Eliza Griswold

Dziesiąty równoleżnik

Doniesienia z pogranicza
chrześcijaństwa i islamu

* fragment *

Tytuł oryginału: The Tenth Parallel

Projekt serii: Maciej Sadowski

Projekt okładki: Mariusz Filipowicz

Redaktor serii: Halina Hałajkiewicz

Opracowanie indeksu: Anna Matysiak

Redakcja techniczna: Robert Fritzkowski

Konwersja do formatu EPUB: Robert Fritzkowski

Korekta: Katarzyna Szajowska

© 2010 by Eliza Griswold. Map © 2010 by Jeffrey L. Ward

All rights reserved

Published by arrangement with Farrar, Straus and Giroux, LLC, New York

© for the Polish edition by MUZA SA, Warszawa 2013

© for the Polish translation by Hanna Jankowska

ISBN 978-83-7758-352-4

Warszawskie Wydawnictwo Literackie

MUZA SA

Warszawa 2013

Wydanie I

Phoebe i Frankowi Griswoldom

Między tym, co słuszne, a tym, co błędne, rozciąga się wielka przestrzeń. Tam się spotkamy.

DŻELALUDDIN RUMI

Człowiek samowystarczalny nie jest w pełni człowiekiem. Mam dary, których ty nie posiadasz, a więc jestem wyjątkowy. Ty masz dary, których ja nie posiadam, a więc jesteś wyjątkowy. Bóg stworzył nas, żebyśmy byli sobie nawzajem potrzebni.

ARCYBISKUP DESMOND TUTU

przestałem zadawać pytania
czy jest biały czy czarny
anarchista czy monarchista
czciciel mody czy stęchlizny
swój czy obcy
a zacząłem pytać
co w nim jest z człowieka

i czy jest

RYSZARD KAPUŚCIŃSKI

Wierzę w Boga, Boże. Boże, wierzę w Boga.

WILLIAM FAULKNER

Przedmowa

Wódz spędzał Niedzielę Wielkanocną w swojej chacie, gdzie czuć było zatęchłym dymem z ogniska i czymś bardziej cielesnym: paniką. Kiedy do środka wsunął się gość z Waszyngtonu, pięćdziesięciokilkuletni Nyol Paduot wstał, z trudem prostując kolana, z białego ogrodowego krzesła. Od kilku dni czuwał, wypatrując, czy zbliża się chmura kurzu wznieconego przez jeźdźców i dżipy. Oznaczałoby to, że znów szykuje się atak na Todadż, jego wieś położoną na niebezpiecznej i zmiennej granicy między północą i południem Sudanu. Mężczyzna, zaniedbany, z podkrążonymi oczyma i posiwiałą brodą w nieładzie, w zielonożółtej koszuli poznaczonej kręgami zaschniętego potu, był w złym humorze. Spojrzał spode łba na Rogera Wintera, gościa z Ameryki w odsłaniających gołe nogi szortach – na jednej z nich widniał ślad po ukąszeniu węża. Wąż zaatakował go niedaleko stąd, kiedy Winter próbował w imieniu Stanów Zjednoczonych pomagać w pokojowych negocjacjach. Układ z 2005 roku miał zakończyć toczącą się z przerwami blisko czterdziestoletnią wojnę domową między północnym i południowym Sudanem, którą już dwa miliony ludzi przypłaciło życiem. W niektórych miejscach porozumienie pokojowe powstrzymało przelew krwi, umożliwiając południu utworzenie zaczątków rządu określającego się jako „kierowany przez chrześcijan”. Porozumienie przewidywało, że północ, przyznawszy południu głos w rządzie i sprawiedliwy udział w dochodach z ropy naftowej, skłoni je do pozostania w granicach zjednoczonego Sudanu. Północ zignorowała jednak większość uzgodnionych postanowień. Okazało się, że traktat pokojowy nic nie znaczy tutaj, na granicy między dwoma Sudanami, przecinającej podobnymi do wykresu EKG zygzakami prostą linię dziesiątego równoleżnika.

Dziesiąty równoleżnik okala kulę ziemską w odległości tysiąca stu dwudziestu kilometrów na północ od równika. Gdyby przyjąć, że Afryka przypomina kształtem zmiętą skarpetę z Afryką Południową w miejscu dużego palca i Somalią na pięcie, dziesiąty równoleżnik przebiegałby przez kostkę. Wzdłuż niego, w Sudanie i na wielkiej połaci kontynentu afrykańskiego, zderzają się ze sobą dwa światy: muzułmańska, znajdująca się pod arabskimi wpływami północ graniczy z czarnym afrykańskim południem zamieszkanym przez chrześcijan i wyznawców lokalnych religii – są między nimi czciciele przodków i duchów zwierząt, ziemi i nieba¹. Prawie pięćdziesiąt kilometrów dalej na południe (na szerokości geograficznej 9°43′59″) leży wieś Todadż – w tym miejscu dwie ideologie, reprezentujące je dysfunkcjonalne rządy i dobrze uzbrojone wojska walczyły o każdą piędź ziemi. Wieś należała do Ngok Dinka, największej grupy etnicznej południa. Ale w 2008 roku, kiedy Roger Winter złożył wizytę Nyolowi Paduotowi, północ zagroziła, że naśle na wieś swoich żołnierzy i arabskie milicje, i zgłosiła roszczenia do podziemnej rzeki światła: zasobów ropy naftowej zalegających pod stopami wodza.

Ropę odkryto w południowym Sudanie w latach siedemdziesiątych XX wieku, a walka o jej przejęcie należy do nowszych przyczyn długoletniej wojny. Konflikt w Sudanie groził i nadal grozi rozbiciem największego kraju Afryki. W 2011 roku południe zagłosuje, czy chce pozostać częścią północy, czy być krajem samodzielnym, złożonym z dziesięciu stanów rozciągających się na południe od dziesiątego równoleżnika, graniczących z Etiopią, Kenią, Ugandą, Demokratyczną Republiką Konga, Republiką Środkowoafrykańską i Czadem. Ten wiszący w powietrzu rozłam – jeśli do niego dojdzie, nastąpi to prawdopodobnie wzdłuż dziesiątego równoleżnika – sprawił, że Todadż i leżące w odległości szesnastu kilometrów na południe od niego miasto Abyei, powstałe dzięki boomowi naftowemu, nabrały ogromnego znaczenia. Strona, która zdobędzie kontrolę nad tymi miejscowościami, będzie dysponowała, jak się ocenia, dwoma miliardami baryłek ropy.

Gdyby nie liczyć Paduota i zebranych w jego chacie sześciu starszych mężczyzn, wieś wydawałaby się opuszczona. Strzelanina i pogłoski o wojnie skłoniły pięćset tutejszych rodzin do ucieczki na południe. Mieszkańcy obawiali się, że wieś może zostać starta z powierzchni ziemi. Ich strach miał podstawy: w ciągu ostatnich dwudziestu lat żołnierze z północy trzykrotnie oblegali Todadż, gwałcili kobiety i dzieci, zabijali i uprowadzali młodych mężczyzn, spalili kryte strzechą chaty i episkopalny kościół ze słomy.

Jak zawsze pod koniec pory suchej lekki wietrzyk poruszał powietrze nad tą bezbarwną połacią wyschniętej ziemi, gdzie nie było nic oprócz opuszczonych domów i paru wychudzonych krów szukających resztek słomy. Głodne krowy wałęsające się po wiosce należały nie do mieszkańców Todadż, ale do arabskich koczowników z północy zwanych Misserija, którzy tego roku przybyli na południe wypasać swoje bydło, ponieważ tereny na północy objęła susza. Paduot obawiał się, że kiedy za kilka tygodni zaczną się deszcze i koczownicy będą mogli powrócić na swoje zieleńsze pastwiska, nic już nie powstrzyma żołnierzy z północy (kuzynów i synów nomadów) przed atakiem na Todadż.

„Wiemy, że kiedy palą naszą wieś, chodzi im o ziemię”, powiedział wódz przez tłumacza ze swojego plemienia. Przypominało to zdarzenia rozgrywające się niespełna osiemdziesiąt kilometrów na północny zachód stąd, w Darfurze. Wzorzec był bowiem taki sam. Trzydzieści lat temu, kiedy obecny prezydent Sudanu Omar Hasan al-Baszir stacjonował jako generał na tej granicy, rząd z północy rezydujący w Chartumie udoskonalił metody ataku, posługując się zbrojnymi jeźdźcami zwanymi dżandżawidami. Teraz nasłał ich na Darfur. Wsi Todadż też groził taki najazd, ale poza Rogerem Winterem mało kto wiedział o nadciągającym nieszczęściu. Paduot wiele słyszał w radiu BBC o Darfurze. Choć to samo rozgrywało się tutaj, wzdłuż granicy, rzadko trafiało do światowych mediów. Oba fronty miały wiele wspólnego, ponieważ wszystkie sudańskie wojny sprowadzały się do knowań rezydującej w Chartumie kliki, która walczyła z ludnością zamieszkującą peryferie. Darfur i Abyei różniły tylko, jak wyjaśnił wódz, religia i ropa naftowa. W Darfurze nie było ropy, a obie walczące strony wyznawały islam. Paduot nie mógł pojąć tego konfliktu. „Dlaczego muzułmanie mieliby walczyć z muzułmanami?”, głośno myślał.

Tutaj północ atakowała pod hasłami dżihadu, świętej wojny, twierdząc, że islam i kultura arabska powinny w Sudanie panować niepodzielnie. Wódz Paduot, który przeżył niejedną taką pożogę, zaczął widzieć w islamie narzędzie opresji, za pomocą którego ludzie z północy chcą unicestwić jego kulturę i przekreślić tytuł jego ludu do ziemi i ropy naftowej.

„Ludzie nienawidzą dziś islamu”, stwierdził. Wszedłszy za Winterem do chaty, rozejrzałam się wokół, ciekawa, czy kogoś ze starszyzny zaskoczyła ta uwaga wodza. Gdyby tak nawet było, nie dali nic po sobie poznać. Na ich twarzach malowały się tylko lęk i zmęczenie.

Większość mieszkańców wsi, na znak oporu wobec północy, została ochrzczona w Kościele episkopalnym. Codziennie się modlili, chodzili w niedzielę do kościoła i zarzucili luźny muzułmański strój z długimi rękawami na rzecz zapinanych na guziki koszul z krótkim rękawem w zachodnim stylu albo jaskrawych batików. Słowo „islam” stało się dla nich po prostu uniwersalnym terminem utożsamianym z rządem, ludźmi i polityką północy.

Rasa, tak jak religia, była w tej złożonej wojnie sygnałem do walki. Jaśniejsi Arabowie z północy spoglądali z góry na ciemniejszych mieszkańców południa, wyjaśniał powoli Paduot. Sprawiał wrażenie zmęczonego udzielaniem obcym elementarnych lekcji. Jaki pożytek może być z tych uczciwych ludzi o dobrych chęciach, takich jak my, co przyjeżdżają ze swoimi zapasami wody i notebookami, żeby spisywać szczegóły sytuacji, ale nie mogą nic zrobić, żeby zapobiec nieszczęściu?

Podział między północą i południem wzdłuż dziesiątego równoleżnika utrzymuje się od wieków, a rządy kolonialne tylko go utrwaliły. Sto lat temu brytyjscy kolonialiści rządzący Sudanem przekazali tereny na południe od dziesiątego równoleżnika Kościołowi rzymskokatolickiemu. Daniel Comboni, uwielbiany włoski misjonarz z XIX wieku, który w 2003 roku został kanonizowany, kierował w Afryce Środkowej działaniami katolików stawiających sobie za cel „ratowanie Afryki rękami Afrykanów”². Kościół katolicki pod kierownictwem Comboniego prowadził wszystkie szkoły i szpitale (i nie dopuszczał protestantów), aż w 1964 roku rząd z północy, łączący islam z nacjonalizmem, wypędził z kraju wszystkich misjonarzy. Pozostawiono chrześcijan Afrykańczyków – nie z Zachodu – żeby zawiadywali sprawami miejscowego Kościoła, który wtedy, tak jak dzisiaj, był pod ostrzałem północy jako skupiająca niewiernych obca instytucja. Postawa ta, jak powiedział mi ksiądz katolicki o. Peter Sulejman, nie zmieniła się. „Codziennie doświadczamy nieszczęść gnębiących południe. Nadal słyszy się, że grożą nam śmiercią”. Ropa naftowa tylko pogorszyła sytuację.

„Północ jest przekonana, że ropa to dar Boga dla wyznawców islamu”, stwierdził ksiądz. Dodał, że choć Kościół katolicki nadal zachowuje pewne wpływy wzdłuż granicy, popularność zyskują napływające tu bardziej charyzmatyczne Kościoły protestanckie. We wsi Todadż wielu ludzi wierzy, że pozostali przy życiu wyłącznie dzięki temu, że modlili się do Jezusa Chrystusa, by ich ochronił.

Wódz Paduot, choć przyszedł na świat w rodzinie, która jeszcze modliła się do przodków, przyjął formalnie islam, żeby móc dostać się do szkoły (kiedyś taki warunek stawiali chrześcijańscy misjonarze, dziś naśladuje ich Chartum). Północ, forsując islamizację, zmuszała ludzi, by deklarowali się jako muzułmanie przez wypowiedzenie szahady – „Zaświadczam, że nie ma boga oprócz Boga, a Mahomet jest Jego prorokiem” – i przyjęcie muzułmańskich imion. Tylko to dawało im gwarancję, że będą mogli uczęszczać do szkoły, dostać pracę albo uniknąć więzienia czy gwałtownej śmierci. Po czterdziestce Paduot, który na mocy urodzenia stał się wodzem, postanowił odejść od islamu i zostać katolikiem. Siły bezpieczeństwa podległe północy zagroziły jednak miejscowemu księdzu, niejakiemu ojcu Marco, że jeśli ochrzci wodza, to zostanie poddany torturom. (Paduotowi powiedziano, że za porzucenie islamu będzie ukamienowany). Powstrzymał się od przyjęcia katolicyzmu, żeby nie ściągać dodatkowych kłopotów na swoją wieś. „Zostałem przy islamie, by chronić mój lud”, powiedział, ale, chcąc okazać niezależność, wrócił do tubylczych praktyk swojej młodości – szlachetnych wierzeń animistycznych, jak się wyraził. Chrześcijanie i muzułmanie gardzili religią tubylców, twierdząc, że nie uczy wyznawców wiary w jedynego, prawdziwego Boga. Zdaniem Paduota świadczyło to o ich ignorancji. „My też czcimy jednego Boga Stwórcę, a także pomniejsze bóstwa”.

Ożenił się z członkinią Kościoła episkopalnego. Teraz wyprowadził nas z chaty, której grube, okrągłe ściany przypominały zabłocony trzon grzyba, i wskazał na zwieńczenia dachów wyglądające jak niewielkie strachy na wróble. „To krzyże”, powiedział wódz. Ich postrzępione krawędzie błyszczały w miedzianym popołudniowym świetle. Jak wyjaśnił Paduot, te symbole oznaczają, że tutaj zaczyna się południe, uświadamiają przybyszom, że wkraczają do chrześcijańskiej wioski. Patrząc spod przymrużonych powiek w zachmurzone niebo, na którego tle się rysowały, pomyślałam, że te obszarpane totemy wyrażają też prośbę o boską opiekę.

Krzyże wydawały się jednak równie nieskuteczne jak telefon satelitarny wodza, zwisający na sznurze z dwóch przenośnych paneli słonecznych umieszczonych na pokrytym strzechą dachu chaty. Nie było do kogo zadzwonić o pomoc. Choć kuzyn Paduota Francis Deng pełnił funkcję Specjalnego Przedstawiciela ONZ do spraw Zapobiegania Ludobójstwu, a sam wódz spotykał się regularnie z miejscowymi urzędnikami ONZ, reprezentantami władz południa oraz takimi gośćmi jak Roger Winter (długoletni szef Komitetu do spraw Uchodźców ONZ, który wytrwale lobbował na rzecz południa w Waszyngtonie i Chartumie), nikt nie mógł zrobić nic, by zapobiec nieuchronnemu atakowi.

Pozornie konflikt sprowadzał się do rywalizacji dwóch grup – mieszkańców południa i mieszkańców północy, chrześcijan i muzułmanów – o ziemię i wodę. Na głębszym poziomie ludzie ci jednak byli teraz pionkami w rękach swoich rządów i Paduot o tym wiedział.

Wyciągnął porwaną mapę, miękką od częstego używania, i pokazał nam trzy angielskie napisy: PUMP 1, PUMP 2, PUMP 3. Oznaczono nimi pola naftowe należące do Greater Nile Petroleum Operating Company – konsorcjum firm chińskich, malezyjskich, indyjskich i sudańskich, działającego w Sudanie z błogosławieństwem prezydenta Baszira. Jednocześnie Baszir wzywał swoich żołnierzy świętej wojny, mudżahedinów – nazywał ich „prawowitymi synami tej ziemi” – do zaciągnięcia się znowu pod sztandary dżihadu. Jeszcze raz wykorzystywał rasę i religię do zabezpieczenia interesów naftowych, zanim kraj nieuchronnie się rozpadnie.

Jego żołnierze stacjonowali niespełna dwieście metrów stąd, pełniąc wartę na granicy między północą i południem, której przebieg określał każdy, kto miał tyle siły, by ją przepchnąć o kilkanaście centymetrów w jedną lub drugą stronę. Wokół prowizorycznych koszar wyrastały obozy koczowników, tak jakby szykowali się do wojny. W ciągu ostatnich tygodni, jak zaobserwował Paduot, żołnierze otrzymali dostawy broni automatycznej i rakietowych granatników. „Jeśli dojdzie do pełnego rozłamu między północą i południem, to zacznie się on tutaj, a w użyciu będzie ta broń”, ostrzegł Paduot. Wszedł wioskowy wartownik i coś mu szepnął na ucho. Wódz przestał mówić: wokół chaty włóczą się żołnierze, nasłuchując każdego słowa.

Na obszarze między dziesiątym równoleżnikiem a równikiem kończy się w Afryce sucha północ i zaczyna subsaharyjska dżungla. Za sprawą wiatru, innych czynników klimatycznych oraz setek lat migracji dwie religie znalazły się tutaj w bezpośrednim sąsiedztwie. W Afryce chrześcijaństwo i islam mają piętnaście wieków wspólnej historii. Zaczęła się ona w 615 roku, kiedy Mahomet, któremu na ojczystym Półwyspie Arabskim groziła śmierć, wysłał kilkanaścioro swoich zwolenników i członków rodziny na dwór afrykańskiego chrześcijańskiego króla Abisynii (współczesnej Etiopii), gdzie znaleźli schronienie. W dziesięcioleciu po śmierci Mahometa (zmarł w 632 roku) w Afryce wylądowały pierwsze muzułmańskie armie, podążając z Egiptu na południe do dzisiejszego Sudanu. Zawarły układ pokojowy – pierwszy tego rodzaju – z dawnymi nubijskimi królestwami chrześcijańskimi nad Nilem. Przetrwał on sześć wieków. Potem wybuchły wojny religijne. W 1504 roku ostatnie z chrześcijańskich królestw w Sudanie upadło pod naporem wojsk muzułmańskich.

Od VII do XX wieku muzułmańscy kupcy i misjonarze nieśli islam w głąb kontynentu przez północną część Afryki, wytyczając szlaki handlowe od świętej Mekki w Arabii Saudyjskiej do zachodnioafrykańskiego Królestwa Timbuktu. Z dala od wybrzeży przemierzanie śródlądowych terenów na południe od dziesiątego równoleżnika okazało się trudne: jasna, porośnięta trawą sawanna gęstniała, przechodząc w busz, a dalej jego miejsce zajmowały szmaragdowe moczary i dżungla. Wzdłuż dziesiątego równoleżnika zaczyna się obszar występowania muchy tse-tse: te właśnie żądne krwi owady, wielkości much domowych, przenoszące trypanosomatozę (śpiączkę afrykańską)³ dosłownie zatrzymały pochód islamu na południe.

Osiem tysięcy kilometrów na wschód od wybrzeży Afryki, za Oceanem Indyjskim, siły natury także zadecydowały o spotkaniu chrześcijaństwa z islamem w Azji Południowo-Wschodniej – w Indonezji, Malezji i na Filipinach. Pasaty – stałe wiatry wiejące od każdego z biegunów w stronę równika – od VIII wieku wypełniały żagle kupców muzułmańskich i chrześcijańskich z północnej półkuli. Te niezawodne wiatry pędziły chrześcijańskie i muzułmańskie okręty ku tym samym wyspom, plażom i portom, po czym umożliwiały powrót do Europy lub na Półwysep Arabski z ładunkiem cynamonu i goździków.

Pasaty stanowią część międzyzwrotnikowej strefy zbieżności: systemu pogodowego, który, zależnie od pory roku, przemieszcza się na południe lub na północ od równika. W tej strefie prądy powietrzne z półkuli północnej spotykają się z wiatrami z półkuli południowej. Gdy oba cykle wpadają na siebie, powstają sztormy o katastrofalnych skutkach. W Azji zaczynają się w porze monsunów i przeważnie przemieszczają się na zachód do Afryki, skąd najburzliwsze z nich zmierzają przez Ocean Atlantycki dalej na zachód w okolice Zielonego Przylądka, by w Ameryce stać się huraganami. W tym pasie Azja, Afryka i Ameryka stanowią część jednego systemu pogodowego⁴. (Na przykład niebezpieczny rok monsunów w Azji i sztormów w afrykańskiej strefie katastrof może oznaczać tragiczny w skutkach sezon huraganów na Wschodnim Wybrzeżu Stanów Zjednoczonych).

W miarę ocieplania się klimatu Ziemi dawne cykle powodzi i suszy w okolicach dziesiątego równoleżnika stają się coraz bardziej nieprzewidywalne. Skutek jest taki, że afrykańscy koczownicy, w większości muzułmanie, oraz rolnicy (chrześcijanie, muzułmanie i wyznawcy tubylczych religii) nie mogą już polegać na odwiecznych rytmach migracji, siewu i zbiorów. Ludzie muszą przemieszczać się na nowe tereny, by uprawiać rośliny zapewniające im wyżywienie lub wypasać bydło. Tak więc między równikiem a dziesiątym równoleżnikiem dwie grupy o bardzo odmiennych kulturach i kosmologiach nieuchronnie na siebie wpadają – tak jak w sudańskiej wiosce Todadż.

Wraz z przyrostem ludności rywalizacja się nasila. Gwałtowny rozwój chrześcijaństwa w ciągu ostatnich pięćdziesięciu lat sprawił, że na południe od dziesiątego równoleżnika żyją dziś czterysta dziewięćdziesiąt trzy miliony chrześcijan – blisko jedna czwarta dwumiliardowej grupy wyznawców⁵. Na północ od niego mieszka trzysta sześćdziesiąt siedem milionów afrykańskich muzułmanów, prawie jedna czwarta z jednego miliarda sześciuset milionów wszystkich wyznawców islamu. Liczby te skutecznie przypominają, że czterech na pięciu muzułmanów żyje poza Bliskim Wschodem. Indonezja ze swoimi dwustu czterdziestu milionami mieszkańców jest najludniejszym muzułmańskim krajem świata. Sąsiadują z nią niewielka, bogata Malezja oraz większe i uboższe Filipiny. We wszystkich trzech krajach mieszka dwieście pięćdziesiąt milionów muzułmanów i sto dziesięć milionów chrześcijan. W Indonezji i Malezji muzułmanie stanowią przeważającą większość, wśród której żyją głośne chrześcijańskie mniejszości. Na Filipinach jest odwrotnie – to kraj z silną katolicką większością (dziewięćdziesiąt dwa miliony) głównie na północ od dziesiątego równoleżnika i muzułmańską mniejszością (pięć milionów) na południu. Odkąd Ferdynand Magellan w 1521 roku zatknął krzyż na szczycie wzgórza na jednej z wysp, Filipiny stały się chrześcijańskie. Islam, który przybył setki lat wcześniej, od pięciuset lat pozostaje podstawą tożsamości i źródłem rebelii na południu kraju.

Ludności w Afryce i Azji przybywa szybciej niż w innych częściach świata. Podczas gdy populacja globalna licząca sześć miliardów osiemset milionów powiększa się co roku o jeden i dwie dziesiąte procent, w Azji wskaźnik ten wynosi jeden i cztery dziesiąte procent, a w Afryce jest dwa razy większy – dwa i cztery dziesiąte procent⁶. W niespokojnej strefie, w której spotykają się obie religie, rosnąca liczba ludzi i coraz bardziej zagrożone środowisko są źródłem napięć zaostrzających konflikty między chrześcijanami a muzułmanami o ziemię, żywność, ropę i wodę. Powodem napięć są też praktyki religijne i coraz bardziej usztywnione światopoglądy.

Problemy pogłębia fakt, że najszybciej rozwija się szczególna odmiana religii. Chrześcijaństwo i islam od dziesięcioleci przeżywają spazmy rewolucji – ponownego przebudzenia. Wyznawcy przyjmują zewnętrzne oznaki pobożności – modlitwy, sposób odżywiania się, ubiór i inne obyczaje społeczne – zwracające uwagę na to, co ich odróżnia od otaczających ich niewiernych. W ruchach tych nie chodzi jednak tylko o manifestowanie pobożności – one dążą do bezpośredniego spotkania z Bogiem.

Dla sufich, stanowiących większość afrykańskich muzułmanów, i dla zielonoświątkowców, do których zalicza się ponad jedna czwarta chrześcijan na tym kontynencie, istotą praktyk religijnych jest ekstatyczne doświadczenie. Wyznawcy sufizmu hołdują mistycznej odmianie islamu, gdzie wszystko zaczyna się od zaproszenia Boga do serca człowieka. Zielonoświątkowcy namawiają do ekspresywnego spotkania z Duchem Świętym, jak czynili to wyznawcy Jezusa w Zielone Świątki, kiedy przemawiali językami.

Takie przebudzenia religijne wymagają całkowitego podporządkowania jednostki, obiecując w zamian wyjątkową drogę do jedynego prawdziwego Boga. „W tych ruchach nie chodzi o przemianę w lepszą wersję siebie”, powiedział mi Lamin Sanneh, teolog z Yale i autor książki Whose religion is Christianity? „Celem jest bezpośredni kontakt z Bogiem”. Mówią, że wierzący może poznać Boga teraz, w życiu doczesnym, i na zawsze, w życiu przyszłym. W zamian oczekują od wiernego, że będzie prozelitą – zacznie pozyskiwać konwertytów spośród wyznawców innych religii albo z grona mniej żarliwych wyznawców swojej – co wywołuje nowe konflikty.

Ruchy te już kształtują na nowo Afrykę, Azję i Amerykę Łacińską, czyli obszar kiedyś nazywany Trzecim Światem albo nawet światem rozwijającym się. Dziś liberalni i konserwatywni analitycy z Zachodu, a także wielu mieszkańców tych regionów, używają terminu „Globalne Południe”. To dość toporne określenie ma sugerować odrzucenie spuścizny Zachodu, podważyć założenie, iż cały świat rozwija się według zachodnich pojęć. Ma też podkreślić zmianę, jaka zaszła w sytuacji demograficznej chrześcijan i muzułmanów na świecie oraz we wpływach tych religii. Typowy wyznawca protestantyzmu to dziś afrykańska kobieta, a nie biały Amerykanin. W wielu słabych państwach położonych na dziesiątym równoleżniku siłę obu tych ruchów religijnych umacnia fakt, że państwo bardzo niewiele tam znaczy. Rządy są obcymi strukturami, które nie zapewniają swoim społeczeństwom prawie żadnych usług czy praw politycznych. Szczególnie ostro widać to tam, gdzie dzisiejsze granice państwowe są tylko liniami nakreślonymi na kolonialnych mapach. Główną rolę zaczynają więc odgrywać inne rodzaje tożsamości: przede wszystkim religia – już nawet nie rasa czy przynależność etniczna – chroni bezpieczeństwo jednostki i zbiorowości na tym i na tamtym świecie.

Często zyski jednej strony oznaczają straty dla innej. Wraz z odrodzeniem pojawia się nie tylko określony model życia codziennego, lecz także pewna forma zbiorowej obrony łącząca ludzi, dająca im wspólny cel i skłaniająca do ryzykowania własnego życia. Rezultatem bywa wyzwolenie, a wśród metod prowadzących do jego osiągnięcia znajdują się męczeństwo i święta wojna. W wypadku islamu łatwiej chyba zrozumieć, dlaczego wierni widzą w powrocie do prawa religijnego szansę na wyeliminowanie zepsucia wprowadzonego przez kolonializm. Ale i w chrześcijaństwie religia stała się narzędziem politycznej emancypacji, zwłaszcza na obszarach między równikiem i dziesiątym równoleżnikiem, gdzie chrześcijaństwo spotyka się z islamem. Wielu chrześcijan żyjących w tamtejszych państwach należy do niemuzułmańskich mniejszości etnicznych połączonych doświadczeniem zniewolenia przez muzułmanów z północy. We własnym przekonaniu znajdują się na pierwszej linii frontu w walce chrześcijaństwa z muzułmańską dominacją – w Nigerii, Sudanie, Indonezji, na Filipinach i nie tylko tam w gwałtownych walkach tracili kościoły, domy i członków rodzin – a jednocześnie, tak jak ich muzułmańscy adwersarze, uważają rozwinięty Zachód za miejsce bezbożne, które zarzuciło swoje chrześcijańskie dziedzictwo.

Zaczęłam jako dziennikarka badać tę linię podziału między religiami w grudniu 2003 roku, kiedy wraz z Frankiem Grahamem (synem Billa Grahama i przywódcą bogatego imperium ewangelikanów) wyruszyłam w podróż do Chartumu na spotkanie z jego głównym oponentem, prezydentem Omarem Hasanem al-Baszirem, którego reżim prowadził właśnie najbrutalniejszy w epoce współczesnej dżihad przeciw chrześcijanom i muzułmanom na południu Sudanu. Baszir zaczynał także ludobójczą kampanię w Darfurze. (Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze wydał w 2009 roku nakaz aresztowania Baszira za zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości). W pałacu Baszira, w przypominającej grobowiec, wyłożonej marmurami sali audiencyjnej, obaj wdali się w zażartą dyskusję, próbując się nawzajem nawrócić. Wyznawali diametralnie odmiennie światopoglądy: przeciwstawne fundamentalizmy oparte na przekonaniu, że w Boga można wierzyć w jeden tylko, jedyny sposób. Jednocześnie ich polityka religijna przerodziła się w starcie między kulturami i uwidaczniała, jak muzułmanie i Zachód przestali się nawzajem rozumieć. Przysłuchując się tej rozmowie, miałam wrażenie, że oglądam wysłanników dwóch różnych cywilizacji walczących o talerz z pistacjami.

Wkrótce potem zaczęłam podróżować po obszarach położonych między równikiem i dziesiątym równoleżnikiem. Odwiedziłam miejsca, gdzie obie religie często się ze sobą ścierają: Nigerię, Sudan, Somalię i Róg Afryki, Indonezję, Malezję i Filipiny. W ostatnim dziesięcioleciu wiele teoretyzowano na temat religii i polityki, religii i ubóstwa, konfliktów i ugody między chrześcijaństwem a islamem. Ja chciałam zobaczyć chrześcijaństwo i islam w codziennym wydaniu, w życiu ogromnej rzeszy bezbronnych, zwyczajnych wyznawców – ludzi, którzy stanowią także część globalnej historii nędzy, strategii rozwoju, zapowiedzi zmian klimatu itp.

W naszych czasach żadna teoria polityki religijnej czy przemocy na tle religijnym nie będzie kompletna, jeśli nie weźmie się pod uwagę czterech piątych wyznawców islamu żyjących poza Bliskim Wschodem czy rosnącej populacji ewangelikalnych chrześcijan, których wiara związana jest z walką o zasoby i przetrwanie. Chciałam pojechać tam, gdzie ci ludzie żyją, gdzie wojny w imię religii nie są toczonymi w internecie kampaniami medialnymi o „przejęcie kontroli nad globalną narracją”, ale prawdziwymi wojnami o każdą wieś i każdy róg ulicy.

Najbardziej zaś chciałam zapisać przeplatające się historie zamieszkujących ten obszar ludzi, na których codzienność wywiera wpływ ich wiara. Chrześcijaństwo i islam, chociaż łatwo je postrzegać jako ogromne, niezmienne siły, ulegają nieustannym zmianom. Z upływem czasu kształtują się wzajemnie. Religia jest dynamiczna i płynna. W odrodzeniu religijnym, takim, jakie ma obecnie miejsce między równikiem i dziesiątym równoleżnikiem, najczęściej nie dostrzega się faktu, że prowadzi ono do podziałów w obrębie samych przeżywających ten proces religii. Toczy się walka o to, kto ma się wypowiadać w imieniu Boga – jest to konfrontacja nie tylko między rywalizującymi ze sobą religiami, ale i wewnątrz nich. Tak się dzieje zarówno na Zachodzie, jak i na Globalnym Południu. Religie, tak jak pogoda, łączą nas, czy nam się to podoba, czy nie.

¹O wierzeniach animistycznych zob. Francis Deng, The Dinka People of Sudan, i Wendy James, The Listening Ebony: Moral Knowledge, Religion, and Power Among the Uduk of Sudan.

²www.vatican.va.

³Według niezarobkowej organizacji badawczej Drugs for Neglected Diseases Initiative na śpiączkę afrykańską zapada co roku od pięćdziesięciu do siedemdziesięciu tysięcy ludzi, a czterdzieści osiem tysięcy umiera.

⁴National Hurricane Center, National Oceanic and Atmospheric Administration.

⁵www.worldchristiandatabase.org.

⁶Dane o wzroście populacji pochodzą ze źródeł ONZ. O ile nie podano inaczej, dane dotyczące ludności i religii zostały zaczerpnięte z The CIA World Factbook 2009.

Część pierwsza:
Afryka

Nigeria

Ojcze, przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią*

Łk 23,34

Boże, przebacz swojemu ludowi, jest wszak nieświadomy.

Sahih AL-BUCHARIEGO, Istitaba, 5

1
Skała I

Skała Wase, ogromny dwugarbny głaz, wnosi się na wysokość ponad dwustu czterdziestu metrów nad zielonymi wzgórzami nigeryjskiego Pasa Środkowego. Wase, Wszystko Obejmujący po arabsku, to w islamie jeden z dziewięćdziesięciu dziewięciu przydomków Boga. Nazwany tak majestatyczny i osobliwy blok skalny tkwi w samym środku najludniejszego kraju Afryki, zamieszkanego przez sto czterdzieści milionów ludzi. Jest to największy kraj świata podzielony niemal równo między chrześcijan i muzułmanów. Każda z tych religii ma od czterdziestu pięciu do pięćdziesięciu milionów wyznawców, ale dokładnych danych brak, ponieważ rząd Nigerii uznał, że pytanie o religię jest zbyt niebezpieczne, by móc je zadawać w czasie ostatniego spisu powszechnego w 2006 roku¹. Tak jak w odległym o dwadzieścia cztery tysiące kilometrów na wschód Sudanie, muzułmanie żyją tu przeważnie na pustynnej północy, a chrześcijanie zamieszkują bagniste południe. (Jest kilka liczących się wyjątków, w tym na południowym wschodzie, gdzie Jorubowie przyjęli obie religie). Chrześcijaństwo i islam spotykają się przeważnie w Pasie Środkowym: szerokim na ponad trzysta kilometrów obszarze żyznych sawann między siódmym a dziesiątym równoleżnikiem (od ośmiuset do tysiąca stu kilometrów na północ od równika), przecinającym większość kontynentu afrykańskiego z zachodu na wschód.

Ten jasnozielony step stanowi część Sahelu – Wybrzeża po arabsku. Sahel jest wybrzeżem rozciągającego się na północy wielkiego morza piasków – ogromnej Sahary. Pas Środkowy leży na rdzawym płaskowyżu na wysokości sześciuset metrów – im wyżej, tym powietrze staje się świeższe i chłodniejsze. Zależnie od pory roku mamy tu suchy step albo bujny, zielony busz. Przez większość dni w roku łagodny wietrzyk wieje od pofałdowanych skarp płaskowyżu ku lśniącym, chropowatym trawom sawanny i szachownicy poletek manioku oraz małych gospodarstw mleczarskich, a tutejsze mleko ma wyborny smak masła, miodu i słońca.

Pas Środkowy mógłby być rajem na ziemi, ale nie jest. Po raz pierwszy przyjechałam tutaj w sierpniu 2006 roku, żeby spotkać się z miejscowym władcą muzułmańskim, zwanym emirem Wase. W miarę zbliżania się do Wase widziało się coraz więcej zniszczeń. Prawie wszystkie wsie zostały spalone do cna – ofiarą ognia padły zarówno okrągłe kryte strzechą chaty chrześcijańskich wieśniaków, jak i kwadratowe domy z błota należące do muzułmańskich pasterzy i kupców. Od 2001 roku rejon ten był widownią gwałtownych starć między chrześcijanami a muzułmanami. W zamieszkach na tle religijnym zabito dziesiątki tysięcy ludzi. Prawie zawsze bezpośrednim powodem było coś innego niż różnice religijne – od lokalnych wyborów do konfliktów o ziemię i starć między tłumami muzułmanów i chrześcijan w reakcji na wkroczenie Amerykanów do Afganistanu w październiku 2001 roku. Ale te uliczne bójki, ujawniające głęboką nienawiść, przeradzały się często w masakry dokonywane w kościołach, szpitalach i meczetach. Obie strony, zdecydowane unicestwić się wzajemnie, posługiwały się ludobójczą retoryką: jeden z chrześcijańskich publicystów nazwał nigeryjskich muzułmanów „karaluchami”, umyślnie nawiązując do ludobójstwa w Rwandzie w 1994 roku.

Nigeria, obdarzona złożami ropy naftowej, jednymi z największych na świecie, jest jej głównym producentem w Afryce na południe od Sahary. Zajmuje piąte miejsce wśród najważniejszych dostawców ropy dla Stanów Zjednoczonych, co między innymi skłoniło amerykańskiego podsekretarza stanu Johnniego Carsona do stwierdzenia, że Nigeria to „bez wątpienia najważniejszy kraj w Afryce Subsaharyjskiej”². Ale mocarstwo to, zaliczane do najbogatszych i najbardziej wpływowych na czarnym kontynencie, należy także do najbardziej skorumpowanych demokracji. Odkąd w 1999 roku zakończyły się rządy wojskowych, politycy defraudują podobno od czterech do ośmiu miliardów dolarów rocznie³.

Mimo naftowego bogactwa ponad połowa Nigeryjczyków żyje za mniej niż dolara dziennie, a czterech na pięciu nie ma pracy. Bycie obywatelem Nigerii prawie nic nie znaczy. W wielu rejonach państwo nie zapewnia elektryczności, wody ani edukacji. Żeby mieć dostęp do różnych świadczeń, od oświaty do linii energetycznych, wielu Nigeryjczyków zwraca się ku religii. Przynależność do lokalnego kościoła lub meczetu i głosowanie zgodnie z programem partii religijnych stały się sposobem na zabezpieczenie sobie praw z pozoru całkowicie świeckich.

Ludność Nigerii rośnie w tempie dwóch procent rocznie – o wiele szybciej, niż wynosi przeciętna światowa. Wzrost ten daje się zwłaszcza zaobserwować wśród chrześcijan. Wysoki wskaźnik urodzeń oraz agresywna ewangelizacja sprawiły, że w ubiegłym stuleciu ich liczba wzrosła ze stu siedemdziesięciu sześciu tysięcy do prawie pięćdziesięciu milionów. Gdy przychodzi do rywalizacji między religiami, to, jak wielu ma się wyznawców, stanowi bezsporny atut. Wielu afrykańskich chrześcijan, powołując się na te oszałamiające liczby, dowodzi – powiedział mi o tym anglikański arcybiskup rejonu Pasa Środkowego Benjamin Kwashi – że „Bóg przeniósł swoje dzieło do Afryki”.

Żeby dotrzeć do emira, wypożyczyłam złocisty minivan będący własnością jednorękiego pastora i imama, niegdyś zażartych wrogów, którzy w pobliskim mieście Kaduna założyli organizację międzywyznaniową. Na tylnej szybie widniał naklejony napis: „Pokój jest od Boga”. Kierowca, łysy czterdziestoparolatek o wysklepionej piersi, Haruna Yakubu, dowodził kiedyś muzułmańskimi bojówkami podczas starć w okolicy. Teraz stara się zmienić mentalność młodych ludzi, których przedtem uczył walczyć w obronie religii.

Wase leży na drugim brzegu rzeki o tej samej nazwie. Jedyna droga do maleńkiego muzułmańskiego królestwa wiedzie przez wąski betonowy most o jednym pasie ruchu. Jadąc przez zdewastowane tereny zalewowe, mogliśmy zaobserwować, że część chrześcijańskich rolników zaczęła odbudowywać swoje domy. Wokół ich chat widzieliśmy niedbale przywiązane białe, zabłocone bydło. Przed zamieszkami wśród rolników mało kto miał krowę, krowy należały do muzułmańskich pasterzy. To bydło było łupem wojennym.

Kiedy dotarliśmy do mostu, okazało się, że drogę blokuje pomarańczowa ciężarówka z przyczepą, która przechyliła się i zawisła nad wodą. Mężczyzna w połyskującym ubraniu z mylaru i dobranej do niego czapce z daszkiem – niczym Blaszany Drwal z Krainy Oz – gestykulował jak policjant drogowy, ale było to tylko przedstawienie. Korek ciągnął się kilometrami. Ciężka kabina pojazdu zwisała po prawej stronie nad bystro płynącą rzeką niczym wielki stalowy stwór pochylający znużoną głowę, żeby się napić. Od razu utworzył się rynek: w tłumie ludzi i samochodów kobiety sprzedawały orzeszki ziemne i pieczoną kukurydzę z blaszanych tac niesionych na głowach – taki handel powszedniej katastrofy. Z otwartych drzwi ciężarówek i samochodów dobiegało trajkotanie radia. Nikt nie wiedział, jak długo przyjdzie czekać – tydzień, może i dłużej. Do podniesienia ciężarówki potrzebny był specjalny kołowrót, a ten znajdował się o kilka dni drogi stąd. Dopóki nie przybędzie, nie da się za nic dojechać do pracy, do szpitala, po czystą wodę kupowaną w pobliskim mieście (w Wase jej nie było). Ale emir nie mógł czekać, musieliśmy więc jakoś przedostać się przez most. Sprytny Yakubu, nasz kierowca, zebrał grupę kręcących się wokół nastoletnich chłopaków – ponad połowa mieszkańców Nigerii nie ukończyła osiemnastu lat – a ja odsunęłam drzwi vana i wysiadłam. Chłopakom udało się jakimś cudem podnieść naszą złocistą toyotę, przemieścić ją pomalutku nad zakleszczoną ciężarówką i bezpiecznie postawić na chwiejącym się moście.

Gliniany pałac emira stał na szczycie wzgórza, jakieś osiem kilometrów od skały Wase. Na dziedzińcu roiło się od dworzan w rozwianych szatach, a z królewskiej stajni dobiegał stukot kopyt. W takie dni, kiedy emir udzielał audiencji, petenci przybywali z miejsc odległych o setki mil, żeby poprosić o pomoc w zapłacie czesnego albo w rozstrzygnięciu konfliktów z sąsiadami. Czekali w ośmiokątnym piętrowym pomieszczeniu, gdzie kilkunastu członków gwardii pałacowej czytało gazety, siedząc na zimnej podłodze. Doradca króla – waziri – w turbanie z różowej koronki wciśniętym na głowę jak kask motocyklisty – czekał, aż emir, wzorem swojego dziadka i pradziadka, wezwie gości przed swoje oblicze. Większość urzędów na królewskim dworze jest dziedziczna, a ród emira był symbolem lojalności i honoru od 1816 roku, kiedy jego przodek utworzył królestwo u stóp skały Wase.

Ów przodek, tajemnicza postać o imieniu Hasan, był zwolennikiem najsłynniejszego nigeryjskiego reformatora islamu, który po dziś dzień pozostaje bohaterem afrykańskich muzułmanów, Usmana dan Fodio. Dan Fodio, pasterz z ludu Fulanów i nauczyciel religii, rozpoczął w 1802 roku świętą wojnę w Afryce Zachodniej, by oczyścić islam i propagować edukację kobiet. Był sufim, jak większość północnoafrykańskich muzułmanów. Jego kampania okazała się pierwszą ze świętych wojen, które w XIX wieku i na początku XX toczyły się w środkowej części kontynentu. Większość zaczynała się jako religijne rewolty wewnątrz islamu – powstania przeciw afrykańskim królom, którzy zdaniem sufickich reformatorów odeszli od zasad wiary. Ale gdy w Afryce pojawiły się europejskie mocarstwa kolonialne, wojny o czystość wiary przemieniły się w wystąpienia przeciw niewiernemu Zachodowi. Te dżihady, przeważnie zapomniane, należą do najwcześniejszych i najkrwawszych starć islamu z Zachodem. To one ukierunkowały politykę kolonialistów wobec muzułmanów nie tylko w Afryce, lecz także na całym świecie. Położyły też podwaliny pod opór islamu wobec nowoczesnego Zachodu.

W 1810 roku, siedemdziesiąt pięć lat przed tym, jak Brytyjczycy rozciągnęli nad Nigerią protektorat, zwolennicy Dan Fodio, zwani jego chorążymi, podbili wielką połać Afryki Zachodniej i utworzyli tu imperium muzułmańskie. Podbite ludy przyjaźnie na ogół witały chorążych, którzy na koniach i wielbłądach, z powiewającym proporcem Dan Fodio, mknęli na południe przez miły dla oka płaskowyż Sahelu. W miarę jak zbliżali się do dziesiątego równoleżnika, pustynne powietrze, a także ziemia stawały się coraz wilgotniejsze. Tu zaczynał się już owiany złą sławą rejon występowania muchy tse-tse. Śpiączka zabijała konie i wielbłądy jeźdźców dżihadu, powstrzymując pochód islamu na południe. Jeden z tych wojowników, przodek emira, ustanowił swoje królestwo na pastwiskach w cieniu skały Wase. Rodzina emira od trzynastu pokoleń zajmowała tę warownię, przeciekającą, gdy padał deszcz. Pałac, miejsce poza czasem, bardziej przywodzi na myśl starożytną oazę w Arabii niż siedzibę władcy we współczesnej Nigerii. W poczekalni tylko dwie rzeczy wskazują na upływ dwustu lat: gazety i biały plastikowy telefon na ścianie, który brzęczy, kiedy emir jest gotów przyjąć petentów.

Emir Wase, odziany w tradycyjną szatę koloru pistacji i turban z gazy – pasy tkaniny skrywają dolną część twarzy i opadają z czubka głowy jak królicze uszy – jako jedyny może w pałacu nosić buty, mokasyny ze złotymi sprzączkami. Zwyczaj nakazuje, by dworzanie boso siedzieli przed nim na podłodze. Kiedy w 2006 roku po raz pierwszy zostałam przyjęta przez Jego Królewską Mość Harunę Abdullahiego, ten uparł się, żebym dorównała mu rangą i posłał swojego naczelnego doradcę po moje tenisówki – mieliśmy rozmawiać jak równy z równym. Emir, drobnokościsty i wytworny, o ciemnej skórze i ostrych rysach, jest Fulanem jak jego przodkowie, a większość jego poddanych nadal pasie trzody. Odniosłam wrażenie, że temu erudycie nudzi się w wilgotnej sali tronowej i że chętnie pozbędzie się petentów, żeby, zamiast rozpatrywać ich skargi, podyskutować o religijnej pożodze, która ogarnęła jego kraj.

Mimo tradycyjnych atrybutów emir jest współczesnym intelektualistą i liberalnym teologiem. W latach sześćdziesiątych XX wieku pojechał na studia do Pensylwanii i na Uniwersytecie Pittsburskim zrobił doktorat z administracji publicznej. „Nikomu w Pittsburghu nie powiedziałem, że jestem księciem”, wyznał, śmiejąc się na cały głos. Kazał jednemu ze sług wydobyć ze stosu starych papierów w kącie zimnej sali egzemplarz swojej rozprawy doktorskiej, której tytułu nie pamiętał, ale dworzanin jej nie znalazł. Przyniósł za to cienką żółtą książeczkę. Schylił głowę, upadł na kolana i podał ją władcy. Emir sporządził ten zbiór wersetów z Biblii i Koranu razem z miejscowym biskupem katolickim, próbując wyjaśnić nieporozumienia religijne.

„Te wersety nakazują wiernym żyć w pokoju”, powiedział, podnosząc książeczkę i kładąc koło siebie na starej kanapie służącej mu za tron. Kilkanaście lat temu, kiedy jego ojciec zmarł, dożywszy stu dwóch lat, Abdullah pracował jako dyrektor w banku w stolicy kraju, Abudży. Gdy w 2001 roku wstąpił na tron, w kraju zaczęły się niepokoje. Religijni przywódcy obu stron, powołując się na święte księgi, wzywali przez megafony meczetów i z kazalnic w kościołach do przelewu krwi.

Emir, według jego własnych wyliczeń, miał pod opieką od trzystu pięćdziesięciu do czterystu tysięcy muzułmanów. Wielu z nich w czasie konfliktu przybywało pod bramy pałacu, prosząc o ochronę. „Sam już nie wiem, ile wydałem na żywność dla tych wszystkich ludzi”, powiedział. „Muszę się rozliczyć przed Stwórcą za każdego, kto znajdzie się na mojej ziemi”. Także w sprawie ciężarówki, która utknęła na moście: „Jeśli ktoś spadnie dziś z tego mostu, ja będę odpowiedzialny”. Tak wyglądał jego obowiązek jako króla i tak nakazywało mu jego muzułmańskie imię, Abdullahi – abd, czyli sługa lub niewolnik Allaha.

„Ilekroć ludzie przychodzą do pałacu, muszę otworzyć bramę. Nie mam wyboru”, stwierdził głosem nieco stłumionym przez gazę. Sprawowanie funkcji monarchy było wyczerpujące i kosztowne, emir nie mógł sobie pozwolić na remont własnego przeciekającego dachu. Aktualnie konflikt przygasł. Ludzie po obu stronach stracili zbyt wiele – ziemię, żywy inwentarz, ukochane osoby – żeby nadal okładać się pięściami. Nikt nie mógł sobie pozwolić na dalsze walki. Ten pokój został wymuszony przez pieniądze, a nie wzajemne zrozumienie między dwiema religiami. Emir obawiał się, że nie potrwa długo.

Podniósł leżącą obok niego żółtą książeczkę. Zaznaczył w niej (w swoim języku hausa) uniwersalne przesłania Koranu mówiące o koegzystencji wszystkich ludzi. Wiele z nich zostało objawionych Mahometowi na samym początku jego misji – prorokiem Mahomet stał się po czterdziestce, był wtedy bogatym kupcem z Mekki.

„Religia to sprawa osobista, jest w psychice”, powiedział z uśmiechem emir. „Język tych ksiąg nie jest prosty – nie wystarczy przeczytać, trzeba jeszcze zrozumieć”. Postukując pierścieniem swojego college’u o kant kanapy, napawał się tymi zagadkami. Najwyraźniej, rozprawiając o naturze władzy i naukach, które Bóg objawił prorokowi Mahometowi, czuł się swobodniej niż wtedy, gdy mówił o nadchodzących wyborach, cenie ryżu czy dostępności wody pitnej.

„Wiemy, że Jezus nauczał: jeśli ktoś uderzy cię w prawy policzek, nadstaw mu lewy”, wywodził dalej ze smutkiem. „Wiemy, że Mahomet został wypędzony ze swojego miasta i obrzucony kamieniami w Taifie, ale spokojnie odjechał do Medyny”. Jak podają hadisy, przekazy o życiu i wypowiedziach proroka⁴, Mahomet udał się do Taifu, miasta na zboczu góry znajdującego się ponad sto kilometrów na południe od świętej Mekki, żeby namówić jego mieszkańców do przyjęcia islamu. Oni jednak, zamiast go powitać, obrzucili go kamieniami i broczącego krwią przegnali z miasta. Później u proroka zjawił się archanioł Gabriel – po arabsku Dżibril – i zapytał go, czy chce się zemścić na ludziach z Taifu. Prorok, ocierając krew z twarzy, odparł, że nie, i dodał: „Boże, przebacz swojemu ludowi, jest wszak nieświadomy”⁵. Mahomet wiedział o Jezusie i znał jego nauki. Przed śmiercią zalecił swoim zwolennikom, żeby postępowali jak Jezus i byli gotowi umrzeć za wiarę. W jego słowach słychać echo prośby Jezusa ukrzyżowanego: „Ojcze, przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią” (Łk 23,34).

A skoro obaj pobici i pokrwawieni prorocy, ucieleśniający swoje religie, prosili Boga, jak zauważył emir, by wybaczył ich krzywdzicielom, to za kogo mają się dzisiejsi przywódcy religijni, żeby orędować za świętą wojną? Obie religie, stwierdził, łączą głębokie więzi, ale przywódcy o nich nie wiedzą albo zapomnieli. Koran też opowiada o Maryi Pannie, która, osamotniona, rodzi pod palmą daktylową. Kiedy ze wstydem wraca do rodzinnego domu, nowo narodzony Jezus odzywa się: „Zaprawdę, Bóg jest moim Panem i waszym Panem! Czcijcie Go! To jest droga prosta!”*.

Ale która droga, chrześcijaństwa czy islamu? Pomimo najlepszych intencji emira spór wokół tego, czyje wierzenia zostały usankcjonowane przez Boga, rozgorzał, kiedy tylko miejscowi muzułmanie i chrześcijanie zaczęli widzieć w sobie nawzajem konkurentów i przeszkody utrudniające codzienne bytowanie. A przyczyną były warunki materialne. „Ludzie nie mają pracy”, powiedział emir. „Dzieciom mówi się, żeby nie wracały na rolę. Nie są uczone praktycznej sztuki przetrwania, mają się starać o pracę umysłową, a tej nie ma”. Ponad sześćdziesiąt milionów młodych Nigeryjczyków to bezrobotni, należy do nich niejeden z tych chłopców, którzy przenieśli nasz samochód przez most. To armia gotowa wyruszyć na front religijnego konfliktu. Przed wyborami albo kiedy sytuacja tego wymaga, skorumpowani, defraudujący miliony dolarów politycy płacą tym chłopakom, werbując spośród nich bojówkarzy, którzy, przekonani o słuszności swojej sprawy, zastraszają przeciwnika. W zamieszkach niszczy się najpierw miejsca kultu, następnie banki i samochody – niedostępne dla młodych symbole doczesnej potęgi.

„Wykształcony, bezczynny umysł potrafi być niebezpieczny”, jak się wyraził emir. Ta maksyma mogłaby się odnosić i do niego samego, uwięzionego w rozwalającym się zamku, z dyplomem z zarządzania, który okazał się bezużyteczny w konflikcie, do którego emir nie był przygotowany. Władzę przejął jednak w okolicznościach bardziej złożonych, niżby się z pozoru wydawało. Miało to związek ze spuścizną po kolonialistach brytyjskich. W rezultacie konferencji berlińskiej z 1885 roku, kiedy europejskie mocarstwa kolonialne spotkały się po to, by podzielić między siebie czarny kontynent, co zapoczątkowało „wyścig o Afrykę”, większość rozległych obszarów ówczesnego Sudanu – dziś jest to terytorium Nigerii i Sudanu – przypadła Brytyjczykom. Na tych terenach muzułmańska Afryka Północna spotykała się z „pogańskim” południem czarnej Afryki. (Na średniowiecznych mapach arabskich tu właśnie zaczynała się Kraina Czarnych – Bilad as-Sudan – od której Sudan wziął swoją nazwę). Na muzułmańskiej północy Nigerii Brytyjczycy napotkali na opór byłych wojowników Dan Fodio. Zdołali ich pokonać dopiero na początku XX wieku.

W Nigerii Brytyjczycy stosowali system rządów pośrednich, który tak dobrze sprawdził się w Indiach. Oznaczało to wspieranie władzy przywódców w rodzaju emira Wase. Zmuszeni w swoim rozległym imperium do oszczędnego gospodarowania własnymi kadrami, pozostawiali lokalnych władców, którzy realizowali ich politykę. Emir służył za bufor między kolonialistami a miejscową ludnością. Była to klasyczna metoda „dziel i rządź” – system pośredniego sprawowania władzy umożliwiał bowiem Brytyjczykom działanie zza kulis i podburzanie jednych nigeryjskich muzułmanów przeciw drugim. Z czasem wielu takich przywódców zaczęto postrzegać jako agentów kolonialistów. Zyskali władzę i zgromadzili bogactwa, stracili jednak autorytet religijny: emirowi Wase kolonializm pomógł poszerzyć zakres władzy doczesnej, choć umniejszył jego religijne wpływy. To właśnie przez tę erozję tradycyjnych autorytetów mieszkańcy Pasa Środkowego zaczęli się rozglądać za nowymi przywódcami, a wielu z nich twierdziło, że ich władza pochodzi od Boga.

Dzięki systemowi rządów pośrednich emir mógł też roztoczyć kontrolę nad grupami ludności, których islam nie zdołał podbić. Były to przede wszystkim plemiona ze wzgórz, niemuzułmańskie mniejszości trwające przy swoich tradycjach. Większość z nich oddawała cześć duchom tak jak ich sąsiedzi z Sudanu. Te plemiona wojowników żyły w nieustannym zagrożeniu, obawiając się, że staną się niewolnikami potężniejszych muzułmańskich sąsiadów. Od stuleci uciekały na suche wyżyny Pasa Środkowego przed łowcami niewolników. W systemie wprowadzonym przez brytyjskich kolonialistów stały się poddanymi muzułmańskich władców takich jak emir Wase, którzy zasiali nienawiść i nieufność, wciąż żywe wśród mieszkańców płaskowyżu.

W ubiegłym stuleciu większość tych niemuzułmańskich mniejszości przyjęła chrześcijaństwo, w którym wielu ludzi odnalazło wolność od dziedzictwa muzułmańskiej opresji. Znaczna część poszła za nowym pokoleniem kaznodziejów zielonoświątkowych. Pentekostalizm (ruch zielonoświątkowy), tak jak islam, rozwija się w skali świata szybciej niż globalna populacja (w odniesieniu do obu religii wskaźnik ten wynosi prawie jeden i osiem dziesiątych procent rocznie)⁶. Zielonoświątkowcy dążą do spotkania z Duchem Świętym tak jak uczniowie Jezusa w dniu Pięćdziesiątnicy, kiedy zstąpił na nich Duch Święty. Ze względu na swoją duchowość pentekostalizm łatwo się przyjmuje na gruncie wielu tubylczych kosmologii, a jego praktyki, takie jak glosolalia (mówienie językami) i ekstatyczne formy kultu, nie są obce nowym wyznawcom. Muzułmanom, upatrującym zagrożenia w gwałtownym szerzeniu się chrześcijaństwa, szczególnie trudno pojąć koncepcję zbawienia przez Ducha Świętego. Trójca – Ojciec, Syn i Duch Święty – trąci politeizmem (szirk), a idea, w myśl której Bóg mógłby mieć syna, to czyste bluźnierstwo. Ponadto większość zielonoświątkowych pastorów naucza o zwycięstwie nad wrogami, a to w Nigerii zaczęło wydawać się tym samym co zwycięstwo nad muzułmanami.

Zdaniem emira zielonoświątkowi kaznodzieje przysparzają kłopotów, zwłaszcza że większość z nich domaga się od wiernych pieniędzy za modlitwy. „Im więcej płacisz, tym bardziej zbliżasz się do Boga”, stwierdził sceptycznie. Ponieważ wzięci pastorzy mogą naprawdę dużo zarobić, rywalizacja między nimi potrafi być zażarta. W Nigerii prowadzi do tego, że się nawzajem zwalczają. „Zielonoświątkowcy są groźni, bo w kazaniach atakują się wzajemnie”, powiedział emir. Kościoły się dzielą, każda nowa grupa wiernych wznosi własną świątynię. W oczach ludzi, którzy się na tych podziałach nie wyznają, wygląda to na ekspansję religii, nie zaś na wewnętrzne rozłamy. A ekspansja konkurencyjnego wyznania zawsze budziła w muzułmanach coraz większy strach. To właśnie doprowadziło, zdaniem emira, do nasilenia przemocy. I przemoc ogarnęła kraj, a on w swoim pałacu nie mógł zrobić nic, by powstrzymać pożogę.

* koniec darmowego fragmentu *
zapraszamy do zakupu pełnej wersji

¹Sola Odunfa, Nigeria’s Counting Controversy, BBC News, 21 marca 2006, na stronie news.bbc.co.uk.

²Departament Stanu USA, Waszyngton, 11 sierpnia 2009.

³Corruption, Godfatherism, and the Funding of Political Violence, Human Rights Watch, 11 października 2007.

⁴Hadisy, zebrane ponad sto lat po śmierci Mahometa, dzielą się na różne kategorie. Jedne uznawane są za bardziej wiarygodne od innych.

⁵Al-Buchari, al-Dżami as-Sahih, tom 9, księga 84, nr 63.

⁶Pew Forum on Religion and Public Life, Historical Overview of Pentecostalism in Nigeria, 22 grudnia 2006, www.pewforum.org.

* Cytaty z Biblii podano za Biblią Tysiąclecia (wszystkie przypisy oznaczone gwiazdką pochodzą od tłumaczki).

* Cytaty z Koranu podano w tłumaczeniu Józefa Bielawskiego, PIW, Warszawa 1986.

MUZA SA

00-590 Warszawa

ul. Marszałkowska 8

tel. 22 6211775

e-mail: info@muza.com.pl

Dział zamówień: 22 6286360

Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl

Konwersja do formatu EPUB: MAGRAF s.c., Bydgoszcz