Od redakcji

Na początku grudnia Narodowe Centrum Kultury we współpracy z Fundacją Orange i Fundacją Rozwoju Demokracji Lokalnej zorganizowało Ogólnopolską Giełdę Projektów „Nowe media – nowe perspektywy dla animacji kultury”. Giełda miała przede wszystkim na celu stworzenie przestrzeni do spotkania i wymiany doświadczeń między animatorami kultury z całej Polski. Dwa dni debat, dyskusji i prezentacji potwierdziły, jak bardzo potrzebne są tego typu spotkania i jak dużą wartość ma wymiana poglądów między ludźmi działającymi w społecznościach lokalnych. Takie spotkanie nie tylko daje możliwość posłuchania i zobaczenia, jak pracują inni, ale otwiera też drogę do współpracy, a tym samym – do projektowania nowych działań animacyjnych. Pytanie, jakie wybrzmiało w debacie końcowej – czy nowe media są konieczne w animacji kultury? – nieprędko wyparuje z głów uczestników Giełdy. Gorąca dyskusja o tym, w jakim stopniu nowe sposoby komunikacji ułatwiają, a w jakim spłycają kontakty międzyludzkie, wcale nie dała gotowych odpowiedzi. Zmobilizowała jednak wszystkich zgromadzonych na sali do zastanowienia się nad wykorzystywanymi narzędziami w pracy animatora, który powinien być na tyle otwarty, aby poznawać nowe techniki i media przy jednoczesnej ciągłej refleksji i ewaluacji swoich działań względem społeczności, w której i dla której działa.

Niniejsza publikacja zawiera część wniosków i tematów poruszanych podczas Ogólnopolskiej Giełdy Projektów, skupiając się na głównych zagadnieniach związanych z nowymi mediami, które – czy tego chcemy, czy nie – już stały się częścią otaczającej nas rzeczywistości. Dlatego autorzy zastanawiają się w swoich tekstach nad różnymi aspektami nowych mediów, edukacji medialnej, wizualnej czy kompetencji medialnych. Grzegorz Stunża pisze o przenikaniu się edukacji kulturalnej, medialnej i obywatelskiej, Justyna Jasiewicz przedstawia katalog kompetencji medialnych, czyli zbiór podstawowych umiejętności, jakie powinny towarzyszyć każdemu obywatelowi nowoczesnego społeczeństwa, Kamil Śliwowski przybliża kwestię otwartych zasobów i wolnych licencji, Agnieszka Pajączkowska łączy edukację medialną z edukacją wizualną, posiłkując się doświadczeniem Seminarium Wizualnego projektu Polska.doc, a Paweł Łukasiak definiuje współczesne pojęcie wolontariatu.

Tak jak w przypadku Ogólnopolskiej Giełdy Projektów, w tej publikacji najistotniejsze są prezentacje projektów, które wykorzystują w bardzo różny sposób nowe i stare media w swoich działaniach prospołecznych. Projekty zostały wybrane przez Narodowe Centrum Kultury w ramach Platformy Kultury, Fundację Orange w ramach Akademii Orange oraz Fundację Rozwoju Demokracji Lokalnej z nadesłanych zgłoszeń do Dorocznej Nagrody FRDL.

Mamy nadzieję, że podobnie jak pierwsza publikacja „Edukacja + Animacja” również ten zbiór różnorodnych projektów kulturalnych będzie inspiracją do kolejnych działań oraz przyczynkiem do stworzenia ogólnopolskiej sieci animatorów kultury.

••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••

Aleksandra Stańczuk

Słowo wstępne

Prowadzenie działalności kulturalnej nigdy nie było zadaniem łatwym. Zawsze wiązało się z koniecznością stałego monitorowania społecznych potrzeb i oczekiwań. Jest to zadanie niezmiernie trudne, ale także niezmiernie ważne. To właśnie animatorzy kształtujący wrażliwość kulturalną współobywateli są odpowiedzialni za zmiany, jakie zachodzą w społeczeństwach, i za idee, które członków społeczności jednoczą. Nie jest przesadnym stwierdzenie, że to właśnie animatorzy kultury i ich praca stają się spoiwem współczesnych społeczeństw.

Osoby, których życiową pasją jest zmienianie otaczającej nas rzeczywistości, muszą często mierzyć się z przeciwnościami, piętrzącymi się wprost proporcjonalnie do ambicji i jakości pomysłów. Ich pokonywanie wymaga poczucia misji i dużej determinacji. Być może właśnie to powoduje, że animatorzy kultury są zawsze z jednej strony ludźmi idei, a z drugiej – ludźmi czynu.

Żyjemy w globalnej wiosce, ale staramy się działać lokalnie. Mimo że mieszkamy w różnych miastach, nasze problemy są podobne, a wiedza o wypracowanych rozwiązaniach czy stworzonych dobrych praktykach pozwala często ułatwić realizację przedsięwzięcia. Wymiana wzajemnych doświadczeń jest dużą wartością i cieszę się, że mają miejsce takie przedsięwzięcia, jak Ogólnopolska Giełda Projektów, które tworzą forum dla wzajemnej współpracy.

Niezwykłą wartością czasów obecnych jest możliwość wykorzystania nowych technologii do działalności kulturalnej. Nowe media stwarzają możliwości oddziaływania dotychczas niespotykane, a animacja kultury znajduje dla siebie miejsce również w rzeczywistości wirtualnej. Trudno sobie obecnie wyobrazić, by nie wykorzystywano nowych technologii w zarządzaniu organizacją, promocją czy edukacją kulturalną.

Nowe możliwości stwarzają jednak nowe wyzwania. Pojawiają się nowe problemy np. wykluczenie cyfrowe czy zagadnienie praw autorskich w projektach edukacyjnych. Są to wyzwania, z którymi przychodzi nam się mierzyć, a które nagle stały się naszą codziennością. Głęboko wierzę, że podobnie jak wszelkie wcześniejsze, także i te problemy zostaną rozwiązane. Mam nadzieję, że niniejsza publikacja przyczyni się do tego.

Krzysztof Dudek
Dyrektor Narodowego Centrum Kultury

••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••

Cieszę się, że Fundacja Orange współorganizowała w tym roku Ogólnopolską Giełdę Projektów wraz z tak znakomitymi partnerami. Jestem przekonana, że wymiana doświadczeń i łączenie umiejętności różnych instytucji tworzą nową jakość posiadającą wielką siłę przyciągania, dzięki której kolejne osoby stają się świadomymi uczestnikami kultury.

Wierzymy od zawsze w partnerstwa oraz ich moc wyzwalania energii do działania; wyraz temu dajemy między innymi w Akademii Orange – programie nowoczesnej edukacji kulturalnej. Ma on formułę otwartego konkursu grantowego dla organizacji pozarządowych, instytucji kultury i oświaty, których nowoczesne pomysły na edukację kulturalną zyskują nową jakość dzięki udanej współpracy.

Wspólnie z dziećmi i młodzieżą podążamy od czterech lat w Akademii Orange nowymi ścieżkami edukacji kulturalnej. Poszukujemy niestandardowych pomysłów, by edukacja ta była innowacyjna i atrakcyjna. Naszym sprzymierzeńcem są nowoczesne technologie – nie tylko dlatego, że dają nieograniczone możliwości ekspresji, są akceleratorem zmian i łącznikiem w dostępie do kultury, ale też dlatego, że po prostu przyciągają młodych ludzi. Inspirujemy dzieci i młodzież, aby korzystając z nich, odkrywali swoje talenty oraz stawali się świadomymi odbiorcami i twórcami kultury.

Podczas Ogólnopolskiej Giełdy Projektów animatorzy kultury zaprezentowali kilkanaście spośród ponad 120 inicjatyw zrealizowanych w trakcie trzech edycji Akademii Orange. Z wielką przyjemnością każdego roku obserwuję, jak wielki potencjał twórczy drzemie w młodych, jak w trakcie realizacji projektów stają się reżyserami, muzykami, projektantami, przygotowują medialaby czy animowane komiksy oraz jak utrwalają lokalne historie i tradycje, dzięki czemu zmienia się na lepsze nie tylko ich życie, ale też życie lokalnych społeczności.

Nowoczesna kultura to nie tylko granie z konwencją kodów, śladów, obrazów. To głównie możliwość bycia z innymi ludźmi, wspólnego odkrywania świata, rozwijania kreatywności i umiejętności społecznych, wreszcie wspólnego tworzenia i działania, które sprawiają, że nasza rzeczywistość jest lepsza.

Ogólnopolska Giełda Projektów potwierdza słuszność założenia, że jak najwięcej osób powinno móc korzystać z pomysłów z zakresu animacji społecznej czy edukacji kulturalnej. Materiały ze zrealizowanych w ramach Akademii Orange inicjatyw, w formie gotowych do wdrożenia projektów są dostępne na licencji Creative Commons. Uznanie autorstwa 3.0, dzięki czemu każdy może je wykorzystać i przetwarzać dla swoich potrzeb. Na portalach Akademiaorange.pl i Pracownieorange.pl publikujemy bogatą bazę inspiracji, aby wszyscy mogli z niej czerpać pomysły na nowe aktywności.

Mam nadzieję, że ta publikacja przyczyni się do tego, na czym nam tak zależy – by kultura łączyła, otwierała nowe możliwości i stawała się przestrzenią wspólnych działań dla osób o różnych poglądach, wizjach i pomysłach na ulepszanie rzeczywistości.

Jadwiga Czartoryska
Prezes Fundacji Orange

••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••

Rozwój społeczności lokalnych stanowi nie tylko istotny składnik rozwoju kraju, ale i ważny czynnik ten rozwój wspierający i dynamizujący. Ludzie będą pracować na rzecz dobra wspólnego, jeśli ze swoją społecznością się utożsamiają i integrują. W interesie nas wszystkich leży, aby te procesy następowały szybko i z odpowiednią dynamiką. Trzeba więc wykorzystywać wszelkie czynniki, które im mogą służyć. A nic nie integruje silniej niż wspólna tradycja i kultura. Dlatego też Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej ustanowiła coroczną nagrodę, aby upowszechniać i nagradzać najlepsze działania w tym zakresie i zachęcać do nowych inicjatyw.

W tych działaniach należy jak najszerzej wykorzystywać nowe technologie i nowe narzędzia, jakie oferują. Społeczności lokalne nie rozwijają się według uniwersalnego schematu, który można wypracować na bazie polityczno-gospodarczych strategii. Wspólnoty w miastach i wsiach doświadczają dziś wielu zupełnie nowych zjawisk. Tożsamości związane z miejscem, w którym żyjemy, pracujemy i budujemy, oraz trwałe relacje kształtują się dziś nie tylko poprzez bezpośrednie interakcje, lecz również dzięki medialnemu zapośredniczeniu. Niezwykle ważna staje się umiejętność takiego wykorzystywania mediów, które wzbogaca wspomniane tożsamości oraz relacje wewnątrz społeczności, a nie je osłabia. Umiejętność ta może zostać wypracowana tylko wtedy, gdy jednostki i instytucje będą stanowić zbiór otwartych, szanujących się wzajemnie podmiotów. Tylko wtedy możliwa jest również skuteczna samorządność, odznaczająca się prawdziwie partycypacyjnym charakterem i gotowością na przyjmowanie nowości przy jednoczesnej zdolności do pielęgnowania tradycji.

Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej współorganizowała Ogólnopolską Giełdę Projektów „Nowe media – nowe perspektywy dla animacji kultury”, ponieważ stanowi ona okazję do zaprezentowania działań kulturalnych, które odzwierciedlają takie właśnie podejście do roli mediów w budowaniu i umacnianiu lokalnych tożsamości. Laureaci Dorocznej Nagrody Fundacji również zaprezentowali swoje osiągnięcia podczas Giełdy. W połączeniu z projektami wspieranymi przez naszych partnerów z Narodowego Centrum Kultury oraz Fundacji Orange stanowią one znakomity zestaw przykładów twórczego wykorzystania, dla rozwoju lokalnego, nowych mediów doby społeczeństwa sieciowego. Chodzi nam nie o sam zachwyt nad technologią czy bezrefleksyjne zawierzanie wyobrażeniom o nowoczesności, ale o konwergencję: spotkanie mediów, kultury i tożsamości lokalnej, wzajemne oddziaływanie i wzbogacanie. Oto cele, które przyświecają temu wyjątkowemu spotkaniu.

prof. Jerzy Regulski
Prezes Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej

Projekt „Śpiewaj mi mamo”, fot. Marcin Purchała

Edukacja zaangażowana: (nowe) media w projektach kulturalnych

Grzegorz D. Stunża

Pedagogiczna luka uczestnictwa

Technologiczne zmiany, ułatwiające komunikację i pozwalające na aktywne twórcze i przetwórcze działania na informacjach, wymuszają zmianę podejścia do wielu obszarów rzeczywistości. Instytucje oraz schematy działań, które do tej pory wystarczały, stają się nieodpowiednie, nieprzystawalne do rzeczywistości. Należy skonstruować nowe strategie, które pozwolą społeczeństwu na aktywne funkcjonowanie w świecie i uzupełnianie braków, nadążanie za światem, a także zachęcą do myślenia o jego kształcie i podejmowania oddolnych działań, mających na celu jego zmianę. Jednym z podstawowych obszarów, którego kształtem należy się zająć, mając na uwadze zarówno przygotowanie do bycia w przyszłości i jej kształtowania, jak i zaangażowanie w otaczającą rzeczywistość, jest edukacja. Działania wychowawcze i kształceniowe wymagają dzisiaj przeformułowania celów, stosowanych metod oraz refleksji nad zakresem poruszanych treści. Oddzielna aktywność w przestrzeniach, które są ze sobą bardzo mocno związane i których współdziałanie pozwoliłoby na osiąganie interesujących efektów, może być pierwszym krokiem do wprowadzania niezbędnych zmian. Dlatego myśląc o edukacji kulturalnej, nie da się obecnie nie myśleć jednocześnie o edukacji obywatelskiej, lokalnej oraz medialnej i informacyjnej. Tego rodzaju konwergencja celów, pozwoliłaby na konwergencję kompetencji[1].

Korzystanie z mediów, jeśli ma być świadomym działaniem opartym na wiedzy i umiejętnościach, wymaga uznania za podstawowe kwestii z zakresu edukacji medialnej i informacyjnej, pozwalających na dalsze budowanie wiedzy i umiejętności w innych obszarach. Dlatego nowoczesna edukacja kulturalna, która musi mieć na uwadze media traktowane nie tylko jako narzędzia komunikowania, ale i środowisko poszerzające fizycznie rozumianą rzeczywistość, nie może się obyć bez odwołań do edukacji medialnej i informacyjnej. Stan kompetencji społeczeństwa w tym zakresie, a także podejmowane działania instytucji edukacyjnych to punkt wyjścia do skonstruowania planów wypełnienia luk i rozwijania szerszego planu działania z zakresu szeroko rozumianej edukacji kulturalnej.

Do tej pory w Polsce podjęto kilka aktywnych prób zmierzenia się z tematem kompetencji medialnych i informacyjnych, określanych także jako kompetencje komunikacyjne. W dalszej części tekstu zajmę się projektami tych zespołów, w których pracach uczestniczyłem, uznając je za istotne aktywności podejmowane na rzecz opisu obecnej rzeczywistości i dalszego konstruowania propozycji zmian.

Pierwszym przykładem będzie projekt „Cyfrowa przyszłość” realizowany przez Fundację Nowoczesna Polska. W ramach projektu podjęto działania w trzech etapach. Pierwszy polegał na przygotowaniu raportu, opisującego sytuację w Polsce w zakresie edukacji medialnej i informacyjnej. Przyjrzano się między innymi podstawie programowej kształcenia ogólnego, by wyróżnić przedmioty, które powinny według podstawy podejmować działania edukacyjne w zakresie mediów. Scharakteryzowano także sytuację w innych krajach oraz zaproponowano m.in. wspomniany termin – „konwergencję kompetencji”, mówiący o przenikaniu się kompetencji z różnych obszarów. Miał to być sygnał do myślenia o bardziej kompleksowych działaniach edukacyjnych, które łączyłyby ze sobą treści i cele z różnych obszarów, pozwalając tym samym na bliższe rzeczywistości działania. Drugim etapem była konstrukcja „Katalogu kompetencji medialnych i informacyjnych”[2]. Wydzielono w nim co prawda obszary tematyczne, określające niezbędne kompetencje, jakie należy kształtować, ale jednak ze świadomością, że ich zakresy mocno się przenikają, niemniej prezentacja „kawałków” tematycznych jest niezbędna do lepszego zrozumienia, co jest pożądane, oraz dla lepszego przygotowywania materiałów edukacyjnych, związanych z rozwijaniem określonych obszarów kompetencji. Trzeci etap, będący konsekwencją dwóch poprzednich, to budowanie materiałów edukacyjnych na bazie przygotowanego katalogu.

Drugim projektem jest działanie badawcze „Dzieci sieci – kompetencje komunikacyjne najmłodszych”, którego zespół starał się zbudować model kompetencji komunikacyjnych, a następnie w badaniu złożonym z wywiadów z uczniami, netnografii, obserwacji w szkole i analiz programów nauczania określić, jakie kompetencje posiadają uczestnicy II etapu edukacyjnego, a także jakie umiejętności mogłyby być kształtowane w ramach wdrożenia badanych programów nauczania i przez określone miejsca sieciowe, wykorzystywane przez młodych ludzi[3].

Działania diagnostyczne związane z korzystaniem z mediów, ich potencjałem rozwijania umiejętności komunikacyjnych oraz możliwością wykorzystania ich w różnych inicjatywach edukacyjnych to pierwszy krok do zbudowania kompleksowego programu edukacji kulturalnej, medialnej i obywatelskiej.

Media a kulturalna aktywność – zarys problemów

Sytuacja jest o tyle trudna, że aby działanie było efektywne i edukacja kulturalna, szeroko już rozumiana, nie stanowiła tylko zbioru przypadkowych działań (podejmowanych bez namysłu teoretycznego i oceny działań praktycznych, stanowiących bazę do budowania jeszcze lepszych projektów), trzeba wziąć pod uwagę szereg problemów. Skupię się na zdefiniowaniu kilku, które uznaję za istotne. Należy je jednak traktować jako roboczą i wstępną listę, powinna ona podlegać omówieniu i rozbudowie wraz z podaniem charakterystyki.

Rozłączność edukacji systemowej, szkolnej i pozaszkolnej, podejmowanej samodzielnie lub zachodzącej przypadkowo. Zarówno raport „Cyfrowej przyszłości”, jak i raport „Dzieci sieci” wskazują na sporą rozłączność rzeczywistości szkolnej i pozaszkolnej, uczniowskiej. O ile pierwszy raport podkreśla m.in. rozproszenie edukacji medialnej i informacyjnej w szkole, brak odpowiedzialności za nią (bo skoro wszyscy, to de facto nikt), o tyle drugi pokazuje nieco bardziej wyraźnie, że sami uczniowie niekoniecznie znają dobrze elementy sieciowego świata i sami z nich nie korzystają w sposób aktywny. Może to być oczywiście związane z potrzebami komunikacyjnymi wynikającymi z wieku, pokrywa się jednak z charakterystyką choćby postulatów działań w szkole w programach edukacyjnych budowanych na bazie podstawy programowej kształcenia ogólnego. Mamy zatem lukę w umiejętnościach uczniowskich lub lukę związaną z brakiem potrzeb (one też mogą wynikać po części z braku umiejętności), mamy również lukę w przestrzeni szkolnej związaną z wąskim rozumieniem kultury i nietraktowaniem mediów jako narzędzi pozwalających na aktywne uczestnictwo w niej. Jest to zatem mijanie się dwóch obszarów edukacyjnych, brakuje tu również w dużej mierze wzajemnego uzupełnienia. Samo nakładanie się jednego obszaru na drugi w kwestii braków mogłoby zwiększać szansę na rozwój kompetencji komunikacyjnych i aktywizację młodych ludzi w zakresie korzystania z kultury i zaangażowania w jej rozwój.

Istotnym problemem, który ma ogromne znaczenie, jeśli chodzi o dostęp do kultury i możliwość twórczego z niej korzystania, jest restrykcyjne podejście do kwestii prawa autorskiego. Młodzi ludzie często nie rozumieją podstawowych zasad związanych z prawem autorskim – nie czują ich. Kwestia autorstwa jest dla nich drugorzędna i intuicyjnie korzystają z materiałów zamieszczonych w sieci tak, jakby mieli na to zgodę.

Korzystanie z mediów, jeśli ma być świadomym działaniem opartym na wiedzy i umiejętnościach, wymaga uznania za podstawowe kwestii z zakresu edukacji medialnej i informacyjnej, pozwalających na dalsze budowanie wiedzy i umiejętności w innych obszarach.

Co ciekawe, jest to właściwie zgodne z prawem, które pozwala na korzystanie z udostępnionych już treści na własny użytek. Na dłuższą metę jednak prawo autorskie może być traktowane jako hamulec edukacji kulturalnej, gdy nie zezwala na legalne rozwijanie kultury oraz blokuje możliwości edukacyjne. Chodzi tu o:

brak możliwości przetwarzania i publikowania zmodyfikowanych treści,

tworzenie złudzenia nielegalności pobierania treści (działania propagandowe, prezentujące aspekty prawa autorskiego wygodne dla określonych grup interesu),

blokowanie dostępu do wiedzy – dopiero upowszechnienie otwartych materiałów edukacyjnych, ale nie tylko, gwarantuje (pomijając kwestię dostępności do sprzętu, sieci i umiejętności wykorzystania) równy dostęp do wiedzy.

Media, które powinny stanowić bazę dla działań edukacyjnych, ponieważ obecnie pozwalają na szerokie działania nadawcze i przetwórcze (oczywiście również na docieranie do treści), natrafiają na barierę prawną. We współczesnym świecie nie da się ani korzystać aktywnie z kultury, ani jej tworzyć bez korzystania z mediów. Nie da się także aktywnie uczestniczyć w kulturze i współpracować z innymi bez korzystania z nowoczesnych mediów. Dlatego raz jeszcze należy podkreślić, że konieczne jest wyjście poza wąskie rozumienie edukacji medialnej i informacyjnej oraz edukacji kulturalnej, ponieważ zakresy tych obszarów częściowo pokrywają się – zwłaszcza edukacja medialna może być dzisiaj realizowana przy okazji innych działań. Nie wydaje się zatem istotne wydzielanie osobnych zajęć edukacji medialnej i informacyjnej, zwłaszcza że nawet obecna podstawa programowa kształcenia ogólnego i zbudowane na niej programy nauczania uwzględniają realizowanie treści z tego zakresu na kilku przedmiotach (w odmiennych wymiarach i przy zaakcentowaniu innych aspektów, wzajemnie się jednak te treści uzupełniają, co nie oznacza, że sytuacja nie wymaga zmiany).

Kultura jako zasób – społeczne przetwórstwo jako szansa na podnoszenie kompetencji uczestnictwa

Kultura powinna być traktowana jako przestrzeń, z której można czerpać inspiracje i, korzystając z już gotowych treści i pomysłów, budować nowe, lepsze wersje lub zupełnie nowe jakości. Warto wymienić kilka aspektów możliwego podejścia do kultury i bazowania na tym, co już istnieje, w celu modyfikowania rzeczywistości.

Kultura jako źródła informacji i treści

Źródła, które można powielać, rozpowszechniać, poprawiać, modyfikować, mieszać ze sobą. Istotny byłby nie tylko dostęp do samych treści, ale i możliwość ich przetwarzania oraz – i to może mieć ogromne znaczenie edukacyjne – dzielenia się wytworami. Najlepiej z wykorzystaniem wolnych licencji. Pozwoliłoby to nie tylko rozwijać umiejętności na bazie pracy np. ze znalezionymi materiałami, ale także kształtować określone wartości – dzielenie się jest dobre, współpraca jest dobra. Dochodzimy zatem do wątku wychowawczego, który byłby związany z kształceniowym. Ciekawym pomysłem, który można by wykorzystać zarówno w edukacji formalnej, jak i nieformalnej, byłoby np. tworzenie historii, stanowiące – jak mówi Marcin Wilkowski – działanie na rzecz podnoszenia kompetencji[4]. Można tu zapewne myśleć o różnych formach „cyfrowych opowieści” (ang. digital storytelling). Kontynuując myśl Wilkowskiego, który co prawda wypowiadał się w kontekście potencjalnego zwrotu w edukacji historycznej, wiedza nie byłaby celem samym w sobie[5]. Bardziej istotny okazywałby się sam proces edukacyjnego poszukiwania, kreowania i współuczenia się. A jeśli tak, to może warto byłoby w podobnych działaniach wprowadzać elementy gry. Jak mówi Wilkowski, gra mogłaby funkcjonować jako „inicjator nowych, bezpośrednich i indywidualnych relacji z przeszłością”[6]. Nic nie stoi jednak na przeszkodzie, by wyjść poza edukację historyczną i zaadaptować podobne metody do innych obszarów edukacyjnych. Podejmowaliśmy takie próby w trakcie „Edulabu – laboratorium lokalnych zastosowań mediów” wiosną 2012 r. w Gdańsku – konstruując m.in. hipertekstową narrację, która zawierała elementy gry. Przechodząc przez historię i wybierając kolejne leksje, budując tym samym własną ścieżkę lektury, można było otrzymywać punkty za konkretne wybory. Przekształcanie nawet prostych czynności w takie – przypominające gry lub z nich korzystające może być niezwykle efektywne. W ten sposób można również zmienić nudne czasami działania na interesujące dla uczniów i dostosowane do ich codziennej rzeczywistości.

Hakowanie jako dostosowywanie do własnych potrzeb

Chodzi oczywiście o pozytywny aspekt hakowania, rozumianego jako przekształcanie i dostosowywanie do potrzeb, warunków itp. Tego rodzaju działania mogłyby mieć zastosowanie przy modyfikowaniu sztywnych struktur – np. w edukacji szkolnej czy akademickiej – przez wprowadzanie nowych elementów, nowych strategii, których nie przewidział oficjalnie m.in. system edukacyjny, również np. przez informowanie o ukrywanych możliwościach – jak choćby działania akcji „Bądź bardziej świadomy!”, że kopiowanie na własny użytek jest legalne.

Kultura jako platforma wymiany idei, wytworów i współpracy

To właściwie kontynuacja korzystania z zasobów, w rozumieniu używania ich do realizacji lokalnych celów. Globalne zasoby dostosowywane do lokalnego kontekstu mogłyby przyczyniać się nie tylko do rozwoju lokalnych społeczności, pogłębiania wiedzy o świecie w trakcie edukacji w działaniu, opierającej się na dostosowywaniu pomysłów i treści do konkretnych warunków, ale i rozwijania kompetencji społecznych oraz wiedzy i umiejętności związanych z zaangażowaniem obywatelskim, politycznym, zrzeszaniem w określonym celu.

(Pop)kultura jako odwołanie do doświadczeń uczniów

To właściwie po części powrót do ograniczeń prawa autorskiego, uzupełnionych o korzystanie z narracji i symboli znanych uczniom, osadzonych w ich przestrzeniach doświadczenia. Piotr Siuda, analizując fanowskie społeczności, mówi o przestrzeniach przyciągania i zaangażowanym czytaniu tekstów kultury. Edukacja nieformalna mogłaby być obszarem podnoszenia kompetencji komunikacyjnych na bazie popkulturowych zainteresowań, właśnie przez zaangażowanie[7]. Jako przykład podać można m.in. opisywane przez Siudę społeczności skupione na wspólnym temacie i działaniu, np. fansuberów, tworzących tłumaczenia napisów do filmów.

Dostosowywanie interfejsów do określonych grup użytkowników

Ze świadomości wykorzystywania nowych mediów do działań edukacyjnych – bez znaczenia jest chyba charakter i temat tych działań – powinna wynikać świadomość związana z dostosowywaniem interfejsów edukacyjnych do potrzeb użytkownika. Właśnie potrzeby potencjalnych odbiorców materiałów edukacyjnych są jedną z najważniejszych kwestii związanych z prezentacją zasobów i możliwościami aktywnego z nich korzystania. Edukacyjne platformy udostępniające treści powinny brać pod uwagę to, czego szukają odbiorcy, w jaki sposób wprowadzać ułatwienia w pobieraniu materiałów, może nawet tworzeniu własnych, eksportowalnych kolekcji (np. zdjęć, opisów itp.). Próbowaliśmy to robić w listopadzie 2012 r. w ramach warsztatu „MasterClass digitalizacja” realizowanego przez Fundację Ortus i Centrum Cyfrowe, starając się wypracować rekomendację dla wojewódzkich konserwatorów zabytków.

Podsumowując pomysł traktowania kultury jako społecznego zasobu, warto dokonać skrótowego przedstawienia: idee + otwarte materiały + narzędzia komunikacyjne + zaangażowanie + świadomość możliwości współpracy i zmiany rzeczywistości = podstawa edukacji kulturalnej, obywatelskiej i medialnej we współczesnym świecie.

Może się to odbywać w modyfikowanej przestrzeni szkolnej, choćby przez maksymalne wykorzystanie wątków medialnych i informacyjnych oraz tych związanych z krytycznym odbiorem tekstów kultury i zaangażowaniem w społeczność lokalną (na bazie obecnej podstawy programowej kształcenia ogólnego). Może też polegać na wychodzeniu poza szkołę i realizowaniu różnorodnych działań w celu uzupełnienia szkolnych braków i braków młodych ludzi, co związane jest z tym, że instytucje edukacyjne zawsze będą tylko nadążać za rzeczywistością. (Oczywiście w pewnym stopniu może to być modyfikowalne, ale raczej w zakresie zmniejszania przepaści, jaka dzieli szkołę od rzeczywistości, niż zupełnego jej likwidowania. Nie oznacza to jednak, że nauczyciele nie mogą funkcjonować w roli awangardzistów wprowadzających nowe rozwiązania, istotna może tu być rola bibliotekarzy, którzy w pewnym sensie wykraczają poza typową rolę nauczycielską, są także doskonale przygotowani w zakresie korzystania z nowoczesnych technologii komunikowania. Nie można zapominać także o roli animatorów kultury).

Medialab – nowa przestrzeń dla eduzapaleńców

Stosunkowo nową propozycją wydają się medialaby, funkcjonujące jako nowe instytucje kultury, projekty w ramach działań instytucji kulturalnych lub jako tymczasowe spotkania czy nieformalne zrzeszenia zainteresowanych. Być może spotkania w gronie osób z różnych kręgów – artystów, informatyków, aktywistów, badaczy, nauczycieli, animatorów kultury – staną się zalążkiem budowania przestrzeni uzupełniania braków szkoły i edukacji kulturalnej. Wspomnieć należy także think tanki stwarzające rozwiązania, które można wykorzystać w szkole (przykładem niech będzie gdański fablab realizowany w ramach projektu „Zrób to sam 2.0” – jak się okazuje, zabawy w tworzenie fabryki i późniejsze realizowanie różnorodnych pomysłów to świetny i wcale nie tak drogi pomysł; wdrożenie takich minifabryk w szkołach pochłonęłoby podobne koszty co wyposażenie pracowni komputerowej).

Społeczna digitalizacja jako szansa na budowanie zaangażowania

Inspiracji można szukać także w działaniach digitalizacyjnych, rozumianych szerzej niż transpozycja materiałów na format cyfrowy – m.in. jako angażowanie się społeczności w przenoszenie materiałów do sieci. Efekt tych działań nie musi być najważniejszy – wykorzystanie podręcznych narzędzi do amatorskiej cyfryzacji mogłoby się przyczyniać do podnoszenia kompetencji komunikacyjnych dzięki zastosowaniu metody projektów i wspólnej pracy uczniów z dostępnymi sprzętami. Ciekawym przykładem, nawiązującym do tych wątków, jest LublinLab, którego zwieńczenie odbyło się w kwietniu 2012 r. W ramach tego przedsięwzięcia kilka grup specjalistów pracowało na bazie materiałów zgromadzonych przez dzieci ze szkoły podstawowej – dzieci wskazały problemy, jakie dostrzegają w lokalnym środowisku. Innym, testowym właściwie przykładem, może być próba wciągnięcia mieszkańców do projektu archiwizacji współczesności w trakcie Medialabu Lublin 2011, kiedy to próbowano podczas akcji „Jeden dzień” zbudować archiwum miasta z konkretnego dnia sierpnia.

Budujcie KulturLaby

Być może warto medialabowe idee realizować w projektach niekoniecznie nastawionych na zajmowanie się samymi technologiami. Powinniśmy pomyśleć o wdrażaniu pomysłów na laboratoryjną współpracę w przypadku projektów kulturalnych i edukacyjnych. Nazywajmy je jakkolwiek – medialabami, kulturlabami, edulabami, a może nawet nie wykorzystujmy laboratoryjnej etykiety. Liczy się działanie i refleksja na temat doświadczeń, pozwalająca działać i lepiej projektować kolejne aktywności. Jednym z takich pomysłów są plany Medialabu Gdańsk, w których uczestniczę, i projekt „Pracownia edukacji i kultury”, mający na celu przygotowanie materiałów dotyczących krytycznego odbioru nowych mediów oraz zaangażowania w kreatywne zastosowanie nowych mediów w kontekście aktywności lokalnej i edukacyjnej.

Wychodzenie poza formalne struktury

Ważne jest organizowanie przestrzeni nieformalnych spotkań nastawionych na wymianę wiedzy i doświadczeń. Przykładem może być ThatCamp Polska. Co prawda nie jest on nastawiony na projektowanie działań edukacyjnych, ale cyfrowi humaniści, którzy starają się zrozumieć technologie i skutki wywoływane przez korzystanie z nich, mogliby być świetnym uzupełnieniem dla medialnych i kulturalnych (medialaby w szerszym rozumieniu) laboratoriów, służąc swoimi kompetencjami i być może produkując również raporty dotyczące rzeczywistości (dzieje się to już w ramach działalności oficjalnych instytucji naukowych, chociaż trzeba wspomnieć o interdyscyplinarnych projektach naukowych, których zespoły badawcze są budowane właśnie przy instytucjach kultury, jak wspomniany wcześniej projekt „Dzieci sieci”).

Obywatel kulturalny

Podsumowanie mogłoby odwoływać się do starych już pomysłów znanych pedagogów, kreślących alternatywne wizje procesu kształcenia i niegodzących się na szkołę rozumianą jako sztywny system przemocy, ograniczający kreatywność i odrywający od indywidualnych i lokalnych problemów. Warto tu wspomnieć zatem Ivana Illicha, który marzył o społecznościach edukacyjnych opartych na wspólnych zainteresowaniach, wykorzystujących nowe technologie do działań edukacyjnych i wzajemnego wcielania w role uczniów i nauczycieli, w opozycji do skostniałej, szkolnej rzeczywistości. Dobrym akcentem będzie także nawiązanie do edukacji dialogicznej i Paulo Freirego, postulującego zarówno odrzucenie bankowej koncepcji edukacyjnej, w myśl której uczniowie są tylko depozytami, w których deponuje się wiedzę, by można ją było w każdej chwili wypłacać, jak i zlikwidowanie sztywnego uczniowsko-nauczycielskiego podziału przez tworzenie nauczycieli-uczniów i uczniów-nauczycieli.

Przede wszystkim, należy podjąć trud zdiagnozowania otaczającej rzeczywistości – a właściwie nieustannego jej diagnozowania, w związku z szybkimi zmianami – i trud budowania koncepcji, która pozwoliłaby ułomnej w pewnym sensie szkole na uzupełnienie jej braków przez inne instytucje i osoby, które angażują się w proces edukacyjny i którym zależy na szerokim dostępie do wiedzy. W sytuacji braku kompleksowej wizji, skupianie się na sprzęcie jest sprawą drugorzędną. Medialne gadżety na nic się zdadzą, jeśli nie będziemy do końca wiedzieli, co chcemy z nimi zrobić. Warto raczej postawić na wspieranie uczniów, którzy może i są w stanie samodzielnie się uczyć, dobrze się czują w środowisku medialnym, ale zostawienie ich samych sobie może być jednym z większych błędów, który zadecyduje o naszej wspólnej przyszłości. W tym celu wychodzenie poza etykiety i podziały na dyscypliny wydaje się nie do uniknięcia, a edukacja medialna, kulturalna i inne jej aspekty, powinny ściślej się uzupełniać.

•••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••

Dr Grzegorz D. Stunża

Pracownik Pracowni Edukacji Medialnej w Zakładzie Filozofii Wychowania i Studiów Kulturowych Instytutu Pedagogiki UG. Prowadzi blog Edukatormedialny.pl. Asystent koordynatora projektu „Dzieci sieci – kompetencje komunikacyjne najmłodszych” realizowanego przez Instytut Kultury Miejskiej w Gdańsku w ramach grantu MKiDN. Brał udział w przygotowaniu raportu i katalogu kompetencji w projekcie „Cyfrowa przyszłość”. Obecnie interesuje się wykorzystaniem idei medialabu w edukacji bazującej na konwergencji kompetencji. Związany z Medialabem Gdańsk. Był pomysłodawcą i prowadzącym warsztaty w projekcie „Edulab – laboratorium lokalnych zastosowań mediów” (IKM Gdańsk, UG, Akademia Orange, 2012), współkoordynował projekt „Jedendzien.org” w trakcie Medialabu Lublin (2011).

[1] Termin „konwergencja kompetencji” pojawił się podczas prac zespołu „Cyfrowa przyszłość”. Zob. J. Lipszyc (red.), Cyfrowa przyszłość. Edukacja medialna i informacyjna w Polsce. Raport otwarcia, Fundacja Nowoczesna Polska, Warszawa 2012.

[2] Zob. D. Górecka (red.), Cyfrowa przyszłość. Katalog kompetencji medialnych i informacyjnych, Fundacja Nowoczesna Polska, Warszawa 2012.

[3] Zob. P. Siuda, G.D. Stunża (red.), Dzieci sieci. Kompetencje komunikacyjne najmłodszych, Instytut Kultury Miejskiej, Gdańsk 2012.

[4] M. Wilkowski, Zwrot cyfrowy w edukacji historycznej, [w:] G.D. Stunża (red.), Laboratoria mediów, Instytut Kultury Miejskiej, Gdańsk 2012.

[5] Tamże.

[6] Tamże.

[7] P. Siuda, Przestrzeń pozytywnego „zdezorganizowania”, czyli popkulturowo-internetowy obszar edukacji nieformalnej, [w:] G.D. Stunża (red.), Laboratoria mediów, Instytut Kultury Miejskiej, Gdańsk 2012.

Strona redakcyjna

ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Aleksandra Stańczuk (Narodowe Centrum Kultury)

Izabela Żerek (Narodowe Centrum Kultury)

Maria Adamiec (Fundacja Orange)

Ewa Krupa (Fundacja Orange)

Jacek Drozda (Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej)

Małgorzata Herbich (Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej)

OPRACOWANIE GRAFICZNE

rzeczyobrazkowe.pl

REDAKCJA/KOREKTA

Magdalena Jackowska

ZDJĘCIA/OPISY

Wszystkie zdjęcia oraz opisy zostały udostępnione przez organizatorów i koordynatorów prezentowanych projektów.

REDAKCJA WERSJI ELEKTRONICZNEJ

Ewa Paderewska

SKŁAD WERSJI ELEKTRONICZNEJ

Łukasz Kuczborski

WYDAWCA

Narodowe Centrum Kultury

Wydanie I, Warszawa 2012

Wszelkie prawa zastrzeżone

ISBN

978-83-63631-41-3

Narodowe Centrum Kultury

ul. Płocka 13, 01-231 Warszawa

tel.: 22 21 00 100 fax: 22 21 00 101

www.nck.pl

www.domkulturyplus.pl

www.platformakultury.pl