez to zdobędę twoje zaufanie, to mam w ręku złoty klucz do twojej duszy, reszta się sama zrobi.

Zrobi się przez budzenie rozwagi i woli, dojrzewanie sądu, rozszerzanie widnokręgu wiadomości. Wznosząc się, widzieć będziesz dalej, jaśniej, głębiej, będziesz mogła porównywać i oceniać.

I do tego właśnie potrzebna ta czynność natury.

Widzisz, dziecko, jak poważnie dzisiaj piszę. Aż się boję, czy cię nie znudzę, czy będziesz miała cierpliwość zastanowić się nad każdem zdaniem, nieraz każdym wyrazem. Bo, ze względu na twój temperament (polski), a po części wiek, staram się pisać bardzo zwięźle, staram się potrącać struny, które własny dźwięk wydać muszą, byleby trafne było moje potrącenie. Czego ja nie domówię dzisiaj z konieczności, sama dopowiesz sobie kiedyś lepiej, a rzecz ważna, że sama i że kiedyś, że daję ci tylko nasionko. Doświadczenie życiowe mówi mi, że takie ziarnka najlepiej się przyjmują w duszach młodych i często wydają plon wielkiej wartości, przechodzący oczekiwanie. To mi powiedziało życie.

Kończę, jak widzisz, bez żadnych "morałów", a poważnie, jak nigdy jeszcze. Aż sama się zdziwiłam tą własną poprawą. Co to jednakże może słowo czytelnika! Piszący mimowoli wraca do porządku, poskramia niewczesne wybryki. Ciotka cię uczy życia, a ty ciotkę stylu — i kwitujemy się: wymiana usług.

Chciałabym także, abyś po niejakim czasie, rozpatrzywszy się dostatecznie, zdała mi sprawę ze swoich koleżanek. To pierwsze społeczeństwo, w którem żyjesz, trzeba je poznać. Może cię to nauczyć wiele, jeśli korzystać potrafisz. A korzystać należy z każdej chwili i sposobności, bo żadna w życiu nie powraca. Jest to prawda, którą młodzi najmniej rozumieją. Życie i przyszłość wydają im się takie długie, niewyczerpane, że nic sobie nie robią z czasu. I wymyka im się ten skarb cenny bezpowrotnie, nic go nie wróci, nic go nie nagrodzi, a może go zabraknąć do wielkiego dzieła, celu życia jednostki, który byłby osiągnięty, gdybyśmy nie roztrwonili młodości.

Lecz o tem pomówimy innym razem, dziś bądź mi zdrowa, silna i spokojna, niech ci wre w sercu, w duszy, lecz umiej panować nad sobą.

Kochająca cię

Ciotka.

V.

Oj, dziecko, dziecko, dziecko! cóż ta ciotka znów nabroiła!

Tak mi było przyjemnie mówić o twoich zaletach, podkreślić te zadatki przyszłych skarbów, któremi możesz kiedyś rozporządzać, że mimowoli wydmuchałam cię próżnością, tym bardzo lotnym, bardzo lekkim gazem, i jak balonik wzniosłaś się nad poziom — rzeczywistości, błyskotliwie zamigotałaś frazesem, a teraz łatwo mogłabyś popłynąć w krainę jałowych złudzeń, czczej próżności i zarozumiałości, które niby rak toczą wszelką wartość, jeśli zdołają się na niej rozplenić.

Dlatego, niby pogotowie ratunkowe — śpieszę naprawić zło, które sprawiłam.

Frazes. — Najdroższe dziecko, przeraziłaś mię właśnie frazesem. Jeden ze swych przepięknych poematów kończy Wyspiański słowy: "rzuciłem w mówcę młot, że piersią bryznął i padł". — Młotem miażdży mówcę, który frazesem łudzi, tumani lud.

Frazes to błyszczący fałsz. Nęci, oszukuje, pozbawiony wistocie wszelkiej realnej wartości. Człowiek dojrzały i prawy brzydzi się frazesem, ale młodość często na ten lep się chwyta i sama siebie zwodzi, zwodząc innych.

Ty np. najmocniej wierzysz, a przynajmniej wierzyłaś, pisząc, w swój zamiar "poświęcenia życia dla ojczyzny", oddania się tej służbie całkowicie, wierzyłaś w bohaterstwo własne i dumne szczęście, jakie ci ono zapewni. Niczego więcej pragnąć dla siebie nie będziesz, sama siebie poświęciłaś na "kapłankę świętej idei" i t. p.

Wielką dla mnie jest pociechą zupełne przekonanie, że pisałaś to z wiarą, czternastoletnią wiarą (bo piętnasty rok nieskończony); gorszy stokroć gatunek tego szychu, jeżeli wiemy, że niema w nim złota, a chcemy wmawiać innym jego wartość. W każdym razie jednakże niebezpieczną jest rzeczą zbyt wierzyć samej sobie, opierając się jedynie na chwilowem, gorącem uniesieniu, bez rozwagi i obliczenia się z siłami, bez znajomości życia i jego warunków.

Co najwyżej, powiedzieć dzisiaj możesz: chciałabym być taką. Jeżeli mówisz: będę, jesteś zarozumiała i — w tym wypadku — dziecinna. A twoje zapewnienie: pusty frazes. Bo na czem go opierasz? Czyś w czemkolwiek wypróbowała swoje siły? Czy wiesz, czego od ciebie wymagać może taka "kapłańska służba? Czy choć trochę znasz życie, jego wartości i czary?

Nie, nic z tego nie znasz, nic, ale wybierasz z zapałem, decydujesz z gestem wspaniałym. To frazes, moja droga! Jutro zobaczysz nowe strony życia, zapalisz się tak samo do nowych ideałów, i to, coś wygłaszała, straci dla ciebie znaczenie. Więc był frazes. Dzieciństwo.

Co innego jeszcze, gdybyś była powiedziała, że służenie ojczyźnie będzie zawsze twoim celem, bo tę służbę tysiące ludzi pełni uczciwie, z prostotą, na wszelkich stanowiskach, na wszelaki sposób, godząc ją doskonale z każdą pracą i tysiącem innych obowiązków. To jest rzecz, którą może i powinien powiedzieć sobie każdy, postanowić i spełnić. Bo choć niezawsze jest to łatwe, ale zawsze możliwe.

Ale "kapłańska służba", "wyłączne poświęcenie", "cel życia" to już frazesy bez treści, których poczęści nawet nie rozumiesz.. Takie śluby składać może człowiek dojrzały, nie dziecko.

Jeżeli zechcesz zastanowić się nad tem bezstronnie, przypuszczam, iż, nie czekając ani lat, ani miesięcy, przyznasz mi zupełną słuszność i postanowisz sobie strzec się frazesu, jak wszelkiego blichtru. Jesteś naturą prawą i blichtr musi cię razić i wstręt budzić.

Rozejrzyj się dokoła i waż słowa ludzkie. Ocenisz prędko, czem jest w życiu frazes. To modna suknia, którą się jutro odrzuca, przypięte loki, twarz naróżowana, obłudny uśmiech, cała ta nędza pozorów, która litość jedynie budzić może.

I czy możemy wierzyć człowiekowi, który stroi i maskuje myśli frazesami? — Słowo i czyn powinno być to samo, przynajmniej w najszczerszem postanowieniu naszem, — a czy może być czyn z frazesu? Najczęściej nawet zamiar taki nie istnieje. I cóż wart człowiek, jeśli do słów jego wiary nie przywiązujemy?

Ludzie nawet inteligentni postępują nieraz pod tym względem lekkomyślnie: nie zdają sobie sprawy, jaką wielką wagę daje słowom pewność, że są wyrazem czynu. Pomyśl tylko, jaki jest twój stosunek do człowieka, którego słowom wierzysz, że są prawdą, któremu ufasz, że co mówi, spełni, i nie masz pod tym względem żadnej wątpliwości? — Postaw obok drugiego, do słów którego żadnej nie przywiązujesz wartości, boś się przekonała, że on ich nie waży, nie ceni.

Jeśli w swem zetknięciu z ludźmi spotkałaś takie dwie jednostki, a teraz je zestawisz i zdasz sobie sprawę z ich wartości i stosunku twego do nich, to mam nadzieję, że staniesz się człowiekiem słownym, t. j. takim, który nie rzuca frazesu, nie czyni żadnych lekkomyślnych zobowiązań, nie zapewnia o tem, czego nie jest pewien gruntownie, słowem — człowiekiem, dla którego czyn i słowo to jest jedno.

Jest to cecha, zasługująca bezwzględnie na wysoki szacunek. Świadczy o sile i wyrobieniu charakteru.

A teraz jeszcze słówko o tym "celu życia", który tak wcześnie obrałaś.

Moje dziecko, cel życia to ogromne słowo dla jednostki, narodu i ludzkości, ty, zdaje mi się, splątałaś go trochę z pojęciem: obowiązek. A różnica jest taka, że obowiązki wkłada na nas życie, rodzimy się z niemi i niewolno się od nich uchylać, a cel życia niekiedy wybieramy sami, choćby tylko w przekonaniu własnem, dobrowolnie.

O obowiązkach dużo mówić ci nie będę, uczy tego religja, rodzina i szkoła, uczy życie i własne serce, własny rozum: słyszysz codzień, że mamy obowiązki względem Boga, bliźnich i siebie, przypuszczam, że rozumiesz znaczenie tego pojęcia, które nas wiąże z zadaniem jakiemś nierozdzielnie, i tych więzów zerwać niewolno pod grozą utraty prawa do szacunku. "Człowiek nieobowiązkowy" to jest taki, na którego się nie liczy i z którym się nie liczy, — człowiek poza nawiasem, choroba społeczna, kaleka. Rozumiemy to często już od dziecka, mamy wrodzony instynkt obowiązku, i dlatego to słowo taką ma nad nami władzę. W imię obowiązku żołnierz idzie umrzeć, ojciec zabija się pracą dla dzieci, człowiek wolny krępuje najcenniejszy skarb swój, swobodę, spełniając obowiązki społeczne, narodowe. Czuje, że je spełniać musi. To tylko spłata długu z jego strony: otrzymał wiele przez życie społeczne: gdyby nie dawał nic wzamian, byłby przywłaszczycielem nieuczciwym

Różnie pojmować można prawie każdy obowiązek, ale w zasadzie każdy uznajemy, i spełnianie ich decyduje z jednej strony o naszej wartości społecznej i szacunku ogółu, a z drugiej — zapewnia nam szacunek własny i t. zw. spokój sumienia. Obowiązek spełniony — czuję się swobodną; obowiązek mi cięży i nie mogę zapomnieć o nim, jeśli go nie spełniłam. A jeśli zapominam i nie spełniam, nie zasługuję na szacunek ludzki.

Między obowiązkami jest i służba ojczyźnie, więc i od tego także uchylać się niewolno. Mamy względem niej długi święte, jesteśmy obowiązani je spłacać uczuciem, myślą, pracą, nawet poświęceniem, jeżeli taka wybije godzina. Ale bez poświęcenia, które jest często czczem słowem, spłacajmy je z prostotą, codzień, na każdem stanowisku, każdą pracą. Zastanówmy się, a zrozumiemy, że takim obowiązkiem względem ojczyzny także jest praca nad doskonaleniem się własnem. "O ile polepszycie i rozszerzycie dusze własne" — nie napróżno powiedział Mickiewicz. Obowiązkiem względem ojczyzny jest wszystko, co czynimy dla młodego pokolenia, dla przyszłego narodu, dla przyszłości. Obowiązkiem względem ojczyzny jest kultura ziemi i mnożenie jej bogactw w rolnictwie, przemyśle, czy handlu, nauce, wszelkiej twórczości. Obowiązkiem względem ojczyzny jest ta najprostsza uczciwość, prawdomówność, porządek, pracowitość, przezorność, które zapewniają nam szacunek i uznanie.

A jeśli tak będziemy pojmowali służbę ojczyźnie, to przecież zrozumieć łatwo, że każdy służy jej i służyć może wedle sił, zdolności, rozwoju, uczucia. Są jednak ludzie, którym taka praca nie wystarcza: ich gorące uczucie pragnie wlać w nią więcej siły, ich rozum mówi im o wielkiej potrzebie czynu w tym kierunku. I stawiają hasło: ojczyzna na czele wszystkich innych obowiązków, to znaczy: ten z pośród wszystkich wybierają jako cel swojego życia.

Czy taki cel wybrany uwalnia człowieka od innych obowiązków ?

Zależy to od celu, obowiązków i człowieka. Od celu, bo nim przecież może być nie tylko jakaś wielka idea, wymagająca zupełnego poświęcenia, lecz sprawy osobiste, np. zrobienie majątku, spłacenie długów, ukończenie trudnej pracy, zdobycie rozgłosu, sławy i t. p. Rozważywszy to, łatwo zrozumieć, że cel dla wszystkich wielki, pożyteczny, wymagający od jednostki zupełnego poświęcenia, może uwolnić ją od bardzo wielu, jeśli nie wszystkich, obowiązków. Człowiek, narażający życie dla wielkiego wynalazku, odkrycia, idei, ma prawo nawet los rodziny swojej powierzyć społeczeństwu, które staje się jego dłużnikiem, a w razie śmierci dług ten spłaci dzieciom. — Ale człowiek, który za cel życia brał zrobienie majątku lub zdobycie sławy, od jakichże naturalnych obowiązków może być uwolniony z takiego powodu? Decyduje tutaj zasada, iż sprawy mniejszej wagi muszą i powinny ustępować ważniejszym; rzecz prosta, nigdy odwrotnie.

To rozwiązuje poczęści punkt drugi: decyduje nie samowola, ale dobro ogółu, ważność sprawy. Człowiek sumienny rozważa rzecz długo i nieraz walczy z sobą, nim drogę wybierze; lekkomyślny nieraz pobłądzi; opanowany swoją ideą fanatyk w zaślepieniu odrzuca wszystko, łamie i depcze przeszkody, idzie naprzód bez względu na nic, lecz nawet, poświęcając życie, wzbudzić może jedynie litość i współczucie, ponieważ działa stronnie, namiętnie i ślepo. Za wzór i przykład nikt go nie uznaje.

Powracając teraz znów do twego listu, chcę tu jeszcze zaznaczyć, że wolałabym później, znacznie później zastanawiać się z tobą nad t. zw. celem życia, czyli umiłowanym i wybranym obowiązkiem, ale ponieważ tak dziecinnie i powierzchownie, a zarazem decydująco poruszyłaś tę kwestję, uważałam za właściwe dodać jej trochę wagi i rozjaśnić. Może teraz, po pewnem uporządkowaniu pojęć w tym kierunku, zanim postanowisz coś o celu życia, uznasz za słuszne poznać różne obowiązki i ocenić dokładniej ich znaczenie. Zapewniam cię, moja droga, że o wielu bardzo ważnych dotąd jeszcze nie słyszałaś, więc w piętnastym roku nie śpiesz się z postanowieniem.

Nie przypuszczam zupełnie, abyś mię posądziła, że twój wybór nie trafił mi do przekonania, nie chcę tylko, abyś się sama zawiodła na sobie lub pyszniła frazesem, nie mającym jeszcze podstawy. Jeśli w słowach prostych i cichych powtórzysz mi za lat dziesięć to postanowienie, inaczej je przyjmę. Dzisiaj to egzaltacja młodej głowy, bujnego temperamentu i gorących uczuć, które szukają przedmiotu. Mogło być nawet tak: "ciotka nie godna moich uczuć, będę kochała ojczyznę".

Wiem, że cię dotkną te słowa, ale ich nie cofam; zastanów się, czy tak nie było i w pustych dźwiękach nie szafuj wielkiemi rzeczami. I mnie twój list zabolał, bo z mojej zapewne winy ty, natura głęboka i poważna, wybuchnęłaś takim pustym fajerwerkiem. Narazie powiesz sobie: "Nigdy więcej szczerze nie otworzę serca przed ciotką". Ale nie wierz temu. Jestem pewna, że nie upłynie wiele czasu, a podziękujesz mi za trochę ostre, ale stanowcze słowa, które ci raz na zawsze odbiorą możność łudzenia się własną próżnością, uczynią cię krytyczną względem siebie, żeby się nie narazić na krytykę innych. Będziesz mi za to wdzięczna. Środek radykalny, ale skuteczny i szybki, a jesteś dosyć silna i inteligentna, aby znieść to lekarstwo. Co najwyżej pogniewasz się trochę na ciotkę, po burzy jednak bywa piękniejsza pogoda, i natura na tem korzysta.

Więc z gniewem czy bez gniewu, ściskam cię serdecznie.

Kochająca cię bardzo

Ciotka.

VI.

Droga Halinko. Długo kazałaś mi czekać na to "opanowanie swoich uczuć" i "zapanowanie nad sobą", nie żałuję jednakże ani swego listu, ani twego "upokorzenia", choć mię zapewniasz, że mogłam cię leczyć bez "wypalania gorącem żelazem". Mnie się to określenie wydaje przesadą, ale może dla ciebie w tej chwili jest prawdą, więc nie będę kruszyła kopji. Frazes wypalony na zawsze — tem lepiej.

Ty nie zdajesz sobie sprawy, moje dziecko, czem jest frazes u nas i na całym świecie, lecz w szczególności u nas. Jaki to rak, toczący najlepsze uczucia, zmieniający je w zgniliznę. To leczyć trzeba gruntownie, od dziecka, choćby rozpalonem żelazem. Nie możesz tego ocenić, bo za mało znasz życie i ludzi, lecz mnie ogarnia często przerażenie wobec liczby deklamatorów bez ducha. — Ten jest wielkim ojcem ojczyzny, filarem narodu, chylą się przed nim głowy, on wygłasza donośnie pięknie brzmiące słowa, — życie oddał dla kraju i ciągle to powtarza, a w gruncie rzeczy jest tylko nadętym pęcherzem, który nie zrobił nic i nic nie robi, żałuje rubla na cele publiczne, i jestem pewna, że dla zbawienia ojczyzny nie poświęciłby smacznego obiadu. — Tamto mecenas sztuki, opiekun talentów, ma galerję cennych obrazów, tanio nabytą od głodnych artystów, i ślicznie mówi o swoich zasługach. Inni deklamują na temat religji, pracy społecznej, obywatelskich uczuć, poświęceń rodzicielskich, zasług literackich, ofiarności swej i cnót wszelkich, — a to wszystko jest tylko słowem, tylko czczem słowem, bez czynu.

I takie rzeczy widzimy codziennie: deklamatorów pełno, łudzi mało. Po większej części nawet uwierzyli w te swoje zasługi i wielkie uczucia, bo ciągle o tem mówiąc, mogli uwierzyć wkońcu. A zbawców ojczyzny pośród nich najwięcej. Deklamują i układają nawet piękne wiersze, obwieszają się portretami wielkich łudzi, lecz żadnego nie spotkasz przy twardej pracy bez rozgłosu, narażającej czasem na nieprzyjemności, a ich ofiary pieniężne są śmieszne w stosunku do ceny modnego kapelusza, wypalonych papierosów, zjedzonych w ciągu tygodnia cukierków, balowej sukienki, pierwszej lepszej fantazji dla zabawy. A obok tych wydatków — jakaś chociażby dziesięciorublówka na oświatę jest czemś tak potwornem, że myśleć o tem nie mogę.

A tak bywa. To, widzisz, królestwo frazesu, oburzające, wstrętne. Skoro cię w niem ujrzałam tak niespodziewanie, skupiłam wszystkie siły, by cię wyrwać, i zdaje się, że skutecznie. Frazes powinien odtąd zwiędnąć na twych ustach, zanim się stanie dźwiękiem. Niech ci przypomni zawsze to upokorzenie, które będzie ospą ochronną.

Zresztą twój frazes był wynikiem jeszcze naiwnej wiary dziecka, nic wspólnego nie miał z obłudą, nie zapuścił korzenia zatrutego w duszę, więc pozbyć się go łatwo, a ile na tem zyskasz, sama ocenisz kiedyś.

Już nawet zyskałaś wiele: zdobyłaś się na panowanie nad sobą. Nie odpisałaś zaraz, pod wpływem odruchu, uczułaś konieczność spokojnej rozwagi, i zbudziła się w tobie piękna duma.

Panowanie nad sobą nie studzi zapału, nie wierz temu, ono właśnie nie pozwala, rozpraszać się naszym uczuciom w czczych wybuchach zewnętrznych, ono jest skupieniem, mocą, daje nam władzę nad innymi. Bo przecież nad innymi nie może panować, kto nie jest zdolny panować nad sobą. Może mieć zewnętrzną przemoc, ale ja mówię o władzy moralnej, o władzy przewodnika, tego, kto idzie na czele, kto tworzy siłę, zastęp, bez rozkazu, groźby, kto ma w sobie "rząd dusz", jak ten wielki mistrz nieśmiertelny, który władzę nad ludźmi miał w sobie.

Uważam, iż ten pierwszy tryumf opanowania swojego wybuchu jest dla ciebie ogromną szkołą. Porównaj siebie w tem przejściu moralnem z tą osóbką, która przez tydzień szarpała sobie nerwy w walce z ciotką, zamiast starać się je opanować. Bo panowanie nad sobą to jest przedewszystkiem panowanie nad nerwami. Nie one igrają sobie z naszą uczuciowością, lecz my je poddajemy pod władzę uczucia i rozumu. A kto poradził sobie z tym nieprzyjacielem, temu każde zwycięstwo będzie o wiele łatwiejsze. Odczułaś wartość tego pierwszego tryumfu, wzmocniłaś się nim bardzo i już nie zejdziesz z tej drogi.

Czy wiesz, że prawie jużbym się nie bała mieć cię znowu u siebie, tak bardzo dojrzałaś przez te parę miesięcy.

Poznałaś także przy tej sposobności i oceniłaś sama wartość pracy. Dalsze życie powie ci jeszcze bardzo wiele pod tym względem, ale to jest początek. Zrozumiałaś, jak wielką siłę daje praca, jakiem jest dobrodziejstwem dla człowieka i leczącym balsamem. W próbach życia, które nie miną cię pewnie, będziesz miała znane już dobrze lekarstwo. Nie zawiedzie cię ono nigdy. Obecna przykrość była w gruncie rzeczy błahostką. Prawda, upokorzenie, jak to nazywasz, jest gorzkie, ale upokorzyła cię bardzo kochająca ciotka z miłości i w miłości, dla twojego dobra. Takie rany goją się prędko, a kto wie nawet, czy i samo upokorzenie nie jest dobrem ćwiczeniem ducha.

Mniejsza o to. Narazie odczułaś bardzo boleśnie moje słowa, byłaś niemi zgnębiona i przybita, znalazłaś siłę w pracy. To, co było najtrudniejsze, do czego nie miałaś ochoty, zdobyłaś wielkim wysiłkiem woli i umysłu, zagłuszając i odpychając tym sposobem przykre wrażenie, jakie list mój sprawił. Pokonanie trudności dało ci zadowolenie, czas zrobił swoje: stępił czułość wrażeń, i doszłaś do równowagi, do zapanowania nad sobą, przez pracę.

W życiu spotkać cię mogą stokroć boleśniejsze ciosy, takie, które istotnie zabijają: klęski ogólne, ciężkie straty osobiste. Człowiek gnie się, upada, łamie. Nieraz wyzwolenie jedyne widzi w śmierci. Nie ma siły żyć dalej. A życie jednak woła głosem obowiązku. Skądże wziąć siłę? Z pracy. Sięgnij po nią w takich godzinach, a wtedy dopiero poznasz, jaka w tej prostej rzeczy kryje się potęga. Sięgnij śmiało i chciwie, nie miej litości nad sobą, wyczerpuj się, przemęczaj, a będziesz krzepła i rosła.

Praca to wielka, święta tajemnica. Mamy ją codzień w ręku i nie wiemy o tem. Zdaje się chlebem powszednim i wodą. To też jak chleb i woda utrzymuje życie, odradza je, słabemu daje siły, smutnemu pociechę, wątpiącemu nadzieję, czującemu — wiarę. Nie zginie, kto pracuje. A gdy oddamy pracy wszystkie siły, gdy wyczerpie z nas wszystko, co w nas było dla niej, umieramy, błogosławiąc ten sakrament, który Bóg dobrotliwy dla całej dał ludzkości.

Praca jest szczęściem ubogich i smutnych: utrzymuje, słodzi i rozjaśnia życie. Każda praca, choćby twarda, nielubiana, znojna. A cóż powiedzieć o pracy kochanej! Takie błogosławieństwo jest najwyższem szczęściem człowieka.

Nieraz ludzie, zdumieni rezultatem pracy, zadawali sobie pytanie, na czem polega jej cudowna siła? Warto się nad tem trochę zastanowić i zdać sobie sprawę choć w części.

Praca zajmuje czas, pozwala mu płynąć, a to jest strumień o bardzo leczniczych własnościach.

Praca odrywa myśl od smutków i udręczeń, pozwala im się nie poddawać, zmusza nas do skupienia się w innym kierunku.

Praca wyczerpuje siły fizyczne na razie, przez to czyni nas mniej zdolnymi do odczuwania bólu, sprowadza sen kojący i pokrzepiający.

Tem jest praca, jako lekarstwo. A normalnie — dla biednych jest szczęściem, gdyż byt im zapewnia, daje poczucie sił własnych, zadowolenie z pożytku, jaki przynosimy sobie i ogółowi, poczucie spełnionego obowiązku, spokój.

Dla bogatych, na mocy przywileju złota wolnych od pracy zarobkowej, jest ona jednak świętym obowiązkiem i może być rozkoszą. Niewypełnienie tego obowiązku zatruwa życie nudą i chorobą, pozbawia je wartości, ich samych pozbawia wartości moralnej, szacunku ludzi i zadowolenia, jakie jedynie praca daje człowiekowi. Naturalnie, że praca bogatych jest inna: mają możność wyboru, mogą kierować się upodobaniem, oceniać lepiej własne siły. Rolnik np. ma warsztat pracy inny, niż przemysłowiec, kupiec i t. d. Łącząc pracę ze społecznemi obowiązkami obywatela kraju, człowiek bogaty może się stać wielkim twórcą: tworzyć nowe pola pracy i osiągać tym sposobem większą sumę wewnętrznego zadowolenia i szczęścia.

Bo szczęście daje praca lecznicza, zarobkowa i umiłowana dlatego, że jest twórczą. Każda praca jest twórczą, ale, rzecz naturalna, bardzo rozmaity jest w niej stopień twórczości. A ponieważ instynkt twórczy jest cechą człowieka, nieodzowną jego potrzebą, koniecznym warunkiem szczęścia, a praca jest tego instynktu objawem, w tem więc należy szukać tajemnicy jej znaczenia i wpływu na człowieka.

Muszę dziś skończyć na tem — wprost dla braku czasu. Nie może tu być mowy o wyczerpaniu przedmiotu, pragnęłam tylko pobudzić myśl twoją w tym kierunku. Skromne doświadczenie będzie wyborną podstawą dla sądu, na który z czasem zdobędziesz się sama. Nie dziś jeszcze, bo masz za mało materjału własnych spostrzeżeń, ale te spostrzeżenia chciałam zbogacić teorją. Może wysnujesz inną. Bardzo pięknie. To także praca i wyraźnie twórcza, a więc dająca wiele, musi cię jednak do niej przygotować życie.

Tymczasem moje listy skłaniają cię tylko do głębszego rozważania tego życia we wszelkich jego przejawach wewnątrz nas i na zewnątrz. To jest bardzo poważna nauka i praca.

Do widzenia, drogie dziecko, chociaż nie wiem jeszcze, kiedy się zobaczymy.

Kochająca cię

Ciotka.

VII.

Najdroższa moja Li, złota dziecino! polemizujesz z ciotką! Brawo! Bardzo porządnie. Ćwiczenie, jako rozprawka, zasługuje na piątkę w zupełności. Muszę ci jednak to i owo odpowiedzieć.

Zarzucasz ciotce "frazes". To jest zachwycające stylowo. Wartościowo — odpowiada moje życie, bo wszelka inna odpowiedź byłaby tylko frazesem.

Mówisz, że "w uniesieniu", "jak balonik" (?) rozegzaltowałam się na korzyść pracy, zapominając o stronach jej ujemnych. Bardzo słuszna uwaga co do tej jednostronności, ale ja nie pisałam rozprawy o pracy, w której byłabym obowiązana rozpatrzyć ją wszechstronnie, mnie wyłącznie w tym razie zależało na podniesieniu dodatnich jej wpływów, jej wartościowego znaczenia.

Złe strony są, być muszą. Łatwo je zobaczyć, słusznie nad niemi bolejesz. Zadaj sobie jednak pytanie, czy są one nieodłącznym warunkiem pracy, czy wynikają z ułomności ludzkiej i naszych własnych błędów?

Zygmunt Krasiński, poeta-filozof, w jednym ze swych utworów dzieje ludzkości w takich przedstawia obrazach:

Garstka wybranych otrzymuje z nieba wielką, świętą ideę. Sięga po dar z zapałem, uniesieniem. Wciela go w życie i ludzką naturą krzywi, paczy i psuje. Więc ginie pod ciężarem własnych błędów, a dar Boski ze czcią podejmują inni, godniejsi. Lecz następstwa te same i te same ciągle, bo człowiek jest człowiekiem tylko.

Tak i z pracą. Święta tajemnica szczęścia. Ludzie robią z niej torturę, ucisk, krzywdę, nadużycie, nawet przekleństwo, zgoda, i tak bywa. Lecz to istoty pracy nic nie zmienia, — to złe zastosowanie. Krzyżem można zabijać, jak maczugą, w wodzie topić, chlebem dławić. To nie zmienia istoty krzyża, chleba i wody.

Jest zły i niesprawiedliwy podział pracy, zupełnie słusznie to zauważyłaś. Nawiasem mówiąc, bardzobym pragnęła wiedzieć, skąd pochodzą twoje spostrzeżenia? Do własnej obserwacji mało miałaś sposobności, więc czytałaś lub słyszałaś coś takiego. Kiedy? Od kogo? W twoich argumentach są rzeczy w fałszywem świetle przedstawione, które musiały przyjść z zewnątrz. Może mi wskażesz źródło tych poglądów, domyślić się nie mogę.

Zło nie tkwi zatem w pracy, ale w jej zastosowaniu, rozkładzie. Nadmiar jest ciężarem i krzywdą, dlatego, że nadmiar. Wszelki nadmiar jest złym i wszystko psuje. Nienawidzisz pracy fabrycznej (gdzie ty ją widzieć mogłaś?), i ja nie lubię, lecz to odczucie moje osobiste, na szczęście nie powszechne. "Praca fabryczna krępuje swobodę", — wszelka praca krępuje, i to jest dobra strona. Małe zarobki? To nie należy do rzeczy. To kwestja zupełnie inna, nie mająca nic wspólnego z samą pracą.

Bywają prace ciężkie, nieprzyjemne — prawda. Póki nie znajdą innego sposobu, musi człowiek je wykonywać, ale i one nie są dla wykonawców nieszczęściem. Wogóle wkraczasz w sferę nowych rzeczy, które wymagałyby całego szeregu listów, a ponieważ nie chodzi mi w tej chwili o rozwiązanie zagadnień społecznych, wymagających gruntowniejszego poznania, więc na tem o pracy kończę, nie cofając ani słowa z tego, co napisałam. Może kiedyś wrócimy do tego przedmiotu.

Chcę ci tylko jeszcze zrobić jeden zarzut: wyrażasz się o swoich koleżankach: głupie, z taką jakąś pogardą i lekceważeniem, jakby pomiędzy niemi naprawdę nie było ani jednej myślącej główki. Jestem zupełnie pewna, że się mylisz, chociaż ich nie znam wcale. Zgaduję, skąd pochodzi ten sąd, tak surowy, i pragnę cię ostrzec przed błędem.

Wierzę, iż w twojej klasie niema ani jednej równej ci dziś pod względem umysłowego rozwoju. To wytworzyło w tobie poczucie wyższości i — zarozumiałość. A przecież twoje uczucie wyższości oparte jest na złudzeniu, a zarozumiałość świadczy o niedoświadczeniu.

One są mniej rozwinięte, bo ich rozwój jest naturalny, odpowiedni ich wiekowi, — twój przedwczesny. Jabym wolała, abyś była więcej dzieckiem, abym w ten sposób wymieniała myśli z siedemnastoletnią dziewczynką. Szkoda dzieciństwa, szkoda, nic go nie powróci, po co skracać te chwile błogie, szczęśliwe i zdrowe? — zamykać skarbiec takich jasnych wrażeń, które opromieniają potem całe życie.

Twoje skrócone dzieciństwo to krzywda. Już się stała, nie wróci, lecz wiedz o tem. Nie masz zupełnie z czego być zarozumiałą, bo to nie świadczy wcale o żadnej wyższości. Kiedy dla nich nadejdzie chwila rozbudzenia, może niejedna będzie inteligentniejszą albo moralnie wyższą. Ich dzieciństwo to nie głupota. Dam ci na to twierdzenie parę przykładów z życia.

Miałam starszą od siebie kuzynkę. Wychowywała się na wsi, miała liche nauczycielki, zaniedbywano ją, utrzymywano, że nie ma zdolności ani chęci do nauki. Rzeczywiście, choć bardzo mię lubiła, nie pisywała do mnie, pomimo próśb moich, a kiedy raz znalazłam jej kajet z wierszami, przeraziła mię po prostu ortografja, styl, przecinki.

Potem straciłam ją z oczu na długo: wyszła za mąż, mieszkała na wsi, gospodarowała, wychowywała dzieci, w sąsiedztwie miała opinję rozumnej, lubiono ją i szanowano. Nakoniec owdowiała, dzieci dorosły, z powodu choroby osiadła w Warszawie. Spotkałyśmy się po trzydziestu latach i jest dla mnie dzisiaj najbliższym człowiekiem, którego sąd i zdanie cenię niezmiernie wysoko. Jedna z najrozumniejszych kobiet, jakie znałam. Inteligencja głębsza, rozsądek, myśl jasna, zawsze trafna, zdumiewająca nieraz przenikliwością. Jeśli się waham i nie widzę drogi, jeżeli nie rozumiem, nie śmiem sądzić, nie ufam sobie, do niej idę po radę. I nie zawiodła mię nigdy.

Drugi wypadek taki. Miałam w młodości uczennicę. Była wątła, mało zdolna, trzeba było skracać dla niej przedmioty specjalnie, aby choć najważniejsze, zasadnicze rzeczy, prawie w elementarnym zakresie mogła zrozumieć i przyswoić sobie. Robiłam to jakoś dobrze, polubiła mię, pracowała, po paru latach wyjechała na wieś, a wkrótce wyszła za mąż.

Kiedyś zjawia się w Warszawie i oddaje mi do nauki dwunastoletnią córkę. Jesteśmy sobie obce, ale to prędko mija, bo przekonywam się w każdej rozmowie, że moja bardzo słaba uczennica jest kobietą niezwykle inteligentną i subtelną. Upłynęło znowu lat dziesięć, dwanaście — i jesteśmy w wielkiej przyjaźni. Podziwiam ją nieraz, a cenię wysoko. Jest zawsze wątła i marnego zdrowia, ale duszę ma zdrową, subtelną i mądrą. Niepospolita matka, dzielna żona, zacna obywatelka. Jej rozwój umysłowy nie ustępuje mi w niczem.

To są fakty rzeczywiste. Napewno nie jedyne w świecie. Zastanów się więc, czy możesz wydawać tak bezwzględny sąd o koleżankach? Ten sąd ujmę przynosi twojej inteligencji, bo dowodzi, że sądzisz ludzi powierzchownie, nie umiesz wnikać w ich dusze, nie zajmuje cię ta najbogatsza może dziedzina obserwacji, nie zwróciłaś uwagi w tym kierunku. Może się w tobie jeszcze ten zmysł psychologiczny nie obudził, czy nie rozwinął. Nic w tem niema dziwnego w twoim wieku. Tylko sądząc ludzi, bądź ostrożniejsza w wyrokach i staraj się patrzeć głębiej.

A zarozumiałości strzeż się pod każdym względem: to katarakta, która wzrok zasłania. Bolesna operacja zdejmowanie jej z naszych oczu.

Serdecznie cię pozdrawiam, drogie dziecko; listu wyglądam zawsze z upragnieniem.

Kochająca cię

Ciotka.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej