Juan Gabriel Vasquez

Hałas spadających
rzeczy

fragment

Tytuł oryginału: El ruido de las cosas al caer

Projekt okładki: Magdalena Antoniuk

Redaktor prowadzący: Małgorzata Burakiewicz

Redakcja techniczna: Zbigniew Katafiasz

Konwersja do formatu EPUB: Robert Fritzkowski

Korekta: Janina Zgrzembska

© Juan Gabriel Vásquez, 2011

© Santillana Ediciones Generales, S.L., 2011

Winner of the XIV Alfaguara Novel Prize. Published by Alfaguara

© for the Polish edition by MUZA SA, Warszawa 2013

© for the Polish translation by Tomasz Pindel

ISBN 978-83-7758-350-0

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

Warszawa 2013

Wydanie I

Dla Mariany, wynalazczyni czasu i przestrzeni

A płonące ściany padały w moim śnie

Tak jak z krzykiem padać może tylko miasto!

Aurelio Arturo, Ciudad de sueño (Miasto ze snu)

* * *

A więc ty też spadłeś z nieba? Z jakiej planety pochodzisz?

Antoine de Saint-Exupéry, Mały Książę¹

I. Jeden długi cień

Pierwszy z hipopotamów, samiec o barwie czarnych pereł i wadze półtorej tony, padł w połowie 2009 roku. Dwa lata wcześniej uciekł z dawnego ogrodu zoologicznego Pabla Escobara w dolinie Magdaleny, a kiedy żył na wolności, niszczył uprawy, szturmował wodopoje, straszył rybaków, a raz zaatakował nawet byki rozpłodowe na jednej z farm z bydłem. Snajperzy, którzy go postrzelili, trafili jedną kulą w głowę i drugą w serce (kulami kaliber .375, bo skóra hipopotama jest bardzo gruba); potem pozowali przy martwym cielsku, wielkiej ciemnej i chropowatej masie, przypominającej upadły meteoryt; i tam przed gapiami i przed kamerami, które pierwsze były na miejscu, pod rozłożystymi konarami puchowca chroniącego ich przed ostrym słońcem, wyjaśnili, że ze względu na masę zwierzęcia nie będą mogli przetransportować go w całości, po czym natychmiast zabrali się do ćwiartowania. Przebywałem akurat w moim mieszkaniu w Bogocie, jakieś dwieście pięćdziesiąt kilometrów na południe, kiedy po raz pierwszy zobaczyłem ten obraz, wydrukowany na pół strony w jednym z ważnych dzienników. Tak dowiedziałem się, że wnętrzności zakopano na miejscu, tam, gdzie bestia padła, natomiast łeb i łapy trafiły do jednego z laboratoriów w moim mieście. Dowiedziałem się też, że hipopotam nie uciekł sam: w chwili ucieczki towarzyszyła mu samica i młode – albo, w bardziej sentymentalnej wersji z pozbawionych skrupułów brukowców: jego partnerka i ich młode – których miejsce pobytu pozostawało nieznane; ich poszukiwania od razu nabrały posmaku medialnego dramatu: prześladowanie niewinnych istot przez bezduszny system. I jednego z tych dni, kiedy za pośrednictwem prasy śledziłem postępy łowów, nagle zdałem sobie sprawę, że przypomina mi się pewien człowiek, który od dłuższego czasu nie gościł w moich myślach, acz był taki moment, że nic nie interesowało mnie bardziej niż tajemnica jego życia.

W ciągu następnych tygodni wspomnienie Ricarda Laverdego z przypadkowego epizodu, jednego z tych kiepskich figli, jakie płata nam pamięć, stało się uporczywym i konsekwentnym widmem: zawsze obecny, jego postać zawsze stała przy moim łóżku w godzinach snu i przyglądała mi się z oddali, kiedy byłem na jawie. Poranne audycje radiowe i wieczorne wiadomości, kolumny z komentarzami, które wszyscy czytali, i blogerzy, których nie czytał nikt, wszyscy zadawali pytanie, czy rzeczywiście trzeba zabijać te zbłąkane hipopotamy, czy nie wystarczyłoby je osaczyć, uśpić, odesłać do Afryki; w moim mieszkaniu, daleko od tej dyskusji, choć śledziłem ją z mieszanką fascynacji i niechęci, coraz intensywniej rozmyślałem o Ricardzie Laverdem, o dniach, kiedy się poznaliśmy, o krótkości naszej przyjaźni i długotrwałości jej konsekwencji. W prasie i na ekranie władze wyliczały choroby, jakie może roznosić takie parzystokopytne zwierzę – używali tego słowa, „parzystokopytne”, nowego dla mnie – a w zamożniejszych dzielnicach Bogoty pojawiły się koszulki z napisem Save the hippos; w moim mieszkaniu, podczas długich deszczowych nocy albo kiedy spacerowałem ulicami w stronę centrum, wspominałem dzień, w którym zginął Ricardo Laverde, wręcz wgryzałem się we wszystkie szczegóły. Zaskoczyło mnie, jak mało kosztowało mnie przypominanie sobie wypowiedzianych słów, widzianych czy usłyszanych scen, cierpień przeżytych i już przezwyciężonych; zaskoczyło mnie też, z jaką łatwością i zaangażowaniem oddajemy się szkodliwym ćwiczeniom pamięci, co przecież niczego dobrego nie przynosi i tylko przeszkadza nam w normalnym funkcjonowaniu, zupełnie jak te woreczki z piaskiem, które atleci przywiązują sobie do łydek w czasie treningu. Powoli zaczynałem zdawać sobie sprawę, nie bez zdumienia, że śmierć tego hipopotama kończyła pewien okres, który w moim życiu zaczął się jakiś czas temu, że to jest mniej więcej tak, jakby ktoś wrócił do domu, żeby zamknąć drzwi zostawione przez nieuwagę otworem.

I tak właśnie zaczęła się ta opowieść. Nie wiem, co nam przyjdzie ze wspominania, jakie może to przynieść korzyści albo jakie ewentualnie spadną na nas kary, nie wiem, w jaki sposób może zmienić się to, co przeżyliśmy, kiedy wspominamy, ale porządne pamiętanie Ricarda Laverdego stało się dla mnie sprawą bardzo ważną. Przeczytałem gdzieś, że człowiek powinien opowiedzieć historię swojego życia w wieku czterdziestu lat, a do mnie ten kluczowy moment szybko się zbliża: w chwili, w której piszę te linijki, raptem kilka tygodni dzieli mnie od tej złowrogiej rocznicy. „Historię swojego życia”. Nie, ja nie opowiem historii swojego życia, opowiem najwyżej o kilku dniach, które minęły dawno temu, i zrobię to z pełną świadomością, że ta historia, jak zawsze podkreśla się w bajkach dla dzieci, już się kiedyś zdarzyła i jeszcze kiedyś się zdarzy.

A że mnie przypadło ją opowiedzieć, to już mniejsza o to.

W dniu swojej śmierci, na początku 1996 roku, Ricardo Laverde spędził ranek w centrum Bogoty, spacerując po wąskich uliczkach La Candelarii, między starymi domami z glinianymi dachówkami i marmurowymi tabliczkami na próżno upamiętniającymi historyczne chwile, i mniej więcej o pierwszej dotarł na bilard przy Czternastej Ulicy, żeby rozegrać kilka partyjek z bywalcami lokalu. Kiedy zaczął grę, nie sprawiał wrażenia ani zdenerwowanego, ani poruszonego: skorzystał z tego samego kija i stołu co zawsze, tego pod ścianą w głębi, pod włączonym, acz niemym telewizorem. Rozegrał trzy partie, choć nie wiem, ile przegrał, a ile wygrał, bo tego popołudnia grałem nie z nim, tylko przy stole obok. Natomiast dobrze pamiętam chwilę, kiedy Laverde uregulował zakłady, pożegnał się z graczami i ruszył w stronę drzwi. Mijał pierwsze stoły, które zwykle nie są zajęte, bo neonówka w tym miejscu lokalu dziwnie się odbija od kościanych bil, kiedy nagle zatoczył się, jakby o coś się potykając. Odwrócił się i podszedł do nas; odczekał cierpliwie, aż skończę serię sześciu czy siedmiu uderzeń, którą właśnie zacząłem, a nawet oklaskiwał krótko jedno czy dwa trafienia; a potem, widząc, że zapisuję na tablicy zdobyte punkty, podszedł do mnie i zapytał, czy nie wiem, gdzie można pożyczyć jakiś sprzęt, żeby odsłuchać nagrania, które właśnie dostał. Wiele razy zastanawiałem się, co by się stało, gdyby Ricardo Laverde nie zwrócił się do mnie, tylko do innego gracza. Ale jest to pytanie pozbawione sensu, tak jak wiele innych dotyczących przeszłości. Laverde miał powody, żeby wybrać mnie. Nic nie może zmienić tego faktu, tak jak nic nie zmieni tego, co nastąpiło potem.

Poznałem go pod koniec ubiegłego roku, kilka tygodni przed świętami. Miałem właśnie skończyć dwadzieścia sześć lat, zrobiłem dyplom adwokacki dwa lata wcześniej i choć niewiele wiedziałem o prawdziwym świecie, teoretyczny świat prawniczej wiedzy nie miał przede mną sekretów. Po zakończeniu studiów z wyróżnieniem – pracą o szaleństwie jako podstawie do zwolnienia z odpowiedzialności karnej w Hamlecie: do dziś się zastanawiam, jakim cudem mi to przyjęli, że już o wyróżnieniu nie wspomnę – zostałem najmłodszym pracownikiem w historii naszej katedry, a w każdym razie tak mi powiedzieli moi starsi koledzy, proponując tę posadę, i byłem przekonany, że być wykładowcą „Wstępu do prawa”, uczyć prawniczych fundamentów kolejne pokolenia wystraszonych dzieciaków, które dopiero co skończyły szkołę średnią, to jedyny możliwy scenariusz mojego życia. Tam, stojąc na drewnianym podeście, zwrócony twarzą do rzędów skołowanych chłopaczków z mlekiem pod nosem i dziewczynek z szeroko otwartymi oczami, którym łatwo jest zaimponować, odbierałem swoje pierwsze lekcje na temat natury władzy. Od tych początkujących studentów dzieliło mnie raptem osiem lat różnicy wieku, ale otwierała się między nami podwójna przepaść władzy i wiedzy, które ja posiadałem, a których oni, debiutujący w prawdziwym życiu, nie mieli w ogóle. Podziwiali mnie, trochę się mnie bali, i zdałem sobie sprawę, że człowiek może się do tego lęku i podziwu przyzwyczaić, że są jak narkotyk. Moim studentom opowiadałem o speleologach, którzy utknęli w jaskini i po kilku dniach zaczęli zjadać się nawzajem: czy prawo ich dotyczy, czy nie? Opowiadałem im o starym Shylocku, o funcie ciała, który chciał sobie zawłaszczyć, o sprytnej Portii, która zdołała temu zapobiec za pomocą prawniczej sztuczki: bawiło mnie patrzenie, jak machają rękami, krzyczą i gubią się w śmiesznych argumentach i próbach dopatrzenia się w gąszczu anegdoty idei sprawiedliwości i prawa. Po tych akademickich dyskusjach stawiałem się w lokalach bilardowych przy Czternastej Ulicy, zadymionych i z niskimi sufitami, w których toczyło się inne życie, życie bez doktryn i jurysprudencji. Tam, przy zakładach o małe sumy i łykach kawy z brandy, kończył się mój dzień, czasami w towarzystwie jednego czy dwóch kolegów, czasami ze studentkami, które po kilku drinkach trafiały do mojego łóżka. Mieszkałem blisko, na dziesiątym piętrze, gdzie zawsze było chłodno, gdzie zawsze był dobry widok na miasto najeżone cegłami i betonem, gdzie moje łóżko zawsze było otwarte na dyskusje o koncepcji kary Cesarego Beccarii albo o jakimś trudnym rozdziale Bodenheimera, otwarte nawet na szybką zmianę oceny nieoficjalną drogą. Życie w tamtym czasie, który teraz wydaje mi się należeć do kogoś innego, pełne było możliwości. Możliwości te, jak stwierdziłem później, też należały do tego kogoś innego: niezauważalnie i stopniowo zanikały, tak jak cofający się przypływ, aż w końcu zostałem z tym, co mam teraz.

W tych dniach moje miasto było już coraz dalej od najgwałtowniejszych lat historii najnowszej. Nie mówię o przemocy w rodzaju tanich bijatyk z nożami i strzałów na oślep, o wyrównywaniu rachunków między pomniejszymi handlarzami, tylko o przemocy, która wykracza poza małe pretensyjki i małe zemsty małych ludzi, o tej, której autorstwo jest zbiorowe i pisze się tych autorów dużymi literami: Państwo, Kartel, Armia, Front. My, bogotanie, przyzwyczailiśmy się do przemocy, częściowo dlatego, że jej obrazy trafiały do nas bardzo regularnie poprzez wiadomości w telewizji i w gazetach; tego dnia, jako doniesienia z ostatniej chwili, na ekranie telewizora zaczęły pojawiać się zdjęcia z najświeższego zamachu. Najpierw na tle bramy do kliniki Country zobaczyliśmy dziennikarza informującego o zajściu, potem przeoranego kulami mercedesa – przez rozbite okno widać było tylne siedzenie, kawałki szkła i plamy zaschniętej krwi – i w końcu, kiedy za wszystkimi stołami ustał jakikolwiek ruch i zapadła cisza, a ktoś natarczywie domagał się pogłośnienia odbiornika, ujrzeliśmy, nad datami urodzin i śmierci (ta druga bardzo świeża), czarno-białą twarz ofiary. Był to konserwatywny polityk Álvaro Gómez, syn jednego z najbardziej kontrowersyjnych prezydentów stulecia, sam wielokrotnie kandydujący na to stanowisko. Nikt nie pytał, dlaczego go zabito ani kto to zrobił, bo takie pytania w moim mieście straciły jakikolwiek sens, a najwyżej stawiano je retorycznie, nie oczekując odpowiedzi, bo to była jedyna możliwa forma reakcji po kolejnym ciosie. Nie myślałem tak wtedy, ale te zbrodnie („zbrodnie majestatu”, jak nazywała je prasa: szybko nauczyłem się znaczenia tego słowa) stanowiły trzon mojego życia i wyznaczały jego rytm, jak nieprzewidywalne wizyty dalekiego krewnego. Miałem czternaście lat w 1984 roku tego wieczoru, kiedy Pablo Escobar zabił, a raczej kazał zabić swojego najsłynniejszego przeciwnika, ministra sprawiedliwości Rodriga Larę Bonillę (dwóch najemnych zabójców na motorze, łuk Sto Dwudziestej Siódmej Ulicy). Miałem szesnaście lat, kiedy Escobar zabił, a raczej kazał zabić Guillerma Cano, naczelnego „El Espectadora” (kilka metrów od budynków dziennika, zabójca wpakował mu osiem kul w pierś). Miałem dziewiętnaście lat i byłem już dorosły, choć jeszcze nie głosowałem, kiedy zginął Luis Carlos Galán, kandydat na stanowisko prezydenta, którego zabójstwo było inne, albo wydaje nam się inne, bo zobaczyliśmy je w telewizji: manifestacja wznosząca hasła na cześć Galána, potem seria z karabinu maszynowego, potem ciało bezgłośnie padające na drewniany podest, a może wszelkie odgłosy zagłuszał gwar tłumu i pierwsze krzyki. A krótko później samolot linii Avianca, boeing 727-21, który Escobar wysadził w powietrzu – gdzieś w przestrzeni między Bogotą i Cali – żeby zabić polityka, który zresztą nie znalazł się na pokładzie.

Tak więc my wszyscy tam na bilardzie, z rezygnacją mającą w sobie już coś z narodowego rytuału, złorzeczyliśmy i przeklinaliśmy kolejną zbrodnię, takie piętno naszych czasów, a potem wróciliśmy do naszych rozgrywek. Wszyscy, jak mówię, prócz jednego, który był wciąż wpatrzony w ekran, gdzie pojawiły się nowe obrazy i wiadomości, pokazywano teraz obrazy upadku: arena do corridy porośnięta krzakami aż po trybuny (albo raczej miejsce, gdzie powinny być), daszek, pod którym rdzewiało mnóstwo starych samochodów, gigantyczny tyranozaur: jego ciało rozpadało się na kawałki i odsłaniało skomplikowaną metaliczną konstrukcję, smutną i nagą jak stary manekin. To była Hacjenda Nápoles, mityczne terytorium Pabla Escobara, w innych czasach kwatera główna jego imperium, porzucona na pastwę losu po śmierci wodza w 1993. W wiadomościach mówiono o tym porzuceniu: przejętych przez sąd ziemiach narkotykowych baronów, o milionach dolarów roztrwonionych przez władze, które nie umiały tymi majątkami zarządzać, o tym wszystkim, co można by zrobić i czego nie zrobiono z tym bajecznym dziedzictwem. I to wtedy jeden z graczy przy stole najbliżej telewizora, jak dotąd w żaden sposób się niewychylający, powiedział, jakby mówił sam do siebie, ale wypowiedział to jednak na głos i spontanicznie, jak ci, którzy, choć żyją w społeczeństwie, zapominają, że ktoś może ich usłyszeć:

– Ciekawe, co zrobią z tymi zwierzętami. Biedaki zdychają z głodu i nikogo to nie obchodzi.

Ktoś zapytał, o jakich zwierzętach mówi. Mężczyzna dodał tylko:

– Jaką one ponoszą winę.

To były pierwsze słowa Ricarda Laverdego, które usłyszałem. Niczego więcej nie powiedział: nie powiedział na przykład, o jakie mu chodzi zwierzęta ani skąd wiedział, że zdychają z głodu. Ale nikt go o to nie pytał, bo wszyscy byliśmy już w takim wieku, że pamiętaliśmy najlepsze lata Hacjendy Nápoles. Ogród zoologiczny, owiany legendą, pod pozorem zwykłej ekscentryczności narkotykowego milionera, oferował zwiedzającym spektakl niespotykany na tych szerokościach geograficznych. Ja pojechałem tam, mając dwanaście lat, podczas grudniowych wakacji; wybrałem się oczywiście w tajemnicy przed moimi rodzicami: oburzyłaby ich sama myśl, że ich syn mógłby znaleźć się na terenie należącym do znanego mafiosa, już nie mówiąc o tym, że mogłoby to stanowić dla niego frajdę. Ale ja nie mogłem nie zobaczyć tego, o czym wszyscy mówili. Przyjąłem zaproszenie rodziców mojego kolegi; w jakiś weekend wstaliśmy skoro świt, żeby przejechać sześciogodzinną trasę dzielącą Bogotę od Puerto Triunfo; a już na hacjendzie, przejechawszy przez kamienny portal (nazwę posiadłości można było zobaczyć wypisaną grubymi niebieskimi literami), spędziliśmy popołudnie wśród bengalskich tygrysów i amazońskich papug, karłowatych koników i motyli wielkości dłoni, a nawet pary indyjskich nosorożców, które, jak nam wytłumaczył chłopak z akcentem paisa i w kamizelce moro, właśnie w tych dniach dotarły. No i były też hipopotamy, w tamtych chwalebnych czasach żaden jeszcze nie uciekł. Tak więc dobrze wiedziałem, o jakich zwierzętach mówi ten człowiek; nie wiedziałem natomiast, że tych kilka słów przypomni mi go niemal czternaście lat później. Ale o tym wszystkim pomyślałem, rzecz jasna, potem: tego dnia na bilardzie Ricardo Laverde był tylko jednym z wielu, którzy śledzili ze zdumieniem wzlot i upadek jednego z najsłynniejszych Kolumbijczyków wszech czasów, i nie zwróciłem na niego specjalnej uwagi.

Z tego, co pamiętam, i to wyraźnie, nie wydał mi się specjalnie trudny przy pierwszym kontakcie: był tak szczupły, że nie dało się ocenić jego wzrostu – dopiero kiedy stał z kijem bilardowym, można się było zorientować, że ma raptem metr siedemdziesiąt; rzadkie włosy w myszowatym kolorze, sucha skóra i zawsze długie i brudne paznokcie sprawiały, że wyglądał na chorego albo zaniedbanego, tak jak jakiś opuszczony teren. Właśnie skończył czterdzieści osiem lat, ale wydawał się dużo starszy. Mówił z trudem, jakby mu brakowało powietrza; tętno miał tak słabe, że niebieska końcówka jego kija zawsze trzęsła się przed bilą i to niemal cud, że nie pudłował częściej. Wszystko w nim wydawało się zmęczone. Jednego popołudnia, kiedy Laverde już wyszedł, jeden z jego bilardowych partnerów (mężczyzna w tym samym wieku, ale poruszający się sprawniej, oddychający bez trudu, z pewnością wciąż żyje i może nawet czyta te wspomnienia) wyjaśnił mi przyczynę, choć o nic nie pytałem.

– To przez więzienie – powiedział, odsłaniając przy okazji złoty ząb. – Więzienie męczy człowieka.

– Siedział?

– Dopiero co wyszedł. Siedział jakieś dwadzieścia lat, tak mówią.

– A za co?

– A, tego to nie wiem – odpowiedział mężczyzna. – Ale coś musiał zrobić, nie? Nikogo nie zamykają na tak długo za nic.

Uwierzyłem mu oczywiście, bo nie miałem podstaw, by sądzić, że istnieje jakaś inna prawda, bo w tej chwili nie było żadnego powodu, żeby kwestionować pierwszą niewinną i niespodziewaną wersję życia Ricarda Laverdego. Pomyślałem, że jak dotąd nie znałem żadnego byłego więźnia – zresztą sposób, w jaki to mówię, z pewnością stanowi najlepszy dowód – więc moje zainteresowanie Laverdem rosło i rosło. Długi wyrok zawsze robi wrażenie na kimś młodym, tak jak ja wtedy. Obliczyłem, że ja dopiero zaczynałem chodzić, kiedy Laverde wylądował w więzieniu, a nikt nie może być obojętny na myśl, że podczas kiedy on rósł i chodził do szkoły, odkrywał seks i być może śmierć (na przykład swojego zwierzątka, a potem dziadka), i miał kochanki, i cierpiał z powodu bolesnych rozstań, poznał moc podejmowania decyzji, satysfakcję lub żal z ich powodu, moc wyrządzania krzywdy i satysfakcję lub żal z mocy wyrządzania tejże, że w tym samym czasie jakiś inny człowiek prowadził życie bez żadnych odkryć czy nowości z tak długim wyrokiem. Życie nieprzeżyte, życie przeciekające między palcami, życie własne i doświadczane przez samego siebie, ale zarazem należące do kogoś innego, do kogoś, kto go nie doświadcza.

I niemal nieświadomie zaczęliśmy się do siebie zbliżać. Najpierw działo się to przypadkiem: ja, na przykład, oklaskiwałem jedno z jego uderzeń – facetowi nieźle wychodziły uderzenia od band – i potem zapraszałem go na grę do mojego stołu albo prosiłem o zgodę na grę przy jego stole. On godził się niechętnie, tak jak gracz zaawansowany przyjmujący nowicjusza, choć grałem całkiem dobrze i ze mną Laverde mógł wreszcie przerwać złą passę. Ale wtedy zdałem sobie sprawę, że przegrana wcale go zbytnio nie martwi: pieniądze, które kładł na szmaragdowym płótnie stołu, te dwa czy trzy wymięte banknoty, stanowiły część jego rutynowych wydatków, z góry założone ubytki własnych finansów. Bilard nie stanowił dla niego rozrywki, nie chodziło nawet o rywalizację, była to jedyna forma jego życia społecznego: odgłos zderzających się bil, stukot drewnianych części, niebieska kreda pocierająca o starą skórę, wszystko to oznaczało dla niego życie towarzyskie. Poza tymi salami, bez kija bilardowego w ręku Laverde nie potrafił nawiązać zwyczajnej rozmowy, nie mówiąc już o jakiejś relacji. „Czasami myślę”, powiedział mi, kiedy ten jeden raz rozmawialiśmy z pewną powagą, „że nigdy nikomu nie patrzyłem w oczy”. Była to, oczywiście, przesada, ale nie jestem pewien, czy on przesadzał celowo. Poza wszystkim, kiedy to mówił, nie patrzył mi w oczy.

Teraz, kiedy upłynęło tyle lat, teraz, kiedy wspominając to, rozumiem rzeczy, których wtedy nie rozumiałem, myślę o tej rozmowie i nie chce mi się wierzyć, że nie zwróciłem uwagi na jej znaczenie. (I zarazem powtarzam sobie, że jesteśmy fatalnymi sędziami chwili teraźniejszej, może dlatego, że teraźniejszość tak naprawdę nie istnieje: wszystko jest wspomnieniem, to zdanie, które właśnie napisałem, już jest wspomnieniem, jest wspomnieniem to słowo, które ty, czytelniku, właśnie przeczytałeś). Rok się kończył; to był czas egzaminów i zawieszono zajęcia; bilardowa rutyna zawładnęła moimi dniami i na swój sposób nadawała im kształt i sens. „A”, mówił Ricardo Laverde za każdym razem, kiedy mnie widział. „Cudem mnie pan tu zastał, Yammara, właśnie się zbierałem”. W naszych spotkaniach coś się zmieniało: przekonałem się o tym tego popołudnia, kiedy Laverde nie pożegnał się ze mną, jak zawsze, zza drugiej strony stołu, podnosząc jedną rękę do czoła tak jak żołnierz i zostawiając mnie z kijem w ręku, tylko poczekał na mnie, patrzył, jak płacę za napoje nas obu – cztery kawy z brandy i jedna coca-cola na koniec – i wyszedł z lokalu, idąc obok mnie. Szedł ze mną do rogu na placyku Rosario, spowijały nas aromaty prosto z rur wydechowych, ze smażalni placków arepas i otwartych studzienek kanalizacyjnych; i wtedy, tam gdzie zaczyna się zjazd do ciemnej jamy garażu podziemnego, klepnął mnie w ramię, takie delikatne klepnięcie delikatną dłonią, bardziej podobne do pieszczoty niż pożegnania, i powiedział:

– No dobra, jutro się widzimy. Muszę coś załatwić.

Patrzyłem, jak wymija grupkę robotników i wchodzi w uliczkę dla pieszych prowadzącą do drogi Siódemki, potem znika za rogiem i więcej go nie widziałem. Ulice były już gdzieniegdzie przyozdobione świątecznymi światełkami: nordyckie girlandy i cukrowe laski, napisy po angielsku, wycięte kształty płatków śniegu w tym mieście, w którym nigdy nie padał śnieg, a grudzień jest zasadniczo okresem największych upałów. Ale za dnia światełka się nie świeciły: ograniczały widoczność, zaśmiecały, psuły widok. Kable rozwieszone nad naszymi głowami, prowadzące z jednej strony ulicy na drugą, przypominały wiszące mosty, a na placu Bolivara wspinały się jak pnącza po słupach, jońskich kolumnach Kapitolu, ścianach katedry. Gołębie za to miały gdzie siadać, a sprzedawcy kukurydzy nie nadążali z obsługiwaniem turystów, podobnie jak uliczni fotografowie: starsi mężczyźni w poncho i z filcowymi kapeluszami na głowie, którzy wyłapywali klientów tak, jak się osacza krowy, a potem robiąc zdjęcie, zakrywali się czarnymi płachtami, nie dlatego, że tego wymagały ich aparaty, tylko dlatego, że klienci mieli takie oczekiwania. Ci fotografowie też ocaleli z dawnych czasów, kiedy nie wszyscy mogli sobie zrobić zdjęcie i kupowanie fotografii zrobionej przez kogoś na ulicy (często z zaskoczenia) nie było tak całkowicie absurdalne. Każdy bogotanin w pewnym wieku ma takie uliczne zdjęcia, w większości zrobione na Siódemce, dawnej królewskiej ulicy handlowej, królowej wszystkich ulic miasta; moje pokolenie dorastało, oglądając takie zdjęcia w rodzinnych albumach: mężczyzn w trzyczęściowych garniturach, kobiety w rękawiczkach i z parasolkami; ludzie z innej epoki, kiedy Bogota była zimniejsza, bardziej deszczowa i udomowiona, ale nie mniej żarliwa. Mam wśród swoich papierów zdjęcie, które mój dziadek zrobił w latach pięćdziesiątych, i inne, zrobione przez ojca piętnaście lat później. Natomiast nie mam tego, które Ricardo Laverde zrobił tego popołudnia, choć obraz ten tkwi w mojej pamięci i jest tak wyraźny, że mógłbym narysować go z wszelkimi detalami, gdybym miał talent do rysunków. Ale nie mam. To jeden z tych talentów, których nie mam.

Tak więc to właśnie miał załatwić Laverde. Kiedy się rozstaliśmy, poszedł w stronę placu Bolivara i zrobił sobie jedno z celowo anachronicznych zdjęć, a następnego dnia pojawił się na bilardzie z fotografią w ręku: w sepiowej tonacji, podpisana przez fotografa, na niej mężczyzna mniej niż zwykle smutny i poważny, mężczyzna, o którym można powiedzieć, gdyby wydarzenia ostatnich miesięcy nie czyniły tego sądu zbyt śmiałym, że jest zadowolony. Stół wciąż zakryty był pokrowcem z czarnego plastiku i na tym pokrowcu Laverde położył zdjęcie, swoje zdjęcie, i patrzył na nie z fascynacją: był dobrze uczesany, bez nawet jednej fałdki na ubraniu, z prawą ręką wyciągniętą i dwoma gołębiami dziobiącymi coś z jego dłoni; nieco dalej widać było spojrzenie pary gapiów, oboje z plecakami i w sandałach, a w głębi, bardzo w głębi, obok wózka z kukurydzą powiększonego przez perspektywę, Pałac Sprawiedliwości.

– Bardzo dobrze wyszło – powiedziałem. – Wczoraj pan zrobił?

– Tak, wczoraj – odpowiedział i bez pytania dodał: – Bo moja żona przyjeżdża.

Nie powiedział, że zdjęcie ma być prezentem. Nie wyjaśnił, dlaczego taki dziwny prezent miałby zainteresować jego żonę. Nie nawiązał do lat spędzonych w więzieniu, acz dla mnie było ewidentne, że fakt unosił się nad całą tą sytuacją jak sęp nad zdychającym psem. Ricardo Laverde w każdym razie zachowywał się tak, jakby nikt przy bilardowych stołach nie znał jego przeszłości; od razu wyczułem, że ta fikcja utrzymuje między nami delikatną równowagę, i wolałem jej nie zakłócać.

– Ale jak to: przyjeżdża? – zapytałem. – Skąd?

– Ona jest ze Stanów, jej rodzina tam mieszka. Moja żona przyjeżdża, powiedzmy, z wizytą. – A potem dodał: – Dobrze wyszło to zdjęcie? Podoba się panu?

– Uważam, że jest bardzo dobre – odpowiedziałem z mimowolnym pobłażaniem. – Bardzo pan elegancko wygląda, Ricardo.

– Bardzo – potwierdził.

– A więc jest pan żonaty z gringą – powiedziałem.

– No widzi pan.

– Przyjeżdża na święta?

– Ano mam nadzieję – powiedział Laverde. – Oby tak.

– A dlaczego oby, to nie jest pewne?

– No, muszę ją najpierw przekonać. To dłuższa historia, tak że lepiej sobie odpuśćmy.

Laverde zdjął czarny pokrowiec ze stołu, nie jednym szarpnięciem, jak to robili inni bilardziści, tylko składając go na połówki, starannie, niemal z uczuciem, tak jak się składa flagę na pogrzebie państwowym. Pochylił się nad stołem, potem wyprostował, wypatrywał najlepszego kąta, ale po tym całym ceremoniale ostatecznie trafił w niewłaściwą bilę.

– Cholera – powiedział. – Przepraszam. – Podszedł do tablicy, zapytał, ile zrobił uderzeń, zaznaczył je czubkiem kija (i niechcący zawadził o białą ścianę, zostawiając błękitną podłużną rysę obok innych takich rys zgromadzonych tu przez lata). – Przepraszam – powtórzył.

Jego głowa nagle znalazła się gdzie indziej: jego ruchy, spojrzenie utkwione w bilach, które powoli wtaczały się na swoje pozycje na suknie, wszystko pasowało do kogoś, kogo już tu nie ma, takiego jakby ducha. Zacząłem się zastanawiać, czy może pan Laverde i jego żona są rozwiedzeni, i wtedy naszła mnie, niczym epifania, myśl o innej możliwości, gorsza i przez to ciekawsza: jego żona nie wie, że wyszedł z więzienia. Przez krótką chwilę, między jednym uderzeniem a drugim, wyobraziłem sobie mężczyznę wychodzącego z bogotańskiego więzienia – scena w mojej wyobraźni rozgrywała się w budynku Uniwersytetu Distrial, ostatnim, jaki odwiedziłem, studiując kryminologię – który utrzymuje swoje zwolnienie w sekrecie, żeby zrobić komuś niespodziankę; coś jakby Wakefield na odwrót: chce się zobaczyć na twarzy jedynej bliskiej osoby wyraz zaskoczonej miłości, który wszyscy kiedyś w życiu chcielibyśmy zobaczyć, albo nawet jakimiś skomplikowanymi sztuczkami próbuje się go sprowokować.

– A jak się nazywa pańska żona? – zapytałem.

– Elena – odpowiedział.

– Elena de Laverde – powiedziałem, jakby smakując imię i doklejając nazwisko męża, tak jak niemal wszyscy w tym pokoleniu w Kolumbii wciąż robili.

– Nie – poprawił mnie Ricardo Laverde. – Elena Fritts. Nigdy nie chcieliśmy, żeby przybrała moje nazwisko. Nowoczesna kobieta, wie pan.

– To ma być nowoczesne?

– No, w tamtych czasach to było nowoczesne. Nie zmieniać nazwiska. A jako że była Amerykanką, to ludzie jej wybaczali. – I wtedy dodał z nagłą albo odzyskaną swobodą: – To co, napijemy się po jednym?

I tak między jedną a drugą kolejką białego rumu, pozostawiającego w przełyku posmak lekarstwa, zeszło nam popołudnie. Gdzieś o piątej bilard przestał nas interesować, więc zostawiliśmy kije na stole, wsadziliśmy trzy bile do kartonowego trójkąta i usiedliśmy na drewnianych krzesłach, w roli widzów albo towarzystwa, albo zmęczonych graczy, każdy ze swoją szklaneczką rumu, poruszając nimi co jakiś czas, żeby się nowy lód z rumem dobrze mieszał, brudząc coraz bardziej szkło spoconymi palcami upapranymi kredowym pyłem. Stamtąd mogliśmy kontrolować bar, wejście do łazienek i kąt, w którym wisiał telewizor, no i także komentować partie rozgrywane na kilku stołach. Przy jednym z nich czterech graczy, których nigdy wcześniej nie widzieliśmy, w jedwabnych rękawiczkach i ze składanymi kijami, stawiało w jednej grze więcej niż my razem przez miesiąc. To wtedy, kiedy tak siedzieliśmy obok siebie, Ricardo Laverde powiedział mi o niepatrzeniu nikomu w oczy. Także wtedy coś w Ricardzie Laverdem zaczęło mnie niepokoić: głęboka niespójność jego sposobu mówienia i manier, zawsze eleganckich, z jego marnym wyglądem, skromnymi środkami, samą jego obecnością w tym miejscu, w którym stabilności szukają zwykle ludzie prowadzący życie z gruntu niestabilne.

– Ale to dziwne, Ricardo – powiedziałem. – Nigdy nie zapytałem pana, czym się pan zajmuje.

– Prawda, nigdy – przyznał Laverde. – Ani ja pana. Ale to dlatego, że wyobrażam sobie, że pan uczy, wszyscy tu się tym zajmują, w centrum jest pełno uniwersytetów. Pan wykłada, Yammara?

– Tak – odpowiedziałem. – Prawo.

– A, nieźle – Laverde lekko się uśmiechnął. – W tym kraju jest za mało adwokatów.

Wydawało się, że jeszcze coś doda. Ale nie dodał.

– Nie odpowiedział mi pan – nalegałem. – Co pan robi, czym się pan zajmuje?

Zapadła cisza. Jakieś rzeczy musiały przebiegać mu przez głowę w tej sekundzie: teraz, po tym wszystkim, mogę to zrozumieć. Jakieś rachunki, rezygnacje, obawy.

– Jestem pilotem – powiedział Laverde głosem, jakiego nigdy u niego dotąd nie słyszałem. – A raczej byłem. Teraz to jestem pilotem na emeryturze.

– Pilotem czego?

– Pilotem rzeczy, które się pilotuje.

– No tak, rozumiem, ale jakich? Samolotów pasażerskich? Helikopterów służb granicznych? Bo ja to się na tym…

– Niech pan posłucha, Yammara – uciął głosem spokojnym, ale zarazem stanowczym. – Ja swojego życia nie opowiadam każdemu. Niech pan nie myli bilardu z przyjaźnią, bardzo proszę.

Mógł mnie obrazić, ale tego nie zrobił: z jego słów, zza nagłej i raczej bezsensownej agresji, przebijało błaganie. Po tej ostrej odpowiedzi nastąpiły gesty wyrażające skruchę i chęć pogodzenia się, jak u dziecka rozpaczliwie starającego się zwrócić na siebie uwagę, i ja wybaczyłem tę szorstką odzywkę tak, jak się wybacza dziecku. Co jakiś czas podchodził do nas don José, właściciel lokalu: otyły i łysy mężczyzna, przewiązany rzeźnickim fartuchem, przynosił nam szklaneczki rumu z lodem, po czym od razu wracał na swoją aluminiową ławkę przy barze, żeby zmagać się z krzyżówką w „El Espacio”. Ja myślałem o Elenie de Laverde, żonie. Pewnego dnia pewnego roku Ricardo wyszedł z jej życia i wszedł do więzienia. Ale co zrobił, że to go spotkało? A żona przez te wszystkie lata nigdy go nie odwiedziła? I jak to się stało, że pilot spędza dni na bilardzie w centrum Bogoty, wydając forsę na zakłady? Może to właśnie wtedy po raz pierwszy przyszła mi do głowy, nawet jeśli czysto intuicyjnie i powierzchownie, ta sama myśl, powracająca później, opisywana różnymi słowami, a czasami niepotrzebująca żadnych słów: ten człowiek nie zawsze był tym samym człowiekiem. Ten człowiek był kiedyś kimś innym.

Było już ciemno, kiedy wyszliśmy. Nie prowadzę zapisków, co wypiłem na bilardzie, ale wiem, że wtedy rum poszedł nam mocno do głowy, a uliczki w La Candelarii stały się jeszcze węższe niż zwykle. Ledwie dało się nimi iść: ludzie wypływali z tysięcy biur znajdujących się w centrum i wracali do domu albo wchodzili do sklepów kupować prezenty świąteczne, albo zbijali się w grupki na rogach w oczekiwaniu na busy. Pierwsze, co zrobił Laverde, to wpadł na kobietę w pomarańczowym żakiecie (a w każdym razie takim, który w żółtym świetle wydawał się pomarańczowy). „Patrz, gdzie leziesz”, ofuknęła go kobieta i wtedy zrozumiałem, że pozwolenie mu, by wracał w tym stanie do domu, byłoby czymś nieodpowiedzialnym, a nawet ryzykownym. Zaoferowałem się, że mogę mu towarzyszyć, a on się zgodził, a w każdym razie nie protestował. W ciągu kilku minut zaszliśmy przed portal zamkniętego kościoła La Bordadita i w pewnej chwili tłumy zostały gdzieś w tyle, jakbyśmy znaleźli się w innym mieście, gdzie obowiązuje godzina policyjna. Głęboka Candelaria to miejsce poza czasem: z całej Bogoty tylko na kilku uliczkach w tej części miasta można sobie wyobrazić, jak wyglądało życie sto lat temu. I to podczas tego marszu Laverde po raz pierwszy przemówił do mnie jak do przyjaciela. Z początku myślałem, że chce mi się przypochlebić po tej wcześniejszej bezsensownej niegrzeczności (alkohol często wywołuje takie akty skruchy, prywatne poczucie winy); potem wydało mi się, że jest w tym coś więcej, jakieś pilne zadanie, którego motywacji nie byłem w stanie zrozumieć, jakiś nieodwołalny obowiązek. Przytakiwałem mu, rzecz jasna, tak jak człowiek przytakuje wszystkim pijakom świata, kiedy zaczynają snuć swoje pijackie opowieści.

– Ta kobieta to wszystko, co mam – powiedział.

– Elena? – zapytałem. – Pańska żona?

– To wszystko, co mam. Niech pan nie pyta o szczegóły, Yammara, nikomu nie jest łatwo opowiadać o własnych błędach. A ja swoje popełniłem, jak wszyscy. Spieprzyłem, to fakt. I to bardzo spieprzyłem. Pan jest bardzo młody, Yammara, tak młody, że pan być może wciąż w kwestii błędów zachował niewinność. Nie chodzi mi tu o jakieś przyprawianie rogów dziewczynie, to nie to, ani o jakieś tam bzyknięcie narzeczonej najlepszego kumpla, to dziecinada. Chodzi mi o takie prawdziwe błędy, Yammara, a to są rzeczy, jakich pan jeszcze nie zna. I lepiej tak. Niech pan korzysta, Yammara, niech pan korzysta, póki pan może: człowiek jest szczęśliwy, póki nie spieprzy spraw dokumentnie, wtedy nie ma sposobu na powrót do dawnego stanu. No, w każdym razie w tych dniach będę to sprawdzał. Elena przyleci, a ja będę próbował odzyskać to, co było kiedyś. Elena była miłością mojego życia. I rozstaliśmy się, nie chcieliśmy tego, ale się rozstaliśmy. Życie nas rozdzieliło, życie robi takie rzeczy. Ja spieprzyłem sprawę. Spieprzyłem i się rozstaliśmy. Ale ważne jest nie to, że się spieprzyło, Yammara, niech pan uważnie słucha, ważne jest nie to, że się spieprzyło, tylko że się próbuje to naprawić. Choć czas minął, lata lecą, nigdy nie jest za późno, żeby naprawić to, co się popsuło. I ja to zamierzam zrobić. Elena teraz przylatuje i ja to zrobię, żaden błąd nie może trwać wiecznie. To wszystko działo się dawno, bardzo dawno temu. Pan się jeszcze nawet chyba nie urodził. Powiedzmy, że w tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym, mniej więcej. Pan się kiedy urodził?

– W roku siedemdziesiątym – powiedziałem. – Dokładnie.

– Na pewno?

– Na pewno.

– A nie w siedemdziesiątym pierwszym?

– Nie – odpowiedziałem. – W siedemdziesiątym.

– No to dobrze. W tym roku wiele się wydarzyło. W ciągu następnych lat też, jasne, ale przede wszystkim w tym roku. Ten rok odmienił nasze życie. Ja sprawiłem, że nas rozdzielono, ale to już nie jest ważne, Yammara, niech pan słucha, to nie jest ważne, tylko to, co zdarzy się teraz. Elena teraz przylatuje i ja to zrobię, pozałatwiam sprawy. To nie może być bardzo trudne, prawda? Kto nie zna kogoś, kto ułożył sobie życie w połowie drogi? Każdy zna, prawda? Więc ja też tak zrobię. Nie może być to takie trudne.

To wszystko powiedział mi Ricardo Laverde. Dochodziliśmy na jego ulicę sami, tak sami, że, nieświadomie, zaczęliśmy iść środkiem ulicy. Minął nas wóz wypchany starymi gazetami ciągnięty przez rachitycznego muła, a woźnica (za lejce robiła posupłana lina) musiał na nas zagwizdać, żebyśmy mu zeszli z drogi. Pamiętam swąd łajna zwierzęcia, choć nie pamiętam już, czy wydalało je dokładnie w tej chwili, i pamiętam też spojrzenie dziecka, które jechało na wozie, siedząc na drewnianych deskach i machając nogami. A potem przypominam sobie, że podałem Laverdemu rękę, żeby się pożegnać, i tak zostałem z tą ręką w powietrzu, mniej więcej tak, jak na tym zdjęciu z ręką pełną gołębi na placu Bolivara, bo Laverde odwrócił się do mnie plecami i otwierając bramę kluczem z innej epoki, powiedział:

– Niech pan nawet nie mówi, że teraz idzie. Proszę wejść na ostatniego, skoro tak fajnie nam się gada.

– No ale ja się muszę zbierać, Ricardo.

– Jedyne, co człowiek musi, to umrzeć – odpowiedział, mowę miał już nieco bełkotliwą. – Jedna jedyna banieczka i ani kropli więcej, słowo. Wiem, że to kawał drogi, tu, do tego miejsca zapomnianego przez Boga.

Dotarliśmy przed stary jednopiętrowy dom w stylu kolonialnym, podupadający i smutny, nie dbano jednak o niego w sposób należny zabytkom kulturalnym czy historycznym. Był jedną z tych nieruchomości, które przechodzą z rąk do rąk, w miarę jak właściciele ubożeją, aż w końcu ostatni z rodu ją odprzedaje, żeby spłacić długi, albo zaczyna na niej zarabiać, przerabiając na pensjonat albo burdel. Laverde stał w bramie i przytrzymywał ją stopą, w jednej z tych ekwilibrystycznych póz, jakie udają się tylko pijanym. W głębi dostrzegłem korytarz z ceglaną podłogą, a dalej najmniejsze kolonialne patio, jakie kiedykolwiek widziałem. W jego środku, w miejscu tradycyjnie przeznaczonym na fontannę, stała suszarka na pranie, a bielone wapnem ściany korytarza udekorowano kalendarzami z nagimi kobietami. Bywałem już w podobnych domach, więc mogłem sobie wyobrazić, jak wygląda poza ciemnym korytarzem: wyobraziłem sobie pokoje z drewnianymi drzwiami pomalowanymi na zielono, zamykane na kłódki, jak jakiś schowek, i wyobraziłem sobie, że w jednym z takich schowków, trzy na dwa metry, mieszka Ricardo Laverde. Ale było późno, musiałem przepisać swoje notatki na jutro (ta nieznośna uniwersytecka biurokracja nie ma litości), a chodzenie po tej dzielnicy po pewnej godzinie oznaczało niepotrzebne prowokowanie losu. Laverde się upił i nabrał ochoty na zwierzenia, czego nie przewidziałem, i zdałem sobie w tej chwili sprawę, że co innego pytać go, jakimi lata samolotami, a co innego, i to zupełnie, włazić z nim do jakiejś klitki i patrzeć, jak opłakuje swoje stare miłości. Nigdy nie było mi łatwo zbliżać się do ludzi, a zwłaszcza do mężczyzn. Wszystko, co Laverde zamierzał mi teraz opowiedzieć, myślałem, może mi opowiedzieć w ciągu następnych dni, gdzieś indziej, bez sztucznego bratania się i szlochów na mym ramieniu, bez tej frywolnej męskiej solidarności. Świat się jutro nie skończy, myślałem. Ani Laverde nie zapomni swojego życia. Więc nie zdziwiłem się zbytnio, słysząc samego siebie:

– Ale naprawdę nie mogę, Ricardo. Innym razem.

On na chwilę znieruchomiał.

– No tak – powiedział. Jeśli był rozczarowany, to tego nie okazał. Już obracając się do mnie plecami, zamykając za sobą drzwi, parsknął: – Innym razem.

Oczywiście, gdybym wtedy wiedział to, co wiem teraz, gdybym mógł przewidzieć to, jak Ricardo Laverde wpłynie na moje życie, nie wahałbym się ani chwili. Od tamtego czasu często zadawałem sobie pytanie, co by się stało, gdybym przyjął jego zaproszenie, co powiedziałby mi Laverde, gdybym wszedł z nim się napić, na tę ostatnią kolejkę, która nigdy nie jest ostatnia, jakby to zmieniło to, co miało przyjść później.

Ale to wszystko są pytania bezsensowne. Nie ma gorszej manii, niebezpieczniejszego kaprysu niż gdybanie czy spekulowanie na temat ścieżek, którymi nie podążyliśmy.

*** koniec darmowego fragmentu ***
zapraszamy do zakupu pełnej wersji

¹ Wszystkie cytaty z Małego Księcia w przekładzie Jana Szwykowskiego.

MUZA SA

00-590 Warszawa

ul. Marszałkowska 8

tel. 22 6211775

e-mail: info@muza.com.pl

Dział zamówień: 22 6286360

Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl

Konwersja do formatu EPUB: MAGRAF s.c., Bydgoszcz