William Makepeace Thackeray

DZIEJE PENDENNISA t2

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY PIERWSZY

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY DRUGI

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY TRZECI

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY CZWARTY

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY PIĄTY

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY SZÓSTY

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY SIÓDMY

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY ÓSMY

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY PIERWSZY

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY DRUGI

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY TRZECI

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY PIĄTY

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY SZÓSTY

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY SIÓDMY

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY ÓSMY

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY PIERWSZY

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY DRUGI

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY TRZECI

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY CZWARTY

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY PIĄTY

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY SZÓSTY

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY SIÓDMY

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY ÓSMY

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ SIEDEMDZIESIĄTY

ROZDZIAŁ SIEDEMDZIESIĄTY PIERWSZY

ROZDZIAŁ SIEDEMDZIESIĄTY DRUGI

ROZDZIAŁ SIEDEMDZIESIĄTY TRZECI

ROZDZIAŁ SIEDEMDZIESIĄTY CZWARTY

ROZDZIAŁ SIEDEMDZIESIĄTY PIĄTY

DZIEJE PENDENNISA

czyli o jego sukcesach, klęskach, przyjaciołach i największym jego wrogu

Tom II

William Makepeace Thackeray

ROZDZIAŁ TRZYDZIESTY DZIEWIĄTY

W KTÓRYM BĘDZIE MOWA O SPRAWACH PANA HARRY FOKERA

Od brzemiennego w skutki, a przy tym uroczego wieczorku przy Grosvenor Place, serce pana Harry Fokera było w stanie takiego zamętu, że trudno byłoby czytelnikowi uwierzyć, by mogło się to zdarzyć tak wielkiemu mędrcowi.

Jeśli sobie przypomnimy dobre rady, jakich udzielał kiedyś Penowi, jeśli weźmiemy pod uwagę jego mądrość i znajomość życia, jakich dawał dowody w tak młodym wieku, jeśli zdamy sobie sprawę, że przyzwyczajenie do zaspokajania wszystkich zachcianek (jak zresztą przystało dżentelmenowi jego majątku i widoków na przyszłość) musiało, rzecz prosta, powiększyć jego cynizm i czynić go z każdym dniem coraz bardziej obojętnym na wszystko, co nie było panem Harry Fokerem — zdziwimy się widząc, jak przytrafił się mu ów przykry wypadek, który nas nawiedza raz lub dwa razy w życiu, zdziwimy się widząc, jak jego wielki duch postradał spokój z powodu kobiety.

Foker, choć bardzo wcześnie posiadł mądrość, był jednak mężczyzną. Nie mógł przeto uniknąć losu, jaki był udziałem Achillesa, Ajaksa, lorda Nelsona i naszego praszczura Adama. Gdy nadeszła jego godzina, młody Harry stał się jedną z ofiar miłości, tej, która włada światem.

Owego wieczoru, po rozstaniu się z Arturem pod bramą jego domu w Lamb Court, Harry poszedł do „Oficyny", lecz ani cocktail na dżinie, ani galantyna z indyczki nie nęciły jego wyobraźni. Żarty towarzyszy zabawy puszczał mimo uszu, a kiedy pan Hodgen, piewca Hieny cmentarnej, zaśpiewał nową balladę, jeszcze bardziej okropną i komiczną niż tamten słynny utwór, Foker — chociaż był przyjacielem śpiewaka i zawołał: „brawo, Hodgen!", jak tego wymagała uprzejmość i jego pozycja jednego z filarów klubu — nie zrozumiał jednak ani słowa z Kota w kredensie, ballady, która miała wkrótce wsławić imię Hodgena.

Harry bardzo późno wrócił wielce strudzony do swego pokoju w domu matki i złożył zmęczoną głowę na miękkiej poduszce. Jednakże serdeczna udręka i obraz panny Amory nie dały mu spać spokojnie.

Wielkie nieba!. Jakże nieciekawe i odstręczające wydały mu się teraz jego zainteresowania, jakże obce grono niedawnych przyjaciół! Do tej pory nie obracał się w towarzystwie kobiet swojej sfery. Gdy mówił o nich, nazywał je skromnisiami. Cnotliwość (wierzmy, że niekłamana) kuzynek Fokera nie równoważyła dotąd w jego oczach niedostatku bardziej pociągających przymiotów, jaki się wśród nich szerzył, tych właśnie przymiotów, które nasz młodzian znajdował u zacnych pań z teatru.

Matka, acz była niewiastą dobrą i czułą, wcale nie bawiła Harry'ego; kuzynki, córki wuja, czcigodnego hrabi Rosherville'a, nudziły go niezmiernie. Jedna była sawantką i geologiem, druga jeździła konno i paliła cygara, trzecia była żarliwą wyznawczynią liberalnego kierunku w Kościele anglikańskim i żywiła najbardziej nieprawowierne poglądy w sprawach religii. Tak przynajmniej twierdziła czwarta córka hrabiego, która była oddana frakcji ortodoksyjnej Kościoła anglikańskiego, komodę w swoim pokoju przerobiła na ołtarz i pościła co piątek przez cały rok. Bardzo trudno było namówić Fokera, aby złożył im wizytę w rezydencji w Drummington. Przysięgał, że wolałby chodzić w kieracie niż dłużej tam zabawić. Mieszkańcy tego domu też za nim nie przepadali.

Lord Erith, spadkobierca lorda Rosherville'a, uważał swego kuzyna za człowieka niskiego pochodzenia, osobnika manier i obyczajów żałośnie wulgarnych. Foker zaś z równą racją nazywał Eritha zarozumiałym bałwanem, nudą usypiającą Izbę Gmin, indywiduum, które wstydem napawa przewodniczącego tej Izby, i najbardziej smutnym spośród filantropów na pokaz.

Jerzy Robert hrabia Gravesend i Rosherville nie mógł zapomnieć, że pewnego wieczoru, gdy raczył zagrać w bilard ze swym siostrzeńcem, ów młody dżentelmen ubódł jaśnie hrabiego kijem bilardowym pod żebro i powiedział: „Dalibóg, mój stary, widziałem w życiu niejedno złe pchnięcie, ale czegoś tak okropnego jak to, co teraz zrobiłeś, jeszczem nie widział." Wuj dokończył partii z anielską słodyczą, gdyż Harry był jego gościem i siostrzeńcem, ale w nocy stary arystokrata omal nie dostał ataku apopleksji, a potem nie wychodził z pokoju, póki obiecujący młodzieniec nie wyjechał z Drummington, aby wrócić do Oxbridge, gdzie właśnie dobiegała kresu jego edukacja. Straszny był to cios dla czcigodnego hrabi. Nigdy o tym nie wspominano w rodzinie, lecz hrabia Jerzy Robert unikał Fokera, ilekroć ten przybywał do nich z wizytą w Londynie lub na wsi, i jedyną rzeczą, na jaką hrabia mógł się zdobyć wobec młodego świętokradcy, było lodowate powitanie: „Jak się masz?" Hrabia jednak nie wyrzucił Harry'ego z domu, ponieważ nie chciał złamać serca swej siostrze, Agnieszce, nie pozwolił też sobie na zerwanie stosunków z Fokerem ojcem. Dokonywał z nim bowiem szczególnych transakcji, polegających na wręczaniu mu w zamian za czeki bankowe własnych autografów, w których znakomity podpis jaśnie hrabiego poprzedzało słówko „zapłacę".

Oprócz czterech córek (rozmaite ich zalety wyliczyliśmy przed chwilą) niebo zesłało lordowi Gravesendowi jeszcze piątą córkę, lady Annę Milton, której od najmłodszych lat przeznaczone było szczególne wyróżnienie. Otóż między rodzicami lady Anny i jej ciotką zostało ustalone, że kiedy Harry Foker osiągnie odpowiedni wiek, staną oboje na ślubnym kobiercu.

Lady Anna oswoiła się z tą myślą, kiedy jeszcze nosiła fartuszki i kiedy Harry, najbardziej niechlujny spośród wszystkich chłopców, przyjeżdżał z konwiktu z podbitymi oczami do Drummington lub Logwood, wiejskiej rezydencji jego ojca, gdzie lady Anna często bawiła u ciotki.

Oboje poddali się woli starszych bez słowa protestu. Lady Anna nie zamierzała oponować przeciw nakazowi ojca tak samo, jak ongiś Estera nie ważyła się kwestionować rozkazów Ahaswera. Przyszły dziedzic firmy Fokera też był posłuszny ojcu, stary dżentelmen bowiem tak mu powiedział: „Słuchaj, Harry, twój wujek i ja postanowiliśmy, że poślubisz lady Annę, gdy oboje dorośniecie. Lady Anna nie będzie miała pieniędzy, ale w jej żyłach płynie arystokratyczna krew i dziewczyna jest ładna, a ja was urządzę. Gdybyś odmówił, będziesz miał tylko dożywocie matki i dwieście funtów renty za mego życia."

Harry wiedział, że rodzic mało mówi, ale jak już coś powie, to słowa dotrzyma, natychmiast więc pogodził się z ojcowskim nakazem.

— Dobrze, papo — odparł — jeśli Anna się zgadza, powiem to samo co ona. To niebrzydka dziewczyna.

— W jej żyłach płynie najlepsza krew angielska, mój chłopcze. Krew twojej matki i twoja własna — dodał piwowar. — Nie znajdziesz nic lepszego, chłopcze.

— Dobrze, tatusiu, zrobię, jak będziesz chciał — powiedział Harry. — Gdy będę ci potrzebny, zadzwoń na mnie. Sprawa nie jest jednak pilna, i mam nadzieję, że zostawisz nam dosyć czasu. Chciałbym się nieco zabawić, nim się ożenię.

— Baw się, Harry — odparł poczciwy papa. — Nikt ci nie broni. I to było niemal wszystko, co powiedziano na ten temat, Harry więc oddał się zabawom, jakie były mu najbardziej miłe. W swym gabinecie zawiesił niewielki portret kuzynki pośród francuskich sztychów przedstawiających popularne aktorki i tancerki, pośród rycin koni wyścigowych i modeli powozów, słowem, dzieł sztuki, z których składała się jego galeria i które najbardziej przypadały mu do gustu. Portrecik był niepozorny i przedstawiał skromną okrągłą buzię otoczoną puklami. Trzeba powiedzieć, że portrecik nie sprawiał wielkiego wrażenia obok wizerunku panny Petitot tańczącej na tęczy i uśmiechniętej panny Redowa, w czerwonych butach i furażerce.

Lady Anna Milton z tej racji, że była zaręczona, nie bywała w świecie tak często jak jej siostry. Często zostawała w domu przy Gaunt Square w Londynie, kiedy mama wychodziła wraz z jej siostrami. Panny rozmawiały i tańczyły z całym tłumem mężczyzn, którzy zjawiali się i odchodzili. Przeróżne plotki krążyły o tych pannach. O Annie można było powiedzieć tylko jedno: była zaręczona z Harry Fokerem i nie powinna myśleć o nikim innym. Słowem, niezbyt ciekawa historia.

A więc, gdy Foker obudził się następnego ranka po przyjęciu u lady Clavering, spoglądała na niego zjawa Blanche z urzekającym uśmiechem jasnoszarych oczu. Słyszał jeszcze piosenkę, którą śpiewała wczoraj: „Wokół tego miejsca często błąkam się, błąkam się często." Biedny Foker zaczął żałośnie nucić tę piosenkę siedząc na łóżku z nogami nakrytymi kołdrą ze szkarłatnego jedwabiu.

Naprzeciw niego wisiał francuski sztych przedstawiający turecką damę, którą mąż, czcigodny Ottoman, przydybał w towarzystwie kochanka, Greka. Drugą ścianę zdobił inny francuski sztych: pan z panią konno całują się w wyciągniętym galopie. Cała schludna sypialnia Harry'ego obwieszona była tego pokroju sztychami, wśród których widać było portrety nimf operowych w przeźroczystych szatkach oraz pyszne ilustracje do słynnych romansów. Było tam, zdaje się, parę arcydzieł angielskich, jak na przykład: panna Pinckney z Opery Królewskiej w swej ulubionej roli pazia w obcisłych spodenkach lub panna Rougemont jako Wenus. Wartość dzieł sztuki zwiększały podpisy tych dam: Marii Pinckney i Fryderyki Rougemont, których zdobne faksymile wyryto pod portretami.

Takimi to obrazami rozkoszował się zacny Harry Foker. Nie był zresztą gorszy od innych. Był dobrym i wesołym próżniakiem, dandysem oddającym się przyjemnościom stołecznego życia. Jeśli zaś jego pokój może nieco zbyt obficie zdobiły arcydzieła sztuki francuskiej, jeśli prostoduszną lady Agnieszkę, jego mamusię, gdy przychodziła zobaczyć swego pupilka, który siedział spowity w wonny dym tytoniu „latakia", gorszył często widok nowych okazów sztuki wiszących na ścianach, trzeba przecież pamiętać, że Harry Foker był bogatszy od innych młodzieńców i łatwiej mu było uczynić zadość swym gustom.

List panny Pinckney, nagryzmolony na ozdobnym papierze pismem równie nieforemnym jak nieortograficznym, a zaczynający się od słów: „Mój Kochany Hokuś Pokuś Fokuś!", leżał na nocnym stoliku obok łóżka pośród kluczy, suwerenów, pudełek z cygarami i gałązki werbeny otrzymanej od panny Amory. Panna Pinckney przypominała mu w swym liście, że nadszedł dzień, w którym powinien „postawić" przyobiecaną kolację w gospodzie „Pod Słoniem koło Zamku" w Richmond. Bilet do loży na zbliżający się benefis panny Rougemont i paczka kart wstępu na „wieczór Bena Opoja, Chłopca z North Lancashire, który odbędzie się u Martina Faunce'a, w gospodzie «Pod Trójgraniastym Kapeluszem» przy Saint Martin's Lane, gdzie Sam Nochal, Dick Żelazna Ręka i Truposz, czampion hrabstwa Worcester, włożą rękawice, a wszyscy miłośnicy tego dobrego, starego angielskiego sportu proszeni są o przybycie", leżały również na nocnym stoliku pana Fokera, w chwili gdy się obudził, wraz z innymi pamiątkami świadczącymi, czym się zajmował i jak się bawił.

Ach, jakże marne wydawały mu się dziś te rozrywki! Cóż go obchodził Sam Nochal albo czampion hrabstwa Worcester! Cóż warte były francuskie sztychy, patrzące nań z wszystkich stron! Te wszystkie znakomitości spod ciemnej gwiazdy. Taka Pinckney, która nie zna ortografii i nazywa go Hokuś Fokuś — diabli nadali bezczelną babę! Myśl o tym, że umówił się na kolację w gospodzie „Pod Słoniem koło Zamku" w Richmond z tą starą babą (która miała co najmniej trzydzieści siedem lat), napełniała jego duszę smutkiem i niesmakiem, choć jeszcze wczoraj wiele się spodziewał po tym spotkaniu.

Kiedy czuła mateczka ujrzała syna owego ranka, zauważyła, że chłopiec ma blade policzki i w ogóle jest bardzo smutny.

— Czemu nie przestaniesz grać w bilard u tego niedobrego Spratta? — zapytała lady Agnieszka. — Bilard zabije cię, moje kochanie, jestem tego pewna.

— To nie bilard — odparł Harry z ponurą miną.

— No, to ta straszna „Oficyna". Wiesz, Harry, że nieraz już miałam ochotę napisać do właścicielki tej restauracji i prosić ją, żeby była taka dobra i dolewała tylko odrobinę wina do tego „negusa",  i pilnowała, żebyś owinął się szalem, zanim siądziesz do swego powoziku.

— Napisz do niej, pani matko. Pani Cutts gotowa by każdemu nieba przychylić — odrzekł Harry. — Ale tym razem nie chodzi wcale o „Oficynę" — dodał z posępnym westchnieniem.

Ponieważ lady Agnieszka niczego nie odmawiała synowi i z największą czułością ulegała jego zachciankom, Harry odpłacał jej za to bezgranicznym zaufaniem i nigdy nawet do głowy mu nie przyszło, by nie powiedzieć matce, gdzie bywa. Wprost przeciwnie, przynosił jej najlepsze anegdoty z klubów i sal bilardowych, których poczciwa dama nader chętnie słuchała, niewiele zresztą rozumiejąc.

— Mój syn chodzi do Spratta — mówiła najbliższym przyjaciółkom. — Cała młodzież chodzi tam po balu. To obowiązuje, moja droga. Gra się tam w bilard, podobnie jak grywano w makao i kostki za czasów pana Foxa. Tak, mój tatuś często mi opowiadał, że dzień w dzień do dziewiątej rano siedział u Brookesa z panem Foxem, którego widziałam w Drummington w zamszowej kamizelce i spodenkach z czarnej satyny, kiedy byłam małą dziewczynką. Mój brat, Erith, nie grał wcale za młodu i nie bawił się po nocach, bo nie miał do tego zdrowia. Ale, widzi pani, trzeba, aby mój syn robił to, co wszyscy. Tak, często też chodzi do lokalu, który nazywa się „Oficyna". Bywają tam wszyscy intelektualiści i autorzy, wie pani, ci ludzie, których nie spotyka się w towarzystwie. Wielki to jednak zaszczyt i wielka przyjemność dla Harry'ego, że spędza czas w ich towarzystwie i przysłuchuje się dyskusjom na różne aktualne tematy. Tatuś często mawiał, że winniśmy popierać literaturę. Pragnął nawet zaprosić świętej pamięci doktora Johnsona do Drummington, ale niestety doktor Johnson umarł. Tak, bywał jednak u nas pan Sheridan i strasznie dużo wypijał wina. Wszyscy wówczas bardzo dużo pili. Mój tatuś płacił handlarzowi win dziesięć razy większe rachunki, niż płaci dzisiaj Erith, który nie ma piwnicy i sprowadza wina z firmy „Fortnum i Mason", w miarę potrzeby.

— Wczoraj byliśmy na doskonałym obiedzie, mamo — wypalił chytry Harry. — Dają tam znacznie lepszą zupę niż u nas. Moufflet za dużo sypie do wszystkiego estragonu. Supreme z drobiu był wyśmienity. Tak samo leguminy były lepsze niż leguminy Mouffleta. Czy jadłaś kiedy, mamo, taką melbę albo taką galaretkę na maraskino? Bajeczna galaretka!

Lady Agnieszka zgodziła się z synem, zresztą, jak zwykle, Harry dalej zręcznie ją zagadywał.

— Bardzo ładny ten pałacyk Claveringów. Na pewno meblując go nie żałowali pieniędzy. A co za srebra, pani matko!

Lady Agnieszka wciąż przytakiwała.

— Bardzo mili ludzie ci Claveringowie.

— Mh! — odparła lady Agnieszka.

— Wiem, co chcesz przez to powiedzieć. Lady Clavering nie jest nazbyt distinguée, ale to bardzo zacna niewiasta.

— O tak, bardzo — przytwierdziła mama, która też była przezacną kobietą.

— A sir Franciszek w towarzystwie dam nie mówi wiele, ale po obiedzie jest wprost świetny. To człowiek niezwykle miły i wykształcony. Kiedy ich zaprosisz na obiad? Proszę cię, mamo, wybierz jakiś bliski dzień.

Harry zajrzał do karnetu matki i wybrał dzień, za dwa tygodnie (wydało mu się to wiekiem). W dniu tym Claveringowie mieli przyjść na obiad do domu przy Grosvenor Street.

Posłuszna lady Agnieszka wypisała zaproszenie. Zwykła czynić to bez porozumienia z mężem, który miał swoje towarzystwo i własne obyczaje, a żonie pozostawiał wolną rękę w przyjmowaniu jej osobistych przyjaciół.

Harry spojrzał na bilet. Nie był zadowolony, gdyż pominięto w zaproszeniu pewną osobę.

— Nie zaprosiłaś panny... Jakże ona się nazywa?... Panny Emery, córki lady Clavering.

— Ach! Ta mała osóbka! — zawołała lady Agnieszka. — Nie, Harry, jej nie trzeba zapraszać.

— Musimy zaprosić pannę Amory — powiedział Foker. — Chciałbym... chciałbym zaprosić Pendennisa, a... a on bardzo ją lubi. Czy nie uważasz, mamo, że panna Amory pięknie śpiewa?

— Wydała mi się odrobinę za śmiała i wcale nie słuchałam jej śpiewu. Odniosłam wrażenie, że śpiewała tylko dla ciebie i pana Pendennisa. Ale zaproszę ją, jeśli tego sobie życzysz, Harry.

W ten sposób nazwisko panny Amory zostało wpisane obok nazwiska jej matki.

Po zwycięskim przeprowadzeniu tej dyplomatycznej intrygi, Harry jak najserdeczniej ucałował czułą rodzicielkę. Następnie wrócił do siebie i położył się na otomanie, aby marzyć w ciszy, wzdychać do dnia, który sprowadzi piękną pannę Amory pod dach domu jego ojca, i obmyślać tysiąc szalonych sposobów ujrzenia jej jeszcze raz.

Z wielkiej podróży po kontynencie pan Foker junior przywiózł z sobą lokaja poliglotę, który zajął miejsce Stoopida i zgodził się podawać do stołu wystrojony w koszulę z gorsem z haftowanego muślinu złocącą się od spinek i łańcuszków. Człowiek ten nie pochodził właściwie z żadnego kraju i jednakowo źle mówił wszystkimi językami. Świadczył on Harry'emu mnóstwo najrozmaitszych usług. Czytał całą korespondencję naiwnego młodzieńca, wiedział, gdzie jego pan najchętniej bywa, znał adresy jego przyjaciół i celebrował obiady wydawane przez młodego dżentelmena.

Gdy więc Harry leżąc na sofie, po rozmowie z matką, w olśniewającym szlafroku i w ponurym milczeniu pykał fajkę, Anatol od razu zauważył, że coś popsuło humor i wzburzyło jego pana, lecz nie okazał mu współczucia, gdyż byłoby to nietaktem.

Harry zaczął wkładać poranne ubranie, przy czym ogromnie grymasił i z niczego nie był zadowolony. Klnąc przymierzył i odrzucił cały stos spodni w najrozmaitsze paski, kratki i w przeróżnych kolorach. Wszystkie buty okazały się skandalicznie nie doczyszczone, wszystkie koszule zbyt rzucały się w oczy. Harry dziś szczególnie obficie uperfumował swą bieliznę i siebie osobiście. Służący niezmiernie się zdziwił, gdy jego pan najpierw spiekł raka i wahał się przez chwilę, a potem powiedział:

— Anatolu, co to chciałem powiedzieć? Kiedy cię angażowałem, mówiłeś mi, zdaje się, hm, że... że umiesz... hm, że umiesz trefić włosy?

— Faktycznie, umiem — odparł służący.

— Szersze alor żelazko i ą d u l e mi włosy ępe — powiedział Foker z obojętną miną.

Służący zastanawiając się, czy jego pan zakochał się, czy też wybiera się na maskaradę, poszedł szukać żelazka. Najpierw zwrócił się do starego kamerdynera, który usługiwał panu Fokerowi ojcu, ale przecież na jego łysej pałce żelazko nie znalazłoby nawet setki włosów, a potem do damy, która sprawowała pieczę nad lekkimi kasztanowatymi lokami lady Agnieszki.

Zdobywszy żelazko pan Anatol tak skutecznie zaondulował włosy swemu młodemu panu, że głowa Harry'ego zrobiła się kędzierzawa jak głowa Murzyna. Potem młodzieniec ubrał się jak najstaranniej i najwspanialej. Był gotów do wyjścia.

— O której godzinie mam przysłać powóz przed dom panny Pinckney? — szeptem zapytał lokaj wychodzącego pana.

— Niech ją diabli wezmą!... Odwołaj obiad... Nie mogę tam iść — powiedział Foker. — A zresztą nie, diabli by to wzięli! Muszę iść. Poyntz, Rougemont i mnóstwo innych zostało zaproszonych. Przyślij powóz na Pelham Corner o szóstej, Anatolu.

Powóz nie należał do własnych ekwipaży Fokera. Wynajął go na wesołą wyprawę. Tego ranka jednak Foker wziął własny powóz. Dlaczego? Czy miły czytelnik się nie domyśla? Otóż, Foker udał się do Lamb Court (Tempie) i pojechał tam przez Grosvenor Place (który, jak wszyscy wiedzą, leży właśnie na drodze z Grosvenor Street do Tempie), i po drodze miał przyjemność spojrzeć na różowe firanki w oknie panny Amory. Dokonawszy tego wielkiego dzieła, pojechał do Pena.

Co skłoniło go do złożenia wizyty serdecznemu przyjacielowi? Czemu do niego zatęsknił? Dlaczego tak ogromnie zależało mu dziś rano, żeby zobaczyć Pena, skoro jego przyjaciel zdrów był jak ryba, gdy się rozstawali wczoraj wieczór? Pen mieszkał w Londynie od dwóch lat i przez cały ten czas Foker odwiedził go zaledwie kilka razy. Czemu więc tak pilno mu było zobaczyć dziś przyjaciela?

Czemu?... Jeśli tę stronę czytają młode damy, powiem im tylko tyle, że gdy spotka je podobne utrapienie jak to, które od z górą dwunastu godzin gnębiło Harry'ego Fokera, będą się żywo interesowały pewnymi osobami, choć jeszcze wczoraj te osoby sześciu pensów nie były dla nich warte, a ci, z którymi sympatyzowały, wydadzą im się teraz nieciekawi i niemili. Twoja wczorajsza droga Elunia i kochana Marysieńka, do których pisałaś listy i posyłałaś kosmyki włosów długie na łokieć, staną ci się nagle tak obojętne jak najgłupsza gęś z grona twych znajomych. Równocześnie zaczniesz odczuwać niezwykle żywe zainteresowanie dla jego znajomych i gorące pragnienie, by się wkraść w łaski jego mamy, polubisz też jego ojca, starego poczciwca. Jeśli o n bywa w pewnym domu, zrobisz wszystko, aby i ciebie tam zapraszano. Jeśli ma siostrę mężatkę, miło ci będzie spędzać z nią długie poranki. Będziesz zamęczać pokojówkę posyłając dwa lub trzy razy dziennie pilne bileciki jego siostrze. Będziesz płakała, jeśli mama powie, że zbyt często bywasz w jego domu. Jedynym członkiem jego rodziny, który wyda ci się niemiły, jest pewnie jego młodszy brat. Przyjechał do domu na wakacje i uporczywie pozostaje w pokoju, kiedy przyjdziesz do swej kochanej nowej przyjaciółki, jego młodszej siostry.

Tak, moje panny, zdarzy się wam coś podobnego, miejmy nadzieję, że wam się zdarzy. Będziecie doznawać gorących i zimnych dreszczy tej lubej gorączki. Jeśli wasze matki zechcą się do tego przyznać, okaże się, że przechodziły podobne historie przed waszym urodzeniem. Oczywiście, wasz drogi tatuś był przedmiotem tej namiętności, czyż mógł być kto inny? To, co wy teraz cierpicie, będą z kolei cierpieli wasi bracia... tylko inaczej będzie to wyglądało. Więksi egoiści od was, bardziej niecierpliwi i uparci, rzucą się na spotkanie swemu losowi, gdy pojawi się pisana im uwodzicielka. A jeśli to się nie zdarzy ani im, ani też wam, niechaj Bóg się nad wami zlituje! Powiedział pewien gracz: kochać kostki i wygrywać, najlepsza to rzecz, kochać i przegrywać, to już gorzej, ale też pięknie.

Jeśli więc zapytacie, dlaczego panu Henrykowi Fokerowi tak pilno było zobaczyć się z Arturem Pendennisem, dlaczego nagle nabrał takiej estymy dla przyjaciela, nietrudno nam będzie wyjaśnić, że Pen istotnie zyskał ogromną wartość w oczach pana Fokera, gdyż sam wprawdzie nie był różą, ale znajdował się blisko tego wonnego kwiatu miłości. Czyż  nie składał jej wizyt w Londynie? Czy nie mieszkał blisko niej na wsi? Czy nie wiedział wszystkiego o uwodzicielce?

Cóż powiedziałaby lady Anna Milton, kuzynka i narzeczona pana Fokera, cóż by rzekła — pytam się — gdyby wiedziała, co się dzieje w sercu pociesznego małego pana?

Niestety! Gdy Foker przybył do Lamb Court i pozostawił powóz, aby podziwiali go oficjaliści, którzy kręcili się pod sklepieniem pasażu prowadzącego na Flag Court, skąd wychodzi się na Upper Tempie Lane —. zastał w domu Warringtona, Pena jednak nie było, bo poszedł do drukarni przejrzeć korekty.

— Czy zapali pan fajkę i czy posłać posługaczkę po piwo do szynku „Pod Kogutem"? — zapytał Fokera Warrington, mile zdziwiony widokiem wspaniałego stroju młodego arystokraty, uperfumowanego i w lśniących trzewikach.

Foker nie miał jednak najmniejszej ochoty ani na piwo, ani na fajkę. Przyszedł w bardzo pilnej sprawie. Natychmiast więc pobiegł do redakcji „Pall Mall Gazette", zdecydowany odnaleźć Pena.

Ale Pena już tam nie było.

Foker szukał go, aby wraz z nim złożyć wizytę lady Clavering. Niepocieszony wyszedł z redakcji, po czym godzinę lub dwie spędził w klubach nudząc się śmiertelnie.

Gdy nadeszła pora wizytowa, doszedł do wniosku, że uprzejmość wymaga pojechać na Grosvenor Place i zostawić tam bilet. Nie miał odwagi pokazać się lady Clavering i zadowolił się wręczeniem Jeamesowi dwóch biletów wizytowych, na których wytłoczone było nazwisko pana Henryka Pokera. Wręczył je lokajowi z uczuciem bólu, który odebrał mu mowę.

Jeames chyląc upudrowaną głowę odebrał bilety.

Lakierowane drzwi zamknęły się przed Fokerem. Przedmiot jego miłości był tak blisko, a przecież dalej niż kiedykolwiek. Zdawało mu się, że słyszy dźwięki pianina i śpiew syreny, dobiegające z salonu sponad geranium wieńczącego balkon. Chętnie by został i posłuchał, ale nie było to możliwe.

— Skocz do Tattersalla — powiedział do forysia głosem zdławionym ze wzruszenia. — I dawaj tu mojego kuca — zawołał za szybko oddalającym się chłopcem.

Los wreszcie uśmiechnął się do Fokera, gdyż wspaniała karoca lady Clavering, którą opisaliśmy w poprzednim rozdziale (może nie tak, jak by należało), zajechała przed bramę domu w chwili, gdy Harry wskakiwał na czekającego już nań kuca. Dosiadłszy ognistego wierzchowca skrył się za bramą Green Park nie spuszczając z oka powozu, aż w końcu zobaczył, że wsiada lady Clavering, a wraz z nią... czyż owa anielska postać mogła być kim innym niż czarodziejką? Przybrana w gazę delikatną jak pajęczyna, w różowym kapeluszu i z błękitną parasolką — nie mogła być zaiste nikim innym, tylko właśnie... panną Amory!

Powóz zawiózł piękne panie do madame Rigodon, właścicielki magazynu z kapeluszami i koronkami, potem do sklepu pani Wolsey z berlińską włóczką, a potem — do iluż jeszcze innych sklepów z artykułami damskimi! Wreszcie obydwie panie wstąpiły na lody do Huntera, albowiem lady Clavering lubiła zadać szyku, nie tylko więc wyjeżdżała do miasta najbardziej okazałą karetą w całym Londynie, ale szło jeszcze o to, by wszyscy ją zobaczyli. Dlatego, w białym kapeluszu z żółtymi piórami, usiadła w słońcu przed bramą cukierni Huntera i zjadła niemałą porcję różanych lodów. Foker na kucu i towarzyszący mu foryś w czerwonej liberii długo czatowali w pobliżu, nim się jej doczekali.

Obie panie pojechały wreszcie w kierunku parku, a Foker pomknął jak błyskawica przed nimi. W jakim celu? Po to, by panna Amory i jej matka skinęły mu przyjaźnie głową, i po to, by pół tuzina razy minąć je w czasie spaceru, patrzyć na nie i strzelać do nich okiem z drugiej strony rowu, z miejsca, gdzie zbierają się panowie na koniach w porze, o której w parku Kensigton gra orkiestra.

Na co się zda patrzyć na kobietę w różowym kapeluszu, gdy rów dzieli nas od niej? Co nam może przynieść czyjeś skinienie głową, chciałbym wiedzieć. Aż dziw bierze, iż mężczyźni zadowalają się podobnymi przyjemnościami. A jeśli nawet nie daje im to zadowolenia, faktem jest, że usilnie zabiegają o tego rodzaju fawory.

Harry, tak zazwyczaj rozmowny, tego dnia nie zamienił ani słowa ze swą czarodziejką. W milczeniu patrzył na nią, gdy  wracała do powozu i odjeżdżała pośród nieco ironicznych ukłonów młodzieży zebranej w parku.

Jeden z nich powiedział, że wdowa z Indii bardzo szybko puszcza ojcowskie rupie, drugi, że powinna była dać się spalić żywcem po śmierci męża, a pieniądze zostawić córce. Trzeci zapytał, kim jest Clavering, na co stary Tom Eales, który znał wszystkich i dzień w dzień zjawiał się w parku na siwym koniu, był łaskaw odpowiedzieć, że Clavering odziedziczył dobra ogromnie zadłużone i że krążą bardzo nieprzyjemne słuchy o postępkach Claveringa w młodych latach, mówi się na przykład, że był współwłaścicielem domu gry, a w czasie pobytu w pułku niewątpliwie okazał się tchórzem.

— Clavering gra do dziś. Niemal co wieczór bywa w spelunkach — dorzucił pan Eales.

— Wydaje mi się wielce prawdopodobne, że Clavering gra, od czasu gdy się ożenił — powiedział pewien żartowniś.

— Clavering wydaje diablo dobre obiady — zauważył Foker stając w obronie honoru swego wczorajszego amfitriona.

— Śmiem twierdzić, że... Clavering nie zaprasza Ealesa — podjął żartowniś. — Powiedz, Eales, czy bywasz na obiadach u Claveringa... i u begum?

— Ja? U nich? — zawołał Eales, który by poszedł na obiad do Belzebuba, gdyby miał pewność, że szatan trzyma dobrego kucharza, a potem odmalowałby gospodarza w kolorach czarniejszych niż te, jakimi los go obdarzył.

— Chyba poszedłbyś tam, choć tak wygadujesz na Claveringa — ciągnął żartowniś. — Mówią, że wydaje on bardzo przyjemne obiady. Clavering zasypia przy stole, begum wstawia się cherry brandy, a młodą dama śpiewa ballady młodym dżentelmenom. Dobrze śpiewa, prawda, Fo?

— Pierwsza klasa — powiedział Fo. — Zapewniam cię, Poyntz, że panna Amory śpiewa jak... jak się to nazywa?... wiesz, co mam na myśli... jak morska panna, rozumiesz? Chociaż to się nazywa inaczej.

— Nigdy nie słyszałem, żeby morska panna śpiewała — odparł Poyntz, żartowniś. — Kto z was słyszał głos morskiej panny? Eales, ty jesteś stary praktyk, czyś słyszał kiedy śpiew morskiej panny?

— Nie rób ze mnie idioty, Poyntz, idź do diabła! — powiedział Foker czerwieniąc się i niemal ze łzami w oczach. — Wiesz, co mam na myśli, chodzi o te... jakże się zowią?... u Homera, no wiesz. Nigdy nie uważałem się za wielkiego erudytę.

— Nikt też tego o tobie nie powiedział, mój drogi — odparł Poyntz. Foker dał ostrogę kucowi i krótkim galopem ruszył wzdłuż Rotten

Row. Targały nim różne uczucia i ambicje, czuł się upokorzony. Żałował, że nie przykładał się w szkole do nauki. Bardzo by chciał teraz pognębić tych wszystkich kawalerów, którzy kręcą się koło wybranki jego serca, mówią obcymi językami, wpisują wiersze i malują obrazki w jej albumie i... i w ogóle.

„Kim jestem w porównaniu z panną Amory? — myślał Foker. — To osoba bardzo uduchowiona, potrafi pisać wiersze i komponować muzykę z taką samą łatwością, z jaką ja wypijam szklankę piwa. Diabli by wzięli piwo! To jedyna rzecz, do której się nadaję. Jestem żałosnym nieukiem, miernotą i nadaję się tylko do piwa Foker a. Zmarnowałem młode lata. Zadania pisali za mnie koledzy, a teraz zbieram owoce swego lenistwa. O, Harry Foker, jakimż byłeś cymbałem!"

W czasie tego smutnego monologu Foker, wciąż galopując, opuścił Rotten Row i wjechał do parku, gdzie omal nie przewrócił przez nieuwagę starej przestronnej kolasy rodzinnej, z której w ostatniej chwili dał się słyszeć wesoły głos: Harry, Harry!

Foker podniósł wzrok i ujrzał w karocy ciotkę, lady Rosherville wraz z dwiema córkami, z których jedną, tą, która go wołała, była lady Anna, jego narzeczona.

Harry cofnął konia. Twarz miał bladą, malowało się na niej przerażenie. Zaświtała mu w głowie prawda, o której zapomniał tego dnia. Jego los znajdował się tutaj, w tej karocy.

— Co się stało, Harry? Czemu jesteś taki blady? Za dużo pewnie lumpowałeś i paliłeś, niedobry chłopcze — powiedziała lady Anna.

— Dzień dobry, ciociu, dzień dobry, Anno — odparł Foker.

Był zmieszany. Bąknął parę słów, z których wynikało, że mu się bardzo śpieszy (spojrzał na parkowy zegar; towarzystwo, które zaprosił, już blisko godzinę czekało na niego w powozie), i skinął paniom ręką na pożegnanie.

Mały pan i jego kucyk szybko zniknęli damom z oczu. Wielka kolasa pojechała dalej. Żadna z osób, które w niej siedziały, nie interesowała się tym, co robi pan Harry, hrabina bowiem zajęta była swym spanielem, lady Lucy pogrążyła się w lekturze kazań, a lady Annę pochłonęła nowa powieść, którą siostry właśnie kupiły w księgarni.

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY

KTÓRY PRZENOSI CZYTELNIKA DO RICHMOND I GREENWICH

Biedny Foker uważał, że obiad w Richmond jest najbardziej ponurą rozrywką, na jaką człowiek śmiertelny wydał kiedykolwiek pieniądze.

„Jakimi cudem mogłem lubić tych ludzi? — myślał. — Widzę zmarszczki pod oczami panny Rougemont, a jej policzki pokrywa warstwa różu tak gruba jak na twarzy błazna w pantomimie... Żargon, jakim mówi ta Pinckney, jest obrzydliwy. Nie cierpię babskiej paplaniny. Albo stary Colchicum! Ten stary Col, który przyjeżdża tu swoim powozikiem z koroną na drzwiczkach i siedzi wciśnięty między pannę Coralie a jej matkę! Tego już za wiele. Angielski par z woltyżerką od Franconiego! To zupełnie do niczego niepodobne, na Jowisza, do niczego! Sam nie zadzieram nosa, ale to naprawdę nie wypada!"

— Dam dwa i pół pensa za twoje myśli, Fokey! — zawołała panna Rougemont wyjmując cygaro z ust, najautentyczniej szkarłatnych.

Panna Rougemont zauważyła, że młody człowiek siedzi zatopiony w myślach na pierwszym miejscu za stołem pośród topniejących lodów, plastrów ananasa, pełnych i pustych butelek, owoców posypanych popiołem cygar i resztek deseru nie sprawiających mu najmniejszej przyjemności.

— Czy Foker w ogóle myśli? — wycedził pan Poyntz. — Foker! Oto na tym końcu stołu piękna kapitalistka oferuje poważną sumę w zamian za płody twego, mój drogi, świetnego i błyskotliwego intelektu.

— O czym, u diabła, mówi ten Poyntz? — zapytała panna Pinckney swego sąsiada. — Nie cierpię go. To podła sztuka, złośliwiec i cedzi słowa.

— Śmieszny fąfel z tego małego Fokera, proszę lorda! — powiedziała panna Coralie w swym języku ojczystym, bogato okraszonym akcentem słonecznej Gaskonii, gdzie jej brązowe policzki i piękne czarne oczy nabrały ognia. — Co za śmieszny fąfel! Nie ma chyba jeszcze dwudziestu lat.

— Jakże chciałbym być w jego wieku —powiedział z westchnieniem czcigodny Colchicum i pochylił purpurową twarz nad sporym kielichem czerwonego wina.

— C'te jeunesse! Peuh! je m'en liche — odparła pani Brack, mama panny Coralie, biorąc tęgi niuch tytoniu z pięknej złocistej tabakierki lorda Colcbicum. — Je n'aime que les hommes faits, moi. Comme milord. Coralie! n'est-ce pas que tu n'aimes que les hommes faits, ma bichette?

Jego lordowska mość się uśmiechnął.

— Pani łaskawa mi pochlebia.

— Taisez-vous, mamon, vous n'etes q'une bite! — zawołała Coralie wzruszając tęgimi ramionami.

Na co czcigodny lord odparł, że przynajmniej ona nie mówi mu pochlebstw.

Potem włożył tabakierkę do kieszeni, nie życząc sobie, żeby brudne palce pani Brack zbyt często zanurzały się w jego „makkbie".

Nie widzimy potrzeby powtarzania ze szczegółami dalszego ciągu ożywionej rozmowy w czasie bankietu, która niezbyt zbudowałaby czytelnika. Nie musimy też chyba zapewniać, że nie wszystkie damy z baletu są podobne do panny Pinckney, a tym bardziej nie wszyscy parowie są tacy jak znakomity członek arystokratycznego klanu świętej i nieodżałowanej pamięci wicehrabia Colchicum.

Wieczorem pan Foker odwiózł swych miłych gości powozem do Brompton, gdzie panie mieszkały. Przez całą drogę z Richmond do Brompton był smutny, zamyślony i nie słuchał żarcików dam siedzących za nim i obok, na koźle, ani też nie bawił ich jak zwykle własnymi konceptami.

Kiedy damy wysiadły przed bramą swego domu i zapytały wytwornego woźnicę, czy nie wstąpiłby do nich i nie napił się czegoś, odmówił z miną tak smętną, że pomyślały, iż poróżnił się ze swym ojcem dobrodziejem albo też zdarzyło mu się jakieś nieszczęście. Harry jednak nie zwierzył się tym osobom z przyczyn swego zmartwienia i rozstał się z nimi nie zwracając uwagi na to, że panna Pinckney wychylając się z balkonu jak Jezabel zawołała go i zachęciła, aby w najbliższym czasie wydał następne przyjęcie.

Foker odesłał powóz do domu pod opieką jednego z forysiów. Sam wracał pieszo, z rękami w kieszeniach, zamyślony. Gwiazdy i księżyc na niebie spoglądały w ów wieczór na pana Fokera, który też spozierał na nie sentymentalnym okiem. Poszedł popatrzeć na dom przy Grosvenor Place i okna, które, jak mu się zdawało, były oknami pokoju wybranki jego serca. Pojękiwał i wzdychał w sposób żałosny i budzący zdziwienie w świadku tej sceny. A był nim policjant X. Zakomunikował on służącym sir Franciszka Claveringa, którzy siedząc na koźle powozu przed pobliską gospodą popijali piwo po przywiezieniu pani z teatru francuskiego, że dziś wieczór znów jakiś facet kręcił się koło pałacyku Claveringów: był to mały pan elegancko ubrany.

Począwszy od tego dnia pan Foker, ożywiony przenikliwością, zręcznością i odwagą, jakie cechują tylko ludzi zakochanych, tropił pannę Amory po całej stolicy, pojawiał się wszędzie, gdzie tylko mógł ją spotkać. Jeśli lady Clavering udawała się do teatru francuskiego, gdzie trzymała lożę, pan Foker ukazywał się tam w jednym z pierwszych rzędów, choć (jak już się przekonaliśmy) nietęgo władał językiem francuskim. Dowiadywał się też, do kogo pani Clavering została zaproszona (prawdopodobnie Anatol znał lokaja sir Franciszka i udawało mu się zajrzeć do karnetu lady Clavering), i pojawiał się na wielu wieczorkach ku powszechnemu zdziwieniu, a nade wszystko ku zdumieniu własnej matki. Prosił ją bowiem, by starała się o zaproszenia na przyjęcia, do których jeszcze niedawno odnosił się z najgłębszą pogardą.

Matce, przyjmującej to z dobrą wiarą i zadowoleniem, mówił, że chodzi na przyjęcia, ponieważ należy bywać w świecie. Zapewniał, że chodzi do teatru, aby doskonalić się w języku francuskim, bo żadne lekcje nie zastąpią pożytku z francuskiej komedii i, wodewilu. Pewnego wieczoru lady Agnieszka niezmiernie się zdziwiła, widząc, jak wstał i zaczął tańczyć. Gdy pochwaliła jego elegancję i inicjatywę, mały kłamczuch zapewnił ją, że nauczył się tańczyć w Paryżu. Anatol jednak, dobrze wiedział, że jego młody pan co dzień rano spędza po kryjomu parę godzin w akademii tańca przy Brewer Street. Dzisiejsze kasyno . nie było jeszcze wynalezione albo stawiało dopiero pierwsze, nieśmiałe kroki. Współcześni panu Fokerowi dżentelmeni, jeśli chcieli posiąść sztukę tańca, nie mieli tych ułatwień, z jakich korzysta młodzież dzisiejsza.

Stary Pendennis rzadko opuszczał niedzielne nabożeństwo. Uważał bowiem, że jest obowiązkiem dżentelmena popierać instytucje kultu publicznego i ze wszech miar wypada pokazać się w niedzielę w kościele.

Pewnego razu major udał się do kościoła z Arturem, który cieszył się wówczas wielkimi względami swego stryja. Śniadanie zjedli u majora, po czym spacerkiem przez park poszli do kościoła w pobliżu Belgrave Square. Owej niedzieli w kościele Świętego Jakuba, parafii starego Pendennisa, było kazanie na cele dobroczynne. Major wiedział o tym, gdyż widział afisze nalepione na filarach przy wejściu do kościoła. Zważywszy, że był człowiekiem bardzo oszczędnym, nietrudno się . domyślić, iż wolał ominąć tego dnia kościół Świętego Jakuba. Poza tym miał jeszcze co innego na widoku dla siebie i Pena.

— Pójdziemy do kościoła po tamtej stronie parku, a potem wstąpimy do Claveringów i zaprosimy się grzecznie na drugie śniadanie. Do kroćset! Lady Clavering bardzo to lubi. Jest niezwykle miła i szalenie gościnna.

— Spotkałem je na obiedzie u lady Agnieszki Foker w zeszłym tygodniu — powiedział Pen. — Begum była rzeczywiście urocza. Taka była na wsi i taka jest wszędzie. Zgadzam się jednak z twoją opinią o pannie Amory, a przynajmniej jedną z twoich opinii, gdyż od czasu, gdy ostatni raz mówiliśmy o niej, twój sąd się zmienił.

— A ty co o niej teraz myślisz? — zapytał Pendennis senior.

— Myślę, że jest to najbardziej antypatyczna mała kobietka w całym Londynie — odparł śmiejąc się Pen. — Przypuściła zaciekły atak na Harry'ego Fokera. Siedział obok niej i przez cały czas rozmawiała z nim, chociaż mnie przypadło w udziale wprowadzić ją do jadalni.

— Ba! Henryk Foker jest zaręczony z kuzynką, o czym wszyscy dobrze wiedzą. Lady Rosherville wcale nieźle to zaaranżowała. Śmiem twierdzić, że młodzieniec po śmierci ojca (a życie starego Fokera wisi na włosku, czy wiesz, że w zeszłym roku, w dniu świętego Artura, dostał ataku?), śmiem. powiadam, twierdzić, że młody Foker będzie miał nie mniej niż czternaście tysięcy funtów rocznie z browaru, nie mówiąc już o tym, co daje Logwood i majątek w Norfolk. Sam nie zadzieram nosa. Oczywiście, lubią ludzi dobrze urodzonych, ale niech mnie diabli wezmą, jeśli nie lubię również browaru przynoszącego czternaście tysięcy rocznego dochodu, co, Pen? Cha, cha! Oto ktoś dla mnie. Także i tobie radzę, skoro już wszedłeś w wielki świat, byś się trzymał takich facetów, takich, którzy coś znaczą  w naszym kraju, do kroćset tysięcy!

— Foker sam się mnie trzyma — odparł Pen. — Ostatnio był u nas kilka razy i prosił na obiad. Jesteśmy teraz takimi niemal przyjaciółmi, jakimi byliśmy za młodu. Harry nie przestaje mówić o Blanche od rana do wieczora. Jestem pewny, że się w niej durzy.

— A ja jestem pewny, że Foker jest zaręczony z kuzynką i że zmuszą go, by dotrzymał umowy — odparł major. — Małżeństwa w takich rodzinach są racją stanu. Lady Agnieszka została zmuszona przez świętej pamięci swego ojca, lorda, do poślubienia starego Fokera, choć powszechnie było wiadomo, że kochała swego kuzyna, który później zginął pod Albuera i który ocalił jej życie, kiedy tonęła w drummingtońskim jeziorze. Pamiętam, mój chłopcze, że lady Agnieszka była kobietą niezwykłej urody. Jak jednak postąpiła?... Oczywiście wyszła za człowieka, którego wybrał jej ojciec. Czyż pan Foker nie był członkiem Izby Gmin z Drummington aż do reformy parlamentarnej? Zapłacił zresztą diablo wysoką cenę za mandat. Możesz być pewien, mój drogi, że stary Foker, który jest parweniuszem i jak wszyscy parweniusze ma skłonność do ludzi z wyższych sfer, żywi ambitne plany co do swego syna i samego siebie i że twój przyjaciel Harry będzie musiał zrobić, co ojciec każe. A niech ci Bóg błogosławi! Widziałem sto razy "zakochanych młodych ludzi obojga płci. Ech! Czy ty mnie rozumiesz? Wierzga się, mój panie, stawia się opór, podnosi piekielną wrzawę i tak dalej, ale w końcu słucha się głosu rozsądku. Do diaska!

— Blanche jest niebezpieczną dziewczyną, proszę stryja. Sam się w niej durzyłem, sprawy nawet dosyć daleko się posunęły. Ale to było bardzo dawno temu.

— Naprawdę? A jak daleko posunęły się sprawy? Czy była ci wzajemna? — zapytał major bystro przyglądając się Penowi.

Pen śmiejąc się odpowiedział, że swego czasu miał wrażenie, iż jest w łaskach panny Amory.

— Ale matka nie lubiła jej i na tym się skończyło — dodał.

Pen nie uważał za stosowne opowiedzieć stryjowi wszystkich szczegółów swoich zalotów do panny Blanche.

— Można by lepiej szukać i nic lepszego nie znaleźć, Arturze — zauważył major dziwnie jakoś patrząc na bratanka.

— Ale pochodzenie, stryju. Mówią, że jej ojcem był nędzny poruczniczyna z marynarki handlowej. A poza tym Blanche nie ma dosyć pieniędzy — bronił się Pen strojąc minę dandysa. — Co to jest dziesięć tysięcy funtów na kobietę tak wychowaną jak ona?

— Używasz moich własnych słów, to bardzo dobrze. Ale powiem ci w zaufaniu, i daję ci na to słowo honoru, zapamiętaj sobie, że moim zdaniem panna Blanche będzie miała diablo więcej niż dziesięć tysięcy. Sądząc zaś z tego, co widziałem i... i słyszałem o niej niedawno, śmiem dodać, że panna Blanche jest diablo dobrze wychowana i wykształcona i że będzie dobrą żoną dla rozsądnego mężczyzny.

— Skąd wiesz o jej majątku? — zapytał Pen z uśmiechem. — Wydaje mi się, że masz informacje o wszystkich i wiesz, co się dzieje w całym Londynie.

— Wiem coś niecoś, mój panie, i nie mówię wszystkiego, co wiem. Weź to pod uwagę. Co się zaś tyczy uroczej panny Amory, bo jest urocza, do diaska! gdybym ujrzał ją panią Arturową Pendennis, tobym się nie pogniewał anibym nie był zaskoczony. Słowo daję! A jeśli krzywisz się na dziesięć tysięcy funtów, co byś powiedział, mój panie, na trzydzieści, czterdzieści albo i pięćdziesiąt tysięcy?

Major coraz wymowniej i bystrzej przyglądał się Penowi.

— No dobrze, stryju — powiedział Pen swemu ojcu chrzestnemu oraz imiennikowi — zrób z niej panią Arturową Pendennis. Przyjdzie ci to tak samo łatwo jak mnie.

— Ba! Kpisz sobie ze mnie, mój panie — krzywiąc się odparł major. — I nie powinieneś się śmiać pod bramą domu bożego. Oto jesteśmy pod kościołem Świętego Benedykta. Słyszałem, że pan Oriel wygłasza znakomite kazania.

Dzwony biły, ludzie tłumnie wchodzili do eleganckiego kościoła, ekwipaże z arystokratycznej dzielnicy miasta wypełniały placyk przed świątynią tłumem nabożnych pięknych pań, wraz z którymi Pen i jego stryj po skończeniu budującej rozmowy weszli do przybytku bożego.

Nie wiem, czy inni też przynoszą swoje doczesne sprawy aż pod samą bramę kościelną. Artur z przekonania i przyzwyczajenia zachowywał się zawsze z wielkim respektem w miejscu poświęconym kultowi religijnemu i teraz myślał pewnie, jak niestosowna była ich rozmowa, ale siedzący koło niego stary dżentelmen nie widział w tym absolutnie nic złego. Przecież jego kapelusz był dobrze wyczyszczony, peruka schludną, a krawat doskonale zawiązany. Co prawda, major przyglądał się pobożnym parafianom: ich łysym głowom, kapeluszom pań, kwiatom i piórom, aliści robił to tak skromnie, że ledwie unosił oczy znad książki do nabożeństwa... znad książki, której nie mógł czytać nie mając okularów.

Powaga Pena została wystawiona na ciężką próbę, kiedy rzucił okiem na ławki, w których siedziała służba, i zauważył obok pełnego powagi jegomościa w pluszowym stroju pana Harry'ego Fokera, który wytropił był ten przybytek boży. Pen spojrzał w stronę, w którą spoglądał Harry daleko odbiegając oczami od swej książeczki do nabożeństwa, i zauważył, że wzrok Harry'ego zatrzymał się na dwóch kapeluszach, żółtym i różowym, i że te kapelusze znajdowały się na głowach lady Clavering i Blanche Amory.

Jeśli stryj Pena nie był jedynym człowiekiem, który rozmawiał o sprawach tego świata tuż pod kościelną bramą, czyż jeden tylko biedny Harry Foker przyniósł swą doczesną miłość aż w głąb kościelnej nawy?

Kiedy po skończonym nabożeństwie wierni zaczęli się rozchodzić, Foker wyszedł jeden z pierwszych. Chwilę potem Pen dołączył do przyjaciela przyczajonego koło wejścia do kościoła. Harry nie myślał odejść, zanim karoca lady Clavering, ze stangretem w peruce, uniesie begum i jej córkę.

Gdy wyszły panie, ujrzały trzech dżentelmenów stojących razem w słońcu: obydwu Pendennisów i Harry'ego Fokera, który ssał rączkę laski. Dla zacnej damy zobaczyć ich i zaprosić na drugie śniadanie oznaczało to samo. Poprosiła więc z miejsca wszystkich trzech panów.

Blanche też była nad wyraz łaskawa.

— Och! Proszę przyjść, bardzo proszę, jeśli pan nie jest zbyt wielką figurą — powiedziała do Artura. — Muszę koniecznie z panem pomówić o... nie, tutaj nie można o tym wspominać, sam pan rozumie. Co by powiedział na to pan Oriel?

Mówiąc to młoda pobożnisia wskoczyła do powozu za matką.

— Nie opuściłam ani słowa. To jest zachwycające —, dodała wciąż zwracając się tylko do Pena.

— Wiem dobrze, kto budzi zachwyt — odparł Artur z nieco aroganckim ukłonem.

— O co chodzi? — zapytał Foker z lekka zaniepokojony.

— Sądzę, że panna Amory mówi o Walterze Lorraine — powiedział major z chytrą miną i skinął głową Penowi.

— Ja też tak sądzę — przytwierdził Pen. — W dzisiejszej „Pall Mall" jest doskonała recenzja. Ale napisał ją Warrington, nie mam więc czym się chwalić.

— Pall Mall?... Walter Lorraine? O czym, na Boga Ojca, państwo mówicie? — zapytał Foker. — Walter Lorraine umarł biedak na odrę, gdy byliśmy w Grey Friars. Pamiętam, jak przyjechała jego matka.

— Nie jesteś oczytany, Foker — powiedział śmiejąc się Pen i wziął przyjaciela pod ramię. — Trzeba ci wiedzieć, że napisałem powieść i że kilka dzienników bardzo przychylnie ją oceniło. Czyżbyś nie czytał niedzielnych gazet?

— Czytam stale „Bell's Life", mój stary — odparł pan Foker.

Ta odpowiedź znów rozśmieszyła Pena. Trzej dżentelmeni w doskonałych humorach pomaszerowali do domu pani Clavering.

Po drugim śniadaniu panna Amory wróciła do powieści Pena, bardzo bowiem lubiła poetów i pisarzy (jeśli w ogóle lubiła cokolwiek) i miała artystyczną duszę.

— Nad pewnymi ustępami tej książki płakałam, naprawdę płakałam. Pen odrzekł z dość pewną siebie miną:

— Miło mi jest pomyśleć, że przypadła mi w udziale część pani łez, panno Blanche.

Major zaś, choć nie przeczytał więcej niż sześć stron książki Pena, powiedział z obłudną miną:

— Tak, jest tam kilka ustępów bardzo wzruszających, niezwykle wzruszających i...

— O! Jeśli wy płakaliście, możecie być pewni, że ja nie będę tego czytała. Nie, jak mnie tu widzicie! — zawołała lady Clavering.

— Nie czytaj, mamo — powiedziała Blanche wzruszając ramionami na modłę francuską.

Potem zaczęła rozprawiać o książce, o poetyckich jej fragmentach, obydwu bohaterkach, Leonorze i Neerze, i dwóch bohaterach, Walterze Lorraine i młodym księciu, jego rywalu.

— Ależ wykwintne towarzystwo poznajemy dzięki panu! A jaki ton! — złośliwie zakończyła panna Blanche. —Ile lat swego życia spędził pan na dworze? Czy jest pan synem premiera, panie Arturze?

Pen zaczął się śmiać.

— Powieściopisarzowi nie trudniej jest stworzyć księcia niż baroneta. Czy mam wyznać pani tajemnicę, panno Amory? Awansowałem swych bohaterów na życzenie wydawcy. Młody książę był tylko młodym baronem, kiedy pisałem powieść, a jego niewierny przyjaciel, wicehrabia — zwykłym mieszczuchem. Podobnie rzecz się miała z wszystkimi innymi postaciami powieści.

— Zrobił się pan niedobry, złośliwy i arogancki! Comme vous voild formé! — odparła panna Blanche. — Jakże niepodobny pan do Artura Pendennisa, którego znałam na wsi! Ach! A jednak chyba wolę Artura Pendennisa z tamtych czasów — dodała roztaczając przed nim całą krasę swych oczu: spojrzała nań czule i przeciągle, a później spuściła skromnie wzrok na dywan, co nader korzystnie ukazało wielkie śniade powieki i długie rzęsy.

Pen oczywiście zaprotestował. Wcale się nie zmienił. Panna Blanche odparła na to czułym westchnieniem. Potem w przekonaniu, że dość już uczyniła, aby Pen czuł się szczęśliwy lub nieszczęśliwy (jak Bóg da), zaczęła pochlebiać jego przyjacielowi, panu Harry'emu Fokerowi, który w czasie rozmowy na temat literatury uparcie milczał, ssał rączkę laski i żałował, że nie jest facetem tak wykształconym jak Pen.

Jeśli major informując pannę Amory o zaręczynach Harry'ego z kuzynką, lady Anną Milton (stary dżentelmen uczynił to nader zręcznie, gdy siedział obok Blanche przy stole), liczył, że w ten sposób powstrzyma ją od okazywania względów młodemu dziedzicowi browaru Fokera, srodze się zawiódł. Panna Blanche była tym bardziej łaskawa dla Fokera. Chwaliła go i wszystko, co się wiązało z jego osobą. Chwaliła jego matkę, kuca, na którym przyjeżdżał do parku, chwaliła piękne breloki i wisiorki, jakie młody dżentelmen nosił przy łańcuszku zegarka, chwaliła jego milutką laskę i rozkoszne główki mapł o oczach z rubinów zdobiące koszulę Harry'ego i zastępujące guziki kamizelki.

Kiedy już nachwaliła się i pochlebiła młodemu człowieko tak, że czerwienił się i drżał z rozkoszy, a Pen doszedł do wniosku, że panna Blanche dość daleko się posunęła — zmienił temat.

— Obawiam się, że pan Foker jest bardzo smutnym młodzieńcem — powiedziała zwracając się do Pena.

— Foker wcale nie ma smutnej miny — odparł Pen śmiejąc się szyderczo.

— Chciałam powiedzieć, że dowiedzieliśmy się o nim smutnych rzeczy, prawda, mamciu? Co to mówił nam pan Poyntz, parę dni temu, o pewnej zabawie w Richmond? Och! Jaki pan podły!

Widząc jednak, że na fizjonomii Harry'ego maluje się przerażenie, a jego przyjaciel doskonale się tym bawi, zwróciła się do Pena:

— Pan jest chyba tak samo niecny. Nie wątpię, że pan też chciał tam być, prawda? Jestem pewna... tak, sama żałuję, że mnie tam nie było.

— Chryste Panie! Blanche! — zawołała mama.

— Ależ tak, chciałabym tam być. Nigdy jeszcze nie widziałam aktorki. Oddałabym wszystko, by poznać jakąś aktorkę, bo uwielbiam talenty. Przepadam też za Richmond i Greenwich. Chciałabym tam pojechać, słowo daję!

— Dlaczegóż my trzej, kawalerowie — zawołał z galanterią major ku niemałemu zdziwieniu bratanka — nie mielibyśmy poprosić pań, aby zaszczyciły nas swym towarzystwem i wybrały się z nami do Greenwich? Czyż mamy tylko korzystać z gościnności lady Clavering i nigdy jej się nie zrewanżować? Odezwij się, młodzieży! Ach, do kroćset! Jest tu mój bratanek, który kieszenie ma wypchane pieniędzmi, tak, do kroćset, wypchane pieniędzmi, jest tu też pan Henryk Foker, o którym powiadają, że jest człowiekiem majętnym... Jakże się miewa pańska urocza kuzynka, lady Anna, panie Foker?... I oto ci dwaj młodzieńcy oddają głos mnie, staremu! Lady Clavering, czy zaszczyci mnie pani swym towarzystwem? Panna Blanche pojedzie z Arturem, jeśli oczywiście będzie łaskawa.

— Och, cudownie! — zawołała Blanche.

— Nie jestem od tego, żeby się trochę rozerwać — powiedziała lady Clavering. — Wybierzmy dzień, w którym sir Franciszek...

— W którym sir Franciszek pójdzie na proszony obiad... Tak, mamo — dodała Blanche. — To będzie urocze.

Istotnie, wycieczka do Greenwich była urocza. Zamówiono tam obiad i Foker, choć nie on prosił pannę Amory, znalazł dosyć miłych okazji porozmawiania z nią w czasie obiadu, potem na balkonie hotelu, w którym mieściła się restauracja, i jeszcze w czasie powrotu do Londynu, w karocy jaśnie pani.

Pen jechał ze stryjem powozikiem sir Hugha Trumpingtona, wypożyczonym na wycieczkę przez majora.

— Jestem starym żołnierzem, do kroćset tysięcy! — powiedział major Pendennis — i jeszcze za młodu nauczyłem się dbać o wygody.

Istotnie, stary żołnierz pozwolił obu młodzieńcom zapłacić rachunek. W drodze powrotnej do Londynu bez przerwy drwił z Pena, robiąc aluzje do wyraźnych względów, jakie okazywała mu panna Amory. Chwalił też jej urodę, humor i dowcip. Jeszcze raz w zaufaniu powiedział Penowi, że panna Amory będzie znacznie bogatsza, niż się ludziom zdaje.

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY PIERWSZY

O PEWNEJ POWIEŚCI

Opisaliśmy w jednym z poprzednich rozdziałów, jak to Pen w czasie pobytu w domu rodzinnym, po klęsce w Oxbridge, uprawiał różne rodzaje literackie i między innymi napisał więcej niż pół powieści. Książka ta, powstała pod wpływem młodzieńczych tarapatów miłosnych i pieniężnych, była z gatunku dzieł gwałtownych, ponurych i namiętnych — Byronowska rozpacz, Wertherowskie zwątpienie, ironia i gorycz Mefistofelesa z Fausta znalazły odbicie i zostały rozwinięte w charakterze bohatera powieści Pena. Nasz młodzian bowiem właśnie uczył się niemieckiego i naśladował, zwyczajem wszystkich zdolnych chłopców, swych umiłowanych poetów i prozaików. W książkach, które kiedyś tak wielbił, a do których rzadko dzisiaj zagląda, zachowały się ślady ołówka zakreślającego wówczas całe ustępy. Łzy padały zapewne na stronice książki albo marszczyły karty manuskryptu, kiedy namiętny młodzian notował swe myśli. Jeśli później sięgał po te książki, nie mógł ani nie pragnął skrapiać ich kart poranną rosą dawnych dni. Ołówek nie kwapił się już do zakreślania miejsc, które spotkały się z uznaniem jego pana. Przeglądając manuskrypt Pen jednak przypominał sobie uczucia, które sprawiały, że łzami plamił te karty, i ból, który był jego natchnieniem. Gdyby można było napisać historię tajemnic powstania książek i odnotować na marginesie powieści ukryte myśli oraz intencje autora, ileż mdłych książek stałoby się ciekawymi, ile nudnych opowiadań zamieniłoby się w pasjonującą lekturę! Czytając swą powieść Pen wiele razy gorzko się uśmiechał, gdy sobie przypomniał fakty i uczucia, jakie dały jej życie. Jakże pompatyczne wydały mu się niektóre tyrady, jakże słabe miejsca, o których kiedyś sądził, że wyrażają treść jego duszy. Oto karta zapożyczona od ulubionego autora — dziś jasno to widzi i szczerze przyznaje, choć wtedy był głęboko przekonany, że pisze z własnej inspiracji. Dumając nad niektórymi ustępami przypominał sobie, gdzie i kiedy je napisał. Gdy tak rozmyślał, ukazało się widmo zmarłych uczuć i rumieniec barwił mu policzki na widok mglistej zjawy przeszłości. A co znaczyły te plamy na karcie manuskryptu? Jeśli na pustyni traficie na miejsce, gdzie widać odciski wielbłądzich kopyt i zachowały się jeszcze resztki wyschniętych roślin, wiecie, że była tu kiedyś woda. Podobnie w sercu Pena nie było już żywej zieleni z owych czasów, a fons lacrimarum dawno wyschła.

Pewnego ranka Pen podzielił się tym porównaniem z Warringtonem, który właśnie z fajką w ustach siedział nad książką. Obficie gestykulując, jak zwykle, gdy był czymś poruszony, Artur gorzko się zaśmiał i grzmotnął manuskryptem powieści o stół, aż zabrzęczały filiżanki, a mleko zatańczyło w dzbanku. Dziś w nocy wyjął manuskrypt z okrytego kurzem kufra, zawierającego stare kurtki myśliwskie, notatki studenckie z Oxbridge, starą komżę, zniszczony beret i togę oraz inne pamiątki szkolne i z domu. Czytając manuskrypt w łóżku zasnął, gdyż początek powieści był ciężkawy, a on sam wrócił zmęczony z wieczornego przyjęcia.

— Na Jowisza! — zawołał Pen rzucając manuskrypt. — Wstyd mnie ogarnia, gdy pomyślę, że zaledwie kilka lat minęło od chwili, gdy to napisałem. Byłem wtedy pewny, że po wieczne czasy będę kochał tę małą kokietkę, pannę Amory. Pisałem dla niej wiersze i wkładałem je do dziupli, dedykując je Amori.

— Owszem, bardzo subtelna gra słów — zauważył Warrington puszczając kłąb dymu. — Amory — Amori. I dowód głębokiej erudycji. Zajrzyjmy więc do tej sterty papieru.

Wstał z fotela, wziął manuskrypt w szczypce, którymi właśnie włożył węgielek do fajki, i zaczął głośno czytać fragment Kart z księgi życia Waltera Lorraine.

— „Równie przewrotna jak piękna! Obojętna i kusząca! Ty drwisz z miłości! — zawołał Walter zwracając się do Leonory. — Jakiż zły duch nasłał cię, aby tak mnie dręczyć? O, Leonoro..."

— Opuść ten ustęp — powiedział Pen starając się wyrwać manuskrypt przyjacielowi, który jednak nie dał go sobie odebrać. — Przynajmniej nie czytaj na głos. To dotyczy innej mojej miłości; pierwszej... która obecnie jest panią Mirabel. Widziałem ją wczoraj u lady Whiston.

Zaprosiła mnie na wieczorek do siebie i powiedziała, że jako starzy przyjaciele powinniśmy się częściej widywać. W ciągu ostatnich dwóch lat widziała mnie wiele razy, ale nigdy nie przyszło jej na myśl, żeby mnie zaprosić. Raczyła jednak to zrobić, gdy ujrzała, że rozmawia ze mną Wenham, a także pan Dubois, powieściopisarz francuski, który ma tuzin odznaczeń i mógłby uchodzić za marszałka Francji. Tego samego wieczoru będą u niej Claveringowie. Czy to nie wzruszające, spotkać się przy jednym stole ze swymi dwiema płomiennymi miłościami?

— Płomienne miłości?... Powiedz raczej: dwie garści wygasłego popiołu — odparł Warrington. — Czy obydwie piękne panie są w twojej książce?

— Obydwie, a w każdym razie bohaterki powieści są do nich podobne. Leonora, która wychodzi za księcia, to Fotheringay. Kreśląc portret księcia wziąłem wzór z Magnusa Chartersa, z którym byłem w Oxbridge. Książę jest trochę do niego podobny. A Neera to panna Amory. Do diaska! Nie masz pojęcia, jak kochałem tę Fotheringay! Myślałem o niej wracając przy świetle księżyca od lady Whiston. Przypomniałem sobie dawne dzieje, jakby to było wczoraj. Gdy przyszedłem do domu, wydobyłem z kufra powieść, którą napisałem o niej i o tej drugiej przed trzema laty. Wyobraź sobie, że w tej na ogół poronionej powieści nie wszystko jest złe. Jeśli Bungay nie zechce jej wydać, zrobi to chyba Bacon.

— Oto poeci — powiedział Warrington. — Kocha się taki, a potem rzuca kochankę lub ona puszcza go w trąbę. Poeta cierpi i krzyczy, że żaden inny śmiertelnik nie zaznał takiego bólu. Gdy już dobrze poznał stan swego złamanego serca, opisuje go w książce i zanosi ją na rynek. Wszyscy poeci są szarlatanami i wszyscy pisarze. Kto sprzedaje swe uczucia, kto bierze za nie pieniądze, jest szarlatanem. Jeśli poeta dostanie kolki po zbyt sutym obiedzie, beczy głośniej niż sam Prometeusz.

— Moim zdaniem, poeta jest wrażliwszy od innych — odparł żywo Pen. — Dzięki temu jest poetą. Widzi i czuje wyraźniej i dlatego mówi o tym, co czuje i widzi. Ty pisząc artykuł wstępny też dajesz się ponieść temperamentowi, gdy dostrzeżesz u przeciwnika fałszywy argument lub gdy demaskujesz szalbierza w parlamencie. Paley, którego poza prawem nic nie obchodzi, potrafi godzinę rozprawiać na interesujący go temat. Nie odmawiaj więc innym przywileju, z którego sam korzystasz, pozwól im zrobić użytek z talentu, niechże będą tacy, jakimi stworzyła ich natura. Z jakiej racji ktoś nie miałby sprzedawać swych myśli o miłości, tak samo jak ty bierzesz pieniądze za swoje poglądy polityczne, a Paley za wiedzę prawniczą? Wszystko to jest tylko sprawą doświadczenia i praktyki. Nie jest zasługą pieniędzy, że odkrywasz szalbierstwo, a Paley znajduje prawniczy kontrargument.

Sprawia to wrodzona lub nabyta zdolność wykrywania prawdy w pewnej dziedzinie. Poeta przelewa na papier swe myśli i doświadczenia, tak jak malarz przenosi na płótno krajobraz lub czyjąś twarz, jak umie najlepiej i wedle swych szczególnych uzdolnień. Jeśli dojdę do wniosku, że noszę w sobie materiał na epopeję, na Jowisza! wezmę się zaraz do pisania. Jeśli jednak zdam sobie sprawę, że mogę tylko ukuć żart lub opowiedzieć anegdotę, zrobię to, na co mnie stać.

— Niezłą mówkę palnąłeś, młokosie — zauważył Warrington. — Ale to nie przeszkadza, że wszyscy poeci są szarlatanami.

— Co? Homer, Ajschylos, Szekspir i wszyscy inni?

— Nie wolno wymieniać ich imion jednym tchem z waszymi nazwiskami, karły! Człowiek człowiekowi nierówny, mój panie.

— Przecież właśnie Szekspir pisał dla pieniędzy, tak samo jak ty i ja.

Warrington zwymyślał Pena za jego arogancję, po czym wrócił do fajki i manuskryptu.

Nie było najmniejszej wątpliwości, że ów dokument zawierał sporo własnych przeżyć Pena i że Karty z księgi życia Waltera Lorraine nigdy by nie powstały, gdyby nie osobiste zmartwienia, namiętności i szaleństwa Artura Pendennisa. Skoro poznaliśmy je we wcześniejszych partiach niniejszej jego biografii, nie ma potrzeby zamieszczania w tym miejscu obszernych wyjątków z Waltera Lorraine, gdzie młody dżentelmen opisał te ze swych przeżyć, które, jego zdaniem, mogły zainteresować czytelnika lub mieściły się w ramach zamierzonej powieści.

Pen przechował ją w walizie przez niemal połowę czasu, jakiego wedle recepty Horacego trzeba dziełu sztuki, aby dojrzało (nawiasem mówiąc, wątpić należy o słuszności tej zasady), ale zakopał ją nie po to, by wydobrzała, tylko dlatego, że musiał ją gdzieś umieścić, a wcale nie pragnął mieć jej na widoku. Kto chce swój utwór odłożyć na dziesięć lat, zanim ukaże go światu lub podda własnej, dojrzalszej ocenie, musi być pewny, że jest to dzieło od samego początku mocne i trwałe, inaczej bowiem, gdy wyciągnie je z krypty, może się okazać, iż niczym kiepskie wino rzecz straciła dawny aromat i nie ma żadnego smaku. Dzieła sztuki różny miewają smak i zapach, jedne są tęgie, inne słabe, jedne zyskują z wiekiem, inne zaś nie znoszą przechowywania i, tylko gdy się je wypije od razu, są smaczne, musują i orzeźwiają.

Pen nigdy, nawet kiedy był niedoświadczonym chłopcem i w chwilach gdy ponosiła go fantazja, nie uważał, że powieść, którą pisze, jest arcydziełem lub że on sam dorównuje wielkim i uwielbianym przez niego autorom. Gdy więc przeczytał teraz swoje dzieło, bez trudu zauważył jego braki, a skromnie ocenił zalety. „Książka nie jest dobra — myślał — ale nie gorsza od wielu takich, które z powodzeniem sprzedają uliczni księgarze i które cieszą się wzięciem jednego sezonu. Jako krytyk ocenił niejedną modną powieść poczytnych autorów i uważał, że dorównuje im intelektem, a po angielsku pisze równie dobrze jak tamte panie i tamci panowie. Przeglądając swe dawne dzieło z przyjemnością znajdował tu i ówdzie fragmenty napisane z fantazją i siłą wyrazu, a także znamiona, jeśli nie talentu, to w każdym razie prawdziwej pasji lub szczerego uczucia. Podobny był wyrok Warringtona, kiedy ów surowy krytyk, po półgodzinnej lekturze i wypaleniu dwóch fajek, odłożył książkę i ziewnął od ucha do ucha.

— Nie mogę już dłużej czytać tego, coś tu naplótł — powiedział — ale zdaje mi się, że nie jest to rzecz bez wartości, mój chłopcze. Jest w tym coś zielonego i świeżego, co mi się podoba. Kwiecie opada z oblicza poezji, gdy poeta zacznie się golić. Później nie uzyskasz już takiej naturalności i tej samej szczerej różowej barwy. Policzki masz blade, przywiędłe w dusznej atmosferze wieczornych przyjęć, musisz pielęgnować bokobrody przy pomocy żelazka do włosów, pomady i diabli wiedzą czego. Bokobrody falują ci wprost cudownie, sam jesteś wspaniały, wytworny i tak dalej, ale... mój Boże, najpiękniejsza była wiosna!

— Co, u licha, mają wspólnego moje bokobrody z tematem naszej rozmowy? — zapytał Pen, zapewne dotknięty aluzją do ozdoby swego oblicza, którą — prawdę mówiąc — fryzował, smarował pomadą, perfumował, głaskał i pieścił z zapałem godnym lepszej sprawy. — Czy sądzisz, że możemy coś zrobić z Walterem Lorraine? Zaniesiemy go Wydawcom czy też sprawimy mu auto da fé?

— Nie widzę korzyści ze spalenia tej książki — odparł Warrington — choć miałbym wielką ochotę wrzucić ją do ognia, aby dać ci nauczkę za twoją nieznośną zarozumiałość i hipokryzję. Czy mam spalić Waltera Lorraine? Zanadto go cenisz i nie pozwolisz, aby mu włos spadł z głowy.

— Spalić? Proszę bardzo! — Walter Lorraine poleciał ze stołu prosto do kominka. Ale ogień spełnił swój obowiązek: zagotował wodą w kociołku na śniadanie Pena, zgasł i nie zamierzał już tego dnia brać się do roboty, o czym Pen doskonale wiedział. Warrington z pogardliwym uśmiechem jeszcze raz wziął w ręce szczypce i wyjął manuskrypt z nieszkodliwego popiołu.

— Och, Pen, cóż za blagier z ciebie! — zawołał. — Co gorsza, niezręczny blagier, mój panie! Widziałem, że rzuciłeś okiem, czy ogień wygasł, zanim cisnąłeś Waltera Lorraine na palenisko. Nie, nie spalimy go. Pójdziemy z nim do Egipcjan, może go kupią. Oddamy go za pieniądze — tak, za srebro i złoto, za wołowinęi napitki, tytoń i stroje. Ten młodzian uzyska pewną cenę na rynku, bo jest przystojny, choć niezbyt silny. Ale podkarmimy go, wykąpiemy, zakręcimy mu loki i sprzedamy za sto piastrów Baconowi lub Bungayowi. Ta sieczka jest na handel, mój panie. A oto moja rada: jadąc do domu na święta, weź Waltera Lorraine do torby, nadaj mu wygląd bardziej nowoczesny, poobcinaj, tylko ostrożnie, zbyt zielone gałązki, dodaj trochę humoru, radości, ironii i tak dalej, po czym zaniesiemy go na rynek i sprzedamy. To nie jest ósmy cud świata, ale zrobi swoje.

— Czy naprawdę tak sądzisz? — zapytał zachwycony Pen, gdyż była to wielka pochwała w ustach takiego cynika jak Warrington.

— Och, młody głuptasie! Uważam twoją powieść za niezwykle dobrą — odparł Warrington z nutą serdeczności w głosie. — A ty jesteś tego samego zdania, mój drogi. — Mówiąc to uderzył Pena żartobliwie w policzek manuskryptem, który trzymał w ręce. Policzek Pena pokraśniał, jak to bywało w czasach jego pierwszych rumieńców. Artur chwycił rękę przyjaciela: „Dziękuję ci" — powiedział z mocą, po czym poszedł z książką do swego pokoju. Tego dnia długo leżał na łóżku i czytał Waltera Lorraine. Zrobił, jak mu radził Warrington, zmienił niemało i dużo dopisał, aż w końcu nadał Walterowi Lorraine kształt, w jakim powieść ta wyszła drukiem i jest znana łaskawemu czytelnikowi romansów.

Kiedy Pen zajęty był poprawianiem Waltera Lorraine, poczciwy Warrington zręcznie zaciekawił tą powieścią dwóch recenzentów Bacona i Bungaya, zwracając im przy tym uwagę na szczególnie dobrą pozycję towarzyską dystyngowanego autora.

Były to czasy, kiedy powieść „z życia wyższych sfer" cieszyła się u nas wielkim wzięciem. Warrington nie omieszkał więc jeszcze raz podkreślić, że Pen jest człowiekiem z najlepszego towarzystwa i że bywa w domach znakomitych obywateli. Prostoduszny i uczynny Pércy Popjoy otrzymał zadanie urobienia pani Bungay. Poinformował ją tedy, że jego przyjaciel, Pendennis, pracuje nad rzeczą niezwykle ciekawą, dziełem, które zrobi furorę w Londynie, utworem pełnym dowcipu, talentu, ironii, patosu i wszelkich innych walorów. Wspomnieliśmy już, że pan Bungay tyle się znał na powieściach co na hebrajskim i algebrze i że ani nie czytał, ani nie wiedział, co jest w książkach, które wydawał i za które płacił. Wydawca polegał na zdaniu swych literackich doradców i opinii pani Bungayowej. Niewątpliwie mając na uwadze transakcję handlową, poprosił Pendennisa i Warringtona po raz wtóry na obiad.

Bacon, gdy się dowiedział, że Bungay pertraktuje z Penem, zaniepokoił się, zaciekawił i zapragnął podkupić konkurenta. Czy pan Pendennis dogadał się już z tymi kupczykami z naprzeciwka w sprawie swej nowej książki? Panu Hackowi, zaufanemu lektorowi Bacona, polecono zbadać sytuację i zobaczyć, czy nie dałoby się coś zrobić. Wynik kroków podjętych przez ambasadora Bacona był taki, że pewnego poranka wydawca sam wgramolił się po schodach domu przy Lamb Court aż pod drzwi, na których widniały nazwiska panów Warringtona i Pendennisa.

Trzeba wyznać, że dla światowca (Baconowi mówiono o biednym Penie jako wytwornym panu) apartamenty zajmowane przez Pena i jego przyjaciela nie były odpowiednie. Wystrzępiony dywan do cna się wytarł w ciągu dwóch lat wspólnego pożycia przyjaciół. Salon przesiąkł zapachem tytoniu. Bacon w korytarzu, przez który musiał przejść, potknął się o balię praczki. Kurtka myśliwska Warringtona świeciła, jak zwykle, dziurami na łokciach. Krzesło, którym poczęstowano wydawcę, gdy wszedł do pokoju, załamało się pod jego ciężarem. Warrington parsknął śmiechem i wyjaśnił gościowi, że dostał krzesło służące do płatania figli. Zawołał do Pena, żeby przyniósł całe krzesło ze swego pokoju. Widząc, jak wydawca rozgląda się po nędznym pokoju z miną wyrażającą głęboką litość i ogromne zdumienie, Warrington zapytał go, czy mieszkanie nie wydaje mu się eleganckie i czy miałby ochotę zabrać któryś mebelek stąd do salonu pani Bacon. Wydawca wiedział, że Warrington lubi żartować. „Nie mogę go rozgryźć — mawiał. — Nigdy nie mam pojęcia, czy mówi serio, czy kpi."

Bardzo możliwe, że pan Bacon wziąłby obu dżentelmenów za zwyczajnych hochsztaplerów, ale akurat na stole leżały zaproszenia, które listonosz przyniósł rano Penowi. Zaproszenia pochodziły od osób wysoko postawionych w londyńskim świecie, wśród których nasz młodzian istotnie się obracał. Bacon rzucił okiem na stół i zobaczył, że markiza Steyne oczekuje pana Artura Pendennisa u siebie w oznaczonym dniu i że inna wielka dama zaprasza go na wieczorek taneczny. Warrington zauważył, że wydawca z podziwem patrzy na te dokumenty.

— Ach! — powiedział przyjaciel Pena z niewinną miną. — Pendennis jest jednym z najbardziej dostępnych ludzi, jakich znam. Młody ten człowiek bywa na obiadach u najznakomitszych osobistości w Londynie, a jednak z przyjemnością zje kotlet barani z panem i ze mną. Nie masz jak uprzejmość starej angielskiej szlachty.

— Och, nie masz — przytwierdził pan Bacon.

— A pan zachodzi pewnie w głowę, dlaczego Pendennis mieszka ze mną tutaj, na trzecim piętrze. Tak, śmieszna to rzecz. Ale bardzo się obaj lubimy, a że nie mogę sobie pozwolić na wynajęcie pięknego domu, zamieszkał ze mną w tych starych odrapanych pokojach. To człowiek, który może mieszkać, gdzie mu się spodoba.

„Mam wrażenie, że tutaj może mieszkać tanim kosztem" — pomyślał Bacon. W tej chwili osoba tak wychwalana przez Warringtona weszła z sąsiedniego pokoju, swej sypialni.

Wówczas pan Bacon przystąpił do sprawy, która go tu sprowadziła. Powiedział więc, że słyszał, jakoby pan Pendennis miał powieść w rękopisie. Wyraził wielką ochotę ujrzenia tego dzieła i zapewnił, że niewątpliwie dojdą do porozumienia. Jakiej ceny by żądał pan Pendennis?

Czy mógłby odmówić firmie Bacon? Przekona się, iż firma ta świetnie płaci, itd.

Zachwycony Pen przybrał obojętną minę i oświadczył, że już pertraktuje z Bungayem i w tej chwili nie może udzielić ostatecznej odpowiedzi. To dało bodźca Baconowi do propozycji tak obiecujących, choć ściśle nie sprecyzowanych, że Pen oczyma duszy ujrzał się w Eldorado i uznał, że od tego dnia już jest bogatym człowiekiem.

Nie wymienię sumy, jaką pan Artur Pendennis ostatecznie otrzymał za pierwsze wydanie Waltera Lorraine, aby młodzi adepci literatury nie oczekiwali podobnego szczęścia, a inni nie porzucili swych zawodów w zamiarze obdarowania świata nowymi powieściami, których i tak jest już dość. Niechaj więc żaden młodzian nie schodzi na bezdroża i nie oddaje się zgubnemu nałogowi pisania powieści. Niech młodzi pamiętają, ile na jedną książkę, która odniosła sukces, przypada takich, które spotkało niepowodzenie, nie mówię, że zawsze zasłużone. Trzymajcie się więc z dala od tego zajęcia, a jeśli już zaczniecie pisać, pamiętajcie, że robicie to na własne ryzyko. Oczywiście, moje ostrzeżenie nie dotyczy tych, którzy już powieści napisali. Proszę, niech zaniosą swój towar na rynek, niechaj się zwrócą do Bacona lub Bungaya, do wszystkich wydawców przy Paternoster Row i w całej metropolii i oby im się powiodło. Świat jest szeroki, a gusty ludzkie na szczęście tak rozmaite, że właściwie wszyscy mają szansę i każdy może zdobyć nagrodę dzięki swemu talentowi lub szczęściu. Ale jakie są widoki powodzenia lub klęski, zyskania popularności i jej utrzymania? Ktoś przejdzie przez rzekę pokrytą lodem, za nim pomaszeruje dwudziestu i lód się załamie. Krótko mówiąc, wypadek pana Pendennisa był zgoła wyjątkowy i nie można go uogólniać. Zapewniam uroczyście i zawsze będę uparcie twierdził, że co innego jest napisać powieść, a co innego otrzymać za nią pieniądze.

Pen zatem dzięki samemu sobie lub szczęściu czy też dzięki temu, że Warrington zręcznie wygrał Bungaya przeciw Baconowi (każdemu amatorowi sztuki pisarskiej wolno spróbować tego sposobu na dwóch firmach wydawniczych), rzeczywiście sprzedał powieść za pewną sumę pieniędzy jednemu z dwóch znakomitych patronów literatury, znanych naszym czytelnikom. Była to kwota tak znaczna, iż Pen myślał o otwarciu konta w banku lub zakupieniu kabrioletu i konia albo przeprowadzce na pierwsze piętro w Lamb Court, do mieszkania z nowymi meblami, a nawet chciał się osiedlić w eleganckiej dzielnicy Londynu.

Major Pendennis usilnie zalecał to ostatnie rozwiązanie. Szeroko otworzył oczy ze zdziwienia, gdy się dowiedział, jakie szczęście spotkało Pena, który nie omieszkał natychmiast go o tym zawiadomić. Major omal się nie obraził na wieść, że Pen zarobił tyle pieniędzy.

— Ki diabeł czyta takie rzeczy? — pytał sam siebie, gdy usłyszał o transakcji zawartej przez bratanka. — Ja nigdy nie czytam romansów i tym podobnych bzdur. Z wyjątkiem jednego Paul de Kocka, który niezawodnie pobudza mnie do śmiechu, przez ostatnie trzydzieści lat nie zajrzałem chyba do żadnej tam powieści. Szczęściarz z tego Pena, diabli by go wzięli! Pewnie może napisać taką powieść w ciągu miesiąca. Hm, jedna na miesiąc to jest dwanaście rocznie. A do licha! Chłopak może teraz przez cztery lub piąć lat pisać takie trele-morele i zrobi majątek. Zanim to nastąpi, chciałbym, by żył jak należy, wynajął przyzwoite mieszkanie i trzymał powozik.

Artur śmiejąc się powtórzył Warringtonowi rady stryja. Na szczęście znacznie rozsądniejszego doradcę niż stary dżentelmen miał w osobie przyjaciela i we własnym sumieniu, które mówiło mu: „Dziękuj Bogu za powodzenie, jakie cię spotkało. Nie puszczaj się na żadne ekstrawagancje. Spłać Laurę!" Napisał więc do niej list, w którym podziękował za pożyczkę i przesłał pozdrowienia. Do listu dołączył sumę pieniężną, która niemal całkowicie pokryła dług. Wdowę i Laurę list bardzo wzruszył, gdyż utrzymany był w tonie serdecznym i pełnym skromności. Gdy stary doktor Portman przeczytał ustęp listu, w którym Pen z wdzięcznością płynącą z głębi serca pokornie dziękuje niebu za swoje obecne sukcesy i za zesłanie mu drogich i serdecznych przyjaciół, aby podtrzymali go na duchu w ciężkich chwilach, głos drżał doktorowi, a oczy zmrużyły się za okularami. A kiedy skończył czytać, kiedy zdjął okulary z nosa, złożył list i oddał go wdowie, wtedy — muszę to powiedzieć — doktor przytrzymał przez chwilę dłoń pani Pendennis, po czym przyciągnął wdowę ku sobie i uczciwie ją ucałował, na co Helena, rzecz jasna, wybuchnęła płaczem na jego ramieniu, serce bowiem zbyt jej wezbrało, by mogła odpowiedzieć inaczej. Dokonawszy tego czynu doktor, czerwony jak piwonia, ukłonił się damie, odprowadził ją na sofę i usiadł obok. Cichym głosem wyjąkał słowa swego ukochanego poety, który powiada, że w chwili powodzenia sprawił, iż „serce wdowy śpiewało z radości".

— List ten przynosi chłopcu wielki zaszczyt, ogromny zaszczyt, moja droga — mówił doktor głaszcząc list leżący na kolanie Heleny — mamy więc aż nadto powodów, byśmy byli za to wdzięczni, bardzo wdzięczni. Komu powinniśmy dziękować, tobie, moja droga, nie muszę tego mówić, boś jest świętą niewiastą... tak, Lauro, kochanie, twoja mamusia jest świętą kobietą. Zamówię sobie tę książkę, czcigodna pani, a drugi egzemplarz sprowadzę do czytelni.

Możemy być pewni, że wdowa i Laura wyszły na spotkanie poczty, która przywiozła im egzemplarz bezcennej powieści Pena, co nastąpiło natychmiast po jej wydrukowaniu i po przystąpieniu przez wydawcę do sprzedaży. Nie ulega też wątpliwości, że czytały ją sobie na zmianę głośno, a potem każda czytała sama, gdy bowiem o godzinie pierwszej nad ranem wdowa wyszła w szlafroku ze swej sypialni z drugim tomem w ręku, który właśnie skończyła, zastała Laurę w łóżku, pożerającą tom trzeci. Laura niewiele mówiła o książce Pena, za to Helena orzekła, iż jest to nader szczęśliwe połączenie Szekspira z Byronem i Walterem Scottem. Wdowa nie miała cienia wątpliwości, że jej syn jest największym geniuszem w świecie, tak samo jak najlepszym synem pod słońcem.

Czy Laura nie myślała o książce i jej autorze, chociaż mówiła tak mało? Myślała co najmniej o Arturze Pendennisie. List utrzymany był w tonie serdecznym, a przecież wystawił ją na ciężką próbę. Nie podobał jej się pośpiech, z jakim Pen zwrócił dług. Wolałaby raczej, aby brat przyjął pieniądze zgodnie z jej intencją jako prezent. Przykro jej było, że łączą ich rachunki pieniężne. Jego listy z Londynu, pisane w zacnej intencji ubawienia matki, pełne były opisów słynnych ludzi, uciech i wspaniałości wielkiego miasta. O tym, że wszyscy tam schlebiają Arturowi i psują go, Laura nie wątpiła ani na chwilę. Czy Pen nie myślał o bogatym ożenku, skoro jego opiekunem był szczwany stryj (Laura i major nigdy nie darzyli się sympatią), ten podstarzały bywalec, którego myśli stale zaprzątnięte były przyjemnościami, pozycją w świecie i majątkiem. Artur nigdy nie wspominał o... o dawnych czasach. Pewnie zapomniał o nich i o niej. A czy o innych sprawach, innych osobach też zapomniał?

Takie myśli przychodziły zapewne do głowy Laurze, choć nie mogła zwierzać się z nich Helenie. Ukrywała przed nią jeszcze jedną tajemnicę, której nie mogła ujawnić, może dlatego, że wiedziała, jak by to wdowę ucieszyło. Szło o wydarzenie, jakie nastąpiło podczas pobytu Laury u lady Rockminster, w okresie ostatnich świąt Bożego Narodzenia, gdy Pen bawił u matki w Fairoaks. Pan Pynsent, człowiek taki, zdawałoby się, chłodny i ambitny, oficjalnie oświadczył się wówczas pannie Bell. Poza nią i jej wielbicielem nikt nie wiedział o tych oświadczynach ani o tym, że spotkały się z rekuzą. Najprawdopodobniej powody odmowy, jakie podała Laura szczerze zmartwionemu młodzieńcowi, nie były zgodne z rzeczywistością ani identyczne z tymi, do których przyznawała się wobec samej siebie.

— Nie mogę — powiedziała Pynsentowi — przyjąć tej propozycji, skoro sam pan mówi, że pańska rodzina nic o tym nie wie, a jestem pewna, że pańska rodzina byłaby temu przeciwna. Zbyt wielka dzieli nas różnica stanu. Jest pan dla mnie łaskaw, zbyt łaskaw i zbyt dobry, drogi panie Pynsent, przecież ma pan przed sobą tylko biedną dziewczynę na cudzym utrzymaniu.

— Biedną dziewczynę? Któż w ten sposób myślał kiedy o pani? — wybuchnął Pynsent. — Jest pani równa wszystkim innym.

— Jestem biedną dziewczyną u siebie w domu — odparła Laura ze słodyczą — i naprawdę nie pragnę odmiany. Wcześnie zostałam sierotą i znalazłam najlepszą i najtkliwszą przybraną matkę. Przysięgłam potem, że nigdy jej nie opuszczę, nigdy! Proszę więcej o tym nie mówić, ani tu, pod dachem pańskiej krewnej, ani nigdzie indziej. To niemożliwe.

— A jeśli lady Rockminster poprosi w moim imieniu, czy pani zgodzi się być moją żoną? — zawołał wzburzony Pynsent.

— Nie. Nie mówmy już nigdy o tym, błagam pana. Musiałabym wyjechać, gdyby pan wrócił do tego tematu. — Po tych słowach Laura odeszła.

Pynsent nie prosił lady Rockminster o wstawiennictwo. Wiedział, że na nic by się nie zdało. Nigdy też nie wspomniał już o tym ani Laurze, ani nikomu innemu.

Kiedy wreszcie wyszła słynna powieść, spotkała się nie tylko z uznaniem krytyków bardziej bezstronnych niż pani Pendennis, lecz nadto Pen miał szczęście, że przypadła do smaku publiczności i szybko zdobyła znaczny rozgłos. Nim minęły dwa miesiące, Pen ze zdziwieniem i satysfakcją przeczytał w gazetach zapowiedź drugiego wydania Waltera Lorraine. Z wielką też przyjemnością czytał i posyłał do domu recenzje, jakie ukazywały się w różnych pismach. Krytyczne głosy nie sprawiły mu zbyt wielkiej przykrości — poczciwy chłopak z wielką pokorą przyjmował nagany. Ale i pochwały nie wbijały go w pychę. Podobnie jak większość poczciwych ludzi, miał własne zdanie o swym dziele, jeśli więc krytyk chwalił go niesłusznie, taki komplement raczej sprawiał mu przykrość, niż cieszył. Z wielką jednak przyjemnością posyłał do Fairoaks najbardziej pochwalne recenzje, wiedział bowiem, ile będzie radości z tego powodu. Są ludzie — a Pendennis chyba do nich należał — którzy stają się lepsi, delikatniejsi pod wpływem powodzenia i dowodów ludzkiej życzliwości, a są też tacy, którzy stają się aroganccy i niewdzięczni, gdy im się zacznie dobrze powodzić. Szczęśliwy, kto dobry i zły los potrafi przyjąć z jednakową skromnością i pogodą ducha! Szczęśliwy, kto z domu wyniósł przykład prawego postępowania, od wczesnego dzieciństwa wie, co to honor, i nauczył się nie ulegać kaprysom losu.

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY DRUGI

ALZACJA

Stojąc jak woźny lub marny adwokat przed londyńskimi sądami, Shepherd's Inn od dawna wznosi się w pobliżu Lincoln's Inn Fields i Tempie. Czworoboczny ten budynek chowa się przed światem gdzieś za czarnymi szczytami domów i zakopconymi kominami Wych Street, Holywell Street i Chancery Lane. Dojść do Shepherd's Inn można przez interesujące pasaże i kręte, zadymione zaułki, o których słońce zapomniało. Sprzedawcy tandetnych ubrań, karmelków, migdałów w cukrze, teatralnych rycin dla młodzieży, handlarze nędznymi gratami i pościelą, na której widok można nabawić się bezsenności, rozkładają swój towar w wąskich przejściach i mrocznych wnękach. W bramach domów mnóstwo dzwonków. Gromady brudnych dzieci tłoczą się przed domami i wokół straganów handlarzy raków i małży na podwórkach, o których mokry bruk stukają głośno chodaki, bryzgając nigdy nie wysychającym błotem. Przychodzą tu uliczni pieśniarze. Gardłowym, ochrypłym głosem śpiewają zjadliwe kuplety na rządy whigów, biskupów, dostojników Kościoła i niemieckich krewnych pewnej miłościwie panującej rodziny. Punch ustawia swój teatr, pewny, że znajdzie tu wdzięczną publiczność, a czasem ktoś z mieszkańców gnieżdżących się w tych domach rzuci mu pół pensa. Kobiety krzyczą na dzieci łażące po rynsztoku albo, co gorzej, na męża, gdy chwiejnym krokiem wraca z szynku. Ustawiczny gwar i ruch panuje na podwórkach, przez które trzeba przejść, aby dotrzeć do cichego, staroświeckiego czworoboku Shepherd's Inn. W środku tego czworoboku na małym rachitycznym trawniku wznosi się statua Shepherda, osłonięta żelaznymi sztachetami przed atakami malców. Aula, z wymalowanym na ścianie herbem fundatora, zajmuje jeden blok gmachu, a wysokie, starożytne izby mieszczą się w dwu dalszych skrzydłach i nad sklepieniem pasażu, który zajmuje czwarty bok kwadratu i prowadzi na Oldcastle Street, a tym samym łączy Shepherd's Inn z ruchliwym Londynem.

W Inn może mieszkali kiedyś adwokaci. Ale dawno już wpuszczono w te rejony profanów. Jeśli się nie mylę, nie mieści się tutaj żadna poważniejsza kancelaria adwokacka. Biura „Kopalni Miedzi w Polwheedle i Tredyddlum" zajmują parter jednego z bloków, a na parterze drugiego mieszczą się Rejestr Wynalazków Patentowanych oraz „Zjednoczenie Talentu i Kapitału". Jedynym dżentelmenem, którego nazwisko figuruje w Shepherd's Inn i na liście adwokatów, jest Campion, pan z wąsami, przyjeżdżający tu własnym kabrioletem dwa lub trzy razy na tydzień. Pan Campion ma też biuro w West Endzie, przy Curzon Street, May Fair, gdzie jego małżonka przyjmuje utytułowane towarzystwo, pożyczające pieniędzy u pana mecenasa. Tam, na biletach wizytowych z glansowanego kartonu, pan mecenas nazywa się Somerset Campion, tutaj firma brzmi: Campion i Ska. Taka sama bródka, jaka zdobi jego podbródek, wyrasta spod dolnej wargi „i spółki". Wspaniały wprost widok przedstawia uprząż na koniu pana mecenasa. Uprząż ta skrzy się herbami, kiedy kabriolet zajeżdża przed bramę wiodącą do biura. Koń parska pianą, niecierpliwi się i bije kopytami żując błyszczące wędzidło. Lejce i bryczesy stangreta są oślepiająco białe. Blask ekwipażu świeci w mrocznym zaułku niczym słońce.

Nasz przyjaciel, kapitan Costigan, nieraz dobrze obejrzał kabriolet i konia Campiona, kiedy po południu, powłócząc nogami, przechodził przez podwórko w rannych pantoflach, szlafroku i starym kapeluszu włożonym na bakier. Jeśli jest ładnie, kapitan po śniadaniu wygrzewa się tutaj na słoneczku, potem idzie z wizytą do stróżówki, głaszcze głowy dziatwy i opowiada pani Bolton o „tyjatrach" i „mojej córce lajdy Mirabel". Pani Bolton też była kiedyś artystką i w młodych latach tańczyła w operze jako trzynasta spośród czterdziestu uczennic mistrza Serle'a.

Costigan mieszka na trzecim piętrze domu pod numerem czwartym w pokojach kiedyś zajmowanych przez pana Podmore'a, którego nazwisko figuruje jeszcze na drzwiach (nawiasem mówiąc, niemal na wszystkich drzwiach w Shepherd's Inn można ujrzeć nazwiska nie tych, którzy tam mieszkają). Kiedy Charley Podmore, miły tenor z królewskiego teatru „Drury Lane" i sal koncertowych „Oficyny", ożenił się i przeprowadził do Lambeth, odstąpił mieszkanie panu Bows i kapitanowi Costiganowi, którzy zajmują je teraz pospołu. W piękne dni, gdy okna są otwarte, możecie usłyszeć dźwięki fortepianu pana Bowsa, grającego dla własnej przyjemności lub udzielającego nauki adeptce sztuki teatralnej, pan Bows bowiem ma uczennicę, a może nawet dwie.

Jedną z nich jest Fanny Bolton, córka dozorczyni. Wiele słyszała o teatralnej sławie swojej matki i chciałaby jak najprędzej pójść w jej ślady. Ma piękny głos, ładną buzię i sceniczną figurę. Sprząta pokoje i ściele łóżka panów Costigana i Bowsa, a także przyrządza im śniadania. W zamian za te usługi Bows uczy ją muzyki i śpiewu. Gdyby nie fatalna skłonność kapitana do napojów wyskokowych (Fanny sądzi, że wszyscy eleganccy panowie oddają się temu nałogowi), dziewczę uważałoby go za najbardziej nieskazitelnego dżentelmena w świecie. Z niezachwianą wiarą przyjmuje wszystko, co Costigan opowiada. Bardzo również lubi pana Bowsa i jest mu niezmiernie wdzięczna. Stary dziwak i odludek żywi do niej ojcowskie uczucia, gdyż jest człowiekiem gołębiego serca i źle by się czuł, gdyby nikogo nie kochał.

Costiganowi dane było widzieć pojazdy znakomitych gości,. zatrzymujące się przed jego niskimi progami. Kto słyszał, co kapitan plecie rano (wieczorem jego śpiewka bywa znacznie smutniejsza), mógłby pomyśleć, że sir Karol i lady Mirabel zwykli przyjeżdżać w towarzystwie arystokratycznej śmietanki, aby odwiedzić „staruszka, poczciwego starego kapitana na pensji, biednego starego Jacka Costigana" — jak Cos mówił o sobie.

Prawdą jest, że pani Mirabel zostawiła ojcu bilet wizytowy swego męża (bilet ten od wielu miesięcy widnieje zatknięty za ramki lusterka stojącego na kominku w salonie) i że osobiście przybyła odwiedzić ojca, ale było to już dość dawno temu. Zacna niewiasta pragnąc po wyjściu za sir Karola wywiązać się jak należy z obowiązków wobec rodziciela wyznaczyła pensyjkę kapitanowi, którego poza tym kilka razy dopuszczono do stołu córki i zięcia.

Zrazu zachowanie biednego Cosa na wyżynach eleganckiego świata, jak nazywał salon lady Mirabel, było nieszkodliwe, chociaż bez sensu. Kapitan nie tylko stroił się w swoje najpiękniejsze szaty, ale w rozmowie dobierał słów możliwie najdłuższych i najbardziej pompatycznych, jakie były mu znane. Przybrał też uroczyste maniery, które napawały zdumieniem towarzystwo, w jakim się znajdował.

— Czy madama była na spacerze w parku aujourd'hui? — zagadywał córkę. — Na próżnom szukał spojrzeniem twego ekwipażu. Biedny starzec nie miał satysfakcji ujrzenia rydwanu swej córy. Panie Karolu, widziałem pańskie nazwisko na liście osób, które były obecne podczas levee. Biedny stary Jack Costigan swego czasu asystował wielu levee na zamku w Dublinie. Czy książę pan dobrze wyglądał? Jak mi Bóg miły, zostawię swój bilet wizytowy w Apsley House. Dziękuję, James, jeszcze kropelkę szampana.

Cos był wspaniały w swej uprzejmości wobec wszystkich, a dzielił się uwagami nie tylko z panem domu i gośćmi, ale i ze służbą podającą do stołu, która z największym trudem zachowywała powagę, kiedy kapitan bawił u lady Mirabel.

Podczas kilku pierwszych wizyt, jakie złożył swemu zięciowi, Costigan zdołał zachować idealną trzeźwość i dopiero potem nadrabiał stracony czas w „Oficynie", gdzie przechwalał się francuskimi winami zięcia do chwili, gdy w połowie szóstego kieliszka ponczu lub whisky stwierdzał, że język odmawia mu posłuszeństwa. W miarę jednak, jak się oswajał z eleganckim światem, wyzbywał się rozsądku i niebawem biedny Cos zhańbił się przy stole sir Karola Mirabela, zalał bowiem pałkę na samym początku przyjęcia. Zawołano fiakra i odtąd gościnne podwoje zamknęły się dla kapitana.

Teraz często ze smutkiem zapewniał przyjaciół z „Oficyny" o swym podobieństwie do tragicznego króla Leara. Czyż nie ma, u licha, dziecka, które o nim zapomniało? Czy nie jest biednym, steranym, opuszczonym starcem, którego niewdzięczność dziecka pcha w objęcia alkoholu, który chce utopić swe smutki w ponczu?

Ciężko jest mówić o słabostkach ojców, musimy jednak powiedzieć, że Costigan, gdy wyczerpał mu się kredyt w szynkach i wydał wszystkie pieniądze, często prosił córkę o pomoc, opowiadając jej przeróżne historie, dosyć dalekie od prawdy. Pewnego razu napisał do niej, że komornik zawlecze go do więzienia, „jeśli suma, dla Ciebie bez znaczenia, trzech funtów i pięciu szylingów nie przybędzie wyzwolić ze szponów komornika siwych włosów nędzarza". Zacna lady Mirabel posyłała więc sumę niezbędną do uwolnienia ojca, dołączając do pieniędzy radę, aby w przyszłości był bardziej oszczędny.

Kiedy indziej, kapitan przerażony potwornym wprost wypadkiem, jaki zdarzył się na ulicy, rozbił wielką wystawę na Strandzie; a właściciel sklepu kategorycznie domagał się odszkodowania. I tym razem żądane pieniądze pośpieszyły naprawić szkodę wyrządzoną przez papcia, zostały bowiem wręczone przez lokaja lady Mirabel posłowi i adiutantowi kapitana, który w podartych kapciach przyszedł z listem komunikującym o nieszczęśliwym wypadku. Gdyby lokaj poszedł w ślad za adiutantem, zobaczyłby, że osobnik ów, rodak Costigana (czyż nie wspomnieliśmy, że nawet najbiedniejszy dżentelmen irlandzki zawsze znajdzie jeszcze biedniejszego Irlandczyka, który załatwia mu sprawunki i pomaga w operacjach finansowych?), wsiada na najbliższym postoju w dorożkę i pośpiesznie podąża w kierunku „Głowy Roscjusza" przy Harlequin Yard (Drury Lane), gdzie kapitan został zatrzymany jako zastaw z tytułu większej ilości szklanek rumu z wodą i innych trunków, jakie wypił wraz z adiutantem.

Za trzecim razem kapitan napisał, że jest chory i potrzebuje pieniędzy na lekarza, którego musiał wezwać do siebie. Lady Mirabel w obawie o życie ojca, wyrzucając sobie, że straciła go z oczu, kazała zaprząc konie do powozu i udała się do Shepherd's Inn. Wysiadłszy przed bramą, dzięki informacjom dozorczyni, którym towarzyszyły niskie ukłony, dowiedziała się, którędy należy iść do mieszkania ojca (numer cztery, trzecie piętro, na drzwiach nazwisko Podmore), i kochająca córka weszła na górę po brudnych schodach. Niestety! Drzwi otwarł jej sam biedny Cos, bez marynarki, uzbrojony w ruszt i gotów do odebrania kotletów baranich, po które poszła dla niego pani Bolton.

Również sir Karolowi Mirabelowi nie było wesoło, gdy nieustannie otrzymywał w klubie „Brookesa" listy, informujące, że kapitan Costigan czeka na odpowiedź w westibulu, ani też nie należało do przyjemności, gdy w drodze na robra do klubu „Podróżnych" musiał szybko wyskakiwać ze swego powozu i pędzić co tchu po schodach w obawie, że może wpaść w ręce teścia. Przykra też była mu myśl, iż podczas gdy czyta gazetę lub gra w wista, kapitan przechadza się po drugiej stronie Pall Mall w swym okropnym kapeluszu zsuniętym na ucho i nie spuszcza z oka klubu.

Sir Karol był człowiekiem słabym, starym i schorowanym. Poskarżył się na teścia żonie, którą uwielbiał starczą miłością. Powiedział jej, że musi opuścić stolicę i zamieszkać na wsi, bo jeśli jeszcze raz zobaczy tego człowieka, umrze, a w najlepszym wypadku znów dostanie ataku apopleksji. Och! Nie miał co do tego najmniejszej wątpliwości. Lady Mirabel złożyła wówczas drugą wizytę kapitanowi Costiganowi. Oświadczyła, że jeśli będzie dręczył sir Karola listami, zaczepiał go na ulicy lub żądał nowych pożyczek, odbierze mu się wypłacaną dotąd pensyjkę. W ten sposób lady Mirabel pohamowała zapędy ojca i przywróciła spokój mężowi.

W czasie drugiej wizyty surowo skarciła Bowsa, że nie pilnuje na-

leżycia kapitana. Wyraziła życzenie, aby Bows nie pozwalał jej ojcu pić w sposób tak haniebny i uprzedził właścicieli tych okropnych szynków, do których ojciec chodzi, żeby nie udzielali mu kredytu.

— Postępki taty wpędzą mnie do grobu — powiedziała, choć wygląd jej świadczył, że się cieszy doskonałym zdrowiem. — A pan, panie Bows, starszy człowiek i, zdawałoby się, szczerze nam oddany, wstydziłby się zachęcać ojca do tych bezeceństw.

Takie podziękowanie dostało się zacnemu Bowsowi za jego przyjaźń i poświęcenia całego życia. Nie sądzę jednak, by ten stary filozof został gorzej potraktowany niż wielu innych ludzi i miał więcej od nich powodów do narzekania.

W sąsiednim domu, pod numerem trzecim, na drugim piętrze mieszkają dwaj inni nasi znajomi: pułkownik Altamont, wysłannik nababa Lucknow, i kapitan, kawaler Edward Strong.

Na ich drzwiach nie ma żadnej tabliczki z nazwiskiem.

Kapitanowi wcale nie zależy na tym, aby cały świat wiedział, gdzie mieszka, a na jego biletach wizytowych figuruje adres pewnego pałacyku przy Jermyn Street. Ambasador zaś i minister pełnomocny potentata indyjskiego nie został akredytowany przy dworze w pałacu Saint James ani przy Leadenhall Street. Bawi w Londynie w misji poufnej i jest zupełnie niezależny od Towarzystwa Indii Wschodnich oraz Rady Nadzorczej.

— W rzeczy samej — mawia Strong — misja pułkownika Altamonta jest natury finansowej, idzie bowiem o sprzedanie kilku najcenniejszych diamentów i rubinów z korony Lucknowa i dlatego pułkownik nie był łaskaw zgłosić się w pałacu indyjskim lub przy Cannon Row, woli zaś pertraktować z poszczególnymi kapitalistami, z którymi zawarł już wielkie transakcje zarówno w Anglii, jak na kontynencie.

Wspomnieliśmy już, że bezimienny apartament Stronga został komfortowo umeblowany po przyjeździe do Londynu sir Franciszka Claveringa. Strong nie przesadzał, kiedy chwalił się odwiedzającym go przyjaciołom, że niewielu emerytowanych kapitanów dysponuje takim komfortem, jak on w swoim mieszkanku w Shepherd's Inn. Na dole były trzy pokoje. Mieściło się tam biuro, gdzie Strong załatwiał interesy, o których trudno byłoby powiedzieć coś ścisłego. W pokoju tym pozostał jeszcze pulpit i barierka po biurze, które tu się przedtem znajdowało. Na tym samym piętrze mieściła się również sypialnia i salon kawalera Stronga. Wewnętrzne schody prowadziły z biura do dwóch pokoi na górze. Jeden z nich zajmował pułkownik Altamont, a drugi służył za kuchnię i zarazem sypialnię pana Grady, służącego. Górne pokoje znajdowały się na tym samym piętrze, na którym mieszkali nasi przyjaciele Bows i Costigan, w sąsiednim domu, pod numerem czwartym. Pan Grady mógł przez okno sięgnąć ręką skrzynki z rezedą kwitnącą w oknie Bowsa.

Z okna kuchni Grady'ego rozchodziły się często aromaty jeszcze milsze niż zapach rezedy. Albowiem wszyscy trzej starzy żołnierze, wchodzący w skład garnizonu w domu pod numerem trzecim, byli biegli w sztuce kulinarnej. Grady słynął ze swych irlandzkich stews, pułkownik celował w pilawach i curries, a Strong umiał przyrządzić każdą potrawę. Kapitan doskonale przyrządzał dania francuskie i hiszpańskie, potrawki, frykanda i omlety. A w całej Anglii nie znalazłbyś człowieka bardziej gościnnego, kiedy sakiewka Stronga była pełna lub kredyt miał zapewniony. W tych szczęśliwych chwilach kapitan mógł — jak mówił — poczęstować przyjaciela dobrym obiadem, szklanką dobrego wina, a potem dobrą piosenką. Biedny Cos często z zazdrością słuchał pień chóru Stronga i melodyjnego brzęku szklanek, podczas gdy on siedział w swym pokoju tak daleki, a równocześnie tak bliski wesołej libacji. Nie można było zawsze zapraszać pana Costigana. Miał bowiem ubolewania godny zwyczaj upijania się i zanudzał gości Stronga ględzeniem, kiedy był trzeźwy, i głupimi łzami, kiedy był pijany.

Dziwni i bardzo rozmaici ludzie stanowili najbliższe otoczenie kawalera. Chociaż major Pendennis nie byłby zachwycony ich towarzystwem, Artur i Warrington ogromnie je lubili. Każdy członek tej gromadki miał swoje bogate dzieje. Wszyscy zaznali w życiu zmiennych kolei dobrego i złego losu. Większość spośród nich miała w zanadrzu wspaniałe pomysły finansowe i mnóstwo sposobów szybkiego, a przy tym niezwykłego zdobycia majątku.

Jack Holt służył w armii królowej Christiny, podczas gdy Ned Strong walczył w szeregach jej przeciwników. Obecnie Holt organizował interesik, polegający na przemycie tytoniu do Londynu, co miało przynieść trzydzieści tysięcy funtów rocznie każdemu, kto by zaryzykował tysiąc pięćset na łapówkę dla ostatniego akcyźnika, który się jeszcze nie poddał, a zwęszył, co się święci.

Tom Diver służył swego czasu w marynarce meksykańskiej i znał miejsce, gdzie w pierwszym roku wojny zatonął statek-skarbiec, który wiózł trzysta osiemdziesiąt tysięcy dolarów w gotówce oraz sto osiemdziesiąt tysięcy funtów szterlingów w złotych sztabach i hiszpańskich dublonach.

— Dajcie mi tysiąc osiemset funtów — mówił Tom — a jutro jadę. Zabieram z sobą czterech ludzi i keson. Po dziesięciu miesiącach wracam, by zasiąść w parlamencie i — na Jowisza! — wykupić rodzinne dobra.

Keightley, dyrektor „Kopalń Miedzi w Tredyddlum i Podwheedle". (wciąż jeszcze pod wodą), poza tym, że śpiewał drugim głosem nie gorzej niż zawodowy pieśniarz i że był właścicielem biura kopalni, miał na widoku „Towarzystwo Eksploatacji Gąbek Smyrneńskich" i małą operację handlową z rtęcią, co miało go jeszcze wyprowadzić na czyste wody.

Filby próbował już wszystkiego. Był kapralem dragonów, wiejskim kaznodzieją, misjonarzem nawracającym Irlandczyków, a w końcu aktorem w jarmarcznej budzie w Greenwich, przed którą odnalazł go adwokat jego ojca, kiedy umarł ów stary dżentelmen i pozostawił mu słynne dobra rodzinne. Młody Filby jednak żadnych dochodów z tychże dóbr nie czerpał i nikt dobrze nie wiedział, gdzie się te posiadłości znajdują.

Do tego grona należy jeszcze doliczyć sir Franciszka Claveringa, baroneta, który bardzo je sobie upodobał, acz sam nie wzbogacał nadmiernie wspólnych zabaw osobistymi zaletami towarzyskimi. Obecnie jednak panowie z Shepherd's Inn odnosili się do baroneta z dużą dozą szacunku mając na względzie jego majątek i pozycję w świecie. Opowiadał im swoje dykteryjki i śpiewał piosenki zachowując się bardzo uprzejmie.

Clavering też miał za sobą ciekawą przeszłość, zanim wspiął się na wyżyny majątku. Widział wnętrze niejednego więzienia i wypisał swe nazwisko na wielu świstkach stemplowanego papieru.

Kiedy Altamont powrócił z Paryża i nawiązał kontakt z sir Claveringiem wysyłając do niego list z hotelu, w którym się zatrzymał bez grosza przy duszy, jak przystało uczciwemu człowiekowi, któremu powierzono bezcenne diamenty i rubiny, baronet wysłał do niego Stronga. Kawaler zapłacił skromny rachunek w hotelu i zaprosił pułkownika na dzień lub dwa do swego mieszkania w Shepherd's Inn. Altamont wszakże obrał to miejsce na swą stałą rezydencję. Nic nie stało na przeszkodzie, by z tym człowiekiem prowadzić pertraktacje handlowe, ale dzielić z nim własne mieszkanie i mieć stale na karku towarzystwo takiego osobnika — to wcale nie odpowiadało kawalerowi i wiele razy sarkał przeciw temu wobec swego pracodawcy.

— Wolałbym, żeby pan wepchnął tego niedźwiedzia do innej klatki — mówił. — Facet nie jest dżentelmenem. Nie lubię wychodzić z nim do miasta. W dni świąteczne ubiera się jak Murzyn. Kiedyś zaprowadziłem go do teatru. Na Jowisza! Zaczął wymyślać aktorowi grającemu „czarny charakter" i tak go sklął, że publiczność z lóż żądała wyrzucenia za drzwi awanturnika. Jako druga sztuka szedł Zbójca, w którym Wallack wchodzi na scenę ranny i umiera, jak pan wie. Kiedy Wallack umarł, Altamont zaczął płakać jak dziecko i wołał, że to wstyd i hańba. Płakał i klął tak głośno, że znów podniosła się wrzawa na widowni — cała sala śmiała się z niego. Musiałem go potem wyprowadzić z teatru, bo chciał zdjąć frak i bić się z widzem, który z niego się śmiał. Darł się przy tym na całe gardło, żeby tamten stanął do walki, jak przystoi mężczyźnie. Kto to jest? Skąd, u diaska, się tu wziął? Powinieneś, Frank, opowiedzieć mi wszystko. Prędzej czy później musisz to zrobić. Pewnie obrabowałeś z nim jakiś kościół — oto do jakiego doszedłem wniosku. Najlepiej zrobisz, jeśli zaraz wyspowiadasz się przede mną i powiesz mi, kim jest ten Altamont i dlaczego dostał cię w swoje łapy.

— Niech go szlag trafi! Bodaj skonał!

Taka była cała odpowiedź baroneta. Tak się przy tym zasępił, że Strong musiał zrezygnować z dalszych pytań. Postanowił jednak, w razie potrzeby, odkryć na własną rękę, jakie tajemne więzy łączą Altamonta z Claveringiem.

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY TRZECI

W KTÓRYM PUŁKOWNIK OPOWIADA NIEKTÓRE SWOJE PRZYGODY

Następnego dnia po obiedzie przy Grosvenor Place, obiedzie, na którym pułkownik Altamont zapragnął był się pojawić, wysłannik nababa zszedł wczesnym rankiem ze swego pokoju na górze do salonu Stronga, gdzie kawaler siedząc w fotelu palił cygaro i czytał gazetę. Strong był człowiekiem, który, gdziekolwiek rozpostarł swój namiot, zawsze urządzał się wygodnie. I dziś zatem, znacznie wcześniej nim przybył Altamont, spożył na śniadanie potężną porcję jajecznicy z szynką przyrządzonej secundum artem przez pana Grady'ego.

Dobroduszny i rozmowny Strong wolał kiepskie towarzystwo od samotności. Chociaż więc nie żywił najmniejszej sympatii do swego współlokatora, choć wcale by się nie zmartwił na wieść o śmierci Altamonta, której tak gorąco pragnął sir Franciszek Clavering, żył z nim jednak na przyjaznej stopie.

Wczoraj wieczór troskliwie ułożył w łóżku pułkownika i zabrał mu świecę z obawy przed wypadkiem. Stwierdziwszy, że butelka dżinu, którym ten zamierzał odświeżyć gardło przed snem, została już opróżniona, kawaler wypalił fajkę, z głębokim zadowoleniem popił szklanką czystej wody i poszedł spać do swego alkierzyka. Pogoda ducha nigdy go nie opuszczała. Zawsze był w dobrym humorze, doskonale tra,wił i miał różowe policzki. Bez względu na to, czy następnego ranka trzeba było ruszyć do ataku, czy iść do kryminału (jedno i drugie bywało jego udziałem), zarówno w obozie wojennym, jak i pod kluczem więzienia przy Fleet Street zacny kapitan tak samo zdrowo chrapał w nocy, a rano budził się w równie dobrym humorze i z jednakowm apetytem, niezależnie od tego, czy miał przed sobą perspektywę walki, przeciwieństw czy radości.

Pułkownik Altamont od progu krzyknął Grady'emu, żeby mu przyniósł kwartę jasnego piwa. Wlał je potem do cynowego dzbana, skąd przelał do gardła. Postawił pusty dzban na stole, odetchnął pełną piersią i wytarł usta rękawem szlafroka. (Dawno już kapitana Stronga uderzyła różnica między barwą brody pułkownika a kolorem jego farbowanych faworytów. Strong zauważył też, że pułkownik pod czarną peruką ma jasne włosy, ale nie pozwolił sobie na żadną uwagę w tej sprawie.) Altamont odetchnął więc głęboko i oświadczył, że piwo doskonale mu zrobiło,

— Nic tak jak piwo nie pomaga, gdy pali nas gardło. Nieraz wychyliłem dwanaście kufli jasnego piwa w Kalkucie... i...

— I w Lucknow, jeśli mnie pamięć nie myli — dodał śmiejąc się Strong. — Właśnie na pańską intencję kazałem przynieść piwa. Wiedziałem, że się przyda po ostatniej nocy.

Pułkownik zaczął opowiadać o swoich wczorajszych przygodach.

— Nic na to nie poradzę — powiedział bijąc się ciężką łapą po głowie. — Szał mnie ogarnia, gdy się napompuję. Nie można mi oddać butelki na przechowanie. Wystarczy, żebym zaczął. Nie spocznę, póki jej nie opróżnię. A kiedy już ją przełknę, Bóg jeden wie, co mówię i czego nie mówię. Wczoraj zjadłem grzecznie obiad w domu. Grady napełnił mi jak zwykle dwa kufle i miałem zamiar spędzić wieczór przy ruletce, na trzeźwo, jak sam proboszcz dobrodziej. Powiedz, Strong, dlaczego wyjąłeś z bufetu tę przeklętą butelkę holenderskiego dżinu? Grady też gdzieś sobie poszedł i zostawił mi czajnik z wrzątkiem na herbatę. Nie dałem rady jej wypić. Nie mogłem się powstrzymać i opróżniłem butelkę do samego dna, psiakostka! Zdaje się, że potem jeszcze popiłem w tej przeklętej złodziejskiej melinie.

— Co? Tam też pan był? — zapytał Strong. — Zanim pan poszedł na Grosvenor Place? A toś pan wcześnie zaczął.

— Tak, urżnąłem się wcześnie, ale wytrzeźwiałem koło godziny dziewiątej. To prawda. Co za dureń ze mnie, że poszedłem do tej nory. Zastałem tam facetów przy obiedzie. Blacklanda, młodego Mossa i dwóch albo trzech innych złodziejaszków. Gdybyśmy zasiedli do ruletki, na pewno bym wygrał. Aleśmy nie zasiedli. Nie, niech ich diabli wezmą! Wiedzieli, żebym sprawił im baty... na pewno bym ich ograł... Zapewniam pana, że inaczej być nie mogło. Ale oni byli na to za cwani. Ten łotr Blackland wyciągnął kostki i hazard odchodził na tym samym stole, przy którym jedli. Straciłem wszystkie pieniądze, które mi pan dał rano, takie moje pieskie szczęście! Szał mnie ogarnął. Musiałem mieć pałkę dobrze rozpaloną, bo wyszedłem stamtąd z zamiarem wyciągnięcia pieniędzy od Claveringa. To jeszcze pamiętam. A potem... a potem, nic więcej nie pamiętam, co się dalej działo, aż do chwili gdy się dziś rano obudziłem i usłyszałem, że pod numerem trzecim stary Bows gra na fortepianie.

Strong zamyślił się i zapalił cygaro węgielkiem z kominka.

— Chciałbym wiedzieć, pułkowniku, jakim sposobem wyciąga pan pieniądze od Claveringa.

Pułkownik parsknął śmiechem.

— Cha, cha! Clavering jest moim dłużnikiem.

— Nie wydaje mi się, aby Frank z tego powodu chciał panu płacić. Jest dłużnikiem wielu innych osób.

— Ano właśnie. Clavering daje md pieniądze, bo jest do mnie bardzo przywiązany — odrzekł pułkownik z kpiącym uśmiechem. — On mnie kocha jak brata, sam pan zresztą wie, kapitanie... Co?... Nie kocha mnie?... Ano, możliwe. Gdyby pan się mnie nie pytał, to może bym pana nie bujał, kapitanie Strong... Zakarbuj to sobie w pamięci, mój chłopcze... A jednak wyrzeknę się tej przeklętej butelki — dorzucił po chwili. — Muszę się wyrzec, bo inaczej zginę.

— Pod wpływem butelki mówi pan ciekawe rzeczy — powiedział kapitan patrząc w oczy Altamontowi. — Proszę sobie przypomnieć, co wczoraj wieczór powiedział pan przy stole do Claveringa.

— Co powiedziałem?... Co takiego powiedziałem? — gwałtownie zapytał pułkownik. — Czy może coś mi się wypsnęło? Niech mnie Bóg skarze, czy naprawdę coś chlapnąłem?

— Niech pan się mnie o nic nie pyta, to nie będę pana bujał — odpowiedział z kolei kawaler Strong.

Kapitan miał na myśli to, co powiedział pan Altamont, i to, że pośpiesznie opuścił stół i dom baroneta, kiedy rozpoznał majora Pendennisa, czyli kapitana Dzioba, jak go nazwał. Miał jednak zamiar poprosić kogoś innego o wyjaśnienie słów Altamonta, dlatego też  uznał za stosowne niczego mu nie przypominać.

— Nie, nic się panu nie „wypsnęło", pułkowniku. To była tylko pułapka z mej strony, bo chciałem sprawdzić, czy można pana pociągnąć za język. Ale nie powiedział pan ani jednego słowa zrozumiałego dla innych, pański stan panu na to nie pozwalał.

„Tym lepiej!" — pomyślał Altamont i westchnął z ulgą, jak człowiek, któremu kamień spadł z serca.

Strong zauważył, że Altamont bardzo się zaniepokoił, ale nic nie dał poznać po sobie. Pułkownik okazywał skłonność do rozmowy i znów zaczął mówić.

— Tak, przyznaję się do swych wad. Są pewne rzeczy, którym, żeby nie wiem co, nie mogę się oprzeć: butelka koniaku, kubek do kostek i piękna kobieta. Mam wrażenie, że jeszcze żaden mężczyzna z charakterem, mężczyzna wart chleba, jaki je, nie oparł się tym trzem rzeczom. Nie ma chyba takiego kraju w świecie, gdzie by te rzeczy nie naraziły mnie na przykrości.

— Doprawdy? — zapytał Strong.

— Tak. Od piętnastego roku życia, kiedy uciekłem z domu ojcowskiego i jako chłopak okrętowy zaciągnąłem się na statek płynący do Indii, aż do dziś dnia, gdy mam już pod pięćdziesiątkę, zawsze kobiety były moją zgubą. Otóż, przez jedną z nich... jakże piękne miała czarne oczy, co za naszyjnik z drogich kamieni, a atłasy i gronostaje niczym księżniczka, słowo daję... przez nią właśnie straciłem w Paryżu znaczną część tysiąca funtów szterlingów, które wywiozłem z kraju. Czy nigdy panu o tym nie mówiłem? Nie szkodzi. Z początku byłem bardzo ostrożny. Będąc w posiadaniu tak wielkiej sumy trzymałem ją pod kluczem i mieszkałem, jak przystało dżentelmenowi — pułkownik Altamont, hotel „Maurice" i temu podobne. Wcale nie grałem, to znaczy grałem tylko w domach gry, gdzie raczej szczęście mi dopisywało. Ale, proszę pana, spotkałem faceta, którego widywałem w hotelu, a także w Palais Royal, prawdziwego dandysa w białych kozłowych rękawiczkach i z bródką. Nazywał się Bloundell Bloundell. Poznaliśmy się, zaprosił mnie na obiad, a potem zaprowadził na soirée do hrabiny de Follejambe. Strong, co za kobieta! Co za oczy, jaka rączka na klawiaturze! Niech pana Bóg ma w swojej opiece! Siadała do fortepianu i śpiewała patrząc na mnie tak, że serce wydzierała mi z piersi. Zaprosiła mnie, bym co wtorek przychodził do niej wieczorem na przyjęcie, wypadało więc brać lożę w operze i prosić hrabinę na kolację, tak czy nie? Ale miałem szczęście w grze i nie na kolacje ani loże poszły pieniądze biednego Claveringa. O nie, niech mnie powieszą, jeśli nie inaczej ulotniły się pieniądze baroneta.

Pewnego wieczoru zebrała się nas spora gromadka na kolacji u hrabiny: pan Bloundell Bloundell, czcigodny Deuceace, markiz de la Tour de Force, pierwsza klasa towarzystwo, sam kwiat eleganckiego świata, mój panie. Kolację podlaliśmy obficie szampanem, tego może pan być pewny, po czym podano ten przeklęty koniak. Piłem... piłem... hrabina sama przyrządzała poncz. Po kolacji podano nam grog i karty, grałem więc i piłem, aż przestałem zdawać sobie, sprawę, co się ze mną dzieje. Byłem w takim samym stanie jak wczoraj wieczór. Odprowadzili mnie i widocznie jakoś ułożyli w łóżku, bo następnego dnia obudziłem się z okropnym bólem głowy i ujrzałem swego lokaja, który właśnie mówił mi, że wielmożny pan Deuceace chce się ze mną zobaczyć i czeka w salonie.

„Jak się pan miewa, pułkowniku? — spytał Deuceace wchodząc do sypialni. — Jak długo został pan wczoraj po moim wyjściu? Towarzystwo zaczęło grać zbyt wysoko dla mnie, a poza tym dosyć już przegrałem do pana jak na jeden wieczór."

„Do mnie? — pytam. — Jakże to, mój drogi? — Bo choć to był syn hrabiego, żyłem z nim na poufałej stopie tak jak teraz z panem. — Jakże to, mój drogi?"— pytam. A on mi odpowiada, że pożyczył ode mnie trzydzieści ludwików, gdyśmy grali w oko, i że dał mi rewers na tę sumę, który włożyłem do portfelu przed jego odejściem.

Wyjmuję portfel (hrabina własnoręcznie mi go uszyła) i rzeczywiście znajduję tam rewers, tamten odlicza mi trzydzieści ludwików w złocie i zostawia na stole przy łóżku. Mówię mu, że jest dżentelmenem, i pytam, czy nie napiłby się czegoś, bo mój służący może mu podać, czego tylko zapragnie. Ale wielmożny Deuceace nie pije rano, odszedł więc, gdyż miał coś do załatwienia, jak mi powiedział.

Ledwie poszedł, dzwoni ktoś do drzwi i tym razem wchodzą do pokoju Bloundell Bloundell i markiz.

„B ą ż u r, markizie" — powiadam.

„Dzień dobry, czy nie boli pana głowa?" — odpowiada markiz.

Mówię mu, że owszem, boli mnie głowa i że wczoraj pewnie strasznie się zbłaźniłem. Ale oni obydwaj zapewniają, że nic nie świadczyło o tym, bym przebrał miarę, a piłem z powagą sędziego trybunału.

„A więc — mówi markiz — Deuceace złożył panu wizytę. Spotkaliśmy go w Palais Royale, gdyśmy wychodzili ze śniadania. Czy oddał panu dług? Niech pan bierze, póki czas, bo facet nie jest pewny, a właśnie wygrał trzy kuce u Bloundella, więc radzę brać, póki jest przy pieniądzach."

„Zapłacił mi — powiadam — ale na śmierć zapomniałem, że był mi coś winien, i sam nie wiem, że mu pożyczyłem trzydzieści ludwików." Na te słowa markiz i Bloundell spojrzeli po sobie i wymienili uśmieszki, a Bloundell powiada:

„Dziwny z pana gość, pułkowniku. Kto widział, jak się pan trzymał, do głowy by mu nie przyszło, żeś przez całą noc pił coś mocniejszego od herbaty. A przecież dziś rano o pewnych rzeczach pan nie pamięta. No, no... bujaj pan własną babcię, przyjacielu, ale nie nas."

„En effet — powiedział markiz podkręcając czarny wąsik przed lustrem wiszącym nad kominkiem i wykonując parę wypadów, podobnie jak to czynił w szkole szermierki. (Był znakomitym mistrzem fechtunku i widziałem, jak u Lepage'a położył czternaście manekinów jednego za drugim.) — Pomówmy o interesach — dodał. — Pułkowniku, pan wie, że dług honorowy lepiej uregulować od ręki. Chyba nie sprawi panu trudności regulacja naszego rachuneczku z dzisiejszej nocy."

„Jaki znowu rachuneczek? — pytam. — Czy pan mi jest coś winien, markizie?"

„Fiut! — powiedział. — Dość tych żartów. Mam rewers napisany pańską ręką na trzysta czterdzieści ludwików. Oto on!" — mówiąc to wyciągnął jakiś papierek z portfelu.

„A ja — na dwieście dziesięć ludwików" — dodał Bloundell Bloundell pokazując mi jakiś świstek.

Byłem tak zdumiony i wściekły, że wyskoczyłem z łóżka i okryłem się szlafrokiem.

„Czyście tu przyszli idiotę robić ze mnie? — zawołałem. — Nie jestem wam winien ani dwieście, ani dwa tysiące, ani nawet dwa ludwiki i złamanego szeląga wam nie zapłacę. Czy wam się zdaje, że mnie nabierzecie na te rewersy? Gwiżdżę na wasze rewersy i na was i uważam, że jesteście parą..."

„Parą czego? — przerwał mi pan Bloundell. — Niewątpliwie wie pan, że jesteśmy ludźmi honoru, pułkowniku Altamont, i nie przyszliśmy tutaj żartować ani też po to, żeby pan nas obrażał. Albo pan płacisz, albo ogłosimy, żeś jest hultajem, i jako taki dostaniesz od nas baty."

„Tak, na miły Bóg!" — dodał markiz.

Nic sobie z niego nie robiłem, bo mogłem tego fąfla wyrzucić przez okno. Niestety z Bloundellem było co innego, gdyż chłop był rosły, ważył o czterdzieści funtów więcej ode mnie i był o sześć cali wyższy, mam więc wrażenie, że mógł mnie ładnie urządzić.

„Szanowny pan zapłaci albo szanowny pan powie, dlaczego nie. Mam nadzieję, żeś pan nie jest zwyczajnym łotrzykiem, pułkowniku Altamont."

Takiego użył wyrażenia — dodał z uśmieszkiem Altamont — i usłyszałem jeszcze mnóstwo podobnych słówek od tych dwóch facetów. Kłótnia rozgorzała na dobre i właśnie wtedy przyszedł jeszcze ktoś z naszego towarzystwa. Był to mój przyjaciel, dżent, którego spotkałem w Boulogne, i osobiście wprowadziłem do domu hrabiny. Ponieważ poprzedniego dnia nie grał, a przedtem przestrzegał mnie przed Bloundellem i jego kompanią, opowiedziałem mu, co się stało, a tamci dwaj też się wypowiedzieli.

„Bardzo mi przykro — oświadczył — ale pan chciał koniecznie grać. Hrabina błagała, żeby pan przestał. Obecni tu dżentelmeni wielokrotnie chcieli przerwać grę, lecz pan, a nie oni, wciąż podwyższał stawki."

Słowem, wkopał mnie do grobu. Gdy tamci dwaj wyszli, powiedział, że markiz mnie zastrzeli i że jest to tak pewne, jak nazywam się... tak jak się nazywam.

„Zostawiłem hrabinę we łzach — powiedział mój przyjaciel. — Ona nienawidzi tych dwóch facetów. Wielokrotnie ostrzegała pana przed nimi. (To prawda, często mówiła mi, żebym z nimi nigdy nie grał.) Gdy się rozstawałem z hrabiną, była bliska ataku nerwowego, tak się obawiała awantury między wami, tak się lękała, że ten przeklęty markiz wpakuje panu kulę w głowę. Jestem przekonany — dodał mój przyjaciel — że ta niewiasta kocha się w panu do szaleństwa."

„Tak pan myśli?" — zapytałem. Na to mój przyjaciel oświadcza mi, że hrabina padła przed nim na kolana i zawołała: „Ratuj pułkownika Altamonta!" Ubrałem się i poszedłem zaraz do tej cudnej niewiasty. Gdy mnie ujrzała, krzyknęła i omal nie odeszła od zmysłów. Zawołała: „Ferdynand!..." Niech mnie Bóg skarze, jeśli to nieprawda.

— Zdawało mi się, że było panu na imię Jack — wtrącił śmiejąc się Strong.

Pułkownik mocno się zaczerwienił pod farbowanymi faworytami.

— Można mieć więcej imion, prawda, Strong? Gdy jestem z damą, chętnie przybieram piękne imię. Mówiła mi po imieniu i płakała tak, że serce mogło pęknąć. Nie znoszę widoku kobiecych łez... A w każdym razie nie mogłem patrzeć na jej łzy tak długo, jak długo byłem zakochany. Powiedziała mi, że nie może pogodzić się z myślą, iż przegrałem tyle pieniędzy w jej domu. Może przyjmę te diamenty i naszyjniki na pokrycie części mojego długu?

Przysiągłem, że nie chcę ani szeląga za jej klejnoty, które zresztą niewiele, zdaje się, były warte. Ale czy kobieta może zrobić więcej niż oddać wszystko, co ma? Kocham takie kobiety i wiem, że jest ich mnóstwo. Powiedziałem jej, żeby się nie troszczyła o pieniądze, bo figę im zapłacę.

„No to oni cię zastrzelą — powiedziała — zabiją mojego Ferdynanda."

— „Zabiją mojego Jacka" nie brzmiałoby pięknie po francusku — zauważył śmiejąc się Strong.

— Mniejsza o imię — powiedział kwaśno pułkownik. — Moim zdaniem, człowiek honoru może przybrać sobie imię, jakie mu się podoba.

— Oczywiście, mów pan dalej. Powiedziała, że oni pana zabiją. „Nie! — zawołałem. — Nie zabiją mnie. Nie dam się wysłać na tamten świat przez tego obwiesia markiza. A jeśli podniesie na mnie rękę, markiz, nie markiz, rozwalę mu pałkę."

Na te słowa hrabina cofnęła się, jakbym powiedział coś bardzo niestosownego.

„Czy dobrze zrozumiałam, pułkowniku Altamont? — zapytała. — Czy angielski oficer odmawia spotkania dżentelmenowi, który go wzywa na udeptaną ziemię?"

„Szlag by trafił udeptaną ziemię, hrabino! — odparłem. — Czy chcesz pani, żeby ten łotrzyk strzelał do mnie jak do tarczy?"

„Pułkowniku Altamont — podjęła hrabina — uważałam pana za człowieka honoru. Myślałam... mniejsza z tym. Do widzenia panu." — Mówiąc to chciała wyjść z pokoju szlochając i przyciskając chusteczkę do ust.

„Hrabino!" — zawołałem. Pobiegłem za nią i chwyciłem ją za rękę.

„Proszę mnie puścić, panie pułkowniku — powiedziała uwalniając rękę z uścisku. — Mój ojciec był generałem Wielkiej Armii. Żołnierz powinien umieć płacić wszystkie swe długi honorowe!"

Co było robić? Wszyscy byli przeciwko mnie. Karolina powiedziała, że przegrałem, chociaż ja ani rusz nie mogłem sobie tego przypomnieć. A poza tym przyjąłem pieniądze od Deuceace'a. Stało się to tak, bo on mi sam te pieniądze podsunął, rozumie pan, a to zupełnie co innego. Wszyscy ci faceci należeli do najlepszego towarzystwa i byli ludźmi honoru. Markiz i hrabina pochodzili z najznakomitszych rodów Francji.

Na Jowisza! Nie mogłem, mój panie, obrazić tej damy i dług uregulowałem: pięćset sześćdziesiąt napoleonów w złocie, na Jowisza! nie licząc dalszych trzystu, które przegrałem, gdy mi dali rewanż. Nawet teraz nie mógłbym panu powiedzieć, czym został wystrychnięty na dudka, czy nie — dodał zamyślony pułkownik.

— Czasem zdawało mi się, że mnie okpiono, ale przecież Karolina tak bardzo mnie kochała! Ta kobieta nie pozwoliłaby nigdy, aby mnie oszukiwano, nigdy, jestem tego pewny. A jeżeli się mylę, to się w ogóle nie znam na kobietach. Altamont może by dalej zwierzał się poczciwemu Strongowi ze swej przeszłości, ale właśnie ktoś zastukał do drzwi mieszkania. Grady poszedł otworzyć i po chwili przyprowadził przed oblicze swych zacnych panów sir Franciszka Claveringa we własnej osobie.

— Mój pan i władca, na Jowisza! — zawołał Strong zdziwiony zjawieniem się chlebodawcy w jego mieszkaniu.

— Co pana tu sprowadza? — warknął Altamont rzucając baronetowi posępne spojrzenie spod krzaczastych brwi. — Idę o zakład, że nic dobrego.

Istotnie, sir Franciszek Clavering rzadko przychodził tutaj lub gdziekolwiek indziej w dobrych intencjach.

Ilekroć nieszczęsny baronet udawał się do Shepherd's Inn, sprowadzały go tam pieniądze. Dżentelmen ze sfer finansowych czekał na niego u Stronga lub na dole u Campiona, szło bowiem o wystawienie lub prolongatę weksli. Clavering nigdy nie spojrzał swym długom prosto w oczy, chociaż w ciągu długiego życia zdążył się z nimi spoufalić. Jeśli tylko mógł sprolongować weksel, niczym się nie trapił i gotów był podpisać każdy cyrograf na jutro, byle dziś zostawiono go w spokoju. Temu człowiekowi największa nawet fortuna nie wystarczyłaby na długo, urodził się po to, aby ustawicznie tracić wszystko, co miał, okpiwać drobnych dostawców i być ofiarą sprytniejszych od niego szulerów, aby skąpić pieniędzy i równocześnie szastać nimi. Człowiek ten tak samo nie miał skrupułów jak ci, co nabijali go w butelkę, słowem, musiał być ofiarą hultai choćby dlatego, że zbyt małym był człowiekiem, aby mógł zostać szczęśliwym szalbierzem. Baronet więcej się nakłamał i więcej użył haniebnych podstępów, żeby nie zapłacić małego długu, niż śmielszemu od niego łotrzykowi wystarczyło do zrobienia fortuny. Był nędznikiem i krętaczem nawet wtedy, gdy miał mnóstwo pieniędzy. Nawet jako następca tronu byłby nie mniej słaby, tak samo do niczego niezdatny, rozwiązły i niewdzięczny. Przez całe życie nie mógł zrobić jednego kroku nie opierając się na czyimś ramieniu. A jednak nie miał nikogo, komu by ufał, i dlatego obracał wniwecz wszelkie próby przyjścia mu z pomocą knując podstępy przeciw ludziom, którymi się posługiwał.

Strong znał Claveringa i sąd o nim miał wyrobiony. Dwaj panowie zeszli się z sobą nie na zasadzie przyjaźni, lecz kawaler pracował dla swego chlebodawcy tak samo, jakby służąc w wojsku odbywał forsowne marsze i znosił niebezpieczeństwa, trudy i niewygody oblężenia. Po prostu wykonywał obowiązki, których dobrowolnie się podjął.

„Czego on chce?" — pomyśleli obydwaj oficerowie garnizonu Shepherd's Inn, kiedy zjawił się baronet.

Blada twarz Claveringa wyrażała niezwykłe wzburzenie i straszliwy gniew.

— A więc, mój panie — powiedział do Altamonta — wrócił pan do swych starych nawyków.

— Jakich? — zapytał drwiącym tonem pułkownik.

— Był pan w „Czerwonym i Czarnym", był pan tam wczoraj wieczór! — krzyknął baronet.

— Skąd pan o tym wie?... Był pan tam? — odparł Altamont. — Tak, wstąpiłem do klubu. Ale w ruletkę nie grałem... niech pan się spyta kapitana... wszystko mu opowiedziałem. Grałem tylko w kostki, to znaczy w oko, sir Franciszku, słowo uczciwości.

Pułkownik spojrzał na baroneta niby to pokornie, choć najwyraźniej kpił sobie z niego w żywe oczy, co jeszcze bardziej tamtego rozsierdziło.

— A cóż mnie może obchodzić, na co osobnik pańskiego pokroju traci pieniądze i czy przegrywa je w oko, czy w ruletkę? — wrzasnął baronet na całe gardło i sypnął przekleństwami. — Nie pozwolę jednak, mój panie, żebyś się posługiwał moim nazwiskiem albo je łączył ze swoim. Do kroćset! Strong, dlaczego lepiej nie trzyma go pan w ryzach? Oświadczam ci, że znów posłużył się moim nazwiskiem. Wystawił weksel na mnie i przegrał pieniądze. Nie mogę tego tolerować i tolerować nie będę. Nikt by tego nie ścierpiał... Czy pan szanowny wie, ile za pana zapłaciłem?

— Ależ to był tylko maleńki wekselek, sir Franciszku, wszystkiego piętnaście funtów, kapitanie Strong. Nie chcieli przyjąć drugiego weksla. Nie ma się o co gniewać, panie dziedzicu. To taka drobnostka, że nawet nie wspomniałem o tym Strongowi. Prawda, kapitanie, że nie mówiłem? Przysięgam, że mi to całkiem wyleciało z głowy, a wszystko przez ten przeklęty trunek, którego się napiłem.

— Trunek nie trunek, nie moja to rzecz. Mało mnie obchodzi, co pan pije i gdzie pan pije, byle nie u mnie. Nie życzę też sobie, żeby się pan wdzierał w nocy do mojego domu i żeby osobnik pańskiego pokroju pchał się do mojego towarzystwa. Jak pan śmiał pokazać się przy Grosvenor Place wczoraj wieczór, mój panie? I... jak się panu zdaje, co pomyślą sobie o mnie moi przyjaciele widząc, że taki facet nie proszony wchodzi do mojej jadalni, na dobitkę pijaniusieńki, i domaga się wina, jakby był panem domu?

— Pomyślą zapewne, że pan zna rozmaitych facetów — odparł Altamont z niczym nie zmąconym humorem. — No cóż, baronecie, bardzo

pana przepraszam, dalibóg, przepraszam. Czy to nie wystarczy między dwoma dżentelmenami? Przyznaję, że przesoliłem wchodząc do pańskiej kajuty i żądając napitku, jakbym był kapitanem tego okrętu. Ale widzisz pan, za dużo przedtem wypiłem i dlatego paliło mnie w gardle. To jasne jak słońce. W klubie „Czerwone i Czarne" nie chcieli mi dać więcej na pańskie konto i dlatego przyszło mi do głowy, żeby pójść i zawiadomić pana o tym. Gdyby odmówili mnie, toby się nie liczyło, ale odrzucić weksel wystawiony na pana, stałego klienta zakładu, baroneta, członka parlamentu i, co tu gadać, dżentelmena! Niech mnie Bóg skarze, jeśli to nie była niewdzięczność z ich strony.

— Do kroćset! Jeśli jeszcze raz... jeśli ośmieli się pan pokazać w moim domu albo powołać na mnie w szulerni lub gdziekolwiek indziej, tak, gdziekolwiek indziej, na Jowisza!... Jeśli pan się waży choćby wspomnieć o mnie, zaczepić mnie na ulicy lub gdziekolwiek indziej, zanim sam pierwszy się do pana odezwę, jak mi Bóg miły, wyprę się pana i nie dam ani szylinga więcej!

— Dziedzicu, proszę mnie nie prowokować — powiedział Altamont zaczepnym tonem. — Niech pan nie mówi, co mi wolno i czego mi nie wolno, bo jak mnie diabli wezmą, to dopiero pokażę, na co mnie stać. Nie powinienem był wczoraj wieczór przychodzić do pańskiego domu, wiem o tym dobrze, ale powiedziałem, że byłem pijany, a to powinno wystarczyć między dżentelmenami.

— Pan i dżentelmen! Pal cię sześć, mój panie! — krzyknął baronet. — Jakim prawem takie indywiduum śmie się nazywać dżentelmenem?

— Nie jestem baronetem, wiadomo — burknął tamten. — Dziś nie bardzo już wiem, jak się powinien zachować dżentelmen. A jednak, a jednak byłem kiedyś dżentelmenem i był nim mój ojciec, nie pozwolę więc, żeby pan tak się do mnie odzywał, panie Franciszku Clavering. To jasne. Chcę znów wyjechać za granicę. Dlaczego mi pan nie daje pieniędzy na drogę? Czemu, u licha, siedzi pan na złocie, a ja klepię biedę? Dlaczego pan ma dom, stół się u pana ugina pod srebrem, a ja mieszkam tu, na strychu, w tej nędznej ruderze, Shepherd's Inn? Jesteśmy wspólnikami czy nie jesteśmy? Mam tak samo jak pan prawo być bogatym, prawda, że mam? Opowiedz pan, jeśli łaska, wszystko Strongowi i poproś go, aby był naszym sędzią. Jestem gotów powierzyć swą tajemnicę człowiekowi, który nie piśnie ani słowa. Słuchaj Strong, pewnie już się domyślasz całej historii. Rzecz w tym, że pan dziedzic i ja...

— Psiakrew, milcz pan! — zawołał wściekły baronet. — Dostanie pan pieniądze, jak tylko się o nie postaram. Nie jestem złotym cielcem. Mam tyle przykrości, wierzyciele ścigają mnie i sam nie wiem, co z sobą zrobić. Ja od tego zwariuję. Tak, zwariuję, na Jowisza! Żyć mi się nie chce. bo jestem najbardziej nieszczęśliwym zwierzęciem w świe-

cie. Panie Altamont, proszę się na mnie nie gniewać. Gdy źle się czuję, a dziś paskudnie doskwiera mi wątroba, bodaj to diabli! obrażam ludzi, sam nie wiem, co wygaduję. Proszę mi wybaczyć, jeśli pana obraziłem. Po... postaram się załatwić tę drobnostkę. Strong się tym zajmie. Daję panu słowo honoru, że on to załatwi. Strong, mój stary, chciałbym z tobą porozmawiać. Przejdźmy na chwilę do biura.

Niemal wszystkie pogróżki Claveringa kończyły się taką haniebną rejteradą.

Altamont zaśmiał się szyderczo, kiedy baronet wyszedł na rozmowę w cztery oczy ze swoim totumfackim.

— O co chodzi? — zapytał Strong. — To samo co zwykle, prawda?

— Ano właśnie, diabli nadali — odparł baronet. — Wczoraj w nocy zostawiłem w „Małym Coventry" dwieście funtów żywej gotówki i dałem im czek na jeszcze trzysta funtów, płatny jutro u bankierów jaśnie pani Clavering. I muszę ten czek wykupić, bo inaczej diabeł się w to wmiesza. Kiedy moja pani ostatni raz płaciła moją przegraną, przysiągłem, że nigdy już nie tknę kubka z kostkami. Słuchaj, Strong, ona dotrzyma słowa i rozwiąże naszą spółkę, jeśli dalej będę grał. Chciałbym mieć trzysta funtów rocznej renty i być jak najdalej stąd. Z taką sumką można diablo dobrze urządzić się w jakimś niemieckim kąpielisku. Ale okropny ze mnie lekkoduch. Wolałbym leżeć teraz na dnie Serpentyny. Chciałbym być nieboszczykiem, jak mi Bóg miły! Po cóż tykałem te przeklęte kości! Miałem szczęśliwą passę, stawiałem po pięć funtów i bez przerwy brałem po siedem — do chwili gdy te hultaje chciały mi zapłacić wekslem wystawionym na mnie przez Altamonta. Odtąd szczęście odwróciło się ode mnie. Zgrałem się do nitki i jeszcze zostawiłem im ten przeklęty czek. Jakże go teraz wykupię? Blackland nie będzie czekał. Hulker i Bullock natychmiast napiszą o tym do mojej pani. Na Jowisza, Strong, jestem najbardziej nieszczęśliwym stworzeniem w całej Anglii.

Ned musiał znaleźć jakiś sposób pocieszenia baroneta w tej ciężkiej żałobie. Niewątpliwie udało mu się zdobyć pieniądze dla swego patrona, gdyż tego dnia konferował w biurze pana Campiona przy zamkniętych drzwiach. Altamont znów miał parę gwinei w kieszeni i obiecano mu, że dostanie więcej, a baronet przynajmniej w ciągu najbliższych dwóch, trzech miesięcy nie musiał myśleć o samobójstwie. Strong zaś, gdy skleił to, czego się dowiedział od pułkownika i od sir Franciszka, wyrobił sobie dość jasny pogląd w sprawie więzów, jakie łączyły obu panów.

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY CZWARTY

W KTÓRYM TOCZĄ SIĘ ROZMOWY

Po przyjęciach przy Grosvenor Place i w Greenwich, na których widzieliśmy majora Pendennisa, przyjazne i serdeczne uczucia zacnego dżentelmena do rodziny Cłaveringów wzrastały z każdym dniem. Major często się u nich pokazywał i nie ustawał w atencjach wobec pani domu. Stary dandys miał szczęście bywać w wielu domach, w których tak wielkiej damie jak pani Clavering również wypadało się pokazywać. „Czy czcigodna pani nie miałaby ochoty być na galowym przyjęciu w Gaunt House? U wicehrabiego Marrowfata w Fulham ma się odbyć piękny bal poranny. Wszyscy tam będą (nie wyłączając osób ż rodziny miłościwie nam panującej), zapowiedziano kadryla Watteau, w którym panna Amory niezawodnie czarująco by wyglądała." Na te i inne londyńskie bale usłużny stary dżentelmen uprzejmie ofiarował się wprowadzić panią Clavering. Gotów był także przypodobać się i sprawić przyjemność baronetowi.

Mimo obecnej pozycji i majątku Claveringa wielki świat odnosił się do niego dość chłodno i dziwne, nieprzyjemne plotki krążyły o nim po mieście. W dwóch klubach z rzędu, do których chciał wstąpić, odrzucono jego kandydaturę. W Izbie Gmin przestawał tylko z kilku zażywającymi najgorszej opinii członkami tego znakomitego ciała ustawodawczego, miał bowiem szczęście dobierać sobie złe towarzystwo i oczywiście dostosowywał się do niego, tak jak inni wznoszą się do poziomu swych godnych naśladowania przyjaciół. Lepiej będzie, jeśli nie wymienimy wszystkich członków parlamentu, z którymi zadawał się sir Clavering. Trzeba jednak wspomnieć w tym miejscu o kapitanie Raffie, godnym reprezentancie Epsom, który zrzekł się mandatu po ostatnich wyścigach konnych w Goodwood, został bowiem — jak to określił pan Hotspur, bicz   partii Raffa — ambasadorem w Monte Carlo. Do paczki Claveringa należał też Hustingson, płomienny patriota z okręgu Islington, którego głosu gromiącego przekupstwo nie słychać w Izbie od chwili, gdy został namiestnikiem wyspy Coventry, a także Bob Freeny z rodziny dobrze znanej w Booterstown, świetny strzelec, i dlatego chcielibyśmy wyrazić się o nim z najwyższym szacunkiem. Pan Hotspur do żadnego spośród wszystkich tych dżentelmenów, z którymi miał do czynienia z racji funkcji dyscyplinarnych, jakie sprawował w swoim stronnictwie, nie odnosił się tak niechętnie i z tak głęboką pogardą jak do sir Franciszka Claveringa, członka starożytnego rodu od niepamiętnych czasów reprezentującego miasto Clavering w parlamencie. „Jeśli potrzebny jest do głosowania w Izbie — mawiał Hotspur — stawiam dziesięć przeciw jednemu, że znajdziemy go w jaskini gry. Wykształcenie odebrał w więzieniu przy Fleet Street i czeka go jeszcze kryminał Newgate, za to ręczą. Ten szuler przeputa majątek begum grając w kostki, a potem złapią go na kradzieży kieszonkowej i skończy na galerach." Jeśli arystokrata Hotspur mimo takiej opinii o Claveringu mógł być dla niego uprzejmy z racji stanowiska, jakie baronet piastował, dlaczegóż major Pendennis nie mógłby mieć swoich powodów do nadskakiwania nieszczęsnemu dżentelmenowi?

— Clavering ma wyborną piwnicę i świetnego kucharza — mówił major. — Póki się nie odezwie, nie wadzi nikomu, a odzywa się bardzo rzadko. Cóż mnie może obchodzić, że baronetowi podoba się bywać w domach gry i że daje się ogrywać szulerom? Nie wtrącaj nosa, mój chłopcze, w cudze sprawy. Mój Boże, każdy ma w domu taką szafkę, do której nie pozwoliłby zajrzeć ani tobie, ani mnie. Po cóż mielibyśmy to robić, skoro poza tym cały jego dom stoi dla nas otworem? A dom Claveringa jest diablo miły, o czym obydwaj dobrze wiemy. Jeśli nawet pan domu niezupełnie odpowiada naszym wymaganiom, kobiety są znakomite. Begum nie grzeszy wprawdzie najlepszymi manierami, ale jest kobietą najmilszą w świecie, i do tego diablo sprytną. Moje zdanie o małej Blanche jest ci, ty szelmo, znane. Jak wiesz, wierzę, że panna ma się ku tobie i tylko czeka, byś się oświadczył. Ale zrobiłeś się taki wielki, że nie wziąłbyś mniej niż księżniczkę, prawda, mój panie? Radziłbym spróbować szczęścia i poprosić o rękę którejś księżniczki.

Penowi zapewne powodzenie uderzyło nieco do głowy. Może też nieobca była mu myśl (do czego w niemałej mierze przyczyniły się ustawiczne aluzje stryja), że panna Amory byłaby skłonna odświeżyć niewinny flirt, jaki swego czasu wiedli oboje na brzegach sielskiej rzeczułki Brawl. Ale w tej chwili nie spieszyło mu się do małżeństwa. Zakomunikował o tym stryjowi. Przybierając światowe tony majora, Pen dość pogardliwie wyraził się o instytucji małżeństwa i wygłosił pochwałę kawalerskiego stanu.

— Stryj jest szczęśliwy — mówił — i w pojedynkę doskonale sobie żyje. Ja też. Z żoną u boku stracę pozycję w świecie, a wcale mi się nie uśmiecha myśl o zaszyciu się na wsi z panią Pendennis albo wynajęciu mieszkania w Londynie z jedną służącą do wszystkiego. Minął czas moich złudzeń. Ty wyleczyłeś mnie z pierwszej miłości, miłości do idiotki, która miałaby męża głupca, zawiedzionego i nadąsanego męża, gdyby wyszła za mnie. My, młodzi ludzie, szybko żyjemy. Mając dwadzieścia pięć lat czuję się tak samo stary jak tamte mamu..., ci starzy kawalerowie, jakich widuję we wnęce okna klubu „Bays". Nie rób obrażonej miny, mam na myśli tylko tyle, że miłość mi obrzydła i tak samo nie mógłbym dziś zapłonąć miłością do panny Amory, jak nie potrafiłbym uwielbiać lady Mirabel. Żałuję, ale nie mogę. Natomiast lubię starego Mirabela za jego szaloną miłość do żony i sądzę, że ta namiętność jest w całym jego życiu rzeczą najbardziej godną szacunku.

— Sir Karol Mirabel zawsze interesował się teatrem, mój panie — odparł major bardzo nierad, że jego bratanek w sposób tak bezceremonialny mówi o człowieku zajmującym wysoką pozycję w świecie. — Od najwcześniejszej młodości zadawał się z aktorami. Kiedy był paziem następcy tronu, grał na scenie w Carlton House. Stale miał z tymi rzeczami do czynienia. A poza tym mógł sobie pozwolić na małżeństwo, z kim mu się podobało. Lady Mirabel jest godną najwyższego szacunku kobietą, która bywa w najlepszych domach — najlepszych, słyszysz? Księżna Connaught ją przyjmuje, lady Rockminster ją przyjmuje; nie przystoi młodym ludziom mówić bez należytego respektu o tak wysoko postawionych osobach. Nie masz w całej Anglii niewiasty bardziej godnej szacunku niż lady Mirabel. A stare mamuty, jak nazywasz członków klubu „Bays", to najznakomitsi dżentelmeni w Anglii, od których niejeden z was, młodzików, mógłby się choć trochę nauczyć dobrych manier, uprzejmości i skromności.

Major doszedł do wniosku, że Pen robi się nieznośnie zarozumiały i arogancki i że powodzenie zupełnie przewróciło mu w głowie. Gniew stryja ubawił Pena. Młodzieniec z wielkim upodobaniem studiował szczególny charakter starego bywalca, swego mentora, i zawsze dobrze się czuł w jego towarzystwie.

— Od piętnastu lat jestem młodzikiem, proszę stryja — zaczął zręcznie. — Jeśli uważasz, że my nie mamy dość szacunku dla starszych, spójrz na dzisiejszą młodzież. Przed paru dniami był u mnie na śniadaniu twój pupilek. Powiedziałeś mi, żeby go zaprosić, i zrobiłem to dla ciebie. Przez cały dzień zwiedzaliśmy razem miasto, a wieczorem zjedliśmy obiad w klubie i poszliśmy do teatru. Twój pupil powiedział, że wino w klubie „Polyanthus" nie umywa się do wina u Ellisa w Richmond, palił tytoń Warringtona po śniadaniu, a kiedy na pożegnanie dałem mu suwerena, oświadczył, że ma pieniędzy jak lodu, ale weźmie na dowód, że nie jest zarozumiały.

— Doprawdy?... Zaprosiłeś młodego Claveringa? — major od razu się udobruchał. — Miłe chłopczysko, rozhukane, ale sympatyczne... Rodzice lubią, gdy się świadczy uprzejmości ich dzieciom, i nie mogłeś lepiej przypodobać się naszym zacnym przyjaciołom z Grosvenor Place. A więc wziąłeś go do teatru i dałeś mu suwerena na drobne wydatki? Bardzoś dobrze zrobił, mój chłopcze, bardzo dobrze — to mówiąc Mentor rozstał się z Telemakiem, przekonany, że dzisiejsza młodzież nie jest najgorsza i że on jeszcze zrobi coś z tego chłopaka.

Panicz Clavering, ledwie trochę podrósł, zaczął sobie lekceważyć autorytet swych czułych rodziców i guwernantki. Więcej sam nimi rządził, niż pozwalał sobą kierować. Przy ojcu milczał zasępiony, rzadko jednak pokazywał się w obecności tego dżentelmena. Na matkę krzyczał i szarpał się z nią, jeśli tylko powstał między nimi spór co do zaspokojenia jego apetytu lub innych pragnień serca. W czasie lekcji kłócił się z guwernantką i kopał ją w goleń tak zawzięcie, że to ciche stworzenie żyło pod ustawicznym terrorem i we wszystkim mu ulegało. Najchętniej tak samo obszedłby się ze swą siostrą. Nieraz próbował ją ujarzmić, lecz Blanche okazała tyle hartu ducha i odwagi, tak go zdrowo biła po gębie, że musiał się wycofać i ograniczyć do dręczenia guwernantki, mamy i jej pokojówki.

W końcu, kiedy rodzina zjechała do Londynu, sir Franciszek wypowiedział pogląd, że „najlepiej będzie oddać tego smarkacza do szkoły". Latorośl i dziedzica wielkiego nazwiska Claveringów odprawiono zatem do zakładu wielebnego Ottona Rose'a w Twickenham, gdzie młodzi synowie wielkich panów i dżentelmenów pobierali nauki wstępne przed rozpoczęciem edukacji w sławnych angielskich szkołach ekskluzywnych.

Nie mamy zamiaru towarzyszyć młodemu Claveringowi w jego szkolnej karierze. Ścieżki wiodące do świątyni wiedzy były dla niego bardziej dostępne niż dla niejednego z nas, ludzi starszego pokolenia. Niech nam będzie wolno powiedzieć tylko tyle, że mały Clavering podążał do tego przybytku czwórką koni i mógł po drodze popasać, ilekroć tego zapragnął. Od najwcześniejszej młodości chodził w lakierkach, miał batystowe chusteczki i rękawiczki z koźlej skóry koloru cytryny, najmniejsze, jakie w ogóle wyszły z pracowni Privata. W zakładzie pana Rose'a chłopcy zawsze przebierali się do obiadu. Młodzi dżentelmeni mieli kaszmirowe szlafroki, ich pokoje sypialne były opalane, odbywali przejażdżki konno i powozami, a czupryny smarowali pomadą. Przełożony zakładu zniósł kary cielesne, twierdził bowiem, że dyscyplina moralna całkowicie wystarcza, aby młodzieżą właściwie pokierować. Chłopcy robili tak błyskawicznie postępy w rozlicznych gałęziach wiedzy, iż posiedli sztukę spijania napojów wyskokowych i palenia cygar, zanim osiągnęli wiek, w którym mogli wstąpić do ekskluzywnej szkoły. Młody Franio Clavering kradł ojcu hawany, przemycał je do szkoły lub palił w stajni od zarania swej młodości, a mając lat dziesięć pił szampana z niewiele mniejszym fasonem niż wąsaty podchorąży dragonów.

Kiedy ów obiecujący młodzian przyjechał do domu na wakacje, major Pendennis okazywał mu względy i świadczył uprzejmości tak samo usilnie, jak darzył nimi resztę rodziny Claveringów. Chłopiec jednak za nic miał starego Peruczkę, jak nazywano majora, małpował go za plecami, gdy uprzejmy Pendennis giął się w ukłonach składanych lady Clavering lub pannie Amory i przymilnie się do nich uśmiechał. Młody smyk rysował też niewybredne karykatury, w jakich często znajduje upust młodociany humor — peruka majora, nos, krawat i tym podobne przedstawione były na nich z prymitywną przesadą. Niestrudzony w swych wysiłkach zmierzających do przypodobania się Claveringom major życzył sobie, aby Pen także zwrócił szczególną uwagę na tego chłopaka, namawiał więc bratanka, by zapraszał Frania do siebie, podejmował go obiadem w klubie, prowadził do gabinetu figur woskowych pani Tussaud, zwiedził z nim Tower, poszedł do teatru i tak dalej, a na zakończenie mile spędzonego dnia dał mu jeszcze — jak się to mówi — na piwo. Artur był człowiekiem poczciwym i lubił dzieci, poświęcił Więc jeden dzień na wszystkie obrządki zalecone przez stryja. Chłopak był u nich na śniadaniu w Tempie, gdzie z najwyższą pogardą wypowiedział się o meblach, zastawie i wyszarganym szlafroku Warringtona. Wypalił też krótką fajeczkę i opowiedział, jak to u Rose'a pobił się Tuffy z Długim Bigginsem, co ogromnie zbudowało obu jego amfitrionów.

Jak to major trafnie przepowiedział, lady Clavering bardzo była wdzięczna Arturowi za to, że był miły dla jej synalka, bardziej wdzięczna niż sam Franio, który przyjmował względy Artura jako rzecz zupełnie naturalną, a suwerenów miał w kieszeni na pewno znacznie więcej niż biedny Pen w chwili, gdy nie poskąpił mu jednej złotej sztuki ze swej chudej kiesy.

Major śledził chłopaka bystrym okiem, jakim obdarzyła go natura, patrzył nań przez okulary swego wieku i doświadczenia, starając się wybadać, jaka jest jego pozycja w rodzinie, nie ujawnił wszakże niewczesnego zainteresowania prywatnym życiem Claveringów. Ale jako ich sąsiad na wsi i jako człowiek, którego rodzina wiele zawdzięczała Claveringom, stary bywalec skorzystał ze sposobności, by wywiedzieć się, jakim majątkiem rozporządza lady Clavering i jak ulokowała swe kapitały, i co chłopiec otrzyma w spadku. Gdy zatem sam wziął się do dzieła — o co mu szło, niezawodnie okaże się później — rychło zdobył dość ścisłe dane o stanie interesów i majątku pani Clavering oraz widokach na przyszłość jej córki i syna. Córce niewiele miało przypaść w udziale. Niemal cały majątek — o czym już wspomnieliśmy — dziedziczył syn. Ojca nie obchodził ani jego spadkobierca, ani nikt inny; matka żywiła dla chłopca najtkliwsze uczucia jako dla dziecka, któremu dała życie już w podeszłym wieku; siostra go nie cierpiała. Takie były, z grubsza biorąc, informacje, które udało się zdobyć majorowi.

— Ach, droga pani dobrodziejko — mówił Pendennis lekko poklepując chłopca po głowie. — Ten chłopak będzie może nosił na głowie koronę baroneta podczas przyszłej koronacji, jeśli wszystko pójdzie dobrze i sir Franciszek Clavering umiejętnie rozegra swą kartę.

Na te słowa wdowa Amory głęboko westchnęła.

— Obawiam się, że on za dużo gra w karty — odparła.

Major wyznał, że wie o tym, i nie ukrywał, że słyszał o nieszczęsnej żyłce sir Claveringa do kart. Szczerze przy tym pożałował lady Clavering. Mówił zaś tak rozsądnie i serdecznie, że jaśnie pani, rada, iż znalazła kogoś doświadczonego, komu może zwierzyć się ze swych zmartwień, podzieliła się nimi bez ogródek z majorem i usilnie prosiła, by jej coś poradził i pocieszył ją w strapieniu. Tak major Pendennis stał się powiernikiem i przyjacielem begum, która odtąd jako matka, żona i kapitalistka stale zasięgała jego rady.

Major dał do zrozumienia lady Clavering (okazując jej przy tym wiele sympatii i szacunku), że wie coś niecoś o jej pierwszym nieszczęsnym małżeństwie, a nawet znał osobiście jej nieżyjącego męża i pamięta go z Kalkuty, z czasów, gdy ona już się z nim rozeszła i wróciła do ojca. Biedna lady Clavering ze łzami w oczach, więcej ze wstydu niż żalu, opowiedziała mu swoją wersję tej historii.

Była jeszcze dzieckiem, gdy po dwóch latach spędzonych w szkole europejskiej wracała do Indii. W drodze poznała Amory'ego i popełniła straszne głupstwo: wyszła za niego.

— Och, nie wie pan, jak ten człowiek mnie unieszczęśliwił — mówiła — i jakie życie miałam z nim i z ojcem. Nim go zobaczyłam, nie znałam żadnego mężczyzny poza biuralistami ojca i miejscową służbą. Jak pan wie, nie bywaliśmy w towarzystwie, gdyż...

— Wiem — powiedział major Pendennis z ukłonem.

— Byłam niesfornym dzieckiem, głowę miałam nabitą romantycznymi powieściami, których naczytałam się w szkole... Słuchałam tego, co opowiadał o swych szalonych przygodach, bo był to wielki zabijaka, i wydawało mi się, że pięknie mówił w owe ciche noce podczas naszej podróży, kiedy zwykł był... Krótko mówiąc, wyszłam za niego i od tej chwili zaczęło się piekło z moim ojcem. Wie pan, majorze, jaki to był człowiek, i nie muszę panu tego mówić. Ale nie był dobry ani dla mej biednej matki, ani dla mnie (tyle tylko, że zostawił mi majątek), ani dla nikogo w świecie. Przypuszczam, że niewiele spełnił dobrych uczynków w swym życiu. Amory zaś okazał się jeszcze gorszy. Ojciec był skąpcem, a on utracjuszem. Pił jak szewc, a gdy się urżnął, wpadał w szał. Nigdy nie był ani dobrym, ani wiernym mężem, majorze. Gdyby zmarł w więzieniu przed rozprawą, oszczędziłby mi na przyszłość wiele wstydu i cierpień. Bo — dodała lady Clavering — pewnie nie wyszłabym po raz drugi za mąż, gdyby mi tak nie zależało na zmianie okropnego nazwiska, jakie nosiłam, i nie byłabym nieszczęśliwa z drugim mężem, o czym pan chyba wie. Ach, majorze, mam pieniądze, to prawda, jestem wielką panią, ludzie myślą więc, żem szczęśliwa, ale to nieprawda. Wszyscy mamy swoje zmartwienia, kłopoty i troski. Ileż to razy siadam do stołu na którymś ze świetnych przyjęć u nas, a serce pęka mi z bólu, ileż razy budzą się w nocy na swoim wspaniałym łożu o wiele bardziej nieszczęśliwa niż dziewczyna, która je ściele. Nie, majorze, nie jestem szczęśliwa, choć ludzie mówią o tym co innego i zazdroszczą begum diamentów, ekwipaży i znakomitego towarzystwa, jakie istotnie bywa w moim domu. Nie cieszy mnie wcale mój mąż, nie cieszy mnie córka. To nie jest taka dobra dziewczyna jak kochana Laura Bell z Fairoaks. Wiele łez przez nią wylałam, choć pan ich nie widział. Ona szydzi ze swej matki, bo nie jestem wykształcona, i tam dalej. A gdzież miałam się kształcić? Chowałam się wśród krajowców do dwunastego roku życia, a mając lat czternaście wróciłam do Indii. Ach, majorze, byłabym dobrą kobietą, gdybym miała dobrego męża. Muszę teraz iść na górę obmyć oczy, bo mi się zaczerwieniły od płaczu. Zaraz przyjdzie lady Rockminster i pojedziemy na spacer do parku.

Istotnie, gdy zjawiła się lady Rockminster, na twarzy pani Clavering nie było śladu łez ani udręki. Pani domu była w doskonałym humorze, mełła językiem, plotła trzy po trzy, z niezwykłym ożywieniem i werwą znęcała się nad językiem, którym mówi angielski król.

„Do licha! To wcale niezła kobieta! — pomyślał major. — Maniery ma nie najlepsze, to pewne, i mówi «Appolo» zamiast Apollo. Ale ma serce (lubię takie niewiasty), a do tego diablo dużo pieniędzy. Trzy gwiazdki figurują przy jej nazwisku w Towarzystwie Indyjskim. Mój Boże! Otrzyma je ten szczeniak, czyż to możliwe?" Stary major pomyślał, że wolałby ujrzeć choćby małą część tych pieniędzy w rękach panny Blanche, a najbardziej by mu odpowiadało, gdyby jedna z tych gwiazdek zaświeciła przy nazwisku pana Artura Pendennisa.

Nigdy nie zapominając o swych planach, cokolwiek dałoby się o nich powiedzieć, stary pośrednik korzystał z przywilejów, jakie dawał mu podeszły wiek i przyjaźń z rodziną Claveringów, i serdecznie, po ojcowsku rozmawiał z panną Blanche, ilekroć znalazł się z nią w cztery oczy. Często przychodził do nich w porze drugiego śniadania i tak się zaprzyjaźnił z paniami, że nawet się przy nim kłóciły nic sobie z niego nie robiąc. Lady Clavering nie żałowała gardła i często folgowała swemu gwałtownemu charakterowi staczając boje z sylfidą w obecności przyjaciela domu. W tych potyczkach najczęściej górą był dowcip Blanche. Pod gradem jej ostrych strzał przeciwniczka najczęściej wycofywała się w popłochu z pola walki.

— Jestem starszym panem — mówił wówczas major. — Niewiele mi już zostało życia. Ale choć oczy mam otwarte, umiem trzymać język za zębami. Jestem przyjacielem obu pań. Jeśli chcecie się kłócić przy mnie, możecie panie być spokojne, że nikomu o tym nie powiem. Ale obie jesteście zacne istoty i bardzo bym chciał was pogodzić. Pojednałem już mnóstwo ludzi: mężów z żonami, ojców z synami, córki z matkami. Lubię się tym zajmować, nic innego nie mam do roboty.

Pewnego więc dnia stary dyplomata wszedł do salonu lady Clavering właśnie w chwili, kiedy pani domu wychodziła wyraźnie wzburzona. Minęła go i pobiegła na górę do swych pokoi.

— Nie mogę teraz z panem rozmawiać — powiedziała. — Zbyt mnie rozgniewała ta... ta... to niegodziwe dziewczynisko...

Lady Clavering zachłysnęła się gniewem i nie zdołała wykrztusić ani słowa do chwili, gdy zniknęła w głębi domu, skąd nie było jej słychać w salonie.

— Moja droga, zacna panno Amory — powiedział major wchodząc do salonu — widzę, co się tu dzieje. Doszło do nieporozumienia między panią a mamą. W najlepszych rodzinach zdarzają się niesnaski między matką i córką. Nie dalej jak tydzień temu załagodziłem spór między lady Clapperton i jej córką, lady Klaudią. Lady Lear i jej najstarsza córka od czternastu lat nie rozmawiają z sobą. W całym swym życiu wszakże nie spotkałem osób milszych od nich i zacniejszych. Budzą powszechny zachwyt z jednym wyjątkiem: nie mogą patrzeć na siebie. Nie potrafią i nie powinny żyć z sobą. Z całego serca pragnąłbym, moje kochanie, doczekać chwili, gdy znajdziesz się u siebie, boć nie ma w Londynie niewiasty, która lepiej od ciebie potrafiłaby poprowadzić dom. Chciałbym ujrzeć cię szczęśliwą panią własnego domu.

— Nie jestem tutaj zbyt szczęśliwa — odparła sylfida. — Mama jest tak rozbrajająco głupia, że i święty by tego nie wytrzymał.

— Ano właśnie. Nie pasujecie panie do siebie. Twoja rodzicielka popełniła w młodości jeden błąd... a może to ty, kochanie, już taka się urodziłaś? Otóż, matka nie powinna była dać ci tak świetnego wykształcenia. Źle się stało, że wychowano cię na wielką i mądrą damę, a teraz, szczerze mówiąc, otoczenie nie dorównuje ani twej inteligencji, ani manierom. Pisane ci jest wodzić prym w najwyższych sferach i nikomu w żadnym towarzystwie nie ustępować pierwszeństwa. Obserwowałem panią, panno Amory. Jesteś ambitna i stworzona do rozkazywania. Powinnaś błyszczeć. Ale w tym domu nigdy pani błyszczeć nie będzie, wiem o tym dobrze. Pewny jestem, że kiedyś ujrzę panią gdzie indziej. Będziesz tam szczęśliwą panią domu.

Sylfida wydęła usta i wzruszyła białymi jak lilia ramionami.

— Gdzież ów książę, gdzie jego pałac, majorze Pendennis? — zapytała. — Ja jestem gotowa. Ale dzisiejszy świat nie jest romantyczny i nie ma w nim prawdziwej miłości.

— Tak, to prawda — odparł major z najbardziej sentymentalną i naiwną miną, na jaką mógł się zdobyć.

— Nie mówię, że wiem coś o życiu — powiedziała Blanche spuszczając oczy. — Tyle wiem, ile przeczytałam w powieściach.

— To jasne! — zawołał major. — Skądże miałabyś znać życie, moja droga panienko. Powieści też nie mówią prawdy, jak to pani nad wyraz trafnie zauważyła, a w życiu nie masz dziś krzty romantyzmu. Mój Boże, jakże chciałbym być takim młodzieńcem jak mój bratanek.

— A kim są — podjęła rozmarzona panna Amory — kim są mężczyźni, których tylu co wieczór widzimy na balach, tańczący gwardziści, urzędnicy z Ministerstwa Finansów bez grosza przy duszy — głupcy! Gdybym miała majątek mojego brata, może założyłabym dom, jaki mi pan obiecuje. Ale z moim nazwiskiem i z moim skromnym majątkiem na cóż mogę liczyć? Wiejski pastor albo adwokat z ulicy w pobliżu Russell Square, albo kapitan z pułku dragonów, który wynajmie dla mnie mieszkanie i będzie przychodził do domu z kasyna podchmielony, woniejący tytoniem jak sir Franciszek Clavering. Tak się musi skończyć nasze panieńskie życie. Och, majorze Pendennis, dość już mam Londynu, balów, młodych dandysów z kozimi bródkami i aroganckich wielkich dam, które dziś nas znają, a jutro będą ignorowały, dosyć mam całego świata. Najchętniej rzuciłabym to wszystko i wstąpiła do klasztoru, słowo daję. Nigdy nie znajdę mężczyzny, który by mnie rozumiał. A tutaj, wśród rodziny czy w wielkim świecie, jestem tak samo opuszczona, jak byłabym samotna, gdyby mnie zamknięto na zawsze w klasztornej celi. Chciałabym, żeby były u nas siostry miłosierdzia, tobym wstąpiła do takiego zakonu, zaraziła się dżumą i umarła. Pragnę zejść z tego świata. Nie jestem jeszcze stara, ale zmęczona, tyle się wycierpiałam... tylu doznałam rozczarowań... Jestem śmiertelnie znużona... och, gdybyż zjawił się anioł śmierci i zabrał mnie z sobą!

A oto jak należy rozumieć słowa panny Amory:

Parę dni przedtem wielka dama, lady Flamingo, udała, że nie widzi panny Amory i pani Clavering. Blanche była wściekła, bo nie otrzymała zaproszenia na bal u lady Drum. Sezon dobiegał końca, a nikt jej się nie oświadczył. Nie zrobiła żadnego wrażenia, choć przewyższała inteligencją wszystkie dziewczęta, jakie się tego roku pojawiły w Londynie, i wszystkie panny, wśród których się obracała. Dora posiadała tylko pięć tysięcy funtów, Flora nie miała nic, Leonora była ruda — wszystkie wychodziły za mąż, a nikt nie prosił o rękę Blanche Amory!

— Ma pani rozsądny pogląd na świat i swoją sytuację, kochana panno Blanche — powiedział major. — Słusznie mówisz, że książęta dzisiaj się nie żenią, chyba że księżniczka ma diablo dużo pieniędzy dobrze ulokowanych albo jest damą równą mu urodzeniem. Młodzi ludzie z wielkich rodzin żenią się w swojej sferze. Jeśli brak im fortuny, mają dobre plecy, którym zawdzięczają sukcesy, co jest nie gorsze niż pieniądze. Dziewczyna z twoim majątkiem nie może mieć nadziei na wielką partię, a jednak gdyby panna z twoimi talentami, podziwu godnym taktem i wytwornymi manierami miała przy boku mądrego męża, mogłaby zajść bardzo wysoko. Świat dziś się zrobił diablo republikański. Talent, u licha, liczy się dzisiaj na równi z urodzeniem i majątkiem. Dlatego zdolny mężczyzna z inteligentną żoną u boku mogą dziś zająć w świecie każdą pozycję, jaka im się spodoba.

Panna Amory oczywiście nie domyślała się, do czego zmierza major Pendennis. Może jednak zwróciła uwagę na pewne szczegóły argumentacji i przyszło jej na myśl, że major swata ją z tym, który już raz się do niej zalecał. Czyżby rzeczywiście stary Pendennis miał na myśli Pena? Nie, to niemożliwe. Pen był dla niej bardzo miły, ale nic więcej. Powiedziała więc z uśmiechem:

— Kto jest tym zdolnym mężczyzną i kiedy pan mi go przedstawi, majorze? Strasznie bym chciała go ujrzeć.

W tej chwili lokaj otwarł drzwi i zaanonsował pana Henryka Fokera. Kiedy Blanche i stary dżentelmen usłyszeli to nazwisko i w ślad za nim ujrzeli naszego młodego przyjaciela, parsknęli śmiechem.

— To nie ten — powiedział major Pendennis. — Pan Foker jest zaręczony ze swoją kuzynką, córką lorda Gravesenda. Do widzenia, droga panno Amory.

Czy Pen był już dandysem? Czy ten, kto zdobył doświadczenie, może z niego skorzystać?

— Mam wrażenie, że rychło się postarzeję. Jak ten Londyn kształtuje nas i zmienia! — powiedział raz Pen do Warringtona. Obydwaj bawili się gdzieś tego wieczoru i spotkali się w domu. Pen palił fajkę i jak zwykle dzielił się z przyjacielem tym, co widział i co mu się przytrafiło.

— Jakże niepodobny jestem — mówił — do naiwnego chłopca z Fairoaks, któremu pierwsza miłość omal nie złamała serca! Dziś wieczór było przyjęcie u lady Mirabel. Miała minę tak godną, jakby urodziła się księżniczką i nigdy w życiu nie widziała teatralnych kulis. Zaszczyciła mnie rozmową i raczyła powiedzieć parę miłych słów o Walterze Lorraine!

— Wielce łaskawe to wyróżnienie! — wtrącił Warrington.

— Właśnie — naiwnie odparł Pen, na co jego przyjaciel, jak to było w jego zwyczaju, parsknął śmiechem.

— Czy to możliwe — powiedział — żeby ktoś śmiał protekcjonalnie potraktować znakomitego autora Waltera Lorraine?

— Kpisz sobie z nas obojga — odrzekł Pen nieco się rumieniąc. — Sam doszedłem do podobnych wniosków. Lady Mirabel powiedziała mi, że nie czytała tej książki (mam wrażenie, że w całym życiu nic nie czytała), ale że lady Rockminster zna Waltera Lorraine, a księżna Connaught orzekła, iż, jest to bardzo dobra powieść. „Wobec tego mogę umrzeć szczęśliwy — odparłem — skoro głównym celem mego życia było spodobać się tym dwu wielkim damom, jeśli zaś zyskałem ich uznanie, oczywiście niczyja inna pochwała nie jest mi już potrzebna." Lady Mirabel z wielką powagą spojrzała na mnie pięknymi oczami i powiedziała: „Och, doprawdy", jakby mnie zrozumiała. Potem zapytała, czy bywam w czwartki u księżnej, a gdy powiedziałem, że nie, oświadczyła, że spodziewa się ujrzeć mnie tam i że powinienem postarać się o zaproszenie, bo wszyscy bywają w salonach księżnej, całe najlepsze towarzystwo. Rozmawialiśmy potem o nowym ambasadorze Timbuktu i zgodziliśmy się, że jest lepszy od swego poprzednika. Była też mowa o tym, że lady Mary Bilington wychodzi za pastora znacznie niżej od niej urodzonego oraz o tym, że lord i lady Ringdove w trzy miesiące po ślubie pokłócili się z powodu Toma Poutera z królewskiej gwardii, kuzyna lady Ringdove... i tak dalej. Widząc powagę tej kobiety, mógłby kto pomyśleć, że urodziła się w" pałacu i przez całe życie mieszkała przy Belgrave Square.

— A ty pewnie się pięknie spisałeś w tej rozmowie jako syn hrabiego i dziedzic zamku w Fairoaks. Przypominam sobie, że czytałem o uroczystościach, jakie się odbyły, gdyś doszedł do pełnoletności. Hrabina wydała wykwintną herbatkę dla okolicznej szlachty. Dzierżawców jaśnie pana uraczono w kuchni nóżką baranią i kwartą piwa. Resztki uczty rozdzielono wśród ubogich mieszkańców wioski, a brama parkowa była iluminowana do chwili, gdy stary Jan zgasił świeczkę i poszedł spać o zwykłej porze.

— Moja matka nie jest hrabiną — odparł Pen — chociaż szlachetna krew płynie w jej żyłach. Jest to prosta kobieta, a jednak nie spotkałem hrabiny, która byłaby większą od niej damą, mój panie. Gdybyś przyjechał do zamku w Fairoaks, wyrobiłbyś sobie zdanie o niej i o mojej kuzynce. Nie są to niewiasty, które by dowcipem dorównywały londyńskim paniom, ale na pewno nie gorzej od nich wychowane. Kobiety z prowincji co innego mają w głowie niż londyńskie damy. Niewiasta na wsi zajmuje się domem, otacza opieką ubogich, a jej życie składa się z długich, cichych dni i długich, spokojnych wieczorów.

— Piekielnie długich — wtrącił Warrington — i o wiele za spokojnych. Zakosztowałem tego życia.

Jednostajność życia na wsi sprawia, że jest ono nieco smętne, podobnie jak melodia przydługiej ballady. Harmonia tego życia jest poważna i słodka, smutna i tkliwa, inaczej byłaby nie do zniesienia. Samotne życie niewiast na wsi sprawia, że są łagodne i sentymentalne. Wypełniają swe ciche obowiązki, oddają się codziennym zajęciom, marzą o sprawach nie z tego świata — przypominają mniszki żyjące poza murami klasztoru. Nadmiar radości i śmiechu kłóciłby się z nieomal świętym spokojem ich życia i byłby w nim tak samo nie na miejscu jak w kościele.

— Gdzie się drzemie w czasie kazania — dodał Warrington.

— Jesteś zażartym wrogiem kobiet, a nienawidzisz płci pięknej najprawdopodobniej dlatego, że niezmiernie mało o niej wiesz — mówił dalej pan Pen, wielce zadowolony z siebie. — Jeśli nie lubisz kobiet z prowincji, gdyż Są zbyt powolne, londyńskie niewiasty powinny bardziej ci odpowiadać, bo są prędkie. Tempo życia w Londynie jest szalone. Dziwię się, jak ludzie w ogóle, mężczyźni i kobiety, mogą wytrzymać ten pośpiech. Weź pierwszą z brzegu kobietę z towarzystwa i przyjrzyj się dobrze jej zajęciom w czasie sezonu. Wierzyć się nie chce, że niewiasta ducha nie wyzionie. A może pod koniec sierpnia zapada w sen i leży odrętwiała aż do wiosny? Londyńska dama co wieczór idzie na przyjęcie i siedzi pilnując córek na wydaniu, które tańczą do białego rana. A w domu czeka na nią czereda dzieci. Musi dać im dobry przykład i otoczyć je serdeczną opieką. Dopilnować, żeby dostały chleb z mlekiem na śniadanie, uczyły się katechizmu, muzyki i francuskiego, żeby o godzinie pierwszej zjadły pieczeń baranią. Wypada jej spotkać się z damami należącymi do jej sfery — u nich w domu albo na zebraniu. Zasiada bowiem w komitetach dobroczynnych, balowych, opieki nad emigrantami i Komitecie Konwiktu Królowej oraz pełni nie wiedzieć ile jeszcze obowiązków brytyjskiej matrony. Zapewne ma też listę biedaków, których odwiedza, naradza się z pastorem w sprawie wydawania ubogim zupy i flaneli, a także co do najbardziej właściwej metody nauczania religii w parafii. Poza tym (co dotyczy tylko pewnych dzielnic Londynu) uczęszcza jeszcze na poranne nabożeństwa. Musi czytać gazety, a przynajmniej orientować się w sprawach partii swego męża, aby mieć temat do rozmowy z sąsiadem przy stole. Nie da się też zaprzeczyć, że czyta każdą książkę, jaka się ukazała, bo o każdej z nich potrafi coś powiedzieć, i to wcale dowcipnie. Wszystkie nowości literackie można zobaczyć na stole w jej salonie. Dalej, londyńska pani prowadzi gospodarstwo domowe. To ona wiąże koniec z końcem i dokłada starań, aby rachunki modystki za kapelusze córek nie wydały się zawrotne głowie domu i skarbnikowi rodziny. Jej też przypada w udziale skubnąć tu i ówdzie z sum przyznanych jej na drobne i nieprzewidziane wydatki. Zaoszczędzone w ten sposób pieniądze przekazuje w postaci banknotu synom w szkole lub na morzu. To pani domu stawia czoło sklepikarzom nachodzącym ją w domu i walczy z finansowymi nadużyciami gospodyni oraz zapobiega kłótniom wśród służby pokojowej i kuchennej — w ogóle strzeże ładu i porządku w całym domu. Dodaj do tego, że londyńskie damy miewają tajemne skłonności do pewnych gałęzi sztuki lub nauki, modelują statuetki z gliny, robią chemiczne doświadczenia lub sobie a muzom grają na wiolonczeli... bez przesady mogę powiedzieć, że na wiolonczeli gra wiele londyńskich pań... a będziesz miał portret kobiety, o jakiej nie śniło się naszym przodkom, kobiety, która jest nieodrodnym dzieckiem dzisiejszej cywilizacji. Mój Boże! Jakże szybko żyjemy dziś i rośniemy! Pan Paxton może w ciągu dziewięciu miesięcy wyhodować ananasa wielkości pacła na kapelusze, podczas gdy dawniej ananasik nie większy od holenderskiego sera trzy lata czekał, nim dożył wieku dojrzałego. A tak samo jak z ananasami ma się sprawa z ludźmi. Hoidper — jak się nazywa ananas po grecku?

— Daj spokój, na miłość boską! Zostań przy angielskim i nie ruszaj greki! — zawołał śmiejąc się Warrington. — Jeszcze nie słyszałem z twoich ust tak długiej mowy i nie postało mi w głowie, żeś tak głęboko przeniknął tajemnice niewieściego rodu. Kto cię tego wszystkiego nauczył, do jakich buduarów i dziecięcych pokojów zaglądałeś wtedy, kiedy ja leżałem na sienniku, paliłem fajkę i czytałem książkę?

— Siedzisz na brzegu, staruszku, i dosyć ci patrzyć, jak wiatr miota falami, a ludzie walczą z morskim żywiołem — powiedział Pen. — Mnie teraz niesie fala i, na Jowisza! bardzo mi się to podoba. Jakże szybko płyniemy! Mocny i słaby, stary i młody... żelazne dzbany i gliniane... śliczna porcelanowa łódeczka płynie sobie wesoło, póki nie stuknie jej i nie pośle na dno wielka łódź z mosiądzu... Ech! Vogue la galere! Mówię ci, Warrington, to świetna zabawa, bo nie tyle interesująca jest wygrana, co sama gra.

— No to graj i wygrywaj, młodzieńcze. Będę siedział i zapisywał wyniki — powiedział Warrington spoglądając na młodego zapaleńca z ojcowską pobłażliwością. — Człowiek szlachetny gra dla przyjemności, a samolub ugania się za wygraną. Stary mamut siedzi sobie i w spokoju ducha pali fajkę, podczas gdy Jack i Tom okładają się pięściami na ringu.

— Dlaczego ty, Jerzy, nie wejdziesz na arenę i nie włożysz rękawic? Jesteś dostatecznie duży i silny. Wart dziesięciu takich jak ja, kochany staruszku.

— Zapewne, nie masz wzrostu Goliata — odpowiedział Warrington śmiejąc się rubasznie, ale nie bez sympatii dla Pena. — Widzisz, ja już nie jestem zdolny do walki. Dostało mi się za swoje, gdy byłem jeszcze młody. Kiedyś ci o tym opowiem. Ty też możesz trafić na silniejszego od siebie. Nie zapalaj się zbytnio, nie ufaj nadmiernie swym siłom i nie bądź zbyt wielkim światowcem, mój chłopcze.

Czy Pendennis stawał się światowcem, czy tylko był obserwatorem, czy też jedno i drugie? I czy to naprawdę wielki grzech, jeśli człowiek pozostanie człowiekiem? Kto jest najrozsądniejszy i najlepiej wykonuje swą powinność: ten, co stoi z boku i spokojnie przygląda się zapasom, czy ten, co schodzi na arenę, aby wziąć udział w walce?

— Jeśli filozof — mówił Pen — zajmował poczesne miejsce wśród tych, którzy rządzą światem, i nasycił się zaszczytami, bogactwem, sławą i uciechami, jakie dać może świat, to opuszczał arenę z pustką w sercu oznajmiając, że życie jest marnością i udręką umysłu ludz-

kiego. Wielu uwielbianych przez nas kaznodziejów wysiada z powozu i wstępuje na rzeźbioną ambonę, potrząsa batystowymi mankietami nad aksamitną poduszką i krzyczy, że przeklęta jest cała nasza walka, a życie doczesne — grzeszne i złe. Niejeden mistyk pod wpływem wyrzutów sumienia ucieka od świata i zamyka się w murach klasztornych (w dosłownym lub przenośnym znaczeniu tego słowa), skąd może patrzeć w górę i rozmyślać o niebie, poza którym nie znajdziesz ani spokoju, ani dobra.

A przecież ziemia — mówił dalej Pen — po której stąpają nasze nogi, jest dziełem tej samej Potęgi, co stworzyła niezmierzony błękit nieba, kryjący przyszłość przed ciekawym ludzkim spojrzeniem. Ten, który uczynił trud warunkiem egzystencji, ustanowił też znużenie, choroby, biedę, upadki i wzloty człowieka. Jednemu pisane jest miejsce w pierwszym szeregu, drugiemu bezimienna walka w tłumie, innemu haniebny upadek, sparaliżowane członki, nagła śmierć, a każdy musi się trudzić na ziemi, po której chodzi, póki go do niej nie złożą.

Gdy tak rozmawiali, jutrzenka zaświtała w oknach pokoju i Pen otworzył je szeroko, aby odetchnąć świeżym rannym powietrzem.

— Spójrz, Jerzy — powiedział. — Popatrz, jak słońce wschodzi. Widzi ono rolnika idącego w pole, dziewczę obracające nędzną igłą, adwokata za biurkiem, piękną kobietę, która uśmiecha się we śnie na puchowej poduszce, zblazowanego hulakę, jak zataczając się zmierza do łóżka, chorego rzucającego się w gorączce na swym posłaniu, lekarza czuwającego przy łożu niewiasty, która wije się w bólach porodowych, nim wyda na świat dziecko, aby wzięło udział w cierpieniach, walce, łzach i śmiechu, zbrodniach, wyrzutach sumienia, miłości, szaleństwie, strapieniach i spokoju.

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY PIĄTY

KAWALERZY PANNY AMORY

Zacny Henryk Foker, którego niedawno straciliśmy z oczu, przez cały ten czas pochłonięty był — mogliśmy się tego spodziewać po człowieku tak stałego serca — całkowicie miłością, która nie dawała mu chwili spokoju.

Henryk Foker wzdychał więc do swej ukochanej i przeklinał los, który go od niej oddzielił. Gdy rodzina lorda Gravesenda wyjechała na wieś (jaśnie wielmożny Gravesend upełnomocnił do głosowania w jego imieniu dostojnego lorda Bagwiga), Harry ociągał się z wyjazdem, co zapewne niezbyt martwiło lady Annę, jego narzeczoną, która wcale za nim nie tęskniła. Gdziekolwiek poszła panna Amory, zadurzony po uszy młodzian niezmiennie szedł za nią. Świadom tego, że świat wie o jego zaręczynach z kuzynką, musiał kryć się ze swą miłością i chować ją w głębi serca, gdzie sekret ów tak pęczniał w ciasnej klatce, że dziwić się należy, czemu w pewnej chwili nie eksplodował i nie położył trupem Harry'ego.

Pewnej pięknej czerwcowej nocy odbył się wielki bal w Gaunt House. Następnego dnia gazety przyniosły niemal całe dwie kolumny wydrukowanych maczkiem nazwisk dobrze urodzonych osób, które zaszczycono zaproszeniem na ten bal. Wśród gości znaleźli się sir Franciszek, lady Clavering i panna Amory. Niestrudzony major Pendennis wystarał się im o zaproszenia. Byli też na balu nasi dwaj przyjaciele, Artur i Harry. Obaj nadskakiwali pannie Blanche i wiele z nią tańczyli. Poczciwy major wziął na swe barki troskę o lady Clavering i wprowadził ją do tej części rezydencji, w której jaśnie pani szczególnie się wyróżniła, a mianowicie do bufetu, gdzie — wśród obrazów Tycjana, Giorgione'a i królewskich portretów Van Dycke'a i Reynoldsa, olbrzymich złotych i srebrnych półmisków, piramid ogromnych kwiatów i całych konstelacji woskowych świec, słowem, wśród przepychu, który nagromadzono zupełnie nie licząc się z kosztami — goście pokrzepiali się przez całą noc. Ile kremów, owocowych galaretek, sałatek, brzoskwiń, białych zup, winogron, pasztecików, mięsiwa w galarecie, filiżanek herbaty, kieliszków szampana i tak dalej spożyła lady Clavering — nie wypada nam zdradzić. Nikt też nie wie, major bowiem nigdy się nie przyznał, ile wycierpiał, gdy dotrzymując w tę noc towarzystwa zacnej niewieście przywoływał namaszczonych lokai oraz fertyczne panny służące i z podziwu godną cierpliwością zaspokajał najrozmaitsze jej zachcianki. Major cierpiał nie dając tego poznać po sobie i z niewzruszoną uprzejmością przynosił leguminę jeden półmisek po drugim.

Pan Wagg liczył półmiski podawane lady Clavering, póki czuł się na siłach, zważywszy jednak, że sam nie żałował sobie szampana, im bliżej było do końca przyjęcia, coraz częściej mylił się w rachunkach i dlatego jego obliczenia nie zasługują na wiarę. W każdym razie Wagg prosił pana Honeymana, lekarza lady Steyne, by otoczył opieką begum,  a nazajutrz złożył jej wizytę i dowiedział się o zdrowie.

Sir Franciszek Clavering też przybył na bal i przez chwilę plątał się po wspaniałych salonach. Towarzystwo jednak i splendor, z jakim się tu spotkał, nie były w smak baronetowi. Dlatego, wychyliwszy parę kieliszków wina przy bufecie, opuścił Gaunt House i udał się w okolice Jermyn Street, gdzie jego przyjaciele Loder, Punter, mały Moss Abrams i kapitan Skewball zebrali się przy dobrze im znanym stole nakrytym zielonym suknem. Wśród grzechotania kostek i miłej rozmowy z przyjaciółmi humor sir Franciszka uległ poprawie i wzniósł się do właściwej mu temperatury umiarkowanego rozweselenia.

Pan Pynsent zamówił taniec u panny Amory i w pewnej chwili przyszedł ją prosić, ale jeszcze przedtem spotkał się na sali balowej z panem Arturem Pendennisem i zdążyli już wymienić chmurne spojrzenia. Teraz Artur zerwał się z miejsca i oświadczył, że sam prosił pannę Amory o ten taniec, na co pan Pynsent zagryzł wargi, nachmurzył się jeszcze groźniej niż przedtem i złożywszy głęboki ukłon wycofał się stwierdzając, że rezygnuje ze swego pierwszeństwa. Są ludzie, którzy stale sobie wchodzą w drogę. Za takich uważali się wzajemnie obaj panowie i odpowiednio też na siebie patrzyli.

„A to obrzydliwy, nadęty prowincjonalny głupiec! — pomyślał jeden. — Dlatego że napisał groszową powieść, przewróciło mu się w durnej łepetynie. Wystarczyłoby jednego kopniaka, żeby nauczyć go rozumu."

— A cóż to za arogancki cymbał! — powiedział drugi do swej partnerki. — Sercem jest przy Downing Street, ma halsztuk z kancelaryjnego papieru, piasek na głowie, zamiast nóg dwie linijki, wypchany jest tasiemkami do akt i woskiem do pieczętowania. Już od kołyski był skrupulantem, a śmiał się w życiu trzy razy: z tego samego kawału swojego szefa. Lubię tego faceta, panno Amory, jak gotowaną cielęcinę na zimno.

Na to Blanche oczywiście nie omieszkała zauważyć, że pan Pen jest niedobry chłopiec, méchant, nieznośny i wstrętny. Ciekawe, co powie o niej za jej plecami.

— Co powiem? Że masz najpiękniejsze kształty i najsmuklejszą kibić w świecie, Blanche... panno Amory, chciałem powiedzieć. Bardzo przepraszam. Zatańczmy jeszcze raz w koło. Przy tej muzyce nawet rajca miejski puściłby się w tany.

— A pan przestał się już potykać w walcu? — zapytała Blanche, złośliwie patrząc w oczy partnerowi.

— W życiu jest tak, że człowiek upada i podnosi się, Blanche. Pamiętasz, dawniej tak cię nazywałem. To najmilsze w świecie imię. A poza tym, wiele tańczyłem od tamtych czasów.

— I pewnie z wielu tancerkami — z udanym westchnieniem powiedziała Blanche wzruszając ramionami.

Istotnie, Pen wiele się nauczył i niewątpliwie lepiej dziś tańczył niż dawniej.

Jeśli Pendennis śmiało sobie poczynał w rozmowie z panną Amory, Foker, zazwyczaj tak towarzyski i wygadany, tańcząc z nią postradał mowę i całkiem osowiał. Zachwycony obejmował smukłą kibić, w upojeniu wirował z partnerką wokół sali, ale odezwać się do niej! — nie umiał znaleźć słów, które byłyby jej godne. Jakież perły konwersacji trzeba by złożyć w hołdzie, aby zechciała je przyjąć Blanche, królowa miłości i dowcipu? Musiała więc sama podtrzymywać rozmowę z zakochanym po uszy partnerem. Zapytała o zdrowie milutkiego kucyka, a gdy Foker zaproponował przejażdżkę, spojrzała nań i podziękowała z niewymowną czułością i żalem, po czym leciutkim westchnieniem złagodziła odmowę.

— Nie mam w Londynie towarzystwa do konnych przejażdżek — powiedziała. — Mama się boi, a poza tym nie ma dobrej figury do jazdy wierzchem. Sir Franciszek nigdy nie bierze mnie z sobą. Kocha mnie... tak jak kocha się pasierbicę. Ach, jak cudnie byłoby mieć ojca... ojca, proszę pana!

— Och, niewątpliwie — odparł pan Harry, który z wielkim umiarem zażywał tego błogosławieństwa niebios. Na to Blanche poniechała sentymentalnej miny przybranej przed chwilą i jej szare oczy spojrzały na Fokera z tak szelmowskim przymrużeniem, że oboje parsknęli śmiechem. Oczarowany Harry odzyskał kontenans i zaczął bawić Blanche niewinną paplaniną o wszystkim i o niczym. Było to poczciwe, miłe, naiwne Fokerowskie gaworzenie, hojnie przyprawione wyrażeniami, których nie sposób znaleźć w słownikach. Snuł opowieści o sobie samym, koniach oraz innych rzeczach bliskich jego sercu i ważkich dla niego, a także o przechodzących mimo balowych gościach, o których wyglądzie i cechach charakteru wypowiadał się z nieodpartą swobodą i niemałą werwą.

Kiedy rozmowa zaczęła słabnąć, gdyż młodzieńcza nieśmiałość szybko obezwładniła Harry'ego, Blanche wiedziała, co trzeba zrobić, by ożywić partnera: zapytała go o Logwood. Czy to ładna miejscowość? Czy pan Foker jest myśliwym i czy lubi, jak kobiety biorą udział w polowaniu? (W razie pozytywnej odpowiedzi była gotowa oświadczyć, że sama uwielbia łowy.) Pan Foker jednak zadeklarował się przeciw polującym niewiastom i wskazał na lady Bullfinch (właśnie przechodziła), koniarza w spódnicy. Widział ją na polowaniu, w zasadzce, z cygarem w ustach. Blanche oświadczyła, że nie cierpi łowieckiego sportu, i wyznała, iż dreszcz ją oblatuje na myśl o tym, jak człowiek morduje kochane, małe, słodkie lisiątko. Foker się roześmiał i dalej tańczył walca. Znów odzyskał wigor i wdzięk.

Pod koniec tańca (był to ich ostatni walc tego wieczoru) Blanche zapytała go o Drummington: czy to piękny pałac? Słyszała, że kuzynki pana Fokera są doskonale wychowanymi pannami. Lorda Eritha poznała osobiście. A którą z kuzynek pan Foker najwięcej lubi? Chyba lady Annę? Tak, to na pewno ona, poznała po jego oczach i rumieńcu. Zmęczył ją taniec, robi się bardzo późno, musi wrócić do mamy. To powiedziawszy, bez słowa pożegnania rzuciła Fokera, wzięła pod ramię Pena, który dumnie przechadzał się po balowej sali, powtórzyła:

— Mama, mama! Ja chcę do mamusi, drogi panie Pendennis! — i szybko się oddalając przeszyła Harry'ego zabójczym spojrzeniem przez ramię.

Milord Steyne, z insygniami Orderu Podwiązki, łysą głową, błyszczącymi oczami i twarzą okoloną rudymi bokobrodami, zawsze wspaniale wyglądał na galowych przyjęciach. Wielkie też zrobił wrażenie na lady Clavering, kiedy jej się przedstawił na prośbę nadskakującego mu majora Pendennisa. Własną białą, królewską ręką podał czcigodnej damie kielich wina, powiedział, że słyszał był o uroczej córce pani Clavering, i prosił, by go jej przedstawiła. Właśnie nadszedł pan Artur Pendennis z młodą damą opartą na jego ramieniu.

Lord złożył Blanche niski ukłon, a ona wykonała najgłębszy dyg. Jego lordowska mość podał panu Pendennisowi dłoń do uściśnięcia, powiedział, że czytał jego książkę, bardzo zjadliwą i celną, i zapytał pannę Blanche, czy zna tę książkę. Pen spiekł raka i aż się cofnął z wrażenia, bo panna Amory była jedną z heroin powieści. Blanche, w czarnych lokach, nieco zmieniona, występowała w Walterze Lorraine pod imieniem Neery.

Czytała powieść Pena. Wymownym spojrzeniem wyraziła podziw i zachwyt dla kunsztu autora. Po odegraniu tej małej komedii markiz Steyne złożył dwa głębokie ukłony lady Clavering oraz jej córce i podszedł do innych gości, obecnych na owym wspaniałym przyjęciu.

Mama z córą głośno wyraziły zachwyt dla osoby jaśnie wielmożnego markiza, ledwie odwrócił się do nich swymi szerokimi barami.

— Powiedział, że tworzą doskonałą parę — szepnął major na ucho lady Clavering.

Istotnie tak powiedział? Mama Blanche była tego samego zdania. Panią Clavering tak podniecił zaszczyt, jaki ją spotkał, oraz inne oszałamiające wydarzenia owego wieczoru, że była w wyśmienitym humorze. Śmiała się, mrugała, wymownie kiwała głową pod adresem Pena, trzepała go wachlarzem po ramieniu, poklepywała Blanche i majora, słowem, ogarnęło ją bezgraniczne zadowolenie i dawała upust radości w sposób niczym nie skrępowany.

Kiedy towarzystwo zeszło na dół po ogromnych schodach Gaunt House, ponad czarnymi drzewami na placyku wstał już jasny ranek i niebo się różowiło. A policzki pewnych osób na balu — och, jakże okropny przedstawiały widok! Zwłaszcza nasz podziwu godny i pełen poświęcenia major, który wiele godzin spędził u boku pani Clavering i na jej usługach karmiąc zacną damę najsmaczniejszymi kąskami, pojąc jej uszy najsłodszymi pochlebstwami — mój Boże, jakże na tym ucierpiał! Oczy miał podkrążone ciemnymi plamami, gałki oczne przypominały jajka siewek, których kosztowały na przyjęciu lady Clavering i Blanche, zmarszczki pokryły starczą twarz głębokimi bruzdami, srebrne ściernie, poranna rosa na obliczu starych ludzi, błyszczały na brodzie majora i wzdłuż farbowanych faworytów, rozkręconych i obwisłych.

Major stał i z nieporównaną cierpliwością, bez słowa skargi znosił katusze. Zdawał sobie sprawę, że ludzie widzą, co się dzieje na jego twarzy (czyż sam nie dostrzegał, jak wyglądają inne osoby, panowie i panie w jego wieku?), od wielu godzin pragnął iść do łóżka, wiedział, iż kolacja mu nie służy, a jednak zjadł nieco, aby nie popsuć humoru swej przyjaciółce, lady Clavering. W plecach i kolanach rwały go reumatyczne bóle, piekły znużone stopy w ciasnych lakierkach. Był zmęczony, potwornie zmęczony, pragnął wyciągnąć się w łóżku. Jeśli człowiek, który walczy z przeciwnościami i mężnie je pokonuje, jest przedmiotem podziwu bogów, owe moce, przed których ołtarzami stary major ufnie się modlił, zapewne z uznaniem spozierały na jego niezłomne męczeństwo. Ów kult ma swoje ofiary tak samo jak każdy inny. Murzyni, wyznawcy Mumbo Jumbo, z nieodpartym męstwem tatuują się i dziurawią rozpalonymi szpikulcami. Czytamy, że kapłani Baala rżnęli się nożami i obficie krwawili. Wy, którzy możecie zwalić pogańskie bałwany, bierzcie się śmiało do dzieła, ale nie bądźcie zbyt okrutni wobec bałwochwalców — czczą, co uważają za najbardziej godne uwielbienia.

Starszy i młodszy Pendennisowie czekali wraz z lady Clavering i jej córką do chwili, gdy zaanonsowano powóz jaśnie wielmożnej pani. Dopiero wtedy męczeństwo majora dobiegło kresu, bo poczciwa begum skwapliwie się zaofiarowała odwieźć go aż pod bramę domu przy Bury Street, Pendennis starszy więc, po paru słabych ukłonach i dziękczynnej mówce, do samego końca uprzejmy i zdecydowany spełnić swą powinność, usadowił się na tylnym siedzeniu. Begum pulchną rączką pokiwała na pożegnanie Arturowi i Fokerowi, a Blanche obdarzyła obu młodzieńców omdlewającym uśmiechem, zapytując się w duchu, czy jej twarzyczka bardzo jest mizerna i ziemista w porównaniu z różowym kapturkiem i czy to lustra pałacu, czy też zmęczenie i gorączka w oczach sprawiły, że wydaje się sobie taka blada.

Artur zapewne dobrze widział pożółkłą twarz Blanche, lecz nie przypisywał tej właściwości cery ani lustrom, ani nie sądził, że wzrok go myli. Nasz młody bywalec potrafił bystrym okiem spojrzeć na świat i nie sprawiało mu trudności zobaczyć twarzyczkę Blanche taką, jaką była w istocie. Dla biednego Fokera wszakże oblicze panny Amory promieniowało blaskiem, który raził oczy i wręcz oślepiał. Harry nie dostrzegał na jej twarzyczce żadnej plamy, podobnie jak nie widział plam na słońcu, które właśnie płonęło nad szczytami domów.

Moralista zauważy, iż Pen pośród brzydkich zwyczajów, jakich nabrał w Londynie, nauczył się nie spać w nocy i często szedł do łóżka w porze, o której trzeźwi mieszkańcy wsi zabierają się do wstawania. Człowiek do wszystkiego się może przyzwyczaić. Redaktorzy gazet, handlarze z placu Covent Garden, nocni fiakrzy i sprzedawcy kawy, kominiarze, wytworne damy i dżentelmeni uczęszczający na bale często wykazują znaczne ożywienie koło czwartej rano, kiedy zwykli śmiertelnicy smacznie chrapią. W poprzednim rozdziale pokazaliśmy, że Pen właśnie o tej porze odznaczał się przytomnością umysłu, z satysfakcją palił cygaro i wiódł swobodną rozmowę.

Foker i Pen tedy, wyszedłszy z Gaunt House, oddawali się obu wspomnianym przez nas przyjemnościom. Ściślej mówiąc, Artur obracał językiem, a Foker miał tylko taką minę, jakby chciał coś powiedzieć. Pen opuszczając znakomite towarzystwo robił się zjadliwy i niesłychanie wytworny. Nie mógł się oprzeć pokusie naśladowania wielkopańskich grymasów i fumów, a że obdarzony był bujną wyobraźnią, potrafił bez najmniejszej trudności ubrdać sobie, iż sam jest znaczną figurą. Mełł więc językiem, czepiał się tego lub tamtego, szydził ze złej francuszczyzny, którą lady Turnbull wplatała do rozmowy nie bacząc na to, że była przedmiotem powszechnych kpin, drwił z ekscentrycznego stroju i sztucznej biżuterii pani Slack Rover, z młodych i starych dandysów, słowem, na nikim nie zostawił suchej nitki.

— Każdemu przypniesz łatkę. Zrobiłeś się nieznośny, to fakt — powiedział Foker. — Ale jeśli użyłeś sobie na żółtej peruce Blondela i czarnej Colchicuma, to czemu nie ruszasz kasztanowatej peruczki, co? Wiesz, czyją czuprynę mam na myśli. Tę, co wsiadła do karety lady Clavering.

— Pod kapeluszem mojego stryja? To męczennik, mój drogi. Stryj przez całą noc cierpiał katusze tkwiąc na posterunku. Lubi wcześnie iść do łóżka. Dostaje okropnego bólu głowy, jeśli nie śpi w nocy i zje późno kolację. Dokucza mu podagra, ilekroć pokręci się lub postoi dłużej na balu. Dzisiaj nie poszedł spać wieczorem, sterczał na balu i zjadł kolację. Wrócił teraz do domu z gotowym atakiem podagry i migreną, a wszystko to dla mnie. I miałbym naigrawać się ze starszego pana? Nie, za żadne skarby świata!

— Co to ma znaczyć, że się poświęcał dla ciebie? — spytał Foker z dość niepewną miną.

— Mój drogi! Czy zdolen jesteś dochować tajemnicy, gdybym ci ją powierzył? — zawołał Pen, bardzo ucieszony. — Czy jesteś roztropnym człekiem? Możesz przysiąc? Będziesz milczał jak grób czy mnie wydasz? Potrafisz zamknąć usta i słuchać czy wolisz odezwać się i zginąć? — Kiedy to mówił przybierając szalone pozy teatralne, dorożkarze z postoju na Piccadilly dziwowali się i podśmiewali z błazeństwa dwóch młodych dandysów.

— Do czego, u diaska, zmierzasz? — spytał Foker. Widać było, że jest bardzo poruszony.

Pen wszakże, niewiele sobie robiąc z podniecenia przyjaciela, dalej żartował i nie spuszczał z tonu.

— Henryku, druhu mej młodości — mówił — naoczny świadku moich młodzieńczych szaleństw. Choć nie masz głowy do książek, przecież nie całkiem pozbawion jesteś rozsądku... o nie, nie rumień się,

Henrico, masz sporą dozę zdrowego rozsądku tudzież odwagi i serca na usługi przyjaciół. Gdybym się znalazł w ciężkiej sytuacji materialnej, odwołałbym się do sakiewki mego Fokera. Gdyby spotkało mnie nieszczęście, wypłakałbym żal i ból na jego tkliwym łonie...

— Daj spokój, Pen... mów dalej.

— Wypłakałbym, Henrico, na twoje spinki i batystową koszulę, uszytą rączkami pięknej kobiety w celu przystrojenia mężnej piersi! Wiedz tedy, przyjacielu mych chłopięcych dni, że Artur Pendennis z Upper Tempie, student prawa, czuje się znużony samotnością, troska ryje mu czoło bruzdami, a łysina pustoszy ciemię. Może byśmy się zatrzymali na chwilę i łyknęli kawy przy tym straganie? Jest, zdaje się, gorąca i smaczna. Spójrz, jak ten dorożkarz dmucha na spodek. Nie chcesz? Ty arystokrato! Wracam do mej opowieści. Coraz lepiej mi idzie w życiu. Tylko pieniędzy mam diablo mało. A bardzo ich potrzebuję. Myślę o tym, żeby zdobyć trochę mamony i się urządzić. Tak, myślę o tym, zamierzam się ożenić, mój stary! Chciałbym się stać porządnym człowiekiem, osobą, która statecznie popija portwejn i kseres, cieszy się szacunkiem w swoim quartier trzyma skromny zastęp służby — dwie dziewczyny i lokaja, czasem może zabrać na przejażdżkę powozikiem panią Pendennis i ma dom blisko londyńskich parków gwoli zdrowia swych pociech. Ha! Cóż ty na to? Odpowiedz, przyjacielu mój, zacne moje piwne dziecię. Mów, zaklinani cię na wszystkie twe kadzie pełne piwa.

— Przecież nie masz wcale pieniędzy — powiedział wystraszony Foker.

— Ja nie, ale ona ma. Mówię ci, że złoto czeka na mnie, choć ty co innego nazywasz pieniędzmi, bo ciebie wyniańczono na łonie zbytku, wykołysano na jęczmieniu i poisz się bogactwem z tysiąca kadzi. Cóż ty wiesz o pieniądzach? To, co dla ciebie jest ubóstwem, stanowi fortunę dla czelnego syna aptekarzyny. Nie możesz żyć bez służby i domu w mieście oraz na wsi. Przytulny domek gdzieś w okolicy Belgravii, powozik dla żony, nie najgorsza kucharka i przyzwoita butelka wina dla przyjaciół, którzy czasem odwiedzą mnie w domu — oto moje skromne wymagania. — Pendennis przybrał poważniejszą minę i już bez żartów mówił dalej: — Myślę całkiem serio o urządzeniu się i o żeniaczce. Bez pieniędzy nikt na tym świecie daleko nie zajedzie. Nim zagrasz o wielką stawkę, musisz mieć nieco grosza na dobry początek. Czemu nie miałbym spróbować? Gorszym ode mnie szczęście się uśmiechnęło. A że przodkowie nie zostawili mi dostatecznej schedy, muszę dostać pewien fundusz od żony... to wszystko.

Szli Grosvenor Street i rozmawiali, a właściwie mówił tylko Pen, któremu serce wezbrało egoizmem. Najwidoczniej nazbyt pochłonięty był własnymi sprawami i nie zauważył zaniepokojenia towarzysza drogi, bo mówił dalej:

— Nie jesteśmy już dziećmi, wiesz o tym dobrze, Harry. Ha! Minął czas naszych amorów. Nie żenimy się z miłości, tylko z rozsądku i dla kariery. Dlaczego bierzesz kuzynkę? Bo to ładna panna, hrabianka, wasi starzy tego sobie życzą i tak dalej.

— A ty — zapytał Foker — nie jesteś zakochany w pannie... z którą się żenisz?

Pen wzruszył ramionami.

— Comme ca — odparł. — Owszem, podoba mi się. Jest wcale ładna i całkiem niegłupia. Będzie pewnie dobrą żoną. I pieniędzy ma dość. To ważna rzecz. Phi! Wiesz zresztą, o kogo chodzi. Zdawało mi się, kiedyśmy byli na obiedzie u jej mamy, że się w niej durzysz. To mała Amory.

— Eto... domyślałem się tego. I przyjęła twoje oświadczyny?

— Jeszcze nie — odparł Artur uśmiechając się zarozumiale. Uśmiech ten oznaczał: „Powiem jedno słowo i panna będzie moja."

— Ach, jeszcze nie — powtórzył Foker i wybuchnął tak straszliwym śmiechem, że Pen dopiero teraz zainteresował się swym towarzyszem. Uderzyło go, że twarz Fokera oblekła upiorna bladość.

— Fo! Mój kochany, co ci się stało? Jesteś chory? — Pen szczerze się zaniepokoił.

— Myślisz, że to po szampanie w Gaunt House, prawda? Wcale nie. Wejdź do mnie, pogadamy. Powiem ci, o co chodzi. Do diaska! Muszę się komuś zwierzyć.

Stali właśnie przed bramą domu pana Fokera. Harry wszedł z przyjacielem do swych apartamentów, położonych w tyle domu, za rodzinną jadalnią, w której Foker starszy przyjmował gości pośród portretów własnej osoby, żony, swego następcy tronu na osiołku i nieboszczyka hrabiego Gravesenda w stroju para. Foker i Pen przeszli przez jadalnię ze szczelnie zamkniętymi okiennicami i wkroczyli w domenę młodego kawalera. Złoty pył tańczył w promieniach słońca rzucających migotliwe blaski na galerię tancerek i operowych nimf zebraną przez biednego Fokera.

— Słuchaj, Pen. Muszę powiedzieć ci wszystko — zaczął Harry. — Od owego wieczoru, kiedy byliśmy tam na obiedzie, tak kocham się w tej pannie, że umrę, jeśli jej nie dostanę za żonę. Czasem zdaje mi się, że zwariuję. Nie zniosę tego, Pen. Nie mogłem słuchać, jak przed chwilą mówiłeś o niej i o tym, że się z nią ożenisz tylko dla pieniędzy. Ach, Pen! Małżeństwo to zupełnie co innego. Założę się, o co chcesz, że nie o to chodzi. Mówić o pieniądzach, gdy idzie o taką pannę, to... to... jak by rzec?... wiesz, co mam na myśli... nie umiem się wysłowić... no, to... świętokradztwo. Gdyby mnie chciała, gotów byłbym zamiatać ulice, jak mnie widzisz!

— Biedny Fo! Nie sądzę, by to ją zachęciło — odparł Pen przyglądając się przyjacielowi z niekłamaną dobrocią i szczerym współczuciem. — Ona nie jest z tych, którym wystarczyłaby miłość pod wiejską strzechą.

— Powinna być księżną, wiem o tym dobrze, i zdaję sobie sprawę, że nie wyjdzie za mnie, jeśli jej nie zapewnię znakomitej pozycji w świecie... bo sam do niczego się nie nadaję... nie jestem inteligentny i w ogóle nic w tym guście — skarżył się Foker. — Gdybym posiadł wszystkie diamenty, jakie księżniczki i markizy miały na dzisiejszych. przyjęciu, złożyłbym je u stóp panny Amory. Ale co tu gadać? Inna gonitwa jest mi pisana. To mnie zabija, Pen. Nie mogę się z tego wyplątać, żebym skonał, nie mogę. Choć kuzynka jest ładną panną, bardzo ją lubię, i tak dalej, jednak nie znałem jeszcze tamtej, gdy ojcowie dobrodzieje załatwili sprawę w naszym imieniu. Kiedy mówiłeś przed chwilą, że Blanche będzie dobrą żoną i wystarczy jej pieniędzy dla was obojga, pomyślałem sobie, że przecież ani pieniądze, ani to, że się kogoś po prostu lubi, nie jest dostatecznym powodem, aby się ożenić. Bo człowiek się ożeni i dopiero zrozumie, że inną kobietę bardziej kocha niż własną połowicę. Wówczas żadne skarby świata go nie uszczęśliwią. Spójrz na mnie. Pieniędzy mam w bród, a przynajmniej będę miał, z kadzi, jak powiadasz. Mój rodzic uważał, że najlepiej dla mnie będzie, jeśli ożeni mnie z kuzynką. A ja ci mówię, że nic z tego nie wyjdzie. Lady Anna może dostać męża, ale to unieszczęśliwi nas oboje, a ona będzie żoną najnędzniejszego żebraka w Londynie.

— Biedaczysko! — zawołał Pen z dość tanią wielkodusznością. — Pragnąłbym ci pomóc. Pojęcia nie miałem, że się tak do niej palisz. Czy ci się zdaje, że chciałaby cię, gdybyś nie miał pieniędzy? Nie. Czy myślisz, że twój ojciec zgodzi się na zerwanie zaręczyn z lady Anną? Znasz go dobrze. Prędzej wyrzuci cię z domu, niż zgodzi się na zerwanie.

Nieszczęsny Foker nic nie odpowiedział. Jęknął, rzucił się na sofę, twarzą na dół, i złapał się za głowę.

— Wracając do mnie — ciągnął Pen — wadzisz, mój drogi, gdybym wiedział, żeś się znalazł w takich opałach, to w każdym razie jednej przykrości bym ci oszczędził: kogo innego wybrałbym sobie na powiernika. A poza tym, moja sprawa nie przyjęła, do tej chwili przynajmniej, poważnego obrotu. Słowa jeszcze na ten temat nie powiedziałem pannie Amory. Bardzo możliwe, że da mi kosza, gdy się jej oświadczę. Jedynie ze stryjem dużo o tym mówiliśmy. On zapewnia, że byłaby to odpowiednia dla mnie partia. Jestem ambitny i biedny. Należy się spodziewać, że lady Clavering nie poskąpi jej pieniędzy, a sir Franciszka można będzie... zresztą mniejsza z tym. Jeszcze nic nie postanowione, Harry. Claveringowie właśnie wyjeżdżają z Londynu. Przyrzekam ci, że nie oświadczę się przed jej wyjazdem. Nic nas nie nagli, wszyscy mamy czas. Ale przypuśćmy, że zostaniesz przyjęty. Przypomnij sobie, coś mówił przed chwilą o małżeństwie i opłakanej sytuacji męża, któremu żona jest obojętna. A co byś powiedział, gdyby twoja żona nie miała serca dla ciebie?

— Ale ona miałaby serce dla mnie — odparł Foker z sofy — przynajmniej tak mi się zdaje. Dziś w nocy, kiedyśmy tańczyli razem powiedziała...

— Co powiedziała? — krzyknął Pen zrywając się, wielce rozgniewany. Choć Foker nie wiedział, o co poszło jego przyjacielowi, Pen sarn się przyłapał i parsknął śmiechem. — Zresztą mniejsza o to, co mówiła. Panna Amory jest bystrą dziewczyną i potrafi powiedzieć mnóstwo uprzejmości... tobie... może i mnie... i Bóg raczy wiedzieć komu jeszcze. Klamka dotąd nie zapadła, mój stary. A w każdym razie mnie serce nie pęknie, jak dostanę kosza. Zdobądź ją, jeśli potrafisz, życzę ci szczęścia przy jej boku. Żegnaj! Zapomnij o tym, co ci powiedziałem. Rozpaliłem się, na balu było gorąco, strasznie mi się chciało pić i może za mało wody sodowej dolewałem do szampana. Dobranoc! Ja też cię nie wydam. „Milczeć!" — oto hasło dla nas obydwu. ,;Niechaj walka będzie otwarta i niech zwycięży najlepszy" — jak powiada Peter Crawley.

To mówiąc pan Artur Pendennis rzucił niesamowite i groźne spojrzenie swemu przyjacielowi i potrząsnął jego ręką z pewną dozą kordialności odpowiadającej zwrotowi retorycznemu używanemu na zawodach bokserskich, którym posłużył się przed chwilą. Z podobną wylewnością pan Bendigo ściska ręce panu Cauntowi, zanim zmierzą się w walce o pas mistrzowski i dwieście funtów nagrody. Foker odpowiedział mu błagalnym spojrzeniem i żałosnym uściskiem dłoni, po czym znów opadł na poduszki. Pen włożył kapelusz i wymaszerował na ulicę omal nie fiknąwszy koziołka przez sługę, która wstała wcześnie i szorowała schodki pod bramą domu.

„To i on chce się z nią ożenić" — myślał Artur idąc ulicą. Jak najwyraźniej, z niemal piekielną złośliwością zdawał sobie sprawę, iż bóle i udręki, które cierpiało zacne serce Fokera, dodawały powabu i zapału jego własnym staraniom o Blanche, jeśli staraniami można by nazwać to, co było dotąd tylko zabawą i czczą igraszką. „A jednak coś mu powiedziała. Może dała mu taki sam kwiatek, jak mnie?" Odpiął od klapy fraka wyschnięty, stłamszony pączek róży, który zwiądł i sczerniał w spiekocie i oślepiającym blasku sali balowej. „Chciałbym wiedzieć — myślał obracając w palcach ów mizerny pączek — ilu jeszcze mężczyznom dała nasza mała kokietka takie naiwne dowody swych afektów." Rzucił kwiatek w rynsztok, gdzie woda zapewne go odświeżyła i skąd może podniósł go jakiś amator różanych pączków. Widząc, że wstał już jasny dzień, nasz skromny młodzian, aby uniknąć zdziwionych spojrzeń przechodniów na jego zarost i biały halsztuk, wziął dorożkę i pojechał do Tempie.

Ach! Czy to ten sam chłopiec, który jeszcze parę lat temu odmawiał pacierze u kolan matki i za którego właśnie teraz zasyłała poranne modły jego rodzicielka? Czy ów zużyty, samolubny światowiec jest tym samym młodzieniaszkiem, który tak niedawno chciał wyrzec się wszystkiego, nadziei, ambicji, kariery dla swej miłości? Oto mężczyzna, z którego jesteś dumny, stary Pendennisie. Chełpisz się, żeś go wykształcił i wyperswadował mu idiotyczne amory. Stękając w łóżku i znosząc reumatyczne bóle, pocieszaj się myślą, że chłopak wreszcie zrobi coś dla swej życiowej kariery i że Pendennisowie zajmą poczesne miejsce w świecie. Czy wszakże jeden tylko Artur idąc wśród mroków życia zbacza uporczywie na manowce, podczas gdy przyrodzona prawda i miłość, które powinny mu przyświecać, bledną w zatrutym powietrzu i nie mogą już być mu światłem przewodnim?

Po wyjściu Pena biedny Harry Foker wstał z sofy, wyjął z kieszeni kamizelki (było to dzieło jego mamy, zdobne w olśniewające guziki i wspaniale haftowane) biały pączek róży. W szufladzie toalety, również maminego prezentu, znalazł nożyczki. Starannie obciął łodygę kwiatka i umieścił go w szklance z wodą naprzeciw łóżka, w którym utulił swe troski i gorzkie wspomnienia.

Jest wielce prawdopodobne, iż panna Blanche Amory miała niejedną różę w swym bukiecie. Czyż zatem nie wolno było młodej, miłej istocie rozdawać zbywających kwiatków i uszczęśliwiać w ten sposób wielu kawalerów?

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERDZIESTY DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘĆDZIESIĄTY DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZEŚĆDZIESIĄTY DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIEDEMDZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIEDEMDZIESIĄTY PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIEDEMDZIESIĄTY DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIEDEMDZIESIĄTY TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIEDEMDZIESIĄTY CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIEDEMDZIESIĄTY PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej