Zuzanna Morawska

JERZY JASZCZUR BAŻEŃSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ZAMIAST PRZEDMOWY.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

JERZY JASZCZUR BAŻEŃSKI

powieść z XV wieku

Morawska Zuzanna

ZAMIAST PRZEDMOWY.

Mała na pozór rzecz wpływa częstokroć na zamiary, pracę, a bodaj i na całą przyszłość marnego człowieka, czemużby więc takaż rzecz drobna, choćby rzucone bez myśli słówko, lub szpargał znaleziony w szczelinie starego domu, nie miały być przyczyną napisania powieści.

Nie wiem dokładnie, czy opowiadanie starego rezydenta w domu babki mojej, ś. p. pana Jerzego Jaszczura de Bajsen Tulickiego wpłynęło stanowczo na powieść niniejszą, lecz to pewna, że jego opowiadania o rodzie Jaszczurów Bażeńskich i o nadzwyczajnych przygodach tejże rodziny, zajmowały mnie niesłychanie od najrańszego mego dzieciństwa.

Ilekroć bowiem ktoś wśród mroźnej i śnieżnej zimy wracał, już nie z dalekiej podróży, ale po prostu od gospodarstwa lub z polowania, osypany śniegiem i z oszadziałemi wąsami, śp. Jerzy Jaszczur de Bajsen Tulicki wołał zaraz z werwą zamaszystą:

— Et, furda, mospanie, mospaneńku, — co wy tam mówicie o śniegu, mrozie i zadymce. Teraz nawet mróz i śnieg znają, że tak powiem, mores przed tą nowożytną cywilizacyą. Jak pomiędzy ludźmi tak i w aurze coś się najwidoczniej popsuło, bo wydelikaciało, skarlało — dodawał, wydymując pogardliwie usta.

Na to jego dictum słuchacze odpowiadali zwykle z uśmiechem:

— Wiemy, wiemy, dawniejsi ludzie ze śniegiem, mrozem, czy z wilkiem borykać się, umieli...

— I wychodzili zawsze zwycięzko, i służyli wiernie Rzeczypospolitej i dokonywali osobliwych nawet na owe czasy czynów, — przerywał staruszek.

— Ba, aleć to byli Jaszczury, prawdziwe Jaszczury! — mówił, wzdychając. — Oho, ja sam pamiętam, jak za mojej młodości, kiedym był na polowaniu, spotkała mnie aktualnie taka przygoda, jak mojego praszczura bodaj w prostej linii po matce Jerzego Jaszczura; dla uczczenia też onego noszę toż samo imię, jako się i tymże samym herbem pieczętuję.

Tej gadaniny staruszka nikt prawie nie słuchał, lub też przerywano ją pytaniami i śmiechem; mnie jednak opowieści pana Jerzego, co się Jaszczurem pieczętował, niesłychanie zajmowały, a chociaż czasami przy tych opowieściach sen sklejił mi powieki, nie przeszkadzało to wcale, że na drugi dzień zapytywałem:

— Dziadusiu, a jak to było z owym Jaszczurem?

A "dziaduś" szczęśliwy, że ma słuchaczkę, zaczynał swą opowieść ab ovo.

Od tych chwil ubiegło wiele zim śnieżnych i mroźnych, — wichry zawiały drogi i drożyny śniegiem, złociło je słonko i rozlewało szerokiemi wód obszarami po rozległych polach. Prochy potomka Jaszczurów po kądzieli zmięszały się z prochem matki ziemi, a w mojim umyśle zatarły się też opowieści, których ongi tak chciwie słuchałam.

Aż losy zapędziły mnie do Bielska, osady o dwie mile od miasta Płocka położonej, i też same losy, nie należące zgoła do niniejszej opowieści, kazały mi zanocować w domu pewnego poczciwego mieszczanina, który mi zaraz na wstępie oznajmił:

— A cóż to, pani dobrodziejko, chociaż dziś nas tu łykami zowią, aleć my szlachta z dziada pradziada. Mam na to dokumenta, że Bielsk nie był oto taką marną osadą, ale miał zamek, ba, ponoć dawniej starostwem go nazywano!

Mało mnie to w owej chwili obchodziło, zrobiłam jednak minę nader uprzejmą, ot, tak sobie przez grzeczność, z której mój przygodny gospodarz snać wywnioskował, że jestem osobą godną jego zaufania, jak mi to oznajmił: zniżając zaś głos, dodał:

— Bo to, proszę pani, u nas co chcesz w psa, to w Bielskiego, — wszyscy się Bielskimi zowią, — ale z rodu prawdziwych Bielskich, tych starostów, to ja jestem, sumniennie ja. Jeno zwyczajnie człowiek podupadł, to tam ni obejścia takiego, ni adukacyi jak przystało, nie posiada. Alem Bielski: i uderzył się w piersi, aż odgłos rozszedł się po izbie. — Bielski, a w przydomku to było pono Jaszczur nasze zawołanie, dodał z pewną dumą.

— "Jaszczur!" zabrzmiało mi w uszach jakiemś odległem echem. — I w mgle wspomnień zamajaczyło opowiadanie, słyszane w latach dziecięcych, a usta mimowoli powtórzyły:

— Jaszczur!'?....

— Tak, tak, Jaszczur, — pani dobrodziejko — Bielski z Bielskich, którzy mieli także zawołanie Jaszczur, odpowiedział mój gospodarz.

Chęć odnowienia dziecięcych wspomnień tak mną owładnęła, iż mimo spóźnionej pory wdałam się w gawędę z owym Bielskim, nic więcej jednak z niego nie zdołałam wyciągnąć, i rozmarzona wywołanemi jednym tym wyrazem wspomnieniami, ułożyłam się do snu, powtarzając:

Jaszczur, Jaszczur.

I oto snać duch owego Jaszczura, wywołany z głębin przeszłości, dopomógł mi do rozjaśnienia opowiadań starego rezydenta i powiązania ich w pewną całość. — Gdym na drugi dzień przy świetle dziennem rozejrzała się po izdebce, która mi służyła za doraźne schronienie, spostrzegłam, że ściana około okna, która zazdroszczą, snać światła, jakie wpadało przez maleńkie szybki, chciała sobie wyżłobić naturalne szczeliny, pozaklejane były starym, grubym pożółkłym lecz gęsto zapisanym papierem.

Ponieważ do chwili wyjazdu miałam całą godzinę czasu, zaczęłam się przypatrywać owej zapisanej ścianie i oto, jakież było moje zdziwienie, a zarazem radość niewysłowiona, gdym najwyraźniej wyczytała:

"Spomnienia zasłyszane od moi prababki JMCJ pani Krzeszowy starościny Bielski o, dotyczące niebywałych a osobliwych wypadków wielce szlachetny a zasłużony rodziny Jaszczurów de Bajsen Bażeńskich."

O mało co nie spadłam ze stołka, na którym stanęłam była pociągnięta archaicznym wyglądem papieru udającego tapetę w poszczerbionej ścianie. — Kto pisał te pamiętniki, kiedy, tego doczytać się nie mogłam; sądząc z ortografii i kaligrafii musiały one być zabytkiem XVIIgo wieku — treścią jednak swoją sięgały o dwa wieki wcześniej, a opiewały o tej samej historyi, którą słyszałam z ust starego rezydenta. — Zestawiwszy to wszystko w mojim umyśle, zaraz po opuszczeniu gościnnych progów pana Bielskiego z przydomkiem Jaszczur, wzięłam się do wertowania odnośnych dzieł historycznych, z których dowiedziałam się, że rodzina Jaszczurów de Bajsen Bażeńskich rzeczywiście niepospolitą w historyi odegrała rolę.

Do połączenia zaś opowieści o Jaszczurze, zasłyszanych w latach dziecięcych i nagłówka pamiętnika, wyczytanego na ścianie gościnnego dworku Imci p. Bielskiego, dopomogły mi następujące monografie historyczne:

"O ludności polskiej w Prusiech Krzyżackich." Monografia Chojnic, Malborga i Królewca, oraz Droysena "Geschichte der Preussischen Politik 1ter Theil.

Niechaj więc ożyje historya Jaszczurów i rozbudzi w nas miłość ojczyzny i poświęcenie dla tej ziemi, która zostawiona nam w spuściźnie przez naddziadów, tem droższą być powinna, im więcej wysuwa się z pod nóg naszych i im więcej narodowość nasza na zagładę jest narażoną.

Autorka.

Warszawa, 20ty września 1895.

I.

LUBOCHNA

Zima srożyła się nie żartem; najstarsi ludzie takiej nie pamiętali. Na polach leżały śniegi na kilka stóp wysoko, a z ołowianych chmur sypały się bezprzestannie białe, gęste płatki, tak, iż świata bożego widać nie było. Człek człeka na dwa kroki przed sobą by nie spostrzegł. Mróz też wcale nie folgował — owszem, dopiekał, co mu sił starczyło, aż ludziom świeczki w oczach stawały. Mieszkania ludzkie poznać można było tylko po dymie przedzierającym się wśród zasp śniegu, chaty bowiem były tak zasypane, iż ledwo ich kominy widać było i dla wpuszczania światła, dla wyjścia z chaty musieli mieszkańcy odwalać codziennie śnieg z przededrzwi i około małych, zaporą zatykanych okienek. Drogi też były zawiane, a każdy siedział doma, nie wychylając się, chyba do gospodarstwa; załatwienie wszelakich spraw wmieście, odwiedziny, odkładał na później.

Na drogach były pustki, a w chatach, dworach, ba, i na zamkach, siedziano gnuśnie u wielkiego ogniska. Niewiasty to tam jak zwykle, miały co robić — przędły, tkały w krosnach i odzież szyły, pieśni śpiewały, opowiadały baśni lub układały swaty, ale dla mężczyzn takie przymusowe siedzenie przy kominie było nie lada pokutą. Dzień jeden i drugi dobrze odpocząć i pieśni niewieścich posłuchać, aleć to ubiegały całe tygodnie, a śnieg sypał i sypał.

Nic więc dziwnego, że i Dobiesławowi, staroście na Bielsku, kuczno już było siedzieć doma. Nie lubił daleko wyjeżdżać, ale był zapalonym myśliwym i gdy nadeszła zima, więcej w knieji niż pod dachem przebywał. A teraz szło już po Najświętszej Pannie Częstochowskiej, a tu ani nosa wychylić! — Chodzi więc a wzdycha, jakby go jakie nieszczęście spotkało; zapomniał wszelkich krotochwilnych żarcików, któremi wszystkich rozweselał, ba, czasami nawet zaklnie tak siarczyście, że aż bogobojna jego małżonka, Imci Urszula przeżegna się ukradkiem i westchnie o zmiłowanie Boże a umitygowanie złego humoru pana starosty.

Ale jakoś jednego ranka od świtu przejaśniło się trochę, a śnieg sypać przestał. Zaraz też pan starosta Bielski przyzwać kazał dwu strzelców, dwa psy ulubione i dwu pisarczyków i w tem niewielkiem otoczeniu wybierał się na łowy. — Jak tylko na zamku ruch się zrobił i róg zagrał myśliwski, we wszystkich serce wstąpiło. Nawet dziewczęta, wychowywane pod okiem pani starościny, żywszym zapłonęły rumieńcem. Niejedna byłaby nawet chciała wybiedz z komnaty i zobaczyć, co się tam w podwórcu dzieje, ale niechnoby którą jejmość pani starościna zdybała, miałażby za swoje! Siedziały więc jak trasie, tylko się łokciami trącały przy krosnach, lub żywiej furknęły wrzecionem. Lecz Lubochna, ośmioletnia starościanka, nie mogła usiedzieć na miejscu, a ilekroć doleciał ją jakiś żwawszy odgłos, zrywała się i podbiegała do drzwi, to wskakiwała na ławę, aby spojrzeć przez wązkie, wysoko umieszczone a pęcherzem przysłonięte okno.

— Ach, gdyby to jejmość pani matka przyszła, toby mi pozwoliła wybiedz choćby na podsienie, myślała sobie.

Pani starościna jednak, zmówiwszy przed brzaskiem dnia poranne pacierze z całym swoim dworem i spojrzawszy, czy wszystkie dziewczęta należycie robotą zajęte, zostawiła je pod opieką ochmistrzyni Marty, trzymającej zwykle rząd nad całą młodzieńczą rzeszą. — Sama zaś z niechęcią przypatrywała się wyprawie myśliwskiej małżonka; wiedziała jednak, że wszelkie jej słowa, gdy sobie raz co postanowi, nigdy go nie powstrzymają. Gdy jednak syn jej Krzesław, piętnastoletnie pacholę, wbiegł w kożuszku i z oszczepem w dłoni, aby się przed nią pochwalić, że ojciec pozwolił mu iść ze sobą, serce matczyne zadrgało i na spokojnej zwykle twarzy ukazało się stanowcze niezadowolnienie.

— Bój się Boga, jegomość, na taki czas brać dziecko ze sobą! rzekła półgłosem, podniósłszy wzrok na męża.

— A jużci, że się Boga boję, — no i mojej panny. — rzekł żartobliwie starosta, całując żonę w czoło.

— To niech jegomość zostawi Krzesia....

— Co też jejmości przychodzi do głowy! toćże by mu wstyd było zostać z babami! Ja mu nie każę, on mnie sam uprosił, dodał starosta łagodniej, mięknąc pod wejrzeniem żony.

— Taki dzieciak na taką śnieżycę!...

— Ba, dzieciak, co ma wąsy pod nosem! mruknął starosta. A nie czekając dalszych lamentów, wyszedł na podsienie i mimo okazałej postawy, skoczył na konia z taką żywością, jakby był równym wiekiem synowi, który zaraz dosiadł tęgiego mierzyna. Nasunęli lisie czapki z uszami na czoło i cała kawalkata ruszyła, mimo że śnieg, który na chwilę się był uspokojił, zaczynał znów sypać małymi, gęstymi płatkami.

— Matko Najświętsza, miej ich w Swojej opiece! — westchnęła pani starościna. I krzyż święty zakreśliła za odjeżdżającymi.

Nie zdążyła się zaś nawet jeszcze obrócić, gdy uczuła, że ją ktoś obejmuje za nogi. Odwróciła się szybko i ujrzała Lubochnę.

— Mateńko kochana, wołało dziewczę, pozwólcie mi z ojcem i bratem wylecieć w pole.

— Jezus, Marya, Józefie święty — co tobie, dziewczyno, w głowie! zawołała z przestrachem pani starościna.

— Nic, mateńko, ino mi się kuczy siedzieć zamkniętej w komnacie i słuchać furkania wrzeciona, wolałabym tam wybiedz, het! tam daleko!...

— Do bokówki (1) mi zaraz! zawołała surowo matka, — toćże to obraza Bożka, żeby dziewczynie takie rzeczy przychodziły do głowy.

I podniósłszy klęczącą u nóg jej córkę, wzięła ją za rękę i z pewnem oburzeniem wiodła ze sobą patrzącą nań śmiało wielkiemi błękitnemi oczyma i wcale nie przerażoną tą surowością Lubochnę. Nie poszła z nią jednak do komnaty, gdzie Marta przewodziła nad całą zebraną niewieścią rzeszą, lecz poprowadziła do swojej sypialni; tam padła na kolana przed wielkim, białym kościanym krzyżem, który błyszczał na ciemnem tle ściany i córce obok siebie uklęknąć kazała.

Lubochna, jakkolwiek miała wielką ochotę przypomnieć matce, że już dziś pacierz mówiła, zdziwiona jednak niezwykłą, surowością matki, spojrzała tylko na nię wielkiemi swemi oczyma i czekała, co dalej będzie. — Pani starościna ukryła twarz w dłoniach i chwilkę tak klęczała, jakby dla zebrania myśli; Lubochna zaś skorzystawszy z zadumy matki, cicho jak kot wskoczyła na stół, stojący pod oknem, i chciwie wyjrzała przez szybkę szklaną, w ołów oprawną. Nie trwało to i trzech pacierzy, zeskoczyła tak samo po cichu, kiwnęła główką i szepnąwszy: "Wiem już, w ktorą stronę pojechali", usiadła przy nogach klęczącej matki. Starościna zaś, ocknąwszy się ze swej zadumy, rzekła:

— Powtarzaj, moje dziecko, za mną!

Dziewczę spojrzało na matkę i rozchyliło usteczka, gotowe spełnić rozkaz matki.

— Panie Boże, w Trójcy świętej Jedyny, błagam Cię i modlę się szczerze, nie gniewaj się na mnie i nie karz za to, że chciałam, uwłaczając płci mojej niewieściej, z ojcem i bratem jechać na polowanie. Przyrzekam poprawę i pragnę, aby myśl taka nigdy już w mojej głowie nie postała...

Dalej jednak trudno było prowadzić modlitwy, bo Lubochna miasto powtarzać za matką, głośno płakać zaczęła i jak długa padła do nóg klęczącej.

— Dobrze, dobrze, moje dziecię, rzekła łagodniej pani starościna, Bóg miłosierny zapewne ci przebaczy, kiedy tak gorąco żałujesz swojej winy.

— Ach, matuchno kochana, czyż to tak bardzo źle, że ja chciałam jechać tam, het, daleko.

— Dziecko moje, toćże to grzech dziewczynie myśleć o zabawie mężom tylko a chłopcom przynależnej; niechajże ci tego grzechu Bóg dobrotliwy nie pamięta!

Lubochna jeszcze więcej od płaczu zanosić się poczęła.

— Cyt już, cyt, córeczko kochana. — Uklęknij, a prosić będziemy raz jeszcze Stwórcy Przedwiecznego, żeby cię za grzech ten nie karał, a jako jest Pan wielki, tako i miłosierny; toć gdy spojrzy na żal twój ciężki, to ci i przebaczy, jeno obiecaj, że takiemi myślami więcej już zabawiać się nie będziesz.

— Ale kiedy, matuchno kochana, ja nie mogę Panu Bogu obiecać, bo taką mam straszną ochotę jeno do łuku a miecza, a jak usłyszę świst strzały, to mi tak w piersiach skacze, jakby ptaszek jakiś wewnątrz się trzepotał.

Pani starościna ręce załamała na tę mowę córki, patrzyła na nię ze drżeniem, aż niebawem po jej pogodnej twarzy spłynęły dwie łzy.

— Matko Najświętsza, ratujże nas w tem ciężkiem strapieniu! — Ratujże to dziecię od złego nasłania! Toćże chyba czary jakieś, czy urok ktoś rzucił na tę dziewczynę! zawołała błagalnym głosem. I tak jak klęczała, jeszcze korniej pochyliła się ku ziemi.

Lubochna przestała płakać, klęczała obok matki i spokojnemi oczyma wpatrywała się w krzyż, bielejący na ciemnej ścianie. Od czasu do czasu rozchylała usta, jak gdyby chciała coś wyrzec, to potrząsała jasną główką, to patrzyła na pochyloną w kornej modlitwie matkę.

Długie ubiegały chwile, a pani starościna z klęczek nie powstawała — czasami tylko ciężkie westchnienie uleciało z jej piersi, podnosiła wzrok do krzyża i znowu oczy spuszczała ku ziemi. Zdawało się, iż zapomniała nawet o swej jedynaczce i o wszystkich sprawach ziemskich, a duch jej na skrzydłach modlitwy uleciał do nieba.

Lubochna, nie śmiejąc wstać z kolan bez pozwolenia matki, znużona długiem klęczeniem, modlitwą i łzami, zsunęła się na skraj szaty matczynej, a objąwszy rodzicielkę jak mogła najszerzej drobnemi zączęty, pochyliła główkę i zasnęła.

(1) Bokówka tyle co alkowa.

II.

DWA ZAJĄCE.

Dzień upłynął jak wiele innych i nikt się w zamku nie domyślał, jakie ciężkie chwile przebyła pani starościna. Na twarzy jej panował przez cały dzień zwykły spokój, tylko czasami westchnienie uleciało z jej piersi. Lecz na Lubochnę zwracała teraz jeszcze pilniejszą niż dawniej uwagę i miała ją wciąż przy sobie; gdy zaś przyszło jej oddalić się z niewieściej komnaty, przykazywała Marcie, aby miała pilne oko na dziewczątko a baczyła, żeby wydzieloną kądziel z przęślicy wyprzędła,

Lubochna też wróciła do swojich zajęć, a nikt się temu nie dziwił, że dziecko od czasu do czasu opuszczało wrzeciono i spoglądało w ogień, buchający na kominie, lub zwracało wzrok w stronę wązkiego okna.

A tam po za ścianami zamku śnieżyca znowu się zerwała, niebo zasute chmurami ogarnął mrok ciężki, a choć było to już w końcu Lutego, noc wcześnie zapadła. Przez niewielkie okno światło prawie wcale już nie przechodziło, a wśród tego wczesnego zmroku cisza osiadła na szczebiotliwych zwykle ustach dziewczęcych. Nawet gdy pani starościna wyszła z komnaty, nie słychać było pytań, któremi zwykle Martę obrzucały.

Pana starosty zaś jak nie było, tak nie było; czasem wiatr silniej zawył i zakołatał drewnianą w oknie zaporą, wtedy pani starościna nadstawiała pilnie ucha — wszystko jednak cichło po chwili, a tych, których oczekiwała, widać nie było.

— Wrócą się, niechybnie wrócą, mówiła sobie od czasu do czasu — i znów przechadzała się po komnacie, ucząc dziewczęta, jak mają najcieniej szary len w przędzę wyciągać lub siadłszy, zawodziła pieśń pobożną, do której jej Marta swojim nosowym, a dziewczęta dźwięcznym wtórowały głosem.

Wreszcie nadeszła godzina spoczynku; starościna po dodaniu do zwykłych wieczornych modlitw, modlitwy za zabłąkanych, kazała dziewczętom iść do izby, dla nich przeznaczonej i wraz z Lubochną udała się do swej komnaty. Tam już czekała Balba, niewiasta służebna, ulubienica starościny, ażeby jejmości i Lubochnie posłużyć.

— Przejaśnia się jakoś od wschodu, rzekła odchrząkując Balba. Nocka będzie od dnia spokojniejsza, bo i wichura ustaje, dodała, zabierając się do odpinania Lubochnie zwierzchniego kożuszka.

Pani starościna nic nie odrzekła, tylko spojrzała na komin, gdzie jakby dla zaprzeczenia słów niewiasty, wicher z szerokiego otworu płomień na izbę wypędził.

— Pięknie się uspokaja, rzekła starościna, wskazując na płomień.

Balba podjęła oparty o ścianę długi ożóg, poprawiła wyrzucone wichurą na brzeg komina polano i zaraz znalazła odpowiedź:

— To proszę jejmości resztki już ino wysypują się z wysoka, a potem zaraz ucichnie.

Starościna jakby nie uważała na gadanie sługi i patrzyła na rozbierającą się Lubochnę z takim wyrazem, iż chociaż usta jej nic nie poruszały się, znać jednak było, że za tę swoję jedynaczkę w myśli gorącą zanosiła modlitwę.

— Starzy ludzie gadają, mówiła, krzątając się po komnacie Balba, że to złe po świecie lata, a kędy się ino w chmurze zawiesi, to zaraz wichura zawyje. Bóg zaś miłosierny, nie chcąc, żeby ludzie te zbereżeństwa złego widzieli, każe aniołom swojim wytrząsać z chmur resztę śniegu i chronić ich od widoku zabawy tych piekielników.

— W Imię Ojca i Syna! przerwała starościna gadatliwej niewieście, robiąc znak krzyża świętego na wszystkie cztery strony komnaty.

— Jak też możesz, Balbo, złe wspominać przed nocą! zgromiła surowo. — I przy dziecku, dodała, wzruszając ramionami.

Lubochną tymczasem oswobodzona ze zwierzchniego odzienia, patrzyła chciwie na opowiadającą. Przeżegnała się również, gdy matka, znak krzyża świętego czyniła, przytuliła się nawet do niej, ale znać było, że ciekawość brała górę nad strachem.

— To chyba dobrze, że ten śnieg tak sypie? zapytała, spoglądając na Balbę.

— Juści, że dobrze, odrzekła służebna, nawet starzy mówią, że to są drobne piórka ze skrzydeł aniołów; zsypują je oni dla tego, żeby ziemia a wszelakie małe stworzenie, jako robaczki, ziela — ba, i zwierzę drobniejsze nie zmarzło. Ano, kiedy Bóg najwyższy spuści swoję światło, a słonkiem ogrzeje, to się ten biały puch w wodę zamienia, żeby matka ziemia zbytniego pragnienia nie cierpiała, a też wszelakie ziele, jako zwierzę i najpodlejszy robaczek miał ochłodę przed tą gorącością, co bije z majestatu Bożego.

— A to, co tak w wichrze się kołacze, szkodzi człekowi, zapytała Lubochna?

Przeżegnaj się oto i pomódl raz jeszcze, zgromiła matka.

— Tak, tak, dziecko kochane, jejmość dobrze mówią; zamknij swoje jasne oczęta i niechaj anieli Pańscy będą nad snem twojim, — rzekła sługa, zaścielając drewniane na nizkich nogach łóżeczko i prowadząc doń dziewczątko.

Lubochna jednak zwróciła się jeszcze do matki i klęknąwszy, całowała jej dłonie.

— Pocałuj mnie, mateńko droga, a nie gniewaj się.

— Oj, jakże się nie mam gniewać, kiedy ty mnie dziecko swemi myślami zasmucasz! odrzekła matka.

— Co ja winna, mateńko, że mi takie myśli przychodzą? A chybać je Pan Bóg zsyła, boć nic złego nie czynię, a kocham go szczerze.

I błękitne oczęta podniosła do góry, patrząc niemi pogodnie w twarz matki.

— Dziecino, staraj się te myśli odwracać od siebie, a niechajże Matka Najświętsza ma cię w opiece — rzekła starościna, składając pocałunek na czole córki.

Dziewczę uspokojone pobiegło już teraz do Bałby i dało się do snu ułożyć.

Służebna chciała starościnie również do rozbierania się pomagać, lecz ta pozwoliła jej tylko zdjąć sobie z głowy wielki lniany czepiec z kwefikiem, okrywającym całą jej szyję i ułożyć włosy pod nocną chustę, potem odesłała Balbę, mówiąc:

— Idź już na spoczynek, ale gdyby jakie nieszczęście, a dał ktoś znać do zamku, zaraz przychodź do mnie.

— Niechaj je tara Pan Bóg odwraca! Co tam jejmość dobrodziejka o nieszczęściu myśli, toć przecie, nie raz pierwszy pan starosta na łowy wyjechał, ba i na daleką wojnę, a przy pomocy Bozkiej zdrowo nam powrócił. Toćże będzie teraz jak obszył lat dziesięć, Krzesz ledwo miał cztery latka, a Lubochny na świecie nie było, kiedy całe pół roku pana naszego w domu nie było, a jejmość pani starościna jako mąż rządziła, a wcale się tak jako dzisiaj nie frasowała, mówiła rozgadawszy się Balba. — Sądziła bowiem, iż mimo rozkazu będzie mogła dłużej pozostać i jak zwykle zabawiać panią swą gawędą.

Starościna nie powtórzyła wprawdzie rozkazu, ale też stojąc na środku komnaty, nie zdawała się słuchać służebny. Nie zrażona tem Balba, chciała koniecznie myśl swej pani w inną stronę odwrócić, — poczęła wiec z innej beczki.

— Dzisiaj do dnia, jak Jędrek z innymi przegarniał śnieg do drogi od zamku, to im się zdało, że ktoś płacze, tak jakoby maluśkie dziecko; odwrócił się jeden i drugi, obejrzeli do koła — nie ma nic; przeżegnali się więc, plunęli w garście i dalej do roboty. Patrząże zaś potem, a tu dwa zające tuż oto, tak blizko około zamku skryły się w śniegu. — Tak Jędrek jednego, a Wit drugiego uchwycił, przynieśli do piekarni, ogrzeli, dali mleka, ale jeden zdechł, a drugi zamiast uciekać od człeka, to tak po piekarni ucieszne skoki wyprawia, jakby się do tego rodził. Tak ja sobie myślę, możeby to się oswojiło i około doma chowało. Toć to gadają, że dawniej żadnego bydlęcia koło domu nie było, a człek je oswojił i ma z każdego teraz wygodę, możeby się i z zającem tak dało.

— Ot bieda na polu, kiedy i dzikie zwierzęta już się pod mieszkania ludzkie tulą, westchnęła starościna. Ba — i zła wróżba, jeżeli zająca na drodze znajdziesz! A nie mogłaś to tego zaraz powiedzieć, dodała, możeby te znalezione zające pana starostę odwiodły od wyjazdu.

Balba w pierwszej chwili jakoś się stropiła, nie zapomniała jednak języka w gębie i zaraz gotową znalazła odpowiedź:

— Jakżebym ja śmiała przychodzić do jejmości z taką gadaniną babską, kiedy jegomość pan starosta i jeszcze z paniczem wybierali się na łowy.

Starościna smutnie zwiesiła głowę. Balba skorzystała z tego milczenia i zaraz podjęła:

— Ale, co do tych zajęcy, to niech się jejmość dobrodziejka nie frasuje. Owszem, toć nawet dobrze wróży; gdyby jegomość pan nasz wyjechał, a drogę mu przebiegły, — ba, toby się było czem frasować, — ale, że się takie oto podłe stworzenie zagarnęło i to jeszcze podczas śnieżycy, to tylko wróży, że ichmość państwo, jako to zwykle, przygarną, do siebie, jakie biedactwo, a to się tak zaraz do zamku przylubi, jako te dwa zajączki w piekarni. A da Bóg, pan starosta z naszym Krzeszem ino patrzeć jak powrócą.

Tak gadając, Balba krzątała się około swej pani, a ta wsłuchana czy w jej gadaninę, czy też w swoje własne frasobliwe myśli, ani się spostrzegła, kiedy służebna zdjęła z niej pas, okalający ją kilkakroć i zsunęła ciepły kożuszek. W spodniej tylko szarej wełnianej kiecy stała teraz wpatrzona w ciemny kąt komnaty, gdzie stało łóżeczko Lubochny. Spostrzegła to sprytna Balba i zaraz pochwyciła.

— Nie frasujcież się jejmość dobrodziejko, dziecko ledwie główkę do poduszki dotknęło, zasnęło zaraz. Żadneć przecie kłopotliwe myśli jej nie zajmują, żeby sobie miała czuwaniem noc psować.

Starościna drgnęła pomimowoli i westchnęła serdecznie.

— Dziecko też się cały dzień napracowało, boć to pospołu ze starszemi wrzecionem furka; ale niechno Bóg da ciepło, to znów na swobodę wybieży. Oj, to duszyczka tam nie lada, silne to, zdrowe, a do łuku się ima, jako chłopiec. Ot, jako i na jesieni, nieraz uchwyciła łuk z rąk Krzeszą, a śmiejąc się wołała, patrząc na rumieniące się owocem drzewo: — "Balbo, które chcesz jabłuszko, to ci zaraz strącę." — Pstryk! i nim się człowiek obejrzał, już jabłko z utkwioną strzałą leżało pod drzewiną! Byłoż to uciechy, sam pan starosta jegomość...

— Dałabyś pokój, Balbo, z tą opowieścią ! łuk a strzała nie zabawka to dziewczęcia; chwalić a zachęcać do niej broń Boże! Wrzeciono i igła, toć zabawa dziewki a niewiasty, przerwała niechętnie starościna.

— Któżby tam do tego zachęcał! Ano, ino się tak mówi, że Lubochna rwie się zarówno do wszelakiej pracy, toć to dziewka osobliwa....

— Niechaj będzie osobliwą w nabożeństwie a niewieścich zajęciach; o żadnych innych praktykach niech jej nikt nie gada, przerwała starościna surowo i zaraz dodała:

— Idźże już, Balbo, późno jest; a obacz, nim się położysz, czy służebne przysypały zarzewie popiołem, żeby na taką wichurę iskra na izbę nie wyleciała.

Balba, widząc, że dziś żadnem opowiadaniem nie może zabawić swej pani, owszem jeszcze w zły humor ją wprowadza, odstawiła zdjęte z jej nóg wielkie, wełną podszyte ciżmy i nic już nie mówiąc, wysunęła się z komnaty.

Pani starościna jednak nie ułożyła się do snu; wstała i ukląkłszy przed krzyżem, długo jeszcze w noc zanosiła modły.

W wyrazach jej, szeptanych półgłosem, słyszeć się dawało błaganie nie tylko za męża i syna, będących wśród śnieżycy na polu, ale i prośba, aby najwyższy dziewczę jej obronił od nieprzystojnych a niewłaściwych płci niewieściej myśli.

III.

OSOBLIWA ZWIERZYNA.

Zaledwie pan starosta z synem i drużyną swoją, wyjechali na szlak, wiodący do lasu, zerwała się znowu śnieżyca. Sypało z nieba, wiatr podrywał śnieg z ziemi, kręcił nim i zasypywał oczy, a droga, na której pachołkowie łopatami do dnia śnieg odrzucili, znowu zawianą została.

— Ponoć nam wrócić, rzekł pan starosta do jadącego obok syna.

— Szkoda, kiedy się już raz wyjechało, odpowiedział chłopiec, trzymając się krzepko na koniu.

W tem psy zaczęły ujadać.

— Hau, hau, wrr!

Rwały się przytem, lecz puszczone ze sfory nie pogoniły. Wyskakiwały tylko naprzód i więcej warczeniem, jak szczekaniem, oznajmiały, iż zwietrzyły żywe stworzenie. Trzymały się jednak koni.

— Haź, ha! zawołał strzelec.

— Haź, haź, hu, ha! powtórzył drugi.

Szczucie jednak nie znagliło psów do oddalenia się choćby na kilka kroków. Starosta wstrzymał konia.

— Co zacz za zwierzynę zwietrzyły? spytał strzelca, starego Gajdę.

— Może wilki? rzekł Krzesław, nim Gajda zdobył się na odpowiedź.

— A zaś to na wilki tak pies staje? — mruknął strzelec. :

— Nie wilki, to gadaj co? fuknął starosta.

— Bies je wie, takiego ujadania jeszczem przez życie nie słyszał.

— Toś dureń! huknął starosta i, wstrzymawszy konia, począł się wsłuchiwać, czy nie usłyszy poryku zwierza.

Cisza była zupełna — wiatr ustał — śnieg tylko sypał gęstymi płatami, zakrywając świat Boży przed wzrokiem człowieka.

Chwilę wszyscy stali spokojnie. Czy pan starosta wsłuchiwał się w niemą ciszę, przerywaną tylko od czasu do czasu warczeniem psów wiernych, czy też namyślał się, co dalej robić — trudno było jego myśli przeniknąć. Chwila to krótka, a jednak cala drużyna pokryta była śniegiem, konie potrząsały łbami i niecierpliwie odrzucały śnieg kopytami.

— Żeby tak łopaty, toby można choć śnieg odrzucić, rzekł Krzesław.

— To i co? zapytał starosta.

— Możeby się znalazło co pod śniegiem, odrzekł młodzian, jak rankiem owe zające, o których przed wyjazdem Witek mi dokładnie rozpowiedział.

— Na zające nam nie polować! Toć podła zwierzyna, mruknął ojciec, nie pytając dalej.

— Miłościwy starosto, przed się, czy za się, trza nam się ruszać, może snadniej pieski pogonią, rzekł Gajda.

— I łopatać jest przytroczona, ozwał się Łupa, drugi strzelec, ale człek nie poradzi na taką moc śniegu.

— Hm, hm! mruknął strarosta, strzepując białą powłokę z długich wąsów i brody. I skręcił konia, jak gdyby chciał powracać do domu.

— Gajda, jedź przodem, a patrzaj, czy jest co naszych śladów.

Gajda mruknął coś pod nosem, szedł jednak za pańskim rozkazem.

Ale gdzie było ślad znaleść! Śnieg równo, biało zaścielał dokoła — zda się żadne stworzenie nie zepsuło jego białej powłoki.

Kawał też snać ujechali, bo nawet dymu, rozchodzącego się z mieszkań ludzkich, nie czuć było w powietrzu. Las majaczył zdala, ale i ten osuty śniegiem niewiele się odznaczał. Krzaki, drzewa rozrzucone po polu, wyglądały jakoby pagórki śnieżne, z których gdzieniegdzie wystawały gałęzie, jako ramiona, wznoszące się błagalnie ku niebu.

Jechali zwolna czas jakiś w milczeniu; po miękkim śniegu nie słychać było nawet stąpania kopyt końskich.

Krzesław nie obrzucał ojca pytaniami o przygody myśliwskie, starosta nie ofukiwał strzelców, psy też umilkły, chociaż niespokojnie ciągle wietrzyły.

— To coś jest!... pies napróżno nie węszy, rzekł starosta i jechał dalej.

Mrok zapadać zaczął — śnieżyca się uspokojiła. Księżyc wypłynął jasny, pyzaty, choć trochę jeszcze wykrzywiony. Srebrnem swem światłem obrzucał białe pole, czyniąc je jeszcze więcej cichem i martwem. Cisza nocy otulała świat cały, znużonym i głodnym myśliwym osiadał sen całym ciężarem na przymykających się powiekach. — Napój, jaki mieli w przytroczonych do siodeł skórzanych bańkach, rozmarzał ich, a nie ogrzewał.

— Żeby tak ogień rozłożyć, — raźniej byłoby! ozwał się Krzesław.

— Ot, prawdziwie młokosa gadanie, rzucił gniewnie starosta; rozniecić go, ze śniegu? dodał.

— Ha, znalazłyćby się gałęzie, mokre, to prawda, ale powoli możeby się i dało co zrobić. A oto tam wygląda drzewo z pod śniegu, rzekł Krzesław, obstając przy swojem. I wskazał ręką na czerniejące po nad śniegiem gałęzie.

— Gajda, Lupa, widzicie gdzie drzewo? zapytał starosta.

Obaj strzelcy wpatrzyli się w dal, nic nie mówiąc.

— Juści musi być, kiedy Krzesiek dojrzał, a no, ja nie widzę, rzekł Gajda.

— Juści, że jest; sterczy na wszystkie strony gałęziami, jakby nas k'sobie przyzywało, zapewniał staroście. Pozwólcie, panie ojcze, pięciu pacierzy nie zabawię i przywlokę parę gałęzi.

— Jedź naprzód z Gajdą do onego drzewa, odrzekł starosta.

Chłopak wysunął raźno, Gajda leniwie podążył za nim.

— Ino nie lecieć, rzucił starosta i kopnął za nimi po śniegu.

— A zatraćcie się tam, to wam skórę wytataruję, aże w niebie będzie słychać! huknął za jadącymi starosta.

Psy znów zaczęły niespokojnie wietrzyć i dalejże:

— Hau, hau, hu, hau, wrr, wr....

— To ci bies! Jest tu jakaś nieczysta siła, co nas po tem polu włóczyć będzie, mruknął Lupa i pobożnie się przeżegnał. Droga była kopna, konie aż po brzuchy w śnieg wpadały, wleczono się więc noga za nogą.

— Choćby i wrócić?... myślał sobie starosta... ba, szkodać koni i ludzi — chłopak mi się docna zmarnuje. — Moja krew nie może usiedzieć na miejscu, a swego dokona! rzekł po chwili półgłosem, patrząc za kopiącym się wśród śniegu młokosem.

Jechali znów czas jakiś w milczeniu. Niebo się wyiskrzyło gwiazdami, księżyc jasno wypłynął, śnieg zaczynał chrupać pod kopytami, snać mróz się poprawiał.

Krzesław z Gajdą pierwsi dobili do owego czerniejącego punktu, a im więcej się do niego zbliżali, tem więcej psy wyskakiwały, warczały i, skomląc, znów do koni przypadały.

— Łeb koński, czy co? rzekł Krzesław.

— A juści łeb, zamroziło go oto i śnieg przysypał; mruknął Gajda, przybliżając się z trudnością do zasypanego śniegiem zwierzęcia.

— Nie można go ostawić, może żyw jeszcze, rzekł Krzesław. I nie czekając, spuścił cięciwę i począł drzewcem łuku śnieg odgarniać z zasypanego.

— Nie na ladaśmy zwierzynę natknęli! mruczał niechętnie Gajda. Pomagał jednak w odkopywaniu zwierzęcia.

— A wielażeście gałęzi nacięli? zawołał, dokopawszy się do nich starosta.

— Co zaś, toć szkapa zasypana! niechajcież takiej roboty, toć zdechła! Pieczeń zeń wykrojisz! dodał.

— Na szkapie coś leży, a to człek! zawołał Krzesław, nieustający w robocie mimo głosu rodzica.

— Co zaś? zapytał powtórnie ojciec.

I chociaż zmęczony, podsunął się z koniem po utorowanej przez syna z Gajdą ścieżce.

— Bogami człek! zawołał, przypatrując się — a żyw?

— Kto go wie — leży, jak przylepiony do konia, ozwał się Gajda, usiłując ściągnąć z konia człowieka, razem z nim zasypanego.

Pomógł mu Lupa i wkrótce na śniegu leżał dostatnio w kożuszek odziany chłopak. Z pod wielkiej lisiej czapy widać było lica młode, lecz zupełnie od zimna zsiniałe.

— Śniegiem go trzeć, a nie żałować! zawołał starosta, zsiadając z konia.

Nie potrzeba było tego powtarzać, bo Krzesław i Gajda, zeskoczywszy z koni i stanąwszy prawie po pas w śniegu, tarli już twarz i ręce odnalezionego, gdy tymczasem Lupa odwalał dalej śnieg z zasypanego konia.

Krzesław odwiązał lisią czapę z głowy leżącego, a ciemne długie kędziory rozsypały się po śniegu! okalając piękne na poły już zmartwiałe lice.

Nagle jednak odskoczył, wołając:

— Co to zacz?

Gajda również odsunął się z pewnym przestrachem, a uczyniwszy znak krzyża świętego, spoglądał z niemem przerażeniem.

Krzesław jednak po chwili zbliżył się znowu i pochyliwszy się, wpatrzył się w leżącego.

— Co zaś? zapytał starosta, przybliżywszy się na okrzyk syna.

Gajda zamiast odpowiedzi wskazał na leżącego. Z pod rozpiętego kożucha jaśniała na ciemnem odzieniu chłopca misternie srebrnemi nićmi wyszyta jaszczurka. Starosta spojrzał, zamyślił się, a odchrząknąwszy, rzekł:

— No, i czegóż się strachacie? widno ten zmarzły ma w herbie takiego padalca, toć nie ma czemu się dziwować.

— A też misternie bestya wyrobiona, ino że biała, dodał, przypatrując się wyszytemu znakowi.

Pochrząkiwał jednak, jak zwykle, kiedy nie był pewny swego, a jednak dworzanom i synowi chciał rzecz niejasną dla nich wytłómaczyć.

Krzesław, przełamawszy pierwszy podziw, a może i obawę, rozpiął ciemny sukienny kubrak leżącego; nie łatwo jednak im przyszło z nacieraniem śniegiem, pod odzieniem była jeszcze z cienkiego drutu koszulka, jaką zwykle w owym czasie nosili rycerze, idąc na wojnę, lub w dalszą puszczając się drogę.

— Rycerskie snać pacholę, rzekł Gajda, patrząc na ubranie leżącego.

Po dość długich staraniach i nacieraniu śniegiem młodzian zaczął dawać znaki życia; Gajda wlał mu w gardło trochę napoju, którego mu jeszcze w skórzanej flaszy pozostało.

Młodzian westchnął i oczy otworzył.

— Żyw! zawołał radośnie Krzesław, a łagodne jego błękitne oczy zabłysły szczerą radością.

— Żyw! ale co z nim dalej, boć się do razu nie dźwignie, mruknął Gajda, dopatrujący we wszystkiem jakąś złą stronę. Starosta sapał, nic nie mówiąc i pochrząkiwał.

— Bies i ze szkapą! zawołał Lupa, póki śniegiem była obwalona, to się i trzymała na nogach, a teraz oto!... dodał, wskazując na powalonego na bok konia.

— Może i jej śnieg nada, rzekł starosta, zwracając się w tamte stronę, jakby dla zyskania na czasie, jaką dać radę trzeźwiącym znalezionego chłopaka.

— I z nami będzie, jako ze szkapą, mruczał Gajda, nie przestając jednak dalej cucić przychodzącego do siebie młodzieńca.

— Co ma być? odparł rezolutnie Krzesław. Potem zaś dodał, patrząc na cuconego chłopca:

— On prawie taki jako i ja, dwóch nas mój koń uniesie, to się i dokopiemy do domu.

Znaleziony tymczasem począł powoli oczy otwierać; rozpatrywał się wzrokiem z początku błędnym, potem coraz pewniejszym, poruszał ręką, nogami, jakby się chciał upewnić, że nie śni, wreszcie głowę uniósł, wołając:

— Gdzie nasi?...

Głowa mu jednak znowu opadła i język odmówił posłuszeństwa do dalszego pytania.

— Aby go jeno dostać na konia, to się to jakoś dalej poradzi — rzekł starosta.

— Poradzi! — zawtórował mu syn. Byleby jeszcze gdzie dojrzeć gałęzi, toby się i ognia skrzesało, — dodał, rozglądając się po polu.

— Uhu, gałęzi — ognia — toceśmy i teraz go znaleźli, mruczał, niechętnie Gajda. Lupa tymczasem nie odchodził od leżącego konia i pilnie coś tam koło niego majstrował. Od czasu do czasu tylko słychać było jego urywane słowo i ciężki oddech, jak zwykle, gdy człowiek z trudnością nad czem pracuje.

Wkrótce też leżał stos gałęzi, Koń bowiem zasypany był tuż obok rozłożystego, cierniowego krzaka, pod który znać oba z jeźdzcem się schronili.

Gałęzie były mokre, osute śniegiem, lecz Lupa skrzętnie je otrząsał i układał, a odciąwszy ogon i grzywę zmarzłemu koniowi, kładł włosie na wierzchu starannie, mrucząc:

— Możeć się kłaki tej bestyi choć na to przydadzą!

Oglądał się zaś na konia, który mu się wydał rosłym i obiecywał sobie, iż chociaż skórę z niego ściągnie, z której nie lada będzie miał pożytek.

Mrucząc tak sam do siebie, nie przestawał roboty. Skrzesany ogień, który z trudnością obejmował końskie włosy, potem cieńsze i mniej nasiąknięte gałęzie, osuszając je powoli, tłukąc się dymem, zajaśniał smutnym i biednym wprawdzie płomieniem, ale jednak zajaśniał.

— Dym jakiś — rzekł starosta, odwrócony plecami do pracującego o kilka kroków strzelca.

I z pewną radością począł wciągać w nozdrza odór palącego się końskiego włosia.

— Dym? powtórzył nachylony nad leżącym Gajda.

— A toćże i ogień! zawołał radośnie Krzesław, obróciwszy się w stronę, gdzie biedny, smutny, zaledwie wymykający się gdzie nie gdzie płomykiem ogień, muskał mokre gałęzie. Lecz i to blade ognisko natchnęło jakąś otuchą zbłąkanych myśliwych. Nawet przychodzący do siebie młodzian, zaczął rozdętemi nozdrzami wciągać w siebie wlokący się po polu dym i instynktownie zwrócił wzrok w stronę płomienia.

— Ba, żeby tak było co przy niem upiec pomyślał sobie starosta, toby się łacniej jakoś doczekało do rana!

Nie rzekł jednak nic; jako doświadczony w niejednej przygodzie, wiedział, iż głodnym nie należy jadła przypominać. — Ale tę sarnę snać mieli myśl i inni, bo każdy pomimowoli sięgnął do myśliwskiej torby, gdzie już ino kawałek suchego chleba pozostał z całodziennych zapasów. — Krzesław zaś wprędce powrócił do starań około chorego znalezionego. Uniósł mu głowę i otulił odkryte do nacierania śniegiem ciało. Chłopiec chciał coś przemówić, lecz snać władze jego umysłowe, a może i język nie dopisywały; spojrzał więc tylko z wdzięcznością w stronę swojego zbawcy.

Krzesław z Gajdą podnieśli go; nie mógł jednak stąpać o swojich siłach i musieli go przenieść. Położyli go teraz bliżej ogniska, z razu upajał się dymem potem zaś sennie zaczął oczy przymykać.

— Zaśnie i zmarznie na dobre! — rzekł starosta.

— Nie chybi, zmarznie! — mruknął Gajda.

I nie namyślając się, przyprowadził konia, owinął swoją własną burką, chłopaka i wziąwszy silnemi ramiony, zarzucił, mówiąc:

— Połóż się, koń spokojny, będzie ci lepiej na nim, niż na śniegu. Chłopiec z początku nie bronił się temu, lecz zaledwie go położono, zsunął się w śnieg miękki.

— I co z nim począć? mówił Krzesław zakłopotany, dźwigając chłopca z ziemi na nowo.

— A no, trza go wziąć we dwóch pod ramiona i ciągnąć po polu — zakomenderował starosta.

Ujęli go też zaraz Krzesław i Gajda i poczęli wędrówkę około ogniska.

Z początku chłopak chwiał senną głową i nogi ledwie wlókł za sobą, powoli jednak zaczął niemi coraz raźniej stąpać.

Łupa tymczasem nie opuszczał swego stanowiska; podsycał wciąż mokremi gałęziami ogień i dął w niego, jak miechem, całą siłą swych piersi. Starosta patrzał na jego robotę, stojąc lub przechadzając się, z początku pochrząkiwał, potem począł odmawiać głośno modlitwy, na co mu Łupa od czasu do czasu odpowiadał:

— "Amen."

Nie przerywał jednak swojej roboty.

Znużeni chodzeniem z przychodzącym coraz więcej do siebie chłopakiem, stawali co chwila, i tak jak starosta spoglądali w niebo, czy gwiazdy nie gasną. Lecz gwiazdy mrugały spokojnie na wyiskrzonem niebie, a księżyc spoglądał obojętnie ze swą pyzatą twarzą; w około była cisza — ta przerażająca cisza, nie dająca się domyślać bytności żadnej ludzkiej istoty.

IV.

SEN LUBOCHNY.

Po nocy pełnej niepokoju, zerwała się starościna wcześniej niż zwykle, to jest nim Balba weszła do komnaty, aby pomódz jejmości przy ubieraniu.

Zarzuciwszy jupkę, podeszła do śpiącej córki, która zaróżowiona cała i uśmiechnięta, spała snem spokojnej niewinności, bez troski. Przy padającem jednak z komina świetle, znać było na tem młodziutkiem licu pewną energią i siłę, Starościna zakreśliła nad nią znak krzyża świętego, i szepcząc modlitwę, odsunęła nieznacznie zaporę okna. Chłód zimowy napełnił komnatę, starościna nie zlękła się tego chłodu, tylko spojrzała na niebo. I na nią migały gwiazdy i patrzył obojętny księżyc, a nie przyniósł wieści o zaginionym małżonku i synie.

Cisza też była zupełna; po chwili zdało jej się, że słyszy szczekanie psa. Zwierzę w oborze czy stajni głośniej chrapnęło, lecz nasłuchiwała, czy to koń, wracający tam zdala, przed bramą nie parska.

Nagle Lubochna się zerwała.

— Czy ojciec i Krzesz wrócili? zapytała, wyskakując z pościeli.

Starościna zamknęła zaporę, a zwracając się do córki, lecz nie odpowiadając na jej pytanie, rzekła:

— Najpierwsze słowa winniśmy Bogu!

— W Imię Ojca i Syna i Ducha świętego, mówiło dziewczę prędko, kładąc znak krzyża świętego. I znów pytała:

— Czy ojciec i Krzesz wrócił?

— Nie — odparła starościna, patrząc na córkę.

— Aha — to mnie się śniło, że razem z nimi jestem na królewskim zamku. Ho, ho, ale co to za zamek! nie taki jak nasz! A na ten zamek, to nas prowadził taki jakiś zbrojny, niby jak Krzesz chłopak, ale nie Krzesz...

— Co ci tam po królewskich zamkach, rzekła niechętnie starościna, źleś zmówiła pacierz, to ci się ino śni nie do rzeczy. Odziej się i klęknij do modlitwy, a nie zaprzątaj sobie głowy po próżnicy.

— Ale kiedy, matuchno, widziałam dziś dwór królewski, i króla samego i królową, i dzieci, i tyle pań i panów, a to wszystko na zamku, i to daleko większym niż nasz, a komnaty były takie wysokie, takie wysokie... prawie jak w kościele. I tak tam było ładnie... też jako w kościele. I król, i panie, i panowie byli cudnie ubrani — jeszcze takich rycerzy nie widziałam. A najwięcej mi się podobał ten, co nas wprowadził, niby to znajomy, niby krewniak, ale trochę odmienną miał mowę, a znak dziwaczny wyszyty na katanie. I broń też miał taką, co jak pociągnął, to tak huknęło, żem się aż od razu obudziła.

Pani starościna słuchała szczebiotania córki, a choć brwi surowo zmarszczyła, znać jednak było, że ją samą ten sen dziwił i zaciekawiał. Wzdychała jednak, a nie chcąc dać poznać, że ją to zajmuje, rzekła:

— Bawiłaś się wczoraj niepotrzebnemi myślami, to ci się dziwaczne rzeczy plątały po głowie. Módlże się o to pobożnie, żeby ojciec wrócił, a Pan Bóg zabrał od ciebie niepotrzebne myśli. Ach, i żeby od złego ochronił! dodała jakby do siebie, wzdychając.

— W Imię Ojca i Syna... poczęła Lubochna, pobożnie składając ręce.

Sen córki dał snać starościnie do myślenia, jakaś zaduma osiadła na jej czole.

— Miłosierny Boże, toż to już jejmość dobrodziejka i Lubochna na nogach, a jeszcze gwiazdy nie gasną — rzekła wchodząc Balba. — Ale też wyiskrzyły się nocką, a jak poczęły się przyglądać złotemi oczyma, tako i śnieżyca ustała.

— Wyślij, niech mi zawołają Bicza, przerwała w odpowiedzi starościna i do modlitwy uklękła.

Balba wysunęła się z komnaty, spełniła rozkaz pani, a wróciwszy jęła pomagać w ubraniu Lubochnie, która jej sen swój cichaczem opowiadała, dodając co chwila:

— Takie wielkie konie, a na nich bogate rzędy; tacy rycerze uzbrojeni — król w koronie — królowa w pięknych, złotem tkanych szatach — a i ja miałam śliczności szatę, a na koniu jechałam razem...

W tem wszedł Bicz, dozorujący gospodarstwa na starostwie, czyli jak w ogóle wtedy nazywano: urzędnik.

— Pochwalony Jezus Chrystus! rzekł, stając w progu komnaty.

— Na wieki amen, odpowiedziała starościna, przerywając modlitwę.

— Jegomości nie ma, rzekła frasobliwie.

— A nie ma, odparł Bicz tymże samym tonem. I westchnął.

— Jak myślicie, czy śnieżyca ich nie zasypała?

— Hm. hm! mruknął dyplomatycznie urzędnik.

— Ale to w taką śnieżycę, to ludzie mogą i przepaść... mówiła starościna.

— Baa, jak Pan Bóg dopuści, westchnął Bicz.

— A nie słyszeliście tam o jakim szczególnym przypadku'?

— A no, nibyć to nie, — aleć bywają.

— Możeby wysłać naprzeciw?

— Ba, to i wysłać...

— Kiedy was przywołałam, to nie na to, żebyście powtarzali, co rzeknę, ino żebyście coś uczciwie obmyślili, rzekła zniecierpliwiona potakiwaniem starościna.

— Hm, hm! toć myslę, że się zrobi, mruknął Bicz, co jejmość pani starościna każą.

— Przccieście wy w gospodarstwie pod niebytność starosty głowa, to gadajcie, rzekła, chodząc niecierpliwie po komnacie, gdy tymczasem Balba, ubrawszy Lubochnę, rzuciła dużą szczapę drzewa na ogień i wysunęła się, wzruszając ramionami i szepcząc:

— Ot chłop, a jak zapytaj go, to ino oczy wyłupi, a językiem przewracać nie umie.

Chwila była milczenia, przerwała je Lubochna, chwytając matkę za rękę.

— I po tego wysłać, co z tatusiem przyjedzie.....

— Po kogo? spytała matka.

— A no po tego, co mi się śnił dzisiaj, rzekła rezolutnie dziewczynka. Potem zaś dodała:

— Choćby wziąć tego konia, co mi tatuś darowali.

Starościna nic już na to nie odpowiedziała, tylko wpatrzyła się w córkę z nowym niepokojem, a w duszy pomyślała:

— Z tą dziewką coś dziwnego się dzieje! Głośno zaś rzekła, zwracając się do Bicza:

— Zaprządz wielkie póltoraczne sanie, wysłać słomą; dwu parobków, oprócz tego co powozi, siądzie na sanie z łopatami. Nakłaść też suchych gałęzi: Każę wydać półbeczek z piwem, kociołek do zagrzania onego, a drugi z gotowanemi krupami i wędzonką. Dać też co przegryźć i dla koni, — niech jadą jako zwykle, gdy starosta na dłuższy czas wybiera się do knieji, a niech patrzą śladu czterech jezdnych.....

Toć we czterech wczoraj wyjechali.

— Tak to niby nie, ino Gajda i Łupa na koniach, a no i dwa psy.

— No, a starosta i Krzesz, toćże i cni na koniach? Więc było czterech na koniach, rzekła starościna, stając przed Biczem.

— A no, ale zawdy z panem starostą i Krzeszem, to jeno dwu strzelców pojechało.

— To juści jechało razem czterech, rachując na palcach, mówiła żywo starościna.

— A no, mruknął Bicz, patrząc na swoje wielkie palce i wyciągając dwa najgrubsze, mówił:

— Pan starosta, Krzesz, a te dwa Łupa i Gajda, dodał, pokazując na dwa palce skurczone.

— Więc patrzeć śladów czterech koni....

— I dwóch psów, przerwał Bicz, dając dowód, że zaczyna rozumieć.

— I dwóch psów, a gdzieby śnieg trza odwalić, to odwalić, mówiła dalej starościna.

— Odwalić — powtórzył jak echo urzędnik. Jeno, że strasznie zawiało, dodał.

— Nie ma gadania, rzekła stanowczo starościna, niechaj naprzód Wit jedzie w jednego konia maluśkiemi sankami; gdzie przejechać nie można, pieszy niech śnieg odwali.

— To niby ku panu staroście, ma ono piwo i krupy z wędzonką podwieźć? zapytał nagle Bicz.

— Juści że ku panu staroście; a jak ich znajdą, niech powiedzą, co im przysyłam obiad, mówiła starościna.

— To w którąż knieję pan starosta pociągnął?

Starościna się zamyśliła; las był dokoła, jak okiem sięgnąć, w którą zaś stronę pociągnęli myśliwi, z tego nie zdawała sobie sprawy. — Na wszystkie strony były knieje, w nich pełno grubego zwierza. — Jak tu wskazać drogę pytającemu ? Poczęła chodzić znów po komnacie, spoglądając na biały krzyż, jakby tam szukała natchnienia.

— Tatuś pojechali tam — wprost bramą — przed siebie, do lisiej knieji, jako droga prowadzi do grodu, do Płocka, rzekła Lubochna, która usiadłszy w kąciku, przysłuchiwała się rozmowie.

— Zkąd wiesz — spytała matka, stając przed nią nagle.

— Słyszałam, jak tatusio do Krzeszą mówili, że na wielkim książęcym gościńcu droga lepiej ujeżdżona, a też jak wyjechali, poglądałam za nimi daleko.

— Kiedyżeś na nich poglądała? przerwała zdziwiona starościna, przypominając sobie dzień wczorajszy.

— Nie gniewajcie się, matusiu, ale skorośmy weszły do komnaty, to kiedyście się, mateńko, modlili, ja wskoczyłam na ławę, uchyliłam od dołu zaporę w oknie i poglądałam za wyjeżdżającymi póty, aż stali się tacy maleńcy, tacy maleńcy.... rzekła, pokazując na koniec swego paluszka, aż w końcu zginęli.

Matka surowo spojrzała, nie gromiła jednak Lubochny przy słudze.

Ośmielone tem dziewczę, rzekło:

— Niechaj jadą tam, mateńko, a pewnie znajdą, wierzajcie Lubochnie.

— Słyszeliście? Wiecie gdzie jechać? spytała starościna Bicza.

— A no, niby pod gród książęcy, do lisiej knieji. Starościna skinęła głową.

— Ludzi posłać roztropnych, a zaraz! dodała do odchodzącego.

— Ba, roztropnych, a zkąd on się pozna na nich, kiej sam jako ten kół w płocie! — mruknęła pod nosem Balba, która stała tuż za drzwiami, gotowa na każde skinienie pani.

Gdy zaś Bicz wychodził, weszła, pewną będąc, że otrzyma jakie polecenie.

Jakoż starościna kazała Lubochnie pójść do ochmistrzyni, sama zaś skinąwszy na Balbę, wyszła, aby własnem okiem dopatrzeć przygotowania zapasów, które miały być posłane myśliwym.

Wkrótce też w ogromnym kotle leżał poćwiartowany wędzony boczek wieprzowy, przesypany krupami.

— Wody nie trzeba — rzekła jakby do siebie starościna, gdy dziewki z Balbą krzątały się około spełnienia rozkazów pani.

— Śniegu bieluśkiego nałożą to i woda się zagotuje.

— Ba, ale jak! potwierdziła Balba, pilnując wynoszenia beczułki z piwem, którą wraz z kotłem obstawiono słomą i sianem.

Dzień rozświtywał, kiedy sanie obładowane i poprzedzone małemi jednokonnemi saneczkami, z dwoma pachołkami, trzymającymi w pogotowiu łopaty, wyruszyły z dziedzińca zamkowego. Za to starościna spóźniła się pierwszy raz od lat bardzo wielu na poranne pacierze. Dziewczęta z Martą na czele czekały od dawna w komnacie, kędy się najpierw na modlitwę, a potem ku pracy zbierały.

Niebawem też starościna poczęła głośno odmawiać "Ojcze nasz," a dźwięczne głosy powtarzały za nią słowa modlitwy.

V.

NARADY.

W Kwidzynie, w starem o wielkiem podsieniu domostwie Jana Bażeńskiego, rojiło się ludzi nie mało. Nie tylko zaś izby i podsienie, ale nawet i wązka uliczka przepełniona była przybywającymi. A byli to snać panowie niepośledni, jak to z postawy i ubrania wnosić było można. a też i chudopachołkowie, którzy mimo mrozu, słomiane zaledwie łapcie mieli za obuwie.

Starsi wiekiem prowadzili za sobą młokosów, którym jeszcze nawet kiełkujące wąsy mleka z pod nosa nie starły. — Po wielkiej izbie, około stołu, na którym stał krzyż, przechadzał się sam gospodarz, a W głębieniu wązkiego okna stał syn jego Jerzy, chłopię zaledwie wyszłe z lat pacholęcych. Na ławach siedziało wielu starszych już wiekiem panów przy nich chłopięta, jako syn gospodarza, spoglądający ciekawie i niepokojący się ciszą, jaka w izbie panowała.

— Idą już, idą! stryj o Gabryel, a też panowie z Ryńska i z Kitnowa, ozwał się Jerzy, spoglądając przez maleńkie w ołów oprawne szyby.

Pan Jan Bażeński spojrzał również w okno i ku drzwiom pospieszył.

Przybyli w milczeniu podali rękę gospodarzowi.

— Wszyscy ? zapytał tenże.

— Wszyscy; — odpowiedzieli przybyli jednogłośnie, spoglądając po siedzących na ławach, i bliższym na powitanie dłoń podali w milczeniu.

Jan Bażeński stanął przy stole, naprzeciw czarnego krzyża; przybyli ostatni zajęli przy nim miejsca.

— Krzywdy, jakich doznajemy od Krzyżaków, rzekł gospodarz, przebrały już miarę, miejsca na nowe nie ma już na naszej skórze i dobytku — możemyż dalej cierpieć ten ucisk, mili nam panowie a bracia?

— Nie! przerwano jednogłośnie, ponuro.

— Wiadomo wam, zapewne, że jeszcze roku pańskiego 1394go dziadowie obecnych tutaj: Mikołaja i Jana z Ryńska, a także Fryderyka i Mikołaja z Kitnowa, jako też rodzic mej i brata mego Gabryela zaprzysięgli, iż bronić będą ziem pomorskich i Pruskich od ucisku Krzyżaków. Przysięgę tę przed całym ludem stwierdzili, w aktach zapisali, a związek, który dla ziem swojich uczynili Bractwem Jaszczurczem nazwali.(1)

— Wiemy! odpowiedziano gwarnie.

— Nie tylko zaś sami przysięgali, ale i synom wówczas przysięgać kazano, aby do ostatniej kropli krwi ziem onych a słabszych od ucisku bronili. — Jako więc dziadowie ojcom naszym, tako nasi synowie na toż samo przysiądz powinni — ciągnął dalej gospodarz. — Pięćdziesiąt i osiem lat już od owego czasu mija jak z Krzyżakami prowadzimy walkę, a niceśmy dotąd poradzić nie mogli: — Wam pozabierali ziemię, mnie wypędzili z Bajzen, włości ojców naszych, rychło patrzeć, że ostatni ten dach z nad głowy zabiorą. Niejednemu ostatni kożuch z grzbietu a poduszkę z pod głowy wyciągną, a cóż dopiero mówić o owych, których jako bydlęta do sochy zaprzęgają, orząc nimi pola, aby ich krwią i potem oblane więcej dało ziarna na wyżywieniu krzyżackiego plugastwa. — Tak dalej pozostać nie może...

— Nie! po stokroć nie! zawołano że wszech stron gorąco.

— Radźcie, radźcie! ozwały się głosy.

— I moja matuś z pracy ciężkiej dla nich pomarli! ozwał się płaczliwie jakiś głos chłopięcy.

— Wszakże i moja z ich przyczyny zmarła! zawołał Jerzy Bażeński, syn gospodarza. I z pewną siłą zaciskał chłopięce swe dłonie.

— Radźcie, radźcie, co dalej czynić! — zawołano powtórnie.

— Jeździłem ci do cesarza Fryderyka IIIgo do Wiednia (2) ozwał się Gabryel Bażeński, boć gadali, że on z Ojcem św. nad wszystkimi uciśnionymi ludami rozciąga opiekę, — nawet ci kazał wypisywać na pieniądzach: "Austriae est imperare orbi universo," czyli: "Austrya panuje nad całym światem," — ale tyłem wskórał, com kości natłukł i krzyża przy ukłonach nagiął, boć mnie ów cesarz, zgoła z niczem odprawił.

— Cóż więc poczniemy nieszczęśni!?

— Gdzie sąd, gdzie kara na tych gnębicieli ?! wołano.

— Krajem nad Wisłą, a pokrewnym nam ludem, rządzi Kazimierz Jagiellończyk, począł Jan Bażeński. — Mądrze on tam rządy sprawuje, ziemie ma wielkie pod sobą, a wszyscy go sobie chwalą. — Przez ten dziesiątek lat odkąd zasiadł na stolicy Krakowskiej, — lud się wzmógł w możność a bogactwo; każdy, mały czy duży, sprawiedliwość od niego otrzymał, — możeby do niego o pomoc? dodał.

— Do niego, do niego! ze wszech stron zawołano.

— Mądry to ma być pan, sądy sam czyni, a na urzędniki się nie spuszcza, — ozwał się Jan z Ryńska.

— I mądrego też ma przy sobie duchownego, co go Janem Długoszem zowią — dodał Fryderyk z Kitnowa.

— Do niego, do niego! do niego się udajmy!! — wołano, chwytając się tej myśli, jako zbawienia.

— Ale czy nas jeno przyjmie pod swoję opiekę? Boć to pachnie wojną — krzyżak nas z dobra woli nie wypuści, rzekł Mikołaj z Ryńska, brat Jana.

— Ile rąk będzie tylko, ile sił w nas a dobytku, wszystko oddamy, byleby choć nasze dzieci od ucisku oswobodzić, wołano.

— I my, i my! choć wojny jeszcze nie mamy, odbędziemy chrzest na krzyżackich barkach, ozwał się młodziutki Jerzy.

— Ho, ho! i my idziemy! zawołali jego rówieśnicy gwarliwie, aż ich ojcowie uspakajać musieli.

— Ha — niechaj będzie i Kazimierz; jeno, że on to pono żeni się z Elżbietą Albrechtówną, synowica cesarza Fryderyka III, to może jedno z tym cesarzem trzymają, rzekł Mikołaj z Ryńska.

— Coby mieli trzymać! owszem, u królów to tam inaczej krewieństwo, niż u nas, idzie. Żeni się z cesarską synowica, bo mu tak wypada, a skoro będzie widział dla swego państwa korzyść, to aby w większą urosnąć potęgę, przyjmie pod opiekę tych, których cesarz wypuścił, obstawał przy swojem Jan Bażeński.

— Dobrze mówi! — dalipan dobrze mówi! przyświadczyli bliżej stojący.

— Do Kazimierza! do Kazimierza! — zawołano jednogłośnie.

— Przecie ziemi jest szmat niemały, a ludu też, choć zbiedzonego, nie skąpo: służyć mu będziem wiernie, byle nad nami godziwą opiekę rozciągnął, — ozwał się Jan z Ryńska.

— Słać posły, a niechaj nas broni! wołano.

— Ale kto tam w te dalekie kraje pojedzie? — rzucił drugi z Ryńska, który jakoś nie mógł się na Kazmierza od razu zdecydować.

Cisza przez chwilę zaległa izbę — przerwał ją Jan Bażeński:

— Pojadę, choćby na koniec świata, by krzywdy nasze wszem rozpowiedzieć, rzekł z pewną mocą.

— I ja z tobą, bracie! dorzucił Gabryel.

— I ja z wami; rzekł milczący dotąd Mikołaj z Kitnowa.

— Ha — to i ja, boć czterech zwykło jeździć, ozwał się Jan z Ryńska.

I oto teraz prawie wszyscy, jak byli zebrani, byliby szli do Krakowa do Kazimierza.

Po długiej naradzie stanęło, że czterej, którzy się najpierw z gotowością opowiedzieli, mieli niezwłocznie w drogę wyruszyć; Mikołaj zaś z Ryńska i Fryderyk z Kitnowa czuwać mieli i bronić przez ten czas drobniejszą szlachtę od ucisku i lud zbiedzony od znęcania się Krzyżaków.

— I moją też dziewkę i chłopaka pod waszą i waszej niewiasty opiekę oddaję, Fryderyku — odezwał się Jan Bażeński.

— Będą jakby nasi, boć wiecie, że swojich nie mamy.

— Ojcze, ozwał się Jerzy, weźcie mnie z sobą! Niechaj i ja w imieniu tych, których dłoń krzyżacka matki o śmierć przyprawiła, zaniosę skargę. I skłonił się ojcu nizko do kolan. Ojciec z zadowolnieniem spojrzał na syna.

— Ma słuszność, weźcie go, rzekł Mikołaj z Kitnowa; skarga pacholęcia najwięcej głosu znaleźć może.

— Ha — niechaj jedzie, rzekł ojciec; ale kiedyć ten młokos z nami, kiedyć i syny wasze przywiedliście tutaj, aby i one skargi swoje wypowiedzieli, ja wam powiem, niechaj te chłopięta złożą jako myśmy ongi składali przysięgę, że bractwo nasze Jaszczurcze utrzymają, gwoli obrony słabszych braci przed krzyżacką ręką.

— Chłopcy, bracia mili! ozwał się Jerzy; przysięgnijmy, że jako ojcowie nasi i my godło Jaszczurki weźmiemy, a przysiągłszy sobie braterstwo, przysięgnijmy na śmierć i życie.

— Na śmierć i życie! zawołali raźno jego rówieśnicy, podnosząc dłonie do góry.

— I bronić będziemy ziem naszych i ludu słabszego od krzyżackiej niewoli, póki starczy krwi w żyłach naszych, a tchnienia w piersi.

— Bronić będziemy, a ziemi naszej i ludu całego iv tych ziemiach na zagładę krzyżacką nie damy! — krzyknęli z zapałem.

— Tak nam Panie Boże dopomóż! wołał Jerzy. — Amen! zawołały głosy całej starszyzny.

— Amen! zadźwięczały głosy chłopięco.

I potem każdy z nich zbliżył się do stołu, całował krzyż, stojący na nim i powtarzał:

— Na śmierć i życie bronić będziem ziem Prus i Pomorza od krzyżackiej grabieży! Tak nam, Panie Boże, dopomóż!

(1) Historyczne.

(2) Historyczne.

VI.

CO SIĘ Z NIM STAŁO?

Wyprawa Bractwa Jaszczurczego do Kazimierza Jagiellończyka składała się z bardzo nielicznego pocztu; pan z Ryńska, z Kitnowa i Obadwaj Bażeńscy z młodziutkim Jerzym, każdy z jednym pachołkiem konno i prowadzącym luzem konia, sanie, na których wieziono lepszy przyodziewek dla pokazania się godnie przed królem — ot i wszystko.

Zaraz też we dwa dni po naradach wyruszyli z Kwidzyna, nie zważając na śnieżycę, jaka się nagle zerwała.

Luty, toć przecie i dni są dłuższe i słonko wyżej chodzi, to się jakoś przetrzyma — pocieszano się na wyjezdnem.

— Aby się tylko przedrzeć do Polski, a ujść krzyżackiego oka, to jakoś i będzie! mówił Jan z Ryńska.

— Kraj w Polsce gęsto zaludniony, a lud gościnny, to się i łatwo znajdzie gospoda, dorzucił pan z Kitnowa.

— Hej, tam i do krewniaka może się gdzie trafi, boć moja niebożczka miała tam wujów, dodawał otuchy Jan Bażeński.

— Ba, a mój stryjeczny żonaty przecie z cioteczną jakiejś starościny na Mazowszu, mówił Gabryel.

Pocieszano się tak koligacyą, a też nadzieją lepszej doli dla całej ziemi, jeśli im to poselstwo pójdzie po myśli.

Śnieg zaś jak sypał, tak sypał. Postanowiono trzymać się brzegu Wisły, ale Wisłę zamarzniętą zasypało; ani widać było, kędy skryła swoje szare fale. Od Kwidzyna łatwo przedarto się pod Toruń, wstępując już to do gospody, już to do szlachty okolicznej. Wszędzie ich też przyjmowano z otwartemi rękami, wskazywano drogę i obiecywano, że byleby król co postanowił, to każdy pójdzie swojakom a sąsiadom w pomoc.

— Musić to tam być ciężko pod Krzyżakiem, kiedyć oto taki gołowąs, a już bieży wespół z mężami, aby krzywdy swe królowi opowiedzieć — mówiono, wskazując na Jerzego.

Rozpytywano się też, coby zaś miała znaczenie jaszczurka, którą wszyscy na kubrakach pod zwierzchniemi kożuchy misternie mieli wyszyte. Podróżni zaś tłómaczyli im to znamię, iż jako ów gad wślizguje się znienacka, a wytrwały jest w pracy swojej, tak i oni wszelkiemi sposoby targać będą krzyżackie pęta, a z wytrwałością bronić swego kawałka ziemi; dla tego też wzięli go sobie za godło, a każdy kto do ich Bractwa, co się "Jaszczurczem" zowie, ma takiego gada wyszytego na piersiach w odzieży.

Tak po niejakimś czasie, choć z wielkim trudem, dobili się aż za Dobryń.

Mimo jednak całej gościnności braci szlachty, droga ta była ciężka i nieraz Jan Bażeński wzdychał serdecznie, patrząc na syna, że chłopaka na takie biedy narażał. Jerzy jednak znosił je zarówno z innymi: nie poskarżył się nigdy, a na twarzy bladej i w ciemnych oczach żarzył się ogień szczerego i prawdziwego zapału.

Mówiono im po drodze, że niekoniecznie, idąc brzegiem Wisły, możnaby się dostać do Krakowa, żeć są drogi uboczne i bliższe, ale Gabryel Bażeński, próbant już w takich sprawach, boć co tylko do Wiednia poselstwo odbywał, stanowczo się temu oparł.

— Najbliższa, toć czasem i najdalsza droga! trzymać się tej, kędy sobie rzeka wyżłobiła, a najpewniej się dojdzie.

— Toć teraz właśnie książę mazowiecki złożył hołd królowi Kazimierzowi, w jedności z królem z nim trzyma, a też Krzyżaków ma w obrzydzeniu, bo mu niemało za skórę zaleźli; da więc przewodników, a może i słówko za wami rzeknie, pocieszano podróżnych.

— Ba, a jak Bóg poszczęści, to może traficie tak, iż razem z nim pociągniecie, boć i on wyrusza na wesele królewskie do Krakowa — utrzymywał szlachcic, u którego nocowali.

Podobała się ta rada podróżnym i w dzień jakiś pogodniejszy raźno z Dobrynia ruszyli.

Dano im nawet przewodnika, ale co tam przewodnik, kiedy drogi nigdzie ani najrzeć. Jezdni i przewodnik jechali prawie na oślep, wreszcie w gołem pola stanąć musieli na chwilę, bo wiatr i śnieg tamował im oddech. Okazało się nawet, że zjechali kawał w bok z głównej drogi i nic nie wiedzieli zgoła, gdzie się znajdują,. Miarkowali tylko, że się od Wisły setnie oddalili.

Na takiem błądzeniu zeszedł im dzień cały. Czasu zaś przed nimi było niewiela, boć to już było dziewiątego Lutego, a na 18go, to jest na dzień zaślubin Kazimierza Jagiellończyka, stanąć powinni byli w Krakowie. Przeszło godzinę w polu stać musieli dla śnieżycy, gdy zaś mieli ruszać w dalszą drogę, spostrzegli, że Jerzego nie było.

Hukali, wołali, zmarnowali resztę dnia i noc prawie całą na szukaniu, nigdzie go odnaleźć nie mogli.

Kiedy się oddalił i gdzie, nikt nie wiedział, dość, że go nie było.

— Sami nie poradzim, kopmy się dalej do najbliższej ludzkiej siedziby, toć mieszkańcy prędzej znają się z okolicą i łatwiej chłopca odszukać nam pomogą, mówił ojciec, wielce strapiony zaginieniem jedynaka.

— Odnajdzie się przecie, pocieszał go brat; a że tam trochę biedy i strachu użyje, toć sam się po to napraszał.

— Rycerskieć to dziecko, mówił Jan z Ryńska, toć się przygód nie boji, nie frasujcie się, bracie!

Uspakajając brata, sani się jednak frasował, boć mu to dziwnem się wydawało, że chłopak zniknął tak nagle, jakoby się pod nim ziemia rozstąpiła. Nikt przecie nie jechał, nikt go więc uprowadzić nie mógł, trzymali się całą gromadą, na chwilę tylko w bok się z koniem usunął i oto najwidoczniej gdzieś wśród śniegu utknął, — wpadł w zaspę i ani go oko: Kędyż go tu szukać na tem wielkiem białem polu, gdzie wszystko jednakie! Widząc więc, że wszelkie owe usiłowania daremne, dokopali się ku drodze równo ze świtem, aby szukać pomocy, znaleźć więcej ludzi, którzyby im w poszukiwaniu pomogli.

— Moźeć się gdzie do ludzkiej siedziby dokopiemy, bośmy, widzimi się, setnie z prawej drogi oddaleni, mówił Gabryel.

Ojciec, choć serce bólem mu się rozdzierało, czuł, że nie może stać na miejscu, lub zostać dla szukania syna, bo obowiązkiem jego było iść dla sprawy odrodzenia kraju, którą wziął na swoje barki.

— Ha, — będzie co Bóg da, mówił więc, krzepiąc się w swojim smutku. Tyle zginęło już naszych dzieci, — i mój chłopak pójdzie za nimi! Szkodać go tylko, że w śniegu gdziesiś utonął, - mógłby przecie pożytecznym być na świecie... dodał z boleścią.

— Co zaś, zaraz utonął, utonął! mówił Jan z Ryńska, a toćże niezbadane są wyroki Boże, — na chwilę może nam z przed oczu zaginął, a tu ani się spodziejesz, kiedy chłopaka odnajdziesz.

— Bądź wola Twoja! rzekł srodze skłopotany ojciec, po chwili zaś dodał:

— Serce mi się krwawi na tę niepewność o synu, aleć sprawy opuścić nie mogę, — jakom przyrzekł, prowadzić ją będę, — pozwólcie mi jeno, bracia, niechaj go poszukam. Gdyć się oto w dzisiejszym dniu nie odnajdzie, w dalszą puścimy się drogę.

— Bóg da, Bóg da! pocieszali strapionego, kopiąc się po śniegu.

Smutna też była dalsza ich droga; z tym smutkiem dotarli do znajomego nam już Bielska. Rozejrzeli się, jako ludzie pierwszy raz przybywający do nieznanego sobie miejsca i skręcili ku fosie i wałom, które wśród zasp śniegu trudno było rozpoznać, a za któremi domyślali się jednak jakiegoś zamku. Zamku przecież zgoła od drogi widać nie było, krył się on za wysokim oświeconjm wałem i gęsto sterczącemu zaspami.

Cały zaś zamek, był jak wiele innych, drewnianem domostwem, różnił się tylko tem, że była przy nim murowana baszta, a raczej strzelnica, z poza wału wyglądająca.

Na tę basztę właśnie z rozkazu starościny wdrapał się pachołek, aby spojrzeć, czy gdzie starosty wraz z jego drużyną nie ujrzy i czy wysłane sanki dobrze torują sobie drogę.

Niebawem też ów wypatrywacz począł wołać na przechodzącego parobka. Ten jednak głowę podniósł ku górze, wyszczerzył zęby, odkrzyknął nawet, a nie zatrzymując się, poszedł w swoję drogę. Chłopak już miał zejść z baszty, gdy nareszcie parobek przypomniawszy sobie, że pachołek pewnie oznajmiał przybycie starosty, zawrócił się, stanął naprzeciw siedzącego na dachu, otworzył szeroko usta, podniósł głowę do góry, przysłonił oczy przed blaskiem przedzierającego się przez chmury porannego słonka i słuchał.

— Jacyś jezdni skręcają ku zamkowi, ale to znać nie nasz jegomość starosta, krzyczał pachołek.

— Uu, uu! no! odrzekł parobek i poszedł do piekarni.

— Goście jadom! zawołał spotkawszy wychodzącą Balbę.

— Kaj? zapytała.

— Wypatzywun wrzasnął — odrzekł tenże.

— Juści goście! mruknęła i podążyła przez sień, łączącą piekarnią z zamkiem do komnaty, gdzie starościna po śniadaniu codziennie rozdawała robotę dziewczętom.

— Jegomość pan starosta jadom! zawołała zdyszana.

— Jegomość! dziękiż Ci, Boże! rzekła uradowana starościna.

— A nastawiajże piwo na komin! rzuciła, — zziębnięci i głodni, trzebaż o posiłku pomyśleć!

I ruszyła za Balbą, która brząkając wielkiemi kluczami wyszła, nie dosłuchawszy nawet rozkazu pani.

Dziewczęta, a nawet sama Marta ciekawie zwróciły oczy na drzwi komnaty, jak gdyby przybywających jaknajprędzej chciały powitać. Lubochna zaś, skorzystawszy z zamięszania, wskoczyła najpierw na ławę, a uczepiwszy się okna, usiłowała wdrapać się na nie i spojrzeć przez niewielką szybkę na drogę. Widząc jednak, że ztąd nie wiele zobaczy, wymknęła się cichuteńko jak kotka, wdrapała się po drabinie stojącej w sieni na wyżki. Tam dostawszy się do otworu w dachu, spojrzała w tę stronę, gdzie ojciec wyjechał; gdy więc ujrzała tylko białe pole do koła, wzruszyła ramionami niecierpliwie i na drugą pobiegła stronę. I tutaj, znów uczepiwszy się kołka wbitego w krokiew, wdrapała się po niej do najwyższego otworu i dalejże się rozglądać. Ujrzała też zbliżający się poczet.

— Eee jadą jacyś, ale nie tatusio... ba, może miną, bramę... rzekła z niechęcią.

Patrzyła jednakże.

— Walą do nas ! zawołała, ujrzawszy skręcających około wielkiej gruszy, stojącej przy drodze. I zesunąwszy się ze swego wygodnego obserwatoryum, zbiegła po drabinie na dół, aby matce gości oznajmić.

— Mateńko, mateńko! to nie tatuś, to jacyś obcy! wołała, spotkawszy starościnę, wychodzącą z komnaty.

— A ty zkąd zaś wiesz? spytała matka.

— A tam, na wyżkach patrzyłam przez dach.

— Chryste Panie! zawołała z oburzeniem starościna, patrząc na drabinę przystawioną do otworu w pułapie.

— Mateńko, taka byłam ciekawa, taka ciekawa! tak chciałam jaknajprędzej tatusia i Krzeszą obaczyć.... tłomaczyło się dziewczę, chwytając matkę za rękę.

— Istna kara Boża z tą dziewką, rzekła matka. Wtem psy zaczęły ujadać i słychać było skrzyp otwierającej się bramy.

— Mateńko, nie gniewajcie się, już goście jadą, a może to ci, co o nich śniłam?.... rzekła Lubochna, wpatrując się w matkę.

— Ci, czy inni, nie obaczysz ich, rzekła surowo starościna i westchnąwszy, pomyślała:

— Trzeba dziewkę chronić od nieszczęścia, boć to obraza Pana Boga, żeby taki dzieciak we wszystko się wdawał.

Mimo jednak kłopotu z Lubochna i troski o małżonka, starościna wyszła na podsienie, aby gości przyjąć, którzy oddawszy konie pachołkom, weszli właśnie strzepując śnieg, którym byli od stóp do głów osuci.

— Co oni zacz? myślała sobie starościna, przypatrując się przybyłym, którzy mimo szat podróżnych wyglądali na znakomitych panów, jakich nie często w zaścianku starościńskim widzieć się zdarzało.

Mowa też choć taka, jaką się starościna rozmawiała, ale była jakaś gładsza i trochę odmienna.

Zasromała się więc nawet trochę starościna, wkrótce jednak westchnąwszy skrycie do Ducha świętego, aby jej przyszedł w pomoc, umysłem i językiem kierował, śmielej już rzekła:

— Czemże Waszmość panom mogę służyć? Ale proszę dalej do komnaty, otwierając drzwi na prawo, gdzie zwykle gości przyjmowano.

— Mościa dobrodziejko, nieszczęście wielkie z nami: od sześciu dni jesteśmy w drodze, wczoraj zabłądziliśmy wśród śnieżycy i oto syn mój najmilszy, — jedyny, chłopię czternastoletnie, któregom wziął ze sobą, na polu gdzieś ostał! Szukaliśmy gdzie ino, —• ale ani go oko, — nie znamy okolicy — poleciliśmy go więc opiece Boga, a sami dobiliśmy do zamku prosić o pomoc.

— Syn wasz czternastoletni! Boże mój — toćże tak jak mój Krzesz ! mówiła ze współczuciem starościna. — Prawdziwe nieszczęście! a oto jeszcze i drugie, że starosty, męża mego, nie ma w domu; — aleć się jakoś poradzi. — Wyślę zaraz na wszystkie strony, niechajże waszego chłopca szukają! I już, gotowa do dania rozkazu, ku drzwiom się zwróciła, gdy Jan Bażeński ją zatrzymał:

— Dajcie mi tylko, miła starościna przewodników — a sam pojadę szukać syna, — niechaj moji towarzysze tymczasem gościny pod waszym dachem zażyją.

Wniesiono też już i grzane piwo, przyszykowane dla starosty, dzbany kurzyły się smakowitym napitkiem, a chleby, białe placki i wędzone mięso nęciły zgłodniałych podróżnych.

Nie dali się też prosić i mimo troski o chłopaka do przyniesionego jadła skwapliwie się zabrali; po krótkim posiłku Jan i Gabryel Bażeńscy wraz z czterema przewodnikami, mającymi łopaty do rozgarniania śniegu, na dwóch saniach wyruszyli na poszukiwanie. Wyruszyli zaś drogą, z której przyjechali, to jest w przeciwną tej, którą pojechał starosta.

— A może tam gdzie i mego małżonka i Krzesia zdybiecie, boć i ja mam o nich niepokój, rzekła starościna.

— Ha, będzieć co Bóg dał, rzekł Jan Bażeński, całując dwornie starościnę w rękę. Wszelako, musimy wrócić przed zachodem, a na noc wyjechać, boć sprawa de publico bono, a na czas oznaczony stanąć nam trzeba w Krakowie!

Jakoż przed zachodem wrócili obaj Bażeńscy, lecz bez zaginionego; obaj mieli ciężki smutek na czole, a Jan rzekł ze łzą w oku:

— Nie możemy na szukanie czasu tracić, — drogić nam syn, bolejmy sercem nad nim, aleć tam czeka nas tysiące ludzi. Przysięgliśmy, — toć choć się serce krwawi, własnej sprawie i smutkom oddawać się nie można.....

— Toć będziemy go szukali, — rzekła starościna, a kiedy Bóg da, że się odnajdzie, — toć go jak swego pilnować będziemy.

— Dajcież mi wieści o nim, starościno dobrodziejko, prosił ojciec. Ztąd ruszamy do Płocka, pilno nam!.. W Płocku więc, w Krakowie, czy w Kwidzynie, gdzie dopiero będziemy w ciepłą wiosnę, czekamy waszego orędzia, dodał strapiony ojciec.

— Jedźcie w spokoju, — mówiła starościna, — nie pierwszyzna memu panu na dwór książęcy jechać; odwiezie wam syna, gdy go odnajdzie!

I pożegnała zacna niewiasta gości, a patrząc na owe jaszczurki, wyszyte na ich kaftanach, wspomniała sobie sen Lubochny i rzekła:

— Miłościwy Stwórco, toć ta dziewka plotła mi o dworze królewskim, o jaszczurkach, — toć chyba jasnowidzenie!

I poszła do komnaty zmówić modlitwę za zaginionych, a jednocześnie Lubochna, wyprządłszy oddawna zadaną kądziel, wysunęła się z pod czujnego oka Marty i przez uchylone drzwi od podsienia, kręcąc jasną główką, spoglądała ciekawie za odjeżdżającymi.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej