List do mojego życia

Historia wypalenia zawodowego

Miriam Meckel

Przełożył Ryszard Turczyn

Warszawa 2012

Tytuł oryginału:

„Brief an mein Leben. Erfahrungen mit einem Burnout”, Miriam Meckel

Copyright © 2010 by Rowohlt Verlag GmbH, Reinbek bei Hamburg.

Alle Rechte vorbehalten

Wydanie polskie Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k. Prawa do tłumaczenia Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k. Wszelkie prawa zastrzeżone

Projekt okładki: Dariusz Krupa

Opracowanie typograficzne i łamanie: Marek Wójcik

Tłumaczenie: Ryszard Turczyn

Redakcja: Katarzyna Kozłowska

Korekta: Elżbieta Lipińska, El-Kor

ISBN: 978-83-935780-2-3

Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k.

Dział sprzedaży: kontakt@kurhauspublishing.com, tel. +48 22 325 34 70

ul. Postępu 15 C, IV p., 02-676 Warszawa

Przedmowa do wydania polskiego

Piszę ten tekst w dniu, w którym dowiedziałam się o śmierci ważnej dla mnie osoby, i od rana myślę o tym, że to pierwszy dzień istnienia świata bez niej. Myślę też o tym, że śmierć unieważnia wszystkie nasze starania, i zastanawiam się, czy w ogóle jest sens jakiekolwiek podejmować…

Idę ulicą, rozglądam się, patrzę ludziom w twarze i widzę, że nic się nie zmieniło. Nie ma w nich najmniejszego znaku, że ubyło jedno życie.

Świat trwa, jak trwał. A każdy z przechodniów jest zaabsorbowany sprawami niecierpiącymi zwłoki, sprawami, od których zależą losy ludzkości lub choćby tylko rodziny czy jego samego. Każdy zmierza do celu, nieodwołalnie zostawiając za sobą minione sekundy, minuty, godziny życia.

Im szybciej idę, im więcej spraw mam na głowie, tym szybciej kurczy się czas, który mam jeszcze przed sobą. Czuję, jak dni, tygodnie, miesiące i lata mijają coraz żwawiej, nie tylko dlatego, że tak subiektywnie odczuwam, bo się starzeję, lecz również dlatego, że nieustająco rośnie ilość bodźców: informacji, możliwości, spotkań i zajęć. Między tymi bodźcami jest coraz mniej chwil na kontemplację rzeczywistości, na dotknięcie życia, które wciąż upływa, na przypomnienie sobie o tym, że ono się kiedyś skończy. Czasami mam wrażenie, że zapełniamy nasze życie wydarzeniami, z których jedno goni następne, tylko po to, żeby nie myśleć o nieuchronnym końcu. A w ten sposób zbliżamy się do niego szybciej, bo zabijamy czas, zamiast go zatrzymywać.

Miriam Meckel, symbol sukcesu zawodowego, zabijała swój czas w nieustannych podróżach służbowych, na niezliczonych spotkaniach, konferencjach, wykładach. Brała na siebie coraz więcej obowiązków i zadań i na pewno dzięki temu udawało jej się nie pamiętać o tym, że jej życie także czeka nieuchronny kres. Na pewno była przekonana, że tak trzeba, że ma obowiązek podejmować wciąż nowe zobowiązania, bo to świadczy o tym, że jest potrzebna, niezastąpiona, doceniana. Zapewne praca dawała jej poczucie spełnienia, satysfakcji i szczęścia. Nie jej jednej – każdy kolejny sukces wyzwala endorfiny w mózgu. Człowiek czuje się jak na haju. Kiedy ten stan mija, tęskni się za nim i szuka kolejnego wyzwania. Gdy wiadomo już, że sprostanie mu także przyniesie nieuchronny sukces, nawet jeśli dochodzą do tego niepokojące objawy – chroniczne zmęczenie, bezsenność – pojawia się w nas nadludzka siła i euforia, jaką daje poczucie, że każda minuta wypełniona jest czymś ważnym, najważniejszym. Wreszcie przychodzi moment, gdy całe ciało zaczyna boleć, w uszach pojawia się nieznośny szum, wwierca się w mózg i człowiek powoli zaczyna się sypać – tak jak autorka książki: jej ciało po prostu odmówiło współpracy. Jak lubią mówić niektórzy lekarze – okazało się mądrzejsze od głowy i pociągnęło za hamulec. Bo sama Meckel, pomimo wielu sygnałów ostrzegawczych, nie potrafiła w porę się zatrzymać, nie zrezygnowała z rauszu, jaki dawało jej uzależnienie od pracy. Ale też trzeba powiedzieć, że świat zewnętrzny nie był jej zbyt pomocny. Żyjemy w rzeczywistości, która zmusza nas do szaleństwa, trzyma w żelaznej obręczy dyscypliny wobec wciąż kurczącego się czasu, pogania, smagając batem jak pociągowego konia, który na pewno jeszcze niejeden ciężar udźwignie i będzie to robił tak długo, póki prawie nie padnie trupem na służbie.

Zapominamy, że czas jest ograniczony, nie da się go rozciągać w nieskończoność, skracając sen czy wypoczynek. Że każdy z nas ma określony zasób siły i energii. Nie można z niego czerpać jak z magicznej studni. Znam ludzi podobnych do Miriam Meckel – dla nich ograniczenia są źródłem frustracji, a każdy sygnał ostrzegawczy swojego organizmu traktują jak nieszczęście, zamiast się go uchwycić jak koła ratunkowego. Często kończy się to źle.

Meckel miała szczęście: gdy zapaliła jej się ostrzegawcza lampka, trafiła na cztery tygodnie do kliniki u podnóża Alp, gdzie zaczęła się jej wielka życiowa przygoda: mozolna i bolesna nauka nicnierobienia. Obserwowanie drzew za oknem, smakowanie porannej filiżanki herbaty, nieczytanie, niesłuchanie ulubionej muzyki, odliczanie pełzających wolno minut niewypełnionych żadnym dzianiem się, żadną aktywnością. Odkrywanie na nowo świata i własnych zmysłów – słuchu, wzroku, węchu. Spostrzegła, że kiedy nie towarzyszą jej różnorodne bodźce, zaczyna zauważać rzeczy do tej pory dla niej nieistniejące – kolor śniegu, kształt koron drzew za oknem, sposób poruszania się człowieka uprawiającego jogging w parku.

W miarę czytania „Listu do mojego życia” można zaobserwować, że w trakcie leczenia Miriam zaczyna patrzeć na pobyt w klinice jak na prawdziwe wyzwanie, poprzednie traktując raczej jako sposoby ucieczki przed życiem. Pogadać z samym sobą, zajrzeć do środka i zobaczyć, co tam naprawdę jest, odpowiedzieć sobie na parę fundamentalnych pytań o sens życia, o priorytety, o czas i o jego koniec. Autorka robi kolejne kroki, które mają jej pomóc w powrocie do rzeczywistości – nie rozmawiać cały dzień, nie spać przez 48 godzin, nie używać laptopa i telefonu, nie spotykać się z nikim, iść na spacer do lasu i obserwować otoczenie oraz swoje wnętrze. Dzięki temu umysł oczyszcza się z gigabajtów informacji, z problemów oczekujących na rozwiązanie i spraw, które czekają na załatwienie, z terminów do zaplanowania, z planów do zrealizowania. I wreszcie pojawia się pytanie o sens życia. Pytanie, którego – nie wiedzieć czemu – na co dzień raczej się nie stawia:

Zadawanie pytań o sens życia w codziennych okolicznościach jest mniej więcej tak samo odważne i nie na miejscu, jak wybrać się w piżamie na bankiet u prezydenta kraju. Całościowe spojrzenie rzadko kiedy odgrywa w naszej rzeczywistości jakąś specjalną rolę. My funkcjonujemy. Pokonujemy wyzwania i rozwiązujemy problemy, które wówczas nie nazywają się już problemami, tylko właśnie wyzwaniami. Albo, jak pisze Terry Eagleton: w naszym odartym ze złudzeń i uwolnionym od elementu metafizycznego świecie »życie« jest tylko jednym z wielu dyskredytowanych zjawisk całościowych”. Ja także uważałam dotąd życie za wyzwanie logistyczne, któremu należy sprostać.

Obok pytań o sens pojawiają się też szczegółowe, konkretne wspomnienia o chorobie i śmierci matki – jakby Miriam dopiero tu i teraz mogła ten czas odchodzenia najbliższej osoby przeżyć naprawdę, jakby jej poprzednie życie – pęd, natłok spraw – odcięło ją od prawdziwego uczestnictwa, towarzyszenia i od żałoby. I pojawia się w końcu refleksja, że każde życie kończy się śmiercią. Myśl, na którą brak czasu, kiedy pędzimy zaabsorbowani sprawami niecierpiącymi zwłoki i przyjmujemy na siebie kolejne obowiązki.

Życie Miriam składało się dotąd z akcji i z komunikacji, w klinice musiała odciąć się całkowicie od dziania się i komunikowania. Bez strumienia informacji, Internetu, pracy przypatruje się sobie i ze zdziwieniem odkrywa:

W tej chwili nie potrzebuję podniet, lecz spokoju. Nie potrzebuję nowości, lecz tego, co znam i co mnie nie zawiedzie.

Jeżeli praca jest dążeniem do samorealizacji, jest tym, co się kocha, to jest to wielkie szczęście. Ale tkwi w tym także pułapka – praca może wypełnić życie bez reszty, całkowicie nim zawładnąć i nie zostawić miejsca na nic innego. To może doprowadzić do sytuacji, w której będziemy widzieli tylko mały fragment świata, przekonani, że to cały kosmos. Praca, choćby najbardziej porywająca i satysfakcjonująca, nie może wypełniać życia po brzegi, nie można o niej ciągle myśleć, nie można jej się całkowicie oddać w niewolę. Trzeba czasem wagarować. Wagary to najlepszy wynalazek szkoły – anarchia łamiąca rutynę i dyscyplinę. A być może to właśnie między dyscypliną a anarchią mieści się harmonia, do której tęskni autorka:

We wszystkim tym nie udało mi się jednak odnaleźć arystotelejskiego złotego środka między za dużo a za mało.

Pobyt w klinice i pamiętnik z niego to podróż powrotna do samego siebie. W jej trakcie autorka odkrywa, że aby dojść do pełni zdrowia, oprócz spowolnienia tempa potrzebne są też relacje z innymi ludźmi. Przywołuje czas, kiedy czuła się wyjątkowo szczęśliwa, i choć samo miasto, w którym to się działo – Kolonię – wspomina jako dość paskudne, atmosfera tam panująca kojarzy jej się jednoznacznie ze szczęściem: powolny i niezobowiązujący rytm życia, przypadkowe spotkania znajomych, nieśpieszne pogaduszki z piekarzem, nic nieznaczące pogawędki po drodze do celu, który porzuca, by je prowadzić. Relacje międzyludzkie, kontakt z drugim człowiekiem mogą być ratunkiem przed depresją, rozpaczą, wypaleniem zawodowym:

[Człowiek powinien] raczej wstąpić do jakiegoś stowarzyszenia, niż bez przerwy próbować zwiększać poczucie osobistego szczęścia przez męczące ćwiczenia w siłowni albo odzwyczajanie się od picia i palenia.

Relacje z ludźmi i korzenie. Miriam Meckel, obywatelka świata, która – jak sama o sobie pisze – w każdym miejscu i w każdym mieście może się czuć jak w swoich czterech ścianach, której nigdy nie brakowało korzeni, teraz zaczyna o nich myśleć, zaczyna poszukiwać fundamentów. Pomyślałam, czytając te fragmenty, że aby dobrze nauczyć się latać, trzeba mieć najpierw grunt, na który można wrócić po locie.

To jest specyficzna książka napisana przez specyficzną osobę, raczej wyjątkową niż typową. Jej życie, jej świat są bardzo indywidualne, ale konkluzje, do których dochodzi, są na pewno uniwersalne. Wydawałoby się, że ta wiedza jest banalna i dostępna każdemu z nas:

– trzeba pytać siebie o sens życia,

– budować głębokie relacje z innymi,

– doceniać swoje korzenie,

– cieszyć się światem dookoła, póki jest,

– pamiętać o śmierci i przygotowywać się do niej.

Wczoraj wieczorem umarła osoba podobna do autorki książki – też żyła szybko, praca była dla niej pasją i spełnieniem. Realizowała wciąż nowe pomysły, podejmowała się wciąż nowych wyzwań. Nie wiem, czy często pytała o sens życia, czy była gotowa na śmierć. Wiem, że świat istnieje już bez niej i że się nie rozpadł. I dopiero dzięki jej odejściu zrozumiałam, że nie ma takiej sprawy, takiej pracy, takiej idei, której warto byłoby poświęcić całe swoje życie – ma się je tylko raz i tylko na chwilę. Dzisiejszego poranka wyraźnie poczułam, że trzeba je zachować dla siebie.

Pamięci Anny Laszuk, 13.10.2012 r.

Ewa Wanat1

1 Ewa Wanat – dziennikarka radiowa i telewizyjna, redaktor. W latach 2003–2012 naczelna Radia TOK FM. Dziś prowadzi w TVP2 autorski program Kobiecy punkt widzenia i współpracuje z Polskim Radiem. Z wykształcenia polonistka (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza) oraz teatrolog (Uniwersytet Ludwiga Maximiliana w Monachium).

„Gdyby serce mogło myśleć, przestałoby bić”

Fernando Pessoa, Księga niepokoju

Rozdział 4.

Zatarcie granic życia

Od mniej więcej pół roku noszę ze sobą kawałeczek materiału. Ma jakieś pięć na pięć centymetrów i najczęściej kryje się w lewej kieszeni moich spodni. Wiele razy w ciągu dnia wyjmuję go i sprawdzam jego fakturę palcami. A kiedy na przykład siedzę w pociągu albo stoję przy oknie, patrzę przez ten materiał i cieszę się, że przez mikroskopijne dziurki między skrzyżowaniami nitek mimo wszystko widzę jeszcze świat. I to widzę bardzo wyraźnie, bez strat w polu widzenia, jak przez lornetkę o wyjątkowej ogniskowej.

Ten kawałeczek materiału ma niebiesko-biało-zielony wzorek. Dwa brzegi tkaniny są grubsze, dwa pozostałe cieńsze. Te pierwsze są założone. Wzdłuż krawędzi materiał trochę już się strzępi przez to całe noszenie i regularne pocieranie palcami. Kiedyś był częścią czegoś większego. Należał do kuchennej ścierki z mieszkania mojej przyjaciółki. Wycięła go nożyczkami pewnego wieczoru, gdy prowadziłyśmy długą filozoficzną rozmowę o życiu oraz związkach przestrzeni i czasu w tymże życiu. To był pierwszy wieczór, kiedy znowu w miarę dobrze się czułam i byłam w stanie rozmawiać, nie zasypiając po krótkiej chwili albo nie tracąc wątku wskutek bólu.

Dokładnie trzy tygodnie wcześniej wróciłyśmy z urlopu. W zasadzie powinnam być znakomicie wypoczęta, naładowana nową energią na czekający mnie semestr i na mnóstwo spraw, które sobie jak zawsze zaplanowałam. Tak jednak nie było. Od dawna miałam kłopoty ze zdrowiem, nawet w czasie urlopu. Coraz silniej odczuwałam zmęczenie, utratę wagi, bóle żołądka albo brzucha po jedzeniu. W zasadzie przez cały czas walczyłam z mdłościami. Myślałam, że to może normalne, bo dużo pracowałam i podróżowałam. Tak więc na wakacjach po prostu robiłam wszystko jak dawniej. Przez cały czas konsekwentnie żyłam w zgodzie z ostatnimi wersami Requiem Johna Updike’a: „A szoku nigdzie się nie zauważy, tam tylko, gdzie to coś nastąpi”1.

Zaraz po urlopie na Sardynii poleciałam na międzynarodową konferencję do Stanów Zjednoczonych, żeby wygłosić wykład. W dzień po powrocie do Berlina prowadziłam rano spotkanie na temat amerykańskich wyborów prezydenckich. Wszystko poszło super. Były pobudzające do myślenia, ostre dyskusje, a jeden z moich przyjaciół z Uniwersytetu Harvarda wygłosił niezwykle zajmującą mowę na temat roli młodych wyborców w procesach decyzyjnych sztabu kampanii Baracka Obamy. W tamtej chwili czułam się rzeczywiście tak, jak zawsze po wakacjach: pełną parą, z radością wracam do życia zawodowego. Potem miałam spotkanie z wydawcą mojej książki, rozmowę na temat projektu współpracy, i jeszcze szybko wyskoczyłam do siostrzenicy, żeby podrzucić jej prezent urodzinowy. Na kolacji spotkałam się ze wspomnianym kolegą z Uniwersytetu Harvarda i jego żoną w restauracji „Florian”. I w tym momencie dopadły mnie straszliwe bóle brzucha. Ledwie trzymałam się na nogach, nie mogłam nic jeść, biły na mnie poty i cała się trzęsłam. Jakoś jednak przetrwałam wieczór. Ale już następnego dnia rano nie mogłam nic zrobić. Przyszło załamanie.

Burnout. Wypalenie zawodowe. Nienawidzę tego określenia. Nie potrafię go używać do opisu mojego stanu. Dlatego będę go unikać. „Miałam zespół wypalenia zawodowego” – to zdanie zawsze miało dla mnie posmak czegoś w rodzaju „stres jako styl życia”. Wypalenie zawodowe to nieodłączny atrybut sukcesu w karierze zawodowej, tak jak jednorodzinny domek jest nieodłącznym atrybutem wzorcowej rodziny. I tak też zresztą, z ukrytą dezaprobatą, traktuje się je w publicznej debacie. W gazecie „Süddeutsche Zeitung” opisano wypalenie zawodowe jako „zaaprobowaną społecznie szlachetniejszą odmianę depresji i rozpaczy, która nawet w chwili, gdy nie spełniamy oczekiwań, nie narusza naszego poczucia własnej wartości”. Konkluzja brzmiała: „Tylko nieudacznicy popadają w depresję, wypalenie zawodowe to coś dla ludzi sukcesu, a dokładniej dla tych, którzy dotąd nimi byli”2. Przeczytałam ten artykuł, kiedy czułam się już trochę lepiej. Odruch obronny – ja nie chcę mieć czegoś takiego.

Mój lekarz był litościwy. Używał normalnych, ogólnie zrozumiałych określeń. Jego diagnoza brzmiała: stan ciężkiego wyczerpania w połączeniu ze stanem zapalnym układu przemiany materii, który najwyraźniej zaniedbałam. Moje nerki, wątroba i śledziona nie działały tak, jak powinny. Miałam stan zapalny trzustki i śluzówki żołądka, a układ odpornościowy odwrócił się do mojego organizmu plecami.

Musiałam zrozumieć, co się ze mną dzieje. Nauczyłam się zajmować własnym stanem mimo wszelkich rodzących się we mnie oporów przed poznawaniem i – co więcej – respektowaniem własnych ograniczeń. A także pomimo całej żywionej dotąd pogardy dla wypalenia zawodowego jako osobliwego zespołu chorobowego, który po raz pierwszy określony został w ten sposób w 1974 r. przez amerykańskiego psychoanalityka Richarda Freudenbergera. Starałam się lepiej zrozumieć ów zespół, dowiedzieć się, o co w nim chodzi. Próbowałam ustalić, co to ma wspólnego ze mną.

Pocieszał nieco fakt, że wprawdzie sam fachowy termin burnout – zespół wypalenia zawodowego – jest stosunkowo młody, ale jego objawy były znane już od dawna. Na przykład Tomasz Mann z pewnością przypisałby swemu literackiemu antybohaterowi Tomaszowi Buddenbrookowi syndrom wypalenia zawodowego, gdyby w roku 1901 znał to pojęcie. Zamiast tego opisywał: „Zupełny brak jakiegoś szczerego, gorącego zainteresowania, które by go potrafiło ożywić, zubożenie i spustoszenie jego duszy – spustoszenie tak silne, że prawie ciągle odczuwane jako ciężka, nieokreślona troska, przy tym połączone z nieubłaganym wewnętrznym nakazem i niewzruszonym postanowieniem zachowania za wszelką cenę godnej postawy, ukrywania wszelkimi sposobami swej słabości, przestrzegania pozorów – wszystko to wytworzyło ową sztuczną, obmyślaną, wymuszoną egzystencję, sprawiło, że każde słowo, każdy ruch, każda najdrobniejsza czynność w obecności ludzi stawała się wytężoną i wyniszczającą grą aktora”3.

Rozpoznałam w tym opisie samą siebie. Zarówno w pięknym ujęciu literackim, jak i niestety w suchym medycznym opisie objawów, od hiperaktywności i negowania własnych potrzeb do zobojętnienia, od niemożności wyłączenia się do chronicznego zmęczenia w napadach słabości, braku energii, zaburzeń snu, kołatania serca, oblewania się potem, bólów głowy i pleców aż po zaburzenia koncentracji i spadek kreatywności4. Stan zapalny żołądka i jelit dopełnił reszty.

Po fakcie nie da się już stwierdzić, czy to stan zapalny wywołał u mnie załamanie czy też mój organizm był tak wyeksploatowany wskutek stałego przeciążenia, że stał się podatny na infekcje – w każdym razie jedno wzmaga efekt drugiego. Generalnie, już sama próba doszukiwania się tutaj związku przyczynowo-skutkowego jest pewnie złym podejściem do sprawy. Także w odniesieniu do depresji i wyczerpania tworzy się niezliczone teorie o współzależności i wzajemnym oddziaływaniu poszczególnych elementów5. Faktem jest, że współzależność istnieje.

Z wolna nauczyłam się i tego, że prawie zawsze jest jakaś psychosomatyczna konstelacja, związek między problemami fizycznymi i mentalnymi, charakterystyczny dla pacjentów z syndromem wypalenia. Mogłam się przy okazji nauczyć, że nie jestem sama. Mnóstwo ludzi cierpi na podobne albo zbliżone objawy. W mojej konkretnej sytuacji niewiele to pomogło, ale dzięki temu łatwiej mi było to zrozumieć i zaakceptować. Zabrało mi to jednak dużo czasu. Nawet dziś myślę jeszcze chwilami: czy to możliwe, żeby nie wszystko zawsze działo się tak, jak ja chcę? Tak przecież nie może być!

Przez piętnaście lat podróżowałam po świecie, pracowałam, rozmawiałam, pisałam, przyswajałam, reprezentowałam, aż przyszedł czas na lekarza. W sensie dosłownym. Nie stawiałam granic ani sobie, ani otaczającemu mnie światu, który niekiedy bardzo wiele wymagał, wysysał mnie jak pijawka swego gospodarza. W dodatku większość z tego, co robiłam, naprawdę sprawiała mi radość. Lubię podróżować, pisać, pracować ze studentami, z przyjemnością i pasją inicjuję nowe projekty i rozwijam pomysły.

We wszystkim tym nie udało mi się jednak „odnaleźć arystotelejskiego złotego środka między za dużo a za mało”6. I nagle mnie to rozłożyło; znowu w sensie dosłownym. Przez dwa tygodnie nie mogłam zupełnie nic robić, z trudem wychodziłam z domu. Spałam i spałam, i spałam. Kiedy odrobinę mi się polepszyło, chciałam wrócić do siebie do Szwajcarii, do mojego domu, na kanapę. Pojechałam pociągiem z Berlina do St. Gallen. Podróż trwa dziesięć godzin i wcześniej do głowy by mi nawet nie przyszło, żeby pokonać tę trasę pociągiem. Ale nie mogłam i nie chciałam lecieć. A co najmniej ośmiogodzinnej jazdy samochodem nie chciałam ryzykować, za szybko się męczyłam i traciłam siły.

Patrząc wstecz, nie potrafię sobie przypomnieć tej podróży pociągiem. Owe dziesięć godzin po prostu zniknęło. Pamiętam tylko tyle, że musiałam się przesiąść w Monachium i mój ICE z Berlina oczywiście znowu był opóźniony. Bałam się więc, czy złapię połączenie. Bałam się ewentualnego czekania w Monachium na następny pociąg do St. Gallen. Martwiłam się, że będę musiała sama taszczyć po peronie moje dwie walizki z rzeczami z sześciu tygodni. Bałam się przesiadki w trakcie podróży. Tyle pamiętam.

Proces rozpoznania i akceptacji trwał długo. Wielu objawów zapowiadających załamanie nie zauważyłam. W różnych sytuacjach, w których w sposób widoczny nie czułam się do końca na siłach, mimo wszystko przeceniałam swoje możliwości i wyciskałam z siebie wszystko. No i po prostu nie mogłam uwierzyć, że nie dam rady już dłużej tak działać. Nie chciałam w to uwierzyć, nawet w okresie pełnego rozkwitu choroby, kiedy byłam w stanie całkowitego wyczerpania.

Trwało to tak długo i było tak trudnym procesem także dlatego, że zjawisko choroby w wielu sferach życia społecznego uznawane jest za nienormalne, niewskazane i niepożądane. Prawdopodobnie i ja przyswoiłam sobie w toku socjalizacji i doroślenia takie przekonanie. Kto jest chory, musi jak najszybciej wyzdrowieć, żeby mógł znowu funkcjonować. Często mamy problem z radzeniem sobie w życiu ze stanem choroby. Ludzie nie umieją się zachować w konfrontacji z cierpieniem, z wyjątkową sytuacją chorego; tracą mowę. Nie znajdują słów na chorobę, może nawet nie chcą ich znaleźć, ponieważ nazwanie czegoś oznacza zaakceptowanie tego, nadanie mu nazwy należącej do naszego własnego świata mowy i życia. To bardzo skomplikowane, stawia pewne warunki, zakłada, że zaakceptujemy odstępstwo od normy, a to zawsze wymaga wysiłku.

Czytałam tutaj, w klinice, futurystyczną powieść Juli Zeh Corpus delicti i moją uwagę przykuł pewien fragment. Zeh opisuje w książce przyszłą dyktaturę zdrowia; jest to niejako medyczne science fiction – społeczeństwo opanowane jest przez METODĘ, której wszyscy się podporządkowują. METODA przewiduje całkowitą nieobecność choroby i oczekuje od jednostki, aby dążyła do tego w sposób aktywny i podlegający kontroli. Zdrowie to podstawowy obowiązek obywatelski. METODA wymaga od każdego obywatela stałego pensum ćwiczeń sportowych oraz przekazywania raportów na temat snu i sposobu odżywiania się. Oczekuje i kontroluje. Jeszcze kilka miesięcy temu całkiem dobrze sprawdzałabym się w tej dyktaturze (słabość do dobrego czerwonego wina musiałabym ukrywać). Byłam „normalna”. „Cóż miałoby z rozumowego punktu widzenia przemawiać za tym, by zdrowie uznawać za synonim normalności? Wolne od zaburzeń, bezbłędne, działające: nic innego nie nadaje się na ideał”7.

W swojej liczącej bite 700 stron pracy, nawiązującej tytułem do apelu z wiersza Rilkego „Musisz życie swe odmienić”8, współczesny filozof Peter Sloterdijk analizuje imperatyw ćwiczeniowo-teoretyczny: „W każdym momencie zachowuj się tak, aby relacja z twojego rozwoju mogła posłużyć jako schemat dającej się uogólnić historii dążenia do pełni!”9. Nie chciałam już dłużej nadawać się do tworzenia schematów. Nie jestem też częścią żadnej historii dążenia do pełni. Po prostu chciałabym jakoś wyprostować ten mój mały kawałek życia. Dokonuje się to niezwykle mozolnymi kroczkami. Czasami miarą sukcesu jest przetrwanie dziesięciogodzinnej jazdy pociągiem.

Byłam z powrotem w St. Gallen. U siebie. Spałam, wypoczywałam. Ale też zaczęłam znowu pisać. Prowadziłam tylko najpotrzebniejsze wykłady i odbywałam spotkania, żeby jakoś utrzymać normalne działanie instytutu. Czasami byłam po wykładzie tak wyczerpana, że musiałam się parę godzin przespać. Dużo przebywałam w domu, syciłam się spokojem i samotnością. Uwielbiam go. Zawsze jest w nim słońce malujące plamy światła na starych deskach podłogi. Mogę z niego patrzeć na miasto albo przyglądać się małemu kowalikowi, wiszącemu do góry nogami na pniu stojącego w ogrodzie – liczącego sto lat – drzewa, ze stoickim spokojem tłukącemu dziobem o drewno i wytwarzającemu odgłosy stukania. Uwielbiam ten mój dom, mimo pewnych wad, dziwnych dźwięków i nieszczelnych okien.

Pewnego poniedziałkowego poranka siedziałam na kanapie i czytałam gazetę. Nagle zwrócił moją uwagę denerwujący ton. Takie narastające i cichnące głuche brzęczenie. Słuchałam tego dźwięku i po jakimś czasie rozbolała mnie od niego głowa. Przeszkadzał mi. Wezwałam speca od instalacji grzewczej, bo mieliśmy już kiedyś podobny problem. Instalacja już się zestarzała, czasem nie zaskakuje tak od razu, próbuje wtedy raz po raz i wydaje z siebie pomruk. Fachowiec przyszedł wczesnym popołudniem, żeby zobaczyć, co się dzieje. Skradał się po domu w skarpetach, przykładając ucho w różnych miejscach, i nic. Nic. „To głuche brzęczenie”, powiedziałam w którymś momencie błagalnym tonem. „Przecież musi pan to słyszeć, dochodzi od tej strony, tu, z lewej”. Słuchaliśmy obydwoje, zastygli jak słupy soli. Starszy pan popatrzył na mnie z rezygnacją. Nic nie słyszał. „Nic dziwnego, w tym wieku to już człowiek bywa przygłuchy” – pomyślałam sobie. Obiecał, że sprawdzi w piwnicy, czy brzmienie nie dochodzi stamtąd. Byłam poirytowana.

Wczesnym wieczorem poszłam na zebranie na uniwersytet. Zebrało się tam około 50 osób, wszyscy wymieniali uwagi, śmiali się, dyskutowali. Potem przeprowadzono kilka tur głosowań. Zrobiło się cicho. I w tym momencie znowu usłyszałam brzęczenie. Skupiłam się. To niemożliwe. Tu przecież nie ma ogrzewania. Jestem tylko ja. A więc to ja byłam tym brzęczeniem. Ono było w mojej głowie.

Tego wieczoru udało mi się zrekonstruować krok po kroku ciąg wydarzeń, których nie postrzegałam jako mające ze sobą związek i nie potrafiłam interpretować. Przypomniałam sobie, jak kilka dni wcześniej, w niedzielny poranek, siedziałam przy biurku i pisałam tekst do gazety. Jak zawsze słuchałam przy tym muzyki klasycznej, Kunst der Fuge Bacha. Nagle w głowie odezwał mi się głośny gwizd. „Krążenie mi nawala”, pomyślałam i spróbowałam pobudzić dopływ krwi do głowy skłonami. Dźwięk trwał. Po kilku minutach sam z siebie zniknął, ale za to przestałam w ogóle słyszeć, nawet muzykę. Nie mogłam z tym nic zrobić, więc po prostu pisałam dalej. W którymś momencie słuch musiał mi wrócić, ale nie pamiętam dokładnie tej chwili. Od tamtego czasu zdarzają mi się napady zawrotów głowy.

Na urodzinowym brunchu jednej z koleżanek po niecałej godzinie uciekłam z lokalu zlana potem. Czułam się tak, jakbym miała głowę w pudle z watą. Żeby śledzić rozmowę między wieloma obecnymi na przyjęciu osobami, musiałam dokonywać takiego wysiłku, że byłam doszczętnie wyczerpana. To było w sobotę. W poniedziałek poszłam do laryngolożki. Zdiagnozowała nagłą utratę słuchu. Od tej chwili przez cały czas walczę z tym brzęczeniem, które pojawia się głównie wtedy, gdy jestem zmęczona albo wyczerpana, wieczorem silniej niż rano. Pewnie byłoby mądrzej pójść do lekarza wcześniej. Tyle że ja po prostu nie rozumiałam, że stało się coś, co wymaga ingerencji, której nie mogę podjąć sama.

Wróćmy do małego kawałka materiału. Był rezultatem rozmowy z moją przyjaciółką, którą odbyłam wieczorem, tuż przed podróżą pociągiem. Rozmawiałyśmy o tworzywie, z którego składa się życie nas wszystkich: o przestrzeni i czasie. Rozmawiałyśmy o tym, co się zmieniło w moim postrzeganiu tych dwóch wymiarów, niezależnie od tego, że moja sytuacja zdrowotna wpłynie na zmianę planów spotkaniowo-podróżowych.

Najpierw długo się zastanawiałam. Potem w mojej głowie uformował się obraz, którego początkowo sama nie mogłam odszyfrować. Kojarzył mi się z materiałem. Takim, z którego szyje się ubrania. I ten obraz w mojej świadomości przedstawiał najróżniejsze tkaniny w mojej walizce: dżinsy, T-shirty, bluzy z kapturem i kostiumy, z którymi podróżowałam i które z reguły musiały być w tej walizce maksymalnie ściśnięte. A potem opisałam, co dla mnie powinno się zmienić: chciałabym, żeby moje życie znowu stało się bardziej przewiewne i bardziej przepuszczalne. Nie chciałabym już ciągle upychać wszystkiego na siłę w czas i przestrzeń, i ściskać tak, że już nawet nie można rozpoznać tekstury danej rzeczy i nic nie prześwituje. Chciałabym mieć tyle miejsca, ile jest substancji, albo nie więcej materiału, niż jest przestrzeni. I chciałabym mieć czas ten materiał rozpostrzeć, ułożyć, dotknąć i poczuć, sprawdzić, co przez niego widać. Wszystko to jest możliwe, kiedy pozwolimy, by było miejsce na świat, który jest zawarty w tkaninie, kiedy damy sobie czas na pojmowanie świata przez materiał, czas na to, by tak naprawdę uchwycić jego materializację w momencie przechodzenia przez substancję.

Oto materiał, z którego składa się wszelkie życie: wybuchowe połączenie czasu i przestrzeni. Próbujemy je kształtować, aby sprostać naszym potrzebom, ale też potrzebom innych ludzi. Próbujemy je ulepszać przez stosowanie środków pomocniczych, pozwalających poszerzać granice czasu i przestrzeni dzięki technologiom komunikacji, poruszania się i przyśpieszenia, a najchętniej byśmy te granice usunęli.

Staramy się też przy tym pozbawić granic także nas samych, tak abyśmy mogli reagować w sposób bardziej elastyczny. Niekiedy bowiem nawet najnowsze i najlepsze technologie nie są w stanie całkowicie usunąć barier przestrzeni i czasu i wówczas sami musimy wchłonąć w siebie (i w sobie spróbować dokończyć) zarówno sprawy, których nie załatwiliśmy z powodu zmarnowanego czasu, jak i drogę, której nie przeszliśmy z powodu zmarnowanej przestrzeni. Na dłuższą metę tak się nie da. Żyjąc z zatartymi granicami życia, nie dostrzegamy już samej granicy tego życia, chociaż ona przecież co chwila uwidacznia się w naszej codzienności, w tym mnóstwie drobiazgów, które się dzieją lub które robimy albo których właśnie nie potrafimy dostrzec. To drobne sygnały o tu i teraz, które codziennie wysyła nam życie w swej przychylnej nam i wyrozumiałej formie, jak jakiś ostrożny i nieśmiały nauczyciel wykazujący głębokie zrozumienie dla swych powolnych i niechętnych nauce uczniów.

Bardzo często mamy zasłonięty widok na wielki łuk życia. Za często odwracamy wzrok, mimo delikatnych przypomnień. Aż pewnego pięknego dnia ogarnia nas zdziwienie, że czas i przestrzeń jednak nie dają się rozciągać w nieskończoność. I jeśli nie jest jeszcze za późno i mamy szansę zmienić naszą nacechowaną ignorancją i próżnością postawę, to otwiera się przed nami całkowicie nowy świat doświadczeń i życia. Zmienia się nasze postrzeganie czasu i przestrzeni. Czasami wynika to samo z siebie. Czasami potrzebne są do tego środki pomocnicze, partnerzy i przeciwnicy, którzy pomogą nam w walce ze starymi trikami i w uczeniu się nowych, stawiając nowe wymagania.

Opisałam mojej przyjaciółce ten obraz ubrań i materiałów ściśniętych w walizce. Poszła do kuchni i wróciła z małym niebiesko-biało-zielonym kawałeczkiem szmatki – był to fragment wycięty ze ścierki do naczyń; materiał, który akurat znalazł się pod ręką. Ucieszyłam się, bo dotarło do mnie, że ona zrozumiała.

Ten kawałeczek niebiesko-biało-zielonej tkaniny, ten mały postrzępiony skrawek szmatki to mój wiotki pomnik pamięci, który bezustannie przywołuje we mnie świadomość, którą nazbyt późno do siebie dopuściłam. Leży przede mną na małym okrągłym stoliku przy fotelu z wysokim oparciem. Jest tam, ponieważ akurat nie mam ze sobą torebki, do której mogłabym go włożyć, tak jak zawsze to robię.

Dochodzi dwunasta, ale ja nadal siedzę w piżamie w tym pokoju, a piżama nie ma kieszeni. Ale materiał leży w zasięgu wzroku. Kiedy tylko zechcę, mogę go wziąć do ręki i przez nitki tkaniny spojrzeć na świat. Na śnieg, który ciągle pada, albo na pojedynczych ludzi, którzy od czasu do czasu spacerują.

1 W oryginale: „The shock of it will register/Nowhere but where it will occur”, John Updike, Endpoint and Other Poems, Nowy Jork 2009.

2 Sebastian Beck, Die Müdigkeit der Rastlosen [Zmęczenie nieznających odpoczynku], „Süddeutsche Zeitung” z 14–15.03.2009.

3 Tomasz Mann, Buddenbrookowie, tłum. Ewa Librowiczowa, Warszawa 1971.

4 Matthias Burisch, Das Burnout-Syndrom. Theorie der inneren Erschöpfung [Zespół wypalenia zawodowego. Teoria wewnętrznego wyczerpania], Heidelberg 2006.

5 Alain Ehrenberg, Das erschöpfte Selbst. Depression und Gesellschaft in der Gegenwart [Wyczerpane ja. Depresja a społeczeństwo współczesne], Frankfurt n. Menem 2008.

6 Tamże.

7 Juli Zeh, Corpus delicti. Proces, tłum. Sława Lisiecka, Warszawa 2011.

8 Ostatnie zdanie z wiersza Archaiczny tors Apolla, tu w tłum. Adama Pomorskiego (przyp. Kurhaus Publishing).

9 Peter Sloterdijk, Du musst dein Leben ändern. Über Anthropotechnik [Musisz życie swe odmienić. O antropotechnice], Frankfurt n. Menem 2009.