Anselm Grün

Źródła siły wewnętrznej

Unikać wyczerpania – wykorzystywać pozytywne energie

Tytuł oryginału: Quellen innerer Kraft Erschöpfung vermeiden – Positive Energien nutzen

Copyright © Verlag Herder Freiburg im Breisgau, 2. Auflage 2005

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo JEDNOŚĆ, Kielce 2006

Przekład z języka niemieckiego

Ewa Piasta

Redakcja i korekta

Barbara Rabajczyk

Redakcja techniczna

Artur Czerwiec

Projekt okładki

Justyna Kułaga-Wytrych

Rysunek na okładce

Aleksandra Makowska

ISBN 978-83-7660-536-4

WYDAWNICTWO „JEDNOŚĆ”

25-013 Kielce, ul. Jana Pawła II nr 4

Dział sprzedaży tel. (0-41) 349-50-50

Redakcja tel. (0-41) 368-11-10

www.jednosc.com.pl

e-mail: jednosc@jednosc.com.pl

Wprowadzenie

Kto spotyka ludzi zmęczonych i wyczerpanych, zauważa, iż są nie tylko zrezygnowani i zniechęceni, ale w dosłownym tego słowa znaczeniu nie mogą nawet zaczerpnąć tchu. Mówią często o tym, że potrzebują czasu, aby dojść do siebie. Kiedy towarzyszę takim ludziom jako kierownik duchowy, słyszę niejednokrotnie, jak bardzo szukają nadziei. Najwyraźniej w swoim obecnym stanie nie czują w sobie źródła, z którego mogliby zaczerpnąć. W tym kontekście pojawia się obraz zapieczętowanego źródła. To, co dotąd było dla nas źródłem siły, nagle wysycha. Ten, kto jest wyczerpany, czuje się wewnętrznie pusty i oschły. Traci potencjał twórczy i kreatywność. Przestaje czuć samego siebie, jest niezadowolony, oschły, jakby zmiażdżony przez tych wszystkich ludzi, którzy ciągle czegoś od niego chcą.

Dzisiaj mówi się nie tylko o wyczerpaniu, ale też o wypaleniu. Chodzi jednak o podobne doświadczenie: Człowiek nie ma już siły, nie czuje w sobie życia. Te symptomy pojawiają się najczęściej u ludzi bezpośrednio pomagających innym, ale stanowią też zagrożenie dla osób dźwigających większą odpowiedzialność i żyjących pod presją osiągania sukcesu. Kiedy trener piłkarski Otmar Hitzfeld, znajdujący się w sytuacji wzmożonej presji społecznej, został zapytany, czy chce trenować niemiecką drużynę narodową, odmówił, twierdząc, iż jego wewnętrzne „akumulatory” są wyczerpane. Pewien menedżer powiedział, że czuje się „wypalony jak rakieta”. A każdy wie, że wypalona rakieta nie jest już nikomu do niczego potrzebna. Samochody, którym brak benzyny, można zatankować. Akumulatory ponownie naładować. Lecz my nie jesteśmy maszynami.

Co się dzieje z naszą duchową energią, kiedy czujemy się bez sił? Jak możemy odnaleźć ponownie źródło naszego życia?

Ludzie wyczerpani i wypaleni tęsknią za źródłami energii, z których mogliby czerpać. „Moje źródło energii” – taką reklamę rozmieściła na ogromnych plakatach jedna z firm zajmujących się dystrybucją wody mineralnej. Inna zaś używała sloganu „źródło czystej siły” i łączyła z tym takie wartości jak: witalność, siła, atrakcyjność, młodość i zdrowie. Najwidoczniej chciała odpowiedzieć na ludzkie tęsknoty za młodością i witalnością. Wiele kursów dla menedżerów koncentruje się dzisiaj na „ładowaniu akumulatorów”, na docieraniu do wewnętrznych źródeł energii. Psychologia mówi obecnie o duchowych resursach. Słowo to pochodzi z języka francuskiego i określa zasoby, po które się sięga, oraz rezerwuar, z którego można czerpać. Wywodzi się ono z łacińskiego słowa „resurgere”, co znaczy „powstać ponownie”.

Resursy są często ukryte głęboko pod powierzchnią. Należy najpierw je odkryć. Jeśli dotrę do wewnętrznego centrum, w którym jest zebrana cała siła, wtedy przez moje myślenie i  działanie zacznie przepływać wystarczająca ilość energii, wtedy coś we mnie rozkwitnie. W każdym z nas istnieje takie wewnętrzne centrum pełne energii, pełne nadziei. Aby przebić się przez skorupę, przykrywającą to miejsce, potrzeba ciszy. Tylko wtedy nasze życie będzie mogło rozkwitnąć i przynieść owoce.

Wiele osób ma dzisiaj poczucie, iż źródło, z którego czerpią, zmętniało i straciło swoją orzeźwiającą siłę. Albo jest zabrudzone przez niedobre dla duszy postawy czy też przez emocje, które z zewnątrz wprowadzają zamęt do tego czystego źródła. Wiele ludzi tęskni więc za orzeźwiającą i ożywiającą przejrzystością. Kiedy podczas wykładów mówię o źródłach, z których czerpiemy, a przede wszystkim o źródłach duchowych, często słyszę następujące pytania: Jak mam dotrzeć do tego wewnętrznego centrum, gdzie znajduje się źródło Ducha Świętego?

W tych pytaniach wyczuwam nie tylko świadome bądź nieuświadomione przekonanie o niezdrowej sytuacji życiowej, ale również głęboką tęsknotę za tym, co nas uzdrawia i dodaje sił.

Inni zaś mają wrażenie, że ich źródło napotyka na przeszkody i grozi wyschnięciem. Woda wydaje się płynąć głęboko pod powierzchnią. U proroka Jeremiasza znajduje się obraz przedstawiający ogromną cysternę, z której wycieka woda i wsiąka bezużytecznie w ziemię. Biblia nazywa też Boga niewyczerpanym źródłem. Jeremiasz przypomina ludziom, że opuścili Boga – źródło żywej wody, aby „wykopać sobie cysterny, cysterny popękane, które nie utrzymują wody” (Jr 2,13). Jest to obraz, przemawiający dzisiaj do wielu ludzi, gdyż nie wiedzą oni, gdzie znajduje się woda, którą kiedyś czerpali. Gdzieś wyschła.

Studnie i źródła należą do ważniejszych obrazów naszej kultury, ponieważ życie bez wody nie jest możliwe. Kiedy mnisi z Münsterschwarzach w czasie ponownego zasiedlania klasztoru w roku 1913 wiercili studnię, już na głębokości pięciu metrów natknęli się na wodę. Ale była to jedynie woda powierzchniowa i szybko wysychała. Kiedy było gorąco, przestawała płynąć. Była też często zmącona. Mnisi musieli wiercić głębiej. Dopiero na głębokości 80 metrów znaleźli wodę gruntową. Była ona prawie niewyczerpana. Nawet w czasie największej suszy i najbardziej gorącego lata nie wysychała.

Uważam, że jest to piękny obraz: Jeśli nie zejdziemy wystarczająco głęboko, będziemy znajdować ciągle mętną wodę. Czasami te źródła wydają się czyste, ale jeśli czerpiemy z nich przez dłuższy czas, zaczynają wysychać. Są to źródła wytryskające jedynie na powierzchni naszej duszy. Jeżeli pojawiają się w życiu jakieś trudności, źródła te wysychają. Są też często zmącone przez wpływy z zewnątrz. Niektóre źródła są już same z siebie mętne, tak że nie mogą dostarczać wystarczającej ilości energii. Jeśli chcemy znaleźć przejrzystą i dającą życie wodę, nie możemy pozostać na powierzchni. Musimy przedostać się do takich źródeł, które nas rzeczywiście orzeźwią, uczynią nasze życie owocnym i rozjaśnią w nas nasze ciemności.

Każdy z nas zauważył na pewno różnicę: Czasami możemy pracować i działać bardzo długo i nie odczuwamy wyczerpania. Kiedy jesteśmy na przykład na urlopie i budzimy się w słoneczny poranek, bez trudu decydujemy się na długą wędrówkę. Mimo niedogodności, sprawia nam ona radość. Są jednak też dni, kiedy nam się nic nie udaje. Czujemy się zmęczeni i wyczerpani. Nie mamy żadnego zapału. Paraliżuje nas poczucie zniechęcenia. Chcielibyśmy nie widzieć tego, co mamy dzisiaj do zrobienia. Może nas blokować strach przed jakimś współpracownikiem. Presja, odczuwana w pracy, zabiera nam całą energię. Pojawia się więc pytanie: Skąd mamy czerpać nową siłę?

Możemy z pewnością zauważyć, iż czasami coś w nas jakby tryska i wszystko dookoła zdaje się rozkwitać. Doświadczamy również czegoś przeciwnego: Nieraz jesteśmy wyczerpani, niezadowoleni i zgorzkniali. Można więc stwierdzić, iż zawsze, kiedy czujemy się wyczerpani, czerpiemy z mętnego źródła.

Być wyczerpanym oznacza coś innego, niż być zmęczonym. Istnieje przecież zwykłe zmęczenie. Kiedy wracamy do domu po długiej wędrówce, jesteśmy właśnie zmęczeni. Lecz przy takim zmęczeniu czujemy też zadowolenie. Mamy kontakt z własnym wnętrzem. Odczuwamy wdzięczność za to, czego dokonaliśmy. Czujemy w sobie pulsujące życie. Kiedy mieliśmy w pracy męczący dzień, jesteśmy zmęczeni. Lecz to zmęczenie jest równocześnie przepełnione wdzięcznością. Trwa w nas pozytywne uczucie, iż opłaciło się działać na rzecz innych. Oczywiście to zmęczenie wiąże się z reguły z wynikami naszej pracy. Jeśli odnieśliśmy sukces, jest to zmęczenie pozytywne, podczas kiedy porażka powoduje niezadowolenie. Kiedy jesteśmy wyczerpani, zgorzkniali, niezadowoleni i odczuwamy pustkę, powinniśmy postawić sobie pytanie: Z jakiego źródła czerpaliśmy? Nie jest czymś niezwykłym fakt, iż czerpiemy także z mętnych źródeł. Nasze zadanie polega na dostrzeżeniu tego i kopaniu głębiej, aby dotrzeć do przejrzystych i orzeźwiających źródeł.

Źródła miały w sobie od zawsze coś fascynującego i były uważane za szczególne miejsca, przyciągające ludzi. Woda podtrzymuje i odnawia życie. Ponieważ woda źródlana pochodzi z głębi ziemi, co sprawia, że jest niezwykle czysta, dlatego też uważano źródła za coś świętego i wymagającego ochrony. Woda źródlana gasi nie tylko chwilowe pragnienie, ale stale wytryska i przyczynia się przez to do ciągłej odnowy życia. Bardzo często otaczano źródła szczególną czcią i utożsamiano z jakimś bóstwem. W religiach starożytnych źródła uważano za miejsca boskich sił. Już od dawien dawna ludzie czuli, iż ze źródła pochodzi nie tylko życie zewnętrzne, ale i wewnętrzne. W Grecji strażnikiem źródeł był Apollo – bóg poznania. Czyste źródła były znakiem obietnicy jasnego myślenia, niezmąconego poprzez różnego rodzaju afekty. Miejsca, w których znajdowały się źródła, były też często wyroczniami. Pielgrzymowano do nich, aby z tej boskiej rzeczywistości zaczerpnąć wskazówki dla własnego życia. W Izraelu studnie uważano za święte. Studnia Jakuba w Sychar do dzisiaj fascynuje pielgrzymów. Kiedy piją tę świeżą wodę, zaczynają rozumieć, dlaczego Jezus właśnie tutaj prowadził z Samarytanką rozmowę o wodzie żywej. W baśniach mówi się często o studniach młodości, przy których można czuć się jak nowo narodzony, tam zostaje odnowione to, co było stare i zużyte.

Chrześcijańska pobożność ludowa zwraca uwagę na tęsknotę, kojarzoną przez ludzi ze źródłem, i łączy ją z czcią oddawaną Maryi oraz z różnymi cudownymi doświadczeniami. W Lourdes na przykład objawienia Maryjne połączone są z pojawieniem się nowego źródła, podobnie jest też w Bad Elster czy w Wemding, gdzie znajduje się miejsce pielgrzymkowe. Przy tych źródłach pobożni pielgrzymi oczekują na uzdrowienie czy złagodzenie swoich cierpień i bólu oraz mają nadzieję na odnowę życia. Ludzie już od niepamiętnych czasów szukali przy czystych i leczniczych źródłach wskazówek dla siebie. To, o czym mówi historia religii i pobożność ludowa, chciałbym przenieść na płaszczyznę duchową i terapeutyczną. Tutaj chodzi również o kryteria prawidłowego ukierunkowania życia, gdyż pytamy, dlaczego nie możemy szukać oparcia na płaszczyźnie zewnętrznej, jeżeli oczekujemy uzdrowienia, umocnienia i odnowy, lecz musimy dotrzeć do wewnętrznych źródeł, którymi nas obdarzył Bóg, abyśmy mogli z nich pić, a przez to umacniać się i orzeźwiać.

Od źródeł, z jakich czerpiemy, zależy powodzenie naszego życia. Chciałbym w tej książce skoncentrować się na tych, które zaopatrują nasze życie w świeżą i orzeźwiającą wodę. Są to dla mnie postawy i nastawienie do życia przekazane przez rodziców lub wrodzone. Do takich źródeł zaliczam również źródło, które nigdy nie wyschnie, ponieważ jest Boskie i nieskończone; nazywam je źródłem Ducha Świętego. Wielu ludzi tęskni za tym najgłębszym i czystym źródłem Ducha Świętego, które leczy rany i obdarza siłą do pokonywania coraz większych trudności. Równocześnie wielu doświadcza, iż istnieją zagrożenia dla tego wewnętrznego źródła, zrodzone z negatywnych postaw we własnym życiu lub z wpływów z zewnątrz. Dlatego na początku chciałbym wymienić owe mętne źródła, z których czerpiemy. Dopiero po rozpoznaniu ich dotrzemy do najczystszych źródeł znajdujących się w głębi naszej duszy. Są one niewyczerpane, gdyż nie pochodzą od nas, ale od samego Boga.

1. Mętne źródła

Często słyszę skargi od ludzi, którzy cierpią z powodu stresu panującego w miejscu pracy. Współpracownicy są zachęcani, aby ciągle pięli się wzwyż i zdobywali kolejne stopnie kariery, nie zważając na kolegów. Innych ludzi traktuje się tylko jako środek do osiągnięcia sukcesu. Jest popyt na zachowania agresywne i zdolności do przepychania się łokciami. Cechy te są uważane za konieczne i oczywiste na pozycjach przywódczych. Zdolność do przyjmowania obciążeń jest zaletą, którą trzeba umieć w każdej chwili udowodnić. Każdy jest w ten sposób zmuszany, aby sam wywierał presję na innych. Chce się zmuszać zarówno współpracownika, jak i na przykład dostawcę, aby (według naszego przekonania) dał z siebie maksimum możliwości. A to, że wielu nie wytrzymuje tego ciągłego napięcia, nikogo nie interesuje. Postawy agresywne nie przyczyniają się do zwiększenia osiągnięć, ale wręcz przeciwnie: blokują kreatywność i powodują nowe problemy: strach, zniechęcenie i wyczerpanie. Wiele osób spycha te ciągłe napięcia do podświadomości i zapada na różne choroby. Nadciśnienie stało się chorobą powszechną, gdyż ludzie nie radzą sobie z wewnętrzną presją. Jeśli się od nich czegoś wymaga i nie pokazuje jednocześnie, z jakich źródeł mają czerpać, aby sprostać oczekiwaniom, dochodzi w konsekwencji do przeciążenia. Odnotowuje się coraz więcej przypadków depresji. Depresja jest u wielu krzykiem duszy przeciw zbyt wysokim wymaganiom. Mówi się dzisiaj o depresji wyczerpania, która występuje wtedy, kiedy wyczerpuje się, tzn. wysycha, wewnętrzne źródło, ponieważ chce się je wykorzystywać zbyt szybko i gwałtownie.

To, czy nasza praca wypływa z mętnego, czy czystego źródła, rozpoznajemy po energii, która promieniuje z człowieka. Pewien pracownik wielkiej firmy opowiadał mi o kierowniku działu, który pracował czternaście godzin dziennie, a mimo to jego dział był najbardziej niezadowolony z całego zespołu. Jeśli zapytamy, dlaczego tak było, stanie się oczywiste, iż pracował tak dużo tylko dlatego, aby go nikt nie poddał nawet najmniejszej krytyce. Nie chciał zajmować stanowiska wobec współpracowników i ich spraw, lecz chował się za parawanem pracy. Jeśli ktoś mówi: „Musisz najpierw pracować tyle, co ja, żebyś mógł zabierać głos”, możemy przypuszczać, że czerpie z mętnego źródła. Pracuje tak dużo, żeby inni współpracownicy nie pozbawili go pewności siebie. Może się też zdarzyć, iż ktoś ucieka w pracę, aby uniknąć krytyki swojej żony i dzieci. Kiedy dzieci proszą, żeby poświęcił im trochę czasu, wtedy mówi: „Co jeszcze powinienem robić? I tak mam mnóstwo obowiązków!” Z takiej postawy emanuje agresja. Można tak zapracowywać się dzień w dzień, a harówka nie przyniesie błogosławieństwa, ale niezadowolenie i zgorzknienie. Jeśli ktoś czerpie ze źródła Ducha Świętego, emanuje z niego lekkość, kreatywność i po prostu życie. Radość z pracy udzieli się również wszystkim współpracownikom. Ktoś taki będzie nie tylko pracował, ale prawdziwie żył w tej pracy. Udzielanie czegoś z siebie nie wyczerpie go. Żeby odkryć w sobie to czyste źródło, musimy najpierw skonfrontować się z mętnymi źródłami, aby przez nie przedostać się do tego najczystszego, znajdującego się na dnie naszej duszy.

Negatywne emocje

Negatywne emocje czynią mętnymi źródła, z których czerpiemy. Nasze emocje, jak wiemy, mają różne oddziaływanie na życie. Zabarwiają je pozytywnie lub negatywnie. Działają ożywczo lub w sposób destruktywny i niszczący. Jeśli mają negatywny wpływ na nasze życie, przeradzają się wreszcie w postawy, które zostają utrwalone i coraz bardziej kształtują nasze życie.

Strach może odgrywać w życiu rolę ostrzegawczą, a przez to dążącą do ochrony życia, czyli pozytywną. Ale jako siła destruktywna może nas obezwładniać, paraliżować i blokować. Spotkanie z człowiekiem owładniętym strachem jest dla mnie doświadczeniem ogromnie męczącym. W takich wypadkach często nie wiem, co mam powiedzieć. Nie mogę wydobyć z siebie słowa. Strach przeszkadza mi w robieniu tego, co normalnie bym zrobił. Pozwalam wtedy mieć wpływ na mnie komuś innemu. Oprócz tego socjalnego strachu przed innym człowiekiem i jego osądem, istnieje też strach przed zrobieniem czegoś źle, przed popadnięciem w winę. Myślimy wtedy: Lepiej nic nie robić, niż obarczyć się winą. Inni ludzie z kolei cierpią na różne fobie. Tak jest na przykład w przypadku tremy egzaminacyjnej. Kiedy rozmawiamy z tymi ludźmi, wiedzą wszystko, a w czasie egzaminu tkwiąca w nich panika nie pozwala im powiedzieć tego, czego się nauczyli. Czują się jakby odcięci od myślenia. Strach ma tendencję do coraz mocniejszego zawładnięcia nami. Ten, kto cierpi na tremę przed egzaminem, jest na niej tak bardzo skoncentrowany, że blokuje go ona o wiele wcześniej. Człowiek taki nie jest już w stanie się uczyć ani panować nad swoimi zdolnościami. Strach kosztuje go bardzo dużo, zabiera wiele sił, tak, że w końcu zaczyna się obawiać strachu i coraz bardziej pogrążać w sytuację, która wydaje się bez wyjścia.

Ambicja może również mącić źródła naszej siły oraz możliwości regeneracji. Dzieje się tak, kiedy jest ona zbyt duża. Pewna dawka ambicji jest czymś pozytywnym, jeśli tylko pomaga nam pracować sumiennie i pilnie, aby rozwijać nasze zdolności. Ale ambicja może stać się wewnętrznym więzieniem, z którego będzie nam bardzo trudno się wydostać. Przesadna ambicja ma coś wspólnego z chciwością: chciwością szacunku, poważania, uznania i sławy. Jeśli ktoś podda się temu, straci kontakt z samym sobą i z tym, co w danej chwili robi. Będzie kierowany chciwością. Chciwość pobudza wprawdzie jego siły, ale ponieważ nie pochodzi z najgłębszego źródła, ale rodzi się z jego własnej woli, stanowi rabunek samego siebie i bezwzględne wykorzystywanie źródeł energii. Przesadna ambicja sprawia, iż pracę cechuje jakaś surowość. Istnieją ludzie ambitni, którzy zdążają do celu po trupach. Chodzi im tylko o jedno: własną chwałę, własną karierę. Inni są z obojętnością pomijani. Na polu zawodowym wybujała ambicja jest uważana za siłę napędową i motywację, a więc za cechę na wskroś pozytywną. Jej destrukcyjne następstwa nie ograniczają się tylko do sfery zawodowej. Również w życiu rodzinnym i prywatnym przesadna ambicja jest bardzo szkodliwa. Jeśli jestem zbyt ambitny w sprawie wychowania dzieci, to ostatecznie nie chodzi mi o ich godność i dobro, lecz o mnie samego, gdyż chcę po prostu pochwalić się dziećmi. Wykorzystuję dzieci do swoich własnych celów. To jest właśnie mętne źródło, utrudniające życie rodzinne.

Pracoholizm jest dziś zaakceptowanym społecznie uzależnieniem. Uzależnienie łączy się z żądzą poważania. Człowiek uzależniony nie może obejść się bez tego, czego tak namiętnie szuka. Boi się poznać prawdę o sobie, gdyż chce nadal karmić się swoim uzależnieniem. Niektóre zakłady zatrudniają pracoholików jako menedżerów. Uważają, że tacy ludzie są najlepsi, ponieważ będą dużo pracować, a to wyjdzie firmie na dobre. Pracoholicy pracują wprawdzie dużo, ale często z tego nic nie wychodzi, ponieważ oni potrzebują pracy, żeby ukryć swoją wewnętrzną pustkę. Trzymają się kurczowo aktywności. A ponieważ nie mają dystansu wobec pracy, nie są kreatywni ani innowacyjni. Stają się ślepi. Najważniejsze jest dla nich tylko to, aby ciągle mieć coś do roboty. Mają wtedy wrażenie, że są potrzebni, pożyteczni. Podejmują się każdej pracy, ale niewiele dokonują. Pracoholizm jest mętnym źródłem. Kto z niego czerpie, ten wyczerpuje nie tylko siebie samego, ale też ludzi w swoim otoczeniu. Jego praca nie będzie błogosławieństwem ani dla niego, ani dla innych.

Perfekcjonizm to kolejne mętne źródło. Ten, kto chce wszystko wykonywać perfekcyjnie, sam wywiera na siebie presję. A ta wewnętrzna presja paraliżuje go i zabiera mu ostatecznie całą energię. Perfekcjonista nie potrafi w pełni skoncentrować się na pracy i zapomnieć o wszystkim innym. A przy tym ciągle się zastanawia, czy wykonuje swoje zadania idealnie. Sam wywiera na siebie presję robienia wszystkiego bezbłędnie. Najczęściej ta właśnie presja prowadzi do błędów. Czasami perfekcjonista jest bardziej skoncentrowany na perfekcyjnym wykonywaniu pracy, innym razem na osądzie innych ludzi, na tym, co drudzy o nim pomyślą. Jedno i drugie odcina go od wewnętrznego źródła.

Pragnienie udowodnienia czegoś samemu sobie jest również rozpowszechnioną postawą, która może prowadzić do wyczerpania. Zawsze wtedy, kiedy nie koncentrujemy się na pracy czy na ludziach, ale krążymy wokół siebie, wokół swojego znaczenia, sukcesu, uznania, czerpiemy z mętnego źródła, które wkrótce zostanie wyczerpane. Henri Nouwen, znany profesor uniwersytecki i kierownik duchowy, pisze w swoim opowiadaniu „Słuchałem ciszy” o rozmowie z Johnem Eudes Bambergerem, opatem z klasztoru trapistów, do którego wstąpił, bo szukał przemiany swojego życia. Powiedział opatowi, że po wykładach i rozmowach z ludźmi czuje się często bardzo wyczerpany. Odpowiedź była jasna i jednoznaczna: „Jesteś wyczerpany, ponieważ każdemu, kto przyjedzie na twoje wykłady, chcesz dowieść, że wybrał prawidłowy wykład. A pacjentom chcesz udowodnić, że wybrali właściwego terapeutę. Ta chęć udowadniania wyczerpuje cię. Jeśli czerpałbyś ze źródeł modlitwy, twoje wykłady nie byłyby tak wyczerpujące”. Podczas czytania tego wyjaśnienia natychmiast zaświtała mi nowa myśl. Podobnie było ze mną. Kiedy przed dwudziestu laty wygłaszałem wykłady, sam wywierałem na siebie presję. Chciałem dowieść słuchaczom, że jestem dobrym mówcą. Cierpiałem z powodu ambitnych wyobrażeń, że wszyscy powinni być zadowoleni po wysłuchaniu wykładu. Jeśli umiemy odpowiednio posługiwać się głosem, to wygłoszenie wykładu nie jest męczące. Męcząca staje się presja, którą sami na siebie wywieramy. Czy to jest ambicja, aby przewyższać innych, czy też zmuszanie się do udowadniania czegoś lub chęć, aby wszyscy byli zadowoleni, chęć bycia lubianym i uznawanym, to ostatecznie wszystkie te postawy wewnętrzne prowadzą do wyczerpania. Jeśli będę mówił to, co dyktuje mi serce, to wykład nie będzie zabierał mi energii, ale stanę się dzięki niemu jeszcze bardziej ożywiony.

Wywieranie na siebie presji oczekiwań jest częstą postawą, z którą się spotykam. W czasie rozmów z nauczycielami stwierdzam, iż sami uważają, że konieczne jest optymalne przygotowywanie lekcji. Potrzebują dużo czasu, zanim lekcja będzie wyglądała tak, żeby byli z niej zadowoleni. Lecz w ten sposób prawie nigdy nie mogą skończyć pracy i tracą przy tym wszelką radość. Nie mają już żadnej satysfakcji w byciu kreatywnym i szukaniu nowych dróg w czasie zajęć. Skąd pochodzi ta presja, aby wykonywać wszystko możliwie jak najlepiej? Kto wywiera na nich tę presję? Kiedy stawiam to pytanie, słyszę zaraz, że odpowiedzialna jest za to szkoła, że dyrektor żąda od nich perfekcji i rodzice oczekują tak wiele. Moja odpowiedź brzmi wtedy: Ostatecznie to ja sam wywieram na siebie tę presję. Uginam się pod różnymi wymaganiami, przed roszczeniami pochodzącymi od mojego własnego „nad-ja” lub oczekiwań innych. Mamy wtedy prawo powiedzieć: Nie muszę przecież spełniać wszystkich oczekiwań. Inni mogą wyrażać swoje oczekiwania, ale ja jestem wolny i to ode mnie zależy, czy na nie odpowiem.

W podobnej sytuacji jak nauczyciele, jest też wielu kapłanów. Przed każdym kazaniem wywierają na siebie presję, ponieważ chcą koniecznie kierować się wszystkimi oczekiwaniami słuchaczy. Jedni chcą przemawiać do ludzi wykształconych, inni zaś do prostych. Niektórzy chcą trafić szczególnie do młodych i szukają na siłę niekonwencjonalnego i nowoczesnego języka, który naśladowałby żargon młodzieży. Pytam wtedy, czy nie tworzą sobie jakichś wyobrażeń o słuchaczach. Jestem przekonany, że tworzą sobie obrazy, zamiast skoncentrować się na konkretnych słuchaczach i mówić im o tym, co poruszyło ich własne serce. Często jest to poprzeczka własnych zamiarów i celów, która każe im robić coś szczególnego. Słuchacze natychmiast zauważą, czy kaznodzieja chce osiągnąć coś określonego, czy też jest „przeźroczysty” i „przepuszczalny” dla działania Ducha Świętego.

To samo, co obserwuję u nauczycieli i kapłanów, zauważam też u pozostałych ludzi, zajmujących publiczne stanowiska: u mówców, polityków, przywódców, ale też sprzedawców i różnych przedstawicieli handlowych. Wśród nich spotykam wielu, którzy żyją pod presją. Widać po nich, iż bardzo przejęli się tym, aby jak najlepiej wypaść przed innymi. Spotykam w nich wtedy przede wszystkim nie ich samych, ale przedstawicieli firmy, którzy starają się dobrze odegrać swoją rolę. Tracą oni niezmiernie dużo energii, ponieważ koncentrują się przede wszystkim na prawidłowej prezentacji, a nie na prawidłowej relacji do samego siebie. Chcą mieć możliwie jak największy utarg i efektywnie reklamują produkty, ale tracą przy tym swoją osobowość. „Sprzedać komuś kota w worku” oznacza, że ktoś chce mi wcisnąć podejrzaną rzecz. Przedstawiciele handlowi, którzy chcą mi coś wmówić, aby jedynie pozbyć się swoich towarów, nie mają u mnie uznania. Zatracają się za swoją rolą. Trudno dostrzec człowieka, który się za nią kryje. Ponieważ nie wyczuwam ich jako ludzi, odstraszają mnie raczej, zamiast zachęcać do kupna. Z innymi będzie podobnie – ich życie nie stanie się przez to łatwiejsze, a droga do sukcesu będzie raczej trudniejsza.

Rywalizacja i konkurencja mają dzisiaj duży wpływ na nasze życie. Jakże często nie koncentrujemy się w pełni na tym, co w danym momencie robimy, ale ciągle porównujemy się z innymi. Odbieramy otaczających nas ludzi jako rywali. Sami stawiamy się pod presją, że musimy być lepsi od innych, bo w przeciwnym razie nie awansujemy, a ocena przez środowisko wypadnie na naszą niekorzyść. Takie myślenie skoncentrowane na konkurencji ma swoją przyczynę w zaniżonym poczuciu własnej wartości. Gdy nie jestem zadowolony z siebie, muszę potwierdzić swoją wartość w oczach innych poprzez udowadnianie im swojej przewagi. Ten, kto żyje w harmonii ze sobą, umie przyjąć życie takim, jakie ono jest. Nie ma potrzeby ciągłego porównywania się z innymi. Porównywanie się z ludźmi zabiera energię, ponieważ myślenie o zwalczaniu konkurencji jest wyczerpujące. Czujemy się otoczeni ze wszystkich stron ludźmi, którzy chcieliby nas prześcignąć i musimy mieć się nieustannie na baczności, żeby w porę odpierać ataki rywali. Jednak prowadzona walka jest tylko pozorna. Na nic się nie zda, a będzie nas kosztowała sporo energii.

Przymus kontrolowania i chęć sprawdzania wszystkiego jest kolejnym mętnym źródłem, z którego czerpiemy. Chcemy mieć kontrolę nad naszymi emocjami. Boimy się, że stracimy panowanie nad sobą. Inni mogliby wtedy odkryć nasze słabości i stłumione emocje. Chcielibyśmy też kontrolować swoje życie i móc wszystko przewidzieć. Są ludzie, którzy muszą kontrolować całe otoczenie i wszystkich wokół. Chcą, żeby wszystko było jasne, uporządkowane i pod kontrolą. W przeciwnym razie boją się, że stracą panowanie nad życiem. Podkreślam z całą mocą, że nasze upewnianie się i presja, żeby mieć wszystko pod kontrolą, wysysają nas. Czujemy się przeciążeni, ponieważ boimy się, iż moglibyśmy utracić kontrolę. Psychologia głosi zasadę, iż temu, kto chciałby wszystko kontrolować, wszystko w końcu wymyka się spod kontroli. Zaufanie odciąża nas, a strach prowadzi do jeszcze większej chęci kontrolowania. „Zaufanie jest dobre, a kontrola jeszcze lepsza” – to powiedzenie przypisywane Leninowi stwarza wśród ludzi napiętą atmosferę. Oczywiście kontrolowanie swoich emocji jest czasami sprawą bardzo ważną i konieczną. Towarzyszyłem raz duchowo kobiecie, która była wykorzystywana seksualnie i pod wpływem tych traumatycznych doświadczeń, chciała zawsze kontrolować swoje uczucia, aby znowu nie znaleźć się w podobnej sytuacji. Ale jednocześnie cierpiała z powodu wewnętrznego przymusu kontrolowania, ponieważ odcinał on ją od źródła uczuć. Jej życie było bardzo męczące. Czuła się wyczerpana i pusta. Z wielką cierpliwością musiała dopiero uczyć się zachowywania spokoju, zaufania do życia i powierzania się Bogu. W ten sposób zyskała kontakt z własnymi uczuciami i nową energię, i dopiero wtedy rozkwitła jej radość życia.

Brak pewności siebie jest tak samo niebezpieczny. Ten, kto ma zaniżone poczucie własnej wartości, odbiera innych jako zagrożenie. Znam osoby, które z wielkim trudem odbudowywały swoje zaniżone poczucie własnej wartości. Nabyły większej pewności siebie, reagują w sposób pewniejszy i nie pozwalają tak szybko wpędzić się w wątpliwości. Spotykają jednak ludzi, zabierających im całą energię. Są to ci, którzy zdają się znać ich piętę achillesową i z tego słabego miejsca wysysają ich całą siłę. Osoby te czasami zadają sobie pytanie, dlaczego w obecności danego człowieka czują się tak słabo. Kto zna bliżej ich historię, zauważy, że jest to związane z ich stosunkiem do matki. Jeśli ich matka nie obdarzała ich zaufaniem, lecz ciągle krytykowała, będą spotykać kobiety, które wysyłają podobne „fale” jak ich matka. Ich wewnętrzne źródło zacznie wysychać. Wygląda to tak, jak gdyby te „matki – kobiety” miały tajemny dostęp do ich wewnętrznego źródła energii i wyczerpywały ją. Wielu nie umie się przed tym bronić.

Istnieją ludzie, zarówno kobiety, jak i mężczyźni, którzy jakby wysysają z innych energię. Pewna kobieta opowiadała mi, że bliskość jej męża sprawiała, iż czuła się coraz słabsza. On musiał sobie i jej udowadniać swoją siłę poprzez poniżanie jej. To działało na nią paraliżująco. Czasami spotykam też mężczyzn cierpiących na depresję, którzy wysysają z innych energię. Ma się wrażenie, jak gdyby położyli ssącego węża przy naszym wrażliwym i słabym miejscu i w ten sposób wysysali z nas całą energię. Dlaczego czujemy się w obecności niektórych ludzi jacyś słabsi? Dlaczego oni mają nad nami taką władzę? Mogę to sobie wytłumaczyć tylko w jeden sposób: Są to często ludzie, którzy nie potrafią czerpać z własnego źródła sił. Mają w sobie coś destruktywnego, coś, co hamuje życie. Nie mogą oni dopuścić do tego, aby w drugim człowieku rozkwitło życie. W czasie rozmów zauważyłem również, iż ludzie uciekający w idealistyczne wyobrażenia, zamiast dostrzegać rzeczywistość, odbierają mi energię. Mam wtedy wrażenie, jakbym mówił do ściany. Tacy ludzie mają w sobie coś nieokreślonego, niejasnego. Za wysokimi ideałami dostrzegam ich ubóstwo. Jednak nie da się do nich dotrzeć. Rozmowy z nimi są bardzo wyczerpujące. Ci ludzie dotykają mojego słabego punktu. Nawet jeśli przezwyciężyłem swą destruktywną stronę, to w czasie spotkań z takimi ludźmi ona się ponownie uaktywnia. Ważnym krokiem prowadzącym ku uzdrowieniu jest uświadomienie sobie tych zależności.

Depresja jest chorobą, na którą cierpi dziś wielu ludzi. Kiedy zapadają na tę chorobę, czują się pozbawieni chęci do życia. Wszystko jawi im się jako bardzo trudne, męczące i wyczerpujące. Mają wrażenie bezsilności. Najmniejsze czynności kosztują ich wiele wysiłku. Wielu wie, że dobrze im robią spacery po lesie. Lecz nawet do tego czasami trudno jest im się zmusić. Są jakby sparaliżowani. Nie mają ochoty na nic. Najchętniej leżeliby przez cały dzień w łóżku. Lecz także to nie przynosi im ulgi czy zadowolenia. Niektórzy próbują wtedy przeciwdziałać nastrojom depresyjnym i zmuszają się do jakiejś pracy. Starają się pracować jak do tej pory. Lecz potem czują się zupełnie wyczerpani. Depresja jest często wezwaniem do szukania większego spokoju i odnajdywania w nim wewnętrznego źródła, głębszego niż własna wola, ambicja czy uzależniony od osiągnięć obraz samego siebie. Depresję wywołuje wiele przyczyn fizycznych i duchowych, mających swe źródła w sytuacjach życiowych i psychice człowieka. Daniel Hell, psychiatra szwajcarski, sądzi, iż u wielu ludzi depresja jest krzykiem duszy wołającej o pomoc w obliczu zbyt wielkich zmian lub wyobcowania. Człowiek potrzebuje miejsc, w których się może zakorzenić. Kto ciągle jest w drodze i nie może zaznać spokoju, u tego dusza reaguje często stanami depresyjnymi. Mówi się nawet o depresji pochodzącej z wyczerpania. Depresja pokazuje nam też czasami, że przekroczyliśmy jakąś miarę. Nie słuchaliśmy sygnałów duszy, domagającej się spokoju. Dopiero poprzez depresję zaczyna głośno krzyczeć, tak że musimy ją wreszcie usłyszeć. Jeśli tak jest, to depresja stanowi zaproszenie do wejścia w ciszę i zanurzenia się w wewnętrznych, uzdrawiających i pokrzepiających źródłach.

Złość jest dla wielu tym, co mąci ich wewnętrzne źródło. Kiedy podczas wykładów wspominam o nieczystych źródłach, z których tak często czerpiemy, słuchacze stawiają mi pytania dotyczące złości. Jest to uczucie pojawiające się z różnych powodów i mogące zatruć nasze życie. Ludzie, którzy o tym opowiadają, nie lubią złości, ale nie potrafią się przed nią bronić. Za bardzo poddają się wpływowi innych. Nie mają kontaktu z własnym wnętrzem. Nie chronią swojego wewnętrznego źródła, lecz pozwalają innym wejść do niego i je mącić. Złość zanieczyszcza nasze wewnętrzne źródło, a często nawet nas od niego całkowicie odcina. Tkwiąca w nas złość jest wtedy tak mocna, że ma wpływ na całe nasze myślenie i odczuwanie. Te negatywne emocje zatrzymują naszą energię, która już nie może swobodnie przepływać. Niemieckie słowo złość (Ärger) pochodzi od słowa „arg”, co oznacza „zły, niedobry”. Złościć się oznacza zatem robić coś złego. Słowo to (Ärger) pochodzi też od rdzenia „ergh = być zdenerwowanym, roztrzęsionym”. Złość jest więc mocnym wewnętrznym poruszeniem, które kosztuje nas tak dużo sił, że zostajemy odcięci od wewnętrznego źródła. Kiedy jesteśmy zdenerwowani, pozwalamy, aby inni mieli nad nami władzę, aby nas paraliżowali i nami kierowali. Ważne jest, abyśmy przyjrzeli się naszej złości i jej powodom – i być może temu, co ma nam ona do powiedzenia – i nabrali dystansu do tego, co na nas ciąży i chce nami zawładnąć. Tylko w taki sposób będziemy mogli przedostać się do wewnętrznego źródła, które wytryska w nas spod warstwy, jaką stanowi złość.

Destrukcyjne wzorce życiowe

Nie jesteśmy w stanie zmienić z dnia na dzień wspomnianych tu emocji: strachu, ambicji, żądzy, perfekcjonizmu, depresji, złości. Zostały one najczęściej głęboko utrwalone w naszych postawach, stały się jakimś wzorcem. Od tych paraliżujących postaw życiowych możemy uwolnić się tylko wtedy, kiedy zapytamy o ich przyczyny. Konieczne jest do tego dokładne przyjrzenie się owym wzorcom. Powstają one już we wczesnym dzieciństwie poprzez zebrane przez nas doświadczenia oraz skierowane do nas werbalne i niewerbalne informacje. „Wiadomości” te wpisały się głęboko w naszą duszę i wywierają wpływ na różne sytuacje dnia codziennego. Nie wiemy na przykład, dlaczego reagujemy na coś stanami lęku albo depresji lub dlaczego coś nas wyczerpuje. Musimy, jak już wspomniałem, odkryć tkwiące za tym przyczyny. Dopiero wtedy będziemy mogli nabrać do tego wszystkiego dystansu i zyskać nową perspektywę oraz jedność.

Postawa, która wypływa z naszej historii życia, ma swój początek w głębokim poczuciu własnej bezwartościowości. Jeśli ktoś odczuwa strach, będzie ciągle żył pod presją udowadniania swojej wartości. Chciałby to robić poprzez jak największą ilość godzin spędzonych w pracy i jak najlepiej wykonane zadania. Taka świadomość kierowana strachem prowadzi ludzi pobożnych na przykład do tego, iż chcą przed Bogiem wykonywać wszystko perfekcyjnie i niezmiernie dokładnie pragną zachowywać wszystkie przykazania. Może ona prowadzić też do pragnienia osiągania jak najlepszych wyników, żeby samemu czuć się wartościowym lub żeby inni nas docenili i zauważyli. Jednak osoba kierowana strachem, chociaż zada sobie wiele trudu, i tak nie zwiększy poczucia swojej wartości, za którym tak bardzo tęskni. Będzie się zapracowywać, co wkrótce spowoduje jej ogólne wyczerpanie. Wiele osób doświadczyło w dzieciństwie, że oczekuje się od nich jak najlepszego funkcjonowania. Osiągnięcia były jedyną drogą do zdobycia przychylności dorosłych, rodziców lub nauczycieli. Przesadne skoncentrowanie na sukcesie doprowadziło do tego, że wielu całkowicie wyparło swoje uczucia. Początkowo było to być może pomocne, ponieważ w ten sposób mogli wiele osiągnąć. Lecz z czasem, około pięćdziesiątego roku życia, czują się całkowicie odcięci od swoich uczuć. A praca staje się wtedy bardzo uciążliwa. Jakoś funkcjonują, ale nie mają w sobie żadnego zapału. Emocje, jak sama nazwa wskazuje (słowo emocje pochodzi od łacińskiego emovere = poruszać, napędzać) są siłami, które dodają nam zapału. Ludzie, którym brak bodźca emocjonalnego, muszą wszystko wykonywać jedynie za pomocą rozumu i woli. Ale bez emocji rozum i wola są jak nienaoliwiony silnik.

Innym rodzajem strachu jest strach przed własną grzesznością i głęboko tkwiące poczucie, że już przez samo swoje istnienie ściągamy na siebie winę. Tacy ludzie ciągle przepraszają, nawet jeśli na przykład proszą o rozmowę. Mają poczucie, że są winni, ponieważ „kradną” czyjś czas. Tacy ludzie próbują potem zmyć z siebie tę rzekomą winę, poświęcając się innym bez reszty. Nie pomagają bliźnim dlatego, że sprawia im to radość, lecz ponieważ odczuwają presję, aby uwolnić się od winy. Jednak takie nastawienie wewnętrzne prowadzi do zatracenia poczucia własnych granic. Poczucie winy nie jest dobrym bodźcem do wykonywania czegokolwiek. Jest wyczerpujące i przeszkadza nam cieszyć się działaniem. Wszystko, co robimy, będzie wydawało się nam zbyt małe. Poczucie winy jest nienasycone, a jego dynamika ma niszczący skutek, ponieważ popycha nas do przerastających nasze siły zadań, które mają uwolnić nas od tych nieprzyjemnych uczuć. Jeśli ktoś żyje z piętnem strachu, to robiąc coś, co przeczy jego doskonałemu obrazowi samego siebie, natychmiast zostaje owładnięty ogromnym poczuciem winy, które odbiera mu całą energię.

Pewna kobieta nie mogła sobie wybaczyć, że oddała do domu opieki społecznej ciężko chorą i cierpiącą na demencję matkę. Nawet po śmierci matki nie znikło jej poczucie winy. Prawie codziennie budzi się i zasypia z tymi wyrzutami. Nie pomaga jej żadna racjonalna argumentacja, że obiektywnie nie było możliwe inne rozwiązanie. Opieka nad matką przekraczała jej siły. Takie „racjonalne” przemyślenia nie rozwiązują tego rodzaju poczucia winy, które mąci nasze źródło lub całkowicie je wyczerpuje. Dotkniętemu tym człowiekowi nie jest z pewnością łatwo przedrzeć się przez te odczucia i dotrzeć w głębiny duszy, gdzie wytryska czyste i życiodajne źródło, wolne od stawianych sobie zarzutów. Człowiek taki musi najpierw uwolnić się od iluzji, że można w życiu całkowicie uniknąć grzechów. Dopóki będzie myślał, iż da się żyć bez popełniania grzechów, dopóty nie wejdzie do swojego wewnętrznego źródła.

Inna kobieta, piastująca bardzo odpowiedzialne stanowisko, czuła się wyczerpana. Wyjechała do sanatorium, żeby trochę odpocząć, lecz to jej niewiele pomogło. Pojechała więc na kolejną kurację, ale wciąż czuła się bardzo zmęczona. W czasie rozmów okazało się, że fizyczny odpoczynek nie będzie w tym wypadku skuteczny. Przyczyną wyczerpania był wzorzec życiowy tej kobiety. Wychowywała się na gospodarstwie. Jej ojciec był służącym u swojego brata, a więc u jej wujka. Wujek nie miał dzieci i dlatego zazdrościł bratu. Kobieta ta – jako najstarsza z czworga rodzeństwa – żyła jako dziecko pod ciągłą presją. Wówczas była to presja, aby jak najlepiej spełniać oczekiwania wujka i troszczyć się o to, aby między jej ojcem i wujkiem nie dochodziło do kłótni. W wieku dziecięcym dręczyły ją więc dwie obawy, będące ponad jej siły: Czy da radę? Czy zdoła zapobiec kłótni? Czy podoła temu, czego się od niej oczekuje? Można sobie łatwo wyobrazić, że takie pytania są w zasadzie nadmiernym żądaniem wobec każdego, kto ma poczucie odpowiedzialności. Kto się nimi kieruje, ten czerpie z mętnego źródła. Każdy zajmujący kierownicze stanowisko wie, że musi stawić czoło konfliktom. Jeśli każdy konflikt usuwa mi grunt spod nóg, to zabiera mi tym samym wiele energii. Każdy konflikt bardzo mnie wtedy wyczerpuje. Nie mam siły podołać wyzwaniom. Są ludzie, którzy w obliczu konfliktów czują pozytywną siłę i mają ochotę do rozwiązywania problemów. To sprawia im przyjemność. Jeśli jednak ma na kogoś wpływ fałszywy wzorzec, o którym wyżej wspomniałem, to człowiek taki w obliczu napięć i przeciwności zostaje owładnięty strachem. W jego wspomnieniach pojawiają się trudne sytuacje z dzieciństwa. Dziecko pragnie doświadczać poczucia bezpieczeństwa. Konflikty burzą to poczucie i napełniają człowieka strachem. Ten, kto czerpie z mętnych źródeł konfliktów, będzie ciągle cierpiał z powodu wyczerpania. Nie pomoże żaden dobry urlop ani kuracja. Należy najpierw popracować nad wzorcami życiowymi, a następnie od nich się zdystansować.

Kolejnym wzorcem życiowym, który miał na tę kobietę zły wpływ, była presja, aby sprostać wszystkim oczekiwaniom. Nikt nie może przecież każdemu dogodzić. Kiedy jednak spróbuję sprostać wszystkim oczekiwaniom swojego otoczenia, wtedy będę się czuł niezmiernie przeciążony. Czasami te wymagania są realne, często jednak wymyślone. Chcę wszystkim dogodzić, ale tak naprawdę nie wiem, czego oni ode mnie oczekują. Jeśli kieruję się ich oczekiwaniami, wpadam w pułapkę: W jaki sposób mogę wszystkiemu sprostać? Zaczynam biegać w koło, aż dostaję zawrotu głowy. Moje siły są na wykończeniu. Ostatecznie to wcale nie jest takie ważne, czego inni chcą. Muszę wyczuć, co jest zgodne z moim wnętrzem. Jeśli znajdę kontakt sam ze sobą, dotrę też do swoich wewnętrznych zasobów.

Kolejna kobieta już od dzieciństwa kierowała się następującym wzorcem: Zawsze, kiedy coś robiła, stawiała sobie pytanie: „Czy to jest dobre?” Ostatecznie za tym pytaniem kryła się niepewność: „Czy ja sama jestem w porządku? Czy mogę być taka, jaka jestem?” Takie nastawienie kosztowało ją wiele trudu. Musiała wciąż podejmować duży wysiłek, aby docierać do swego wewnętrznego źródła sił. Pytanie, czy sama jest „w porządku”, zagrodziło jej drogę prowadzącą do wewnętrznego źródła, a przez to utrudniło dostęp do kreatywności i radości życia.

Od czternastu lat jestem kierownikiem duchowym osób pracujących w duszpasterstwie, które cierpią na syndrom „burn out”. W czasie rozmów poruszamy najczęściej kwestię wypalenia zawodowego. Pewien terapeuta sformułował problem następująco: „Kto dużo daje, ten też dużo potrzebuje”. Takiego stwierdzenia nie można oczywiście stosować do wszystkich, ale pasuje ono w dużej mierze do wypalonych duszpasterzy. Dają dużo, ponieważ dużo potrzebują. Angażują się w parafii, ponieważ chcą być lubiani, ponieważ potrzebują akceptacji, potwierdzenia, uznania. Jeśli jednak ktoś daje w celu zdobycia akceptacji i uznania, nigdy nie dostanie tego, czego oczekuje. Będzie w krótkim czasie ogromnie wyczerpany. Często ten wzorzec ma swój początek w doświadczeniach z dzieciństwa. Przede wszystkim księża bardzo przywiązani do matki mogą chcieć traktować parafię jako „matkę zastępczą”. Pewien kapłan był bardzo oddany swojej parafii. Chciał czuć się w niej, jak u siebie w domu. Jednak żadna parafia nie może stać się dla księdza domem rodzinnym. To byłoby dla niej – a przez to dla konkretnych ludzi – zbyt dużym obciążeniem. Wygórowane oczekiwania ze strony księdza są ostatecznie oczekiwaniami kierowanymi do matki i przenoszonymi na parafię. Wobec parafii chciałby być takim, jak w stosunku do matki – zawsze grzecznym i dobrym chłopcem, przez wszystkich lubianym i cieszącym się uznaniem. To jednak prowadzi do poczucia ciągłego przeciążenia. Nawet najmniejsza krytyka wyprowadza go z wewnętrznej równowagi. Chciałby przecież wszystkim dogodzić i być przez wszystkich lubianym.

Podobne wzorce spotykamy w firmach. Ktoś nadmiernie przywiązany do matki traktuje firmę jako matkę zastępczą. W ten sposób czerpie ustawicznie z mętnego źródła. Poświęca się dla firmy, żeby być przez wszystkich lubianym. Ma jednak poczucie, że jego zaangażowanie nie wystarcza. Nie otrzymuje po prostu tego, za czym w głębi serca tęskni. Niezależnie od tego, czy przesadne przywiązanie do matki ma swoje źródło w jej nadopiekuńczości, czy w rozczarowaniu nią, człowiek taki szuka w firmie podobnego wsparcia, jakie ma bądź miał u matki, lub pragnie, aby wynagrodziła mu ona niedostateczną miłość matki. Jedno i drugie prowadzi w konsekwencji do przeciążenia.

Pewien mężczyzna opowiadał, że kiedy miał dwanaście lat, małżeństwo jego rodziców przeżywało kryzys. Napięta atmosfera między rodzicami sprawiała, że nie miał odwagi mówić o swoich potrzebach. Rodzice byli tak zajęci sobą, że nie chciał im sprawiać dodatkowych kłopotów. W ten sposób nauczył się tłumić własne potrzeby. Jako dorosły mężczyzna na kierowniczym stanowisku próbował uwzględniać potrzeby współpracowników i spełniać je wedle możliwości. To doprowadziło jednak do jego całkowitego załamania. Czuł on, że ma też swoje potrzeby i stopniowo nauczył się, że tylko wtedy, kiedy potraktuje je poważnie i zatroszczy się o siebie, będzie w stanie wypełniać zadania kierownika i jego siły nie ulegną wyczerpaniu.