Anselm Grün Ramona Robben

Ustalać granice – szanować granice

Aby nasze wzajemne relacje były udane – impulsy duchowe

Tytuł oryginału: Grenzen setzen – Grenzen achten Damit Beziehungen gelingen – Spirituelle Impulse

Copyright © Verlag Herder Freiburg im Breisgau, 1. Auflage 2004

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo JEDNOŚĆ, Kielce 2006

Przekład z języka niemieckiego

Ewa Piasta

Redakcja i korekta

Katarzyna Zielińska

Redakcja techniczna

Artur Czerwiec

Opracowanie graficzne okładki

Justyna Kułaga-Wytrych

ISBN 978-83-7660-538-8

WYDAWNICTWO „JEDNOŚĆ”

25-013 Kielce, ul. Jana Pawła II nr 4

Dział sprzedaży tel. (0-41) 349-50-50

Redakcja tel. (0-41) 368-11-10

www.jednosc.com.pl

e-mail: jednosc@jednosc.com.pl

Wprowadzenie

Podczas podejmowania kierownictwa duchowego powraca wciąż temat granic. Jest wiele osób poszukujących porady, które cierpią, ponieważ nie umieją zachować odpowiedniego dystansu. Nie potrafią powiedzieć „nie” i wciąż żyją pod wewnętrzną presją, iż muszą spełnić wszystkie oczekiwania, które są kierowane pod ich adresem. Uważają, że muszą spełnić wszystkie życzenia innych ludzi. Obawiają się powiedzieć „nie”, a wynika to ze strachu przed poczuciem wyobcowania i odrzuceniem. Niektórzy jedzą bez umiaru, nie dostrzegają granicy swoich możliwości i cierpią, gdyż nie potrafią sami sobie powiedzieć „stop”. Inni znów stracili umiejętność odgradzania się od ludzi ze swojego otoczenia. Ich granice rozpływają się.

Tacy ludzie spostrzegają natychmiast to, co czują inni. Nie jest to jednak pozytywne, ponieważ ich własne uczucia mieszają się ciągle z uczuciami innych. Tacy ludzie są narażeni na nastroje panujące w ich najbliższym otoczeniu i pozwalają, aby kierowały nimi emocje. Wspomniane osoby czasami mają nawet wrażenie, jakby się wtapiały w otoczenie. Żyją pozbawione ochrony. Ten, kto bada ich historie życia, zauważa zaraz, że przyczyny sięgają daleko wstecz. Ludzie nie posiadający granic doświadczyli często w dzieciństwie naruszenia ich własnej granicy. Takie doświadczenia są dla dotkniętych nimi bardzo bolesne. Sprawiają nie tylko cierpienie, ale mają też często różnorakie konsekwencje i długotrwałe skutki. Wszyscy potrzebujemy chronionej przestrzeni. Może się zdarzyć, że matka wejdzie bez pukania do pokoju córki lub pod jej nieobecność szpera w szufladzie i czyta pamiętnik. Później pojawiają się tego skutki: kto w dzieciństwie doznał naruszenia swojej prywatności, ten w dorosłym życiu ma często problemy w relacjach z innymi. Przykłady można by mnożyć. Wszystkie pozwalają stwierdzić, że nasze życie będzie wtedy udane, jeśli potoczy się w obrębie określonych granic.

Jak ma się rozwijać pomyślnie życie osoby, która pozostaje nieustannie w relacjach z innymi? Bez zdolności do odgradzania się nie można doświadczyć swojej własnej osoby ani rozwinąć własnej osobowości. Już samo spojrzenie na znaczenie tego wyrazu coś nam na ten temat mówi: persona („osoba”) znaczyło wcześniej „maska”; jest ona czymś, co trzymamy przed sobą. Poprzez maskę mogę nawiązywać kontakty z innymi. Łacińskie słowo personare oznacza „przebrzmiewać”. Za pomocą swojego głosu, swojej mowy docieram do drugiej osoby; w taki sposób odbywa się spotkanie. Aby spotkanie było udane, konieczna jest równowaga między zachowaniem granicy a przekraczaniem jej, między ochroną a otwarciem się, między separacją a darowaniem siebie. Muszę mieć świadomość swojej granicy. Dopiero wtedy będę mógł ją przekroczyć, aby wyjść do drugiego człowieka, spotkać się z nim i doświadczyć przez moment jedności.

Spotkanie odbywa się zawsze na granicy. Muszę dojść do swoich granic, aż na ich najdalszy kraniec, aby spotkać drugiego człowieka. Jeśli spotkanie się powiedzie, granice nie będą już więcej czymś sztywnym i dzielącym nas, staną się płynne. Na granicy i poza nią powstanie jedność. Spotkanie nie jest jednak czymś statycznym, ale żywym procesem. Po spotkaniu każdy powraca w obręb własnej przestrzeni – ubogacony doświadczeniem na granicy.

Dla francuskiego pisarza Romaina Rollanda prawidłowa postawa wobec własnych granic i ograniczeń stanowi klucz do szczęścia: „Szczęściem jest znać i pokochać swoje granice”. Jego zdaniem chodzi więc nie tylko o umiejętność odgradzania się, ale o poznanie swoich granic. Powinniśmy je także pokochać. Nie jest to niczym innym, jak zgodą na własne granice, wdzięcznością za ograniczenia, których doświadczamy w sobie i u innych. Klucz do szczęścia leży w umiejętności pokochania siebie samego w swoich własnych ograniczeniach i pokochania ludzi wraz z ich ograniczeniami. To nie przychodzi zawsze łatwo, gdyż najczęściej staramy się rozwijać takie wyobrażenie o sobie, które nie uwzględnia ograniczeń. Romain Rolland twierdzi jednak, że tylko ten, kto pogodzi się ze swoimi ograniczeniami i będzie miał do nich serdeczny stosunek, może liczyć na udane życie i szczęście.

Wielu ludzi jest dzisiaj przeciążonych i cierpi z powodu przepracowania. Stan ten może wynikać z różnych powodów. Najczęściej spotykanym powodem jest to, iż przeciążeni i wypaleni ludzie nie zważają na swoje granice. Żyją ponad stan i nagle zauważają, że stracili umiar wewnętrzny. Bez zachowania umiaru życie nie może się udać.

Istnieją jednak ludzie, do których odnosi się inna prawidłowość: z powodu ciągłego odgradzania się nie potrafią odkryć własnych sił i nigdy nie będą potrafili wyjść poza swoje ograniczenia; tkwią więc w swojej ciasnocie. O takich ludziach mówimy, że są bardzo ograniczeni. Nie widzą niczego poza czubkiem własnego nosa. Nie można na nich polegać, nie są w stanie poszerzyć ani swoich granic, ani granic swojej grupy, aby dokonać jakichś nowych zmian w życiu.

Kto porusza temat granic, będzie musiał dokonać konfrontacji z aktualnymi problemami. Obecnie dyskutuje się coraz częściej o wykorzystywaniu seksualnym, co było bardzo długo tematem tabu. Również w tej dziedzinie daje o sobie znać nieprzestrzeganie granic. Jedną z granic jest nasze własne ciało; dystans fizyczny jest tak samo ważny w kontaktach z innymi, jak bliskość. Bliskość jest zawsze wyrazem zaufania. Zaufanie może jednak zostać wykorzystane i zranione. Używamy czasami sformułowań, że „ktoś się do kogoś za bardzo zbliża”. Stosujemy je wtedy, kiedy zostają przekroczone jakieś granice. Pokusa wykorzystywania pojawia się przede wszystkim u ludzi zajmujących mocniejszą pozycję: u ojców, wujków, starszych braci, terapeutów, lekarzy, nauczycieli, a czasem nawet księży. Nie dostrzegają oni ani własnych granic, ani granic swoich podopiecznych i wykorzystują ich bliskość i zaufanie.

W czasie towarzyszenia duchowego spotykamy też ludzi, którzy nie chcą uznać naszych własnych granic. Nie potrafią zaakceptować słowa „nie”. Próbują wszelkimi sposobami przeforsować własne oczekiwania. Nie chcą zrozumieć, że my również posiadamy granice, których nie chcemy bez końca rozszerzać.

Również sprawy osobistego kształtowania życia występują w szerokim kontekście społecznym i politycznym. W świecie poddanym coraz większej globalizacji i uznającym coraz mniej granic ludziom trudno jest przyznać się do swoich własnych. Doświadczamy wprawdzie z jednej strony uczucia wolności, kiedy w obrębie Unii Europejskiej możemy swobodnie przemieszczać się z kraju do kraju i nie musimy poddawać się długim i nieprzyjemnym kontrolom granicznym; z drugiej strony doświadczamy też niebezpieczeństw wynikających z otwarcia granic. Zanika nasza tożsamość. Otwarte granice są też szansą dla kryminalistów. Wolność jest więc nie tylko zyskiem, wielu ludziom w związku z tym towarzyszy strach i niepewność.

W epoce wzrastających prędkości i ciągłego nacisku na efekt zmienia się też usposobienie człowieka i stosunek do życia. Wszystko chce się mieć równocześnie, natychmiast i w każdej chwili. Tak brzmi tajemna zasada społeczeństwa, zasada, według której żyje dzisiaj wielu ludzi. Bez wytchnienia gonią za szczęściem albo raczej za tym, co uważają za szczęście. Nasze czasy charakteryzują się brakiem umiaru i granic. Odczuwalne jest to nie tylko w życiu prywatnym, ale coraz częściej w życiu zawodowym, gdzie presja z powodu coraz trudniejszej sytuacji gospodarczej prowadzi do wzrastającego obciążenia, które przekracza często dopuszczalne granice. Wielu sądzi, że musi brać na siebie coraz więcej obowiązków, aby się dowartościować. Inni odczuwają też ciężar nadmiernej pracy nakładanej na nich przez przełożonych.

Dla wielu nie istnieją już żadne granice czasowe. Wszystko można załatwić w każdym momencie. W czasie podróży telefonuje się, aby poinformować innych, gdzie się obecnie znajdujemy. Nie wdajemy się w relacje z obcymi. Jedziemy do innych krajów, ale chcemy mieć nieustanny kontakt z domem. Tak zacierają się granice. Nie przekracza się już granicy, oddzielającej to, co swojskie, od tego, co nieznane, ale się ją usuwa. Taki brak granic – w jakimkolwiek kontekście by się nie pojawił – nie wychodzi człowiekowi na dobre. Często wywołuje nawet choroby. Niektórzy terapeuci sądzą, że tak gwałtownie rozprzestrzeniająca się obecnie choroba zwana depresją jest krzykiem duszy, chcącej wyzwolić się od braku granic. Depresja zmusza człowieka do patrzenia tylko na siebie. Ma go niby chronić przed „rozpłynięciem się”.

Kolejny zanik granic widoczny jest w obecnym konsumpcyjnym trybie życia. Chce się mieć wszystko w coraz większej ilości, wszystko musi być w zasięgu ręki i to natychmiast, w każdej chwili, jak tylko poczujemy na to ochotę. Ma to jednak podwójne oblicze: kiedy możemy wszystko kupić, trudno jest doświadczyć własnych granic. Coraz więcej osób zadłuża się. Ludzie nie potrafią wyznaczyć sobie granic konsumpcji, kiedyś długi staną się za ciężkie i wepchną ich w jeszcze bardziej bolesne granice.

Doświadczenia wypływające z kierownictwa duchowego i obserwacji współczesnych czasów zachęciły nas do zajęcia się problemem granic i ograniczeń. Szukaliśmy doświadczenia granic w Biblii i świadomie koncentrowaliśmy się na temacie ograniczeń w czasie rozmów duchowych i duszpasterskich. Byliśmy zdumieni, jak często spotykaliśmy się z tym problemem. Jeśli jest się wyczulonym na zagadnienie, pojawia się ono częściej. Nie chcemy pisać żadnej systematycznej psychologicznej czy społecznej rozprawy o sposobie obchodzenia się z granicami, ale pragniemy zwrócić uwagę na kilka aspektów, które stały się ważne w naszej pracy, które powiedzą coś o naszej obecnej sytuacji i które należą do istoty człowieka. Pomogą nam w tym biblijne obrazy i niektóre bajki, łączące się z zagadnieniem lepszego rozumienia własnych doświadczeń. Aby zwrócić na to uwagę, już w tytułach poszczególnych rozdziałów zawarliśmy odnośniki do konkretnego fragmentu z Biblii. Niekiedy posłużyliśmy się cytatami z łacińskiego tłumaczenia Wulgaty. Tam częściej jest mowa o granicach, tłumaczenie najnowsze posługuje się trochę innymi obrazami. Słowa z Biblii i niektóre teksty bajek chcemy analizować pod kątem występowania w nich tajemnicy granic i odgraniczania się.

Książkę wielokrotnie redagowaliśmy, podczas wielu wspólnych rozmów wprowadzaliśmy niejedną korektę. Jeśli w tekście pojawia się słowo „my”, wyraża ono nasze wspólne doświadczenia. Jeśli pojawiają się sformułowania „ja”, „moja siostra” itd., wtedy odnoszą się one do poszczególnych autorów książki. Opisane doświadczenia najczęściej są owocem licznych spotkań z ludźmi.

Ramona Robben towarzyszy w opactwie Münsterschwarzach gościom, którzy chcą na kilka dni zagłębić się w ciszę klasztoru. Ojciec Anselm Grün towarzyszy przede wszystkim kapłanom, zakonnicom i zakonnikom w domu rekolekcyjnym. W tekście nie podaliśmy, do jakich spotkań odnoszą się konkretne przykłady. Próbowaliśmy ponadto ukazać problematykę w sposób bardziej ogólny, niektóre przykłady zostały nieco zmienione, tak aby nie można było rozpoznać rzeczywistych osób. Ważne jest dla nas zachowanie osobistych granic ludzi, którzy przychodzą na rozmowy, dlatego przykłady losów i problemów osób, które znamy z doświadczenia i długiego czasu towarzyszenia duchowego, zostały przedstawione bardziej ogólnie.

1. Granice zapobiegają kłótniom. O równowadze między bliskością a dystansem.

Konflikty interesów

Wytyczanie granic jest bardzo znanym tematem. Również w Biblii zajmuje on centralne miejsce. W historii Izraela odzwierciedla się historia ludzkości, a historia Izraela rozpoczyna się od Abrahama. Abraham słyszy wezwanie Boga, aby wyruszył ze swojej ojczyzny do kraju, który On mu wskaże. Granice jego własnego kraju stały się dla niego za ciasne. Bóg rozkazuje mu opuścić tę ograniczoną przestrzeń, w której żył dotychczas.

Abraham posłuchał tego polecenia, wziął swoją żonę i swego bratanka Lota wraz z całym mieniem, które wypracowali. Kraina Negeb, po której chodzili Abraham i Lot wraz ze swym dobytkiem, była już za ciasna dla ich nich. Wybuchały ciągłe spory między pasterzami Abrahama i Lota; pewnego razu Abraham rzekł do Lota: „Niechaj nie będzie sporu między nami, między pasterzami moimi a pasterzami twoimi, bo przecież jesteśmy krewnymi. Wszak cały ten kraj stoi przed tobą otworem. Odłącz się ode mnie! Jeżeli pójdziesz w lewo, ja pójdę w prawo, a jeżeli ty pójdziesz w prawo, ja – w lewo” (Rdz 13,8-9). Lot poszedł więc na wschód, a Abraham na zachód. Osiadł w Ziemi Kanaan. Chociaż Abraham zostawił za sobą dawne granice, musi zaraz wyznaczyć nowe, aby on i jego bratanek Lot mogli żyć w pokoju.

Jest to sytuacja znana nam wszystkim. Abraham i Lot są krewnymi. Mimo to pojawia się konflikt interesów. Dochodzi do kłótni, ponieważ nie ma wystarczającej ilości pastwisk dla bydła należącego do obydwu. Podobne historie zdarzają się również i dzisiaj. Bracia prowadzą sklep, ale dla dwóch jest tu za ciasno. Zamiast więc ciągle się kłócić, rozdzielają się i uzgadniają, jak podzielić dobytek. Jeśli będą żyć i pracować zachowując ustalony dystans, będą żyć w spokoju. Jeśli będą za blisko siebie, zaczną pojawiać się konflikty.

W każdej rodzinie może przydarzyć się coś podobnego. Odnosi się to nie tylko do stosunków z rodzeństwem, ale też z rodzicami. Na naszej drodze życia potrzebujemy najpierw bliskości rodziców i rodziny. Kiedyś przyjdzie taki czas, że będzie nam w tym środowisku za ciasno. Lepiej więc pokojowo się rozdzielić. Na swojej drodze życia muszę stworzyć własny obszar i wyruszyć do kraju, który Bóg dla mnie przygotował. Relacje bliskości i dystansu muszą nabrać nowego kształtu, abyśmy mogli budować trwały pokój.

Obszary rozwoju

Podobne historie znam z mojego środowiska zakonnego. Wśród misjonarzy, którzy w 1888 r. wyruszyli z St. Ottilien do Afryki Wschodniej, byli prawdziwi zapaleńcy, żądni przygód i pełni energii do pracy. Mieli jednak problemy ze sobą wzajemnie. Jeśli tacy zapaleńcy mają się zabrać wspólnie do jakiegoś dzieła, po jakimś czasie dojdzie na pewno do sporów. Tak więc jeden poszedł na wschód, a drugi na zachód. W ten sposób rozszerzyli obszar misyjny i tam, gdzie działali, odnosili wielkie sukcesy. Było więc z nimi tak, jak z Abrahamem i Lotem. Tylko dlatego mogli urzeczywistniać swoje idee, ponieważ podzielili między siebie obszar pracy. W taki sposób powstała zdrowa rywalizacja. Gdyby pozostali na jednym terenie, zwalczaliby się i blokowali nawzajem. Ich pragnienie niezależności i podział obszaru stały się błogosławieństwem dla wszystkich.

Ważna jest równowaga między bliskością a dystansem. Ciekawe jest uzasadnienie, jakim posługuje się Abraham przed rozstaniem się ze swoim bratankiem Lotem: „Jesteśmy krewnymi”. Właśnie z powodu tak bliskiego pokrewieństwa muszą się rozdzielić, aby każdy mógł żyć spokojnie w obrębie swoich własnych granic. Zbytnia bliskość może doprowadzić nawet między braćmi do konfliktów. Mimo istniejącego porozumienia zacznie dochodzić do kłótni, jeżeli będą mieszkać za blisko siebie. Historia biblijna argumentuje to w ten sposób, że było za mało obszaru dla dwóch stad bydła. Jest to przykład, mający, nam uzmysłowić, że każdy człowiek potrzebuje przestrzeni dla własnego rozwoju. Potrzebuje wolności, aby mógł żyć tak, jak mu to odpowiada. Jeśli przy tym ciągle wchodzi komuś w drogę, pojawiają się konflikty, chociaż istnieje jakaś nić osobistego porozumienia. W rodzinach nie jest inaczej niż w innych wspólnotach, w których ludzie żyją na wąskim obszarze. W konsekwencji, obojętnie czy na polu prywatnym, czy zawodowym, wszyscy wzajemnie się kontrolują i ograniczają w swojej możliwości rozwoju. Aby członkowie jakiejś wspólnoty mogli żyć w zgodzie, należy ustanowić jasne granice. Obszar zadań powinien być jasno rozdzielony, aby każdy mógł odpowiednio rozwijać swoje zdolności. Konieczna jest też dobra współpraca, gotowość do przestrzegania określonych terminów i zachowywanie zarówno granic własnych, jak i tych należących do innego obszaru. Odpowiednia równowaga między bliskością a dystansem we wzajemnym współżyciu odnosi się do całkiem praktycznych spraw, choćby tych związanych na przykład z przestrzenią. Konieczna jest możliwość wycofania się w swoje cztery ściany. Jeśli dom jest za bardzo akustyczny, jeśli pokoje nie mają dobrej izolacji i ciągle słyszy się kaszel sąsiada, to taka bliskość szybko spowoduje powstanie agresji. Tylko wtedy, kiedy można się wycofać, będzie się chętnie przebywało z innymi. Potrzeba więc bliskości i dystansu, wspólnego przebywania i wycofania się, obszaru zależności i wolności, samotności i wspólnoty.

Po drugiej stronie raju

W czasie rozmów z ludźmi mającymi problem z wytyczaniem granic, słyszy się czasami: „Rozumiemy się przecież tak dobrze!” Ten, kto buduje wyłącznie na wzajemnym zrozumieniu, nie zauważa często granic, których potrzebuje, aby trwało to porozumienie z innymi. Jeśli jest się zawsze razem, pojawiają się problemy. Odnosi się to również do każdego małżeństwa. Również tam każda kobieta i każdy mężczyzna potrzebuje własnej przestrzeni, aby być sam(a) ze sobą. Kobiety opowiadają często, że problemy pojawiły się wówczas, kiedy mąż odszedł na emeryturę. Siedzi teraz tylko w domu. Wcześniej rozumieli się bardzo dobrze. Spędzanie wspólnego czasu ograniczało się do poranków, wieczorów i weekendów. Takie granice zapewniały harmonię. Lecz teraz, kiedy mąż jest bez przerwy w obecności żony, ona odczuwa nadmiar bliskości i to wywołuje u niej agresję. Agresja jest oznaką, że potrzeba więcej dystansu. Żona czuje, że również dla męża nie jest dobre ciągłe siedzenie w domu. Również na emeryturze potrzebny jest mu obszar, na którym mógłby się angażować, poświęcić swojemu hobby. Pewien emerytowany dyrektor szkoły opowiadał mi kiedyś, jak początek emerytury stał się dla niego i jego żony niemal horrorem. Sam najpierw musiał pogodzić się z tym, że nie był już w centrum i nie funkcjonował w dawnych ramach. Nie chciał jednak przyznać się, że ta zmiana jest dla niego tak trudna. Swoje problemy przenosił więc na żonę, którą za wszystko krytykował. W końcu zrozumieli oboje, że tak dalej być nie może. Znaleźli więc rozwiązanie i uzgodnili odpowiedni podział dnia, który przewidywał dla każdego pewien czas spędzony oddzielnie. Pozwoliło im to znowu poczuć się ze sobą dobrze i żyć w spokoju.

Terapeuta rodzin Hans Jellouschek za przyczynę wielu problemów w małżeństwie uważa zbytnią bliskość partnerów, którzy sądzą, że muszą jakby stapiać się w miłości. Jednak partnerzy, którzy chcieliby żyć w taki sposób, nigdy nie będą prawdziwie sobą. W konsekwencji zaczną cierpieć z powodu zbyt intensywnej bliskości. Nie będą potrafili również cieszyć się wystarczająco swoją seksualnością. Pojawią się obawy i ustawiczne kłótnie. Małżeństwo może być udane tylko wtedy, kiedy zostanie zachowana równowaga między dystansem a bliskością. Wiele par, które skarżą się na ciągłe konflikty w swoich związkach, nie rozumie, kiedy terapeuta mówi im: „Jesteście zbyt blisko siebie!” Uważają raczej, że ich ciągłe kłótnie są wynikiem zbyt dużego dystansu. Jellouschek twierdzi, że „kłótnia jest wynikiem uczepienia się drugiej osoby.” Radzi więc małżonkom, aby zapewnili sobie więcej swobody i wolności, aby każde miało swój osobny pokój lub jeden wolny dzień w tygodniu, który spędzi osobno. Niektórzy na takie rady reagują strachem i twierdzą, że będzie to pierwszym krokiem w kierunku rozstania. Jednak tylko wtedy, kiedy małżonkowie zapewnią sobie własne granice, będą żyć w trwałym pokoju. Nie istnieje trwałe zespolenie. Mówiąc językiem biblijnym: anioł zabrania nam wstępu do raju. W naszym obecnym życiu nie możemy wrócić do raju nieprzerwanej jedności. Żyjemy tu i teraz – między bliskością i dystansem, między jednością i oddzieleniem. Raj ostatecznej jedności jest dopiero przed nami, kiedy przez śmierć połączymy się z Bogiem, ze sobą samym i z innymi.

Zewnętrzne i wewnętrzne oddzielenie

Młode pary, które mieszkają jeszcze w rodzinnym domu, cierpią często z powodu zbytniej bliskości rodziców. Żona ma wrażenie, że mąż ciągle chodzi do matki i u niej szuka pocieszenia, kiedy pojawiają się między nimi konflikty. Często też pokoje nie są od siebie wystarczająco oddzielone. Nierzadko powodem trudności staje się teściowa, która bez zapowiedzi zjawia się w mieszkaniu młodych, jak gdyby była u siebie. Jest oczywiście wygodnie, jeśli teściowa przypilnuje dzieci, a młodzi mają trochę wytchnienia. Kiedy jednak wciąż krytykuje ich styl wychowania pociech, kłótnie są nie do uniknięcia. Różnice zdań na temat tego, co jest dobre dla dzieci, są często zarzewiem konfliktów. Najgorzej może być wtedy, kiedy synowa złości się, że babcia daje dzieciom zbyt dużo cukierków, ale nie potrafi wytyczyć jej jasnych granic i wyraźnie powiedzieć, że ona, jako matka, chce sama przejąć odpowiedzialność za wychowanie swoich dzieci. Atmosfera staje się w takich sytuacjach coraz bardziej napięta. Konieczna jest wtedy nie tylko zewnętrzna rozłąka, ale jasne wewnętrzne odgrodzenie się. W przeciwnym wypadku rodzina nie będzie mogła się rozwijać. Synowa potrzebuje swojego własnego pola działania, jak Abraham i Lot, aby rodzina mogła wzrastać i sama rozwiązywać swoje konflikty.

Wewnętrzna izolacja jest często trudniejsza niż zewnętrzna. Młodzi mogą wciąż krążyć wokół tego, co rodzice lub teściowie powiedzieli albo co myślą o nich lub o ich dzieciach. Kiedy odwiedzają rodziców, czują się natychmiast kontrolowani, obserwowani i zmuszani do określonego sposobu postępowania. W takim układzie ważne jest wewnętrzne odgrodzenie się. Matka czy ojciec mają prawo myśleć, co chcą. Mogą wyrazić swoje życzenia i mieć też swoje zdanie. Nie muszę się z tego powodu denerwować. Jeśli wyznaczę jasną granicę oddzielającą mnie od rodziców, będę mógł żyć z nimi w zgodzie. Nie będę czuł się ciągle ograniczany w swojej wolności. Sam zdecyduję, kiedy będę mógł spełnić ich życzenia, a kiedy nie. Nie będę wówczas pod presją przekonywania ich o prawidłowości mojego zdania. Oddzieliłem się od nich i respektuję ich sposób patrzenia i oceniania świata.

Jeśli spędza się ze sobą dużo czasu i chciałoby się wszystko robić razem, może wytworzyć się napięta atmosfera, jak w przypadku pasterzy Abrahama i Lota. Jeżeli ideał chrześcijańskiej wspólnoty ceni się bardzo wysoko, tak jak na przykład we wspólnocie klasztornej, zapomina się często o tym, że agresja jest rzeczą ludzką i normalną, że problemy domagają się właśnie stworzenia większej przestrzeni wolności. Zamiast umożliwić zdrowy dystans, apeluje się najczęściej do miłości bliźniego, że należy się nawzajem znosić i szanować. Moralne apele nie przynoszą jednak pożądanych skutków, jeśli warunki zewnętrzne konieczne do dobrego współżycia nie są traktowane poważnie. Dzieje się wręcz odwrotnie, ciągłe napominanie, aby bardziej się wzajemnie miłować i rozumieć, stwarza nową agresję lub wewnętrzne zamknięcie się w sobie. O wiele korzystniejsza byłaby wtedy trzeźwa analiza, dlaczego pokojowe współżycie jest takie trudne. Ta analiza z pewnością wykazałaby, że nie została zachowana równowaga między dystansem a bliskością.

2. Naruszenie granic. O nadużyciach i przywłaszczeniach.

Respektowanie różnic

Stara historia o Abrahamie i Locie jest pouczająca dla nas również w innym aspekcie. Lot osiadł w Sodomie. Sodoma i Gomora to miasta, w których panuje zły duch. Dwa anioły Pańskie odwiedzają Lota w Sodomie, aby sprawdzić, czy ludzie są tam rzeczywiście tak źli. Lot przyjmuje ich przyjaźnie do swojego domu. „Zanim jeszcze udali się na spoczynek, mieszkający w Sodomie mężczyźni, młodzi i starzy, ze wszystkich stron miasta otoczyli dom, wywołali Lota i rzekli do niego: „Gdzie tu są ci ludzie, którzy przyszli do ciebie tego wieczoru? Wyprowadź ich do nas, abyśmy mogli z nimi obcować!’” (Rdz 19,4-5). Lot próbuje powstrzymać mężczyzn przed tym wykroczeniem. Oni jednak powalili go i próbują wyważyć drzwi. Aniołowie porazili wtedy tych mężczyzn ślepotą, tak że nie mogli znaleźć wejścia do domu Lota.

Mężczyźni z Sodomy naruszają granice innych ludzi. Chcieliby mieć kontakty seksualne z obcymi mężczyznami i naruszają prawo gościnności, które w starożytności było w równym stopniu ważne tak dla Żydów, jak i Greków. Nie zważają na granicę, którą prawo gościnności otacza każdego obcego. Gość był nietykalny. W jego osobie przychodziło do domu coś boskiego. W naszym opowiadaniu pod postacią dwóch mężczyzn przychodzą do Lota aniołowie. Jednak mężczyźni z Sodomy chcą ich wykorzystać. Chcieliby zaspokoić swoją pożądliwość. Nie rozumieją, że obcy muszą być chronieni przed ich ingerencją. Mamy tutaj ekstremalne naruszenie granic. Takie wykorzystywanie często odbywa się w sposób bardziej subtelny. Obcy są tu w jakiś sposób „przywłaszczani”. Zostaną zaakceptowani tylko wtedy, kiedy będą zachowywać się tak, jak my. To, co obce, nie wyjaśnione, tajemnicze i nie zrozumiane dla nas, nie jest akceptowane. W Trzeciej Rzeszy „bratanie się” było wyrafinowanym sposobem zniewalania ludzi i obdzierania ich z indywidualności.

W mediach czytamy i słyszymy dziś ciągle o podobnym naruszaniu granic. Istnieją ludzie, którzy nie respektują godności dziecka i wykorzystują je seksualnie. Żądza czyni ich ślepymi na godność dzieci. Również mężczyzna, który gwałci kobietę, stracił wszelkie poczucie obowiązujących granic. Istnieją jednak nie tylko ekstremalne przykłady gwałtów i wykorzystywania seksualnego. Sposoby naruszania granic są też o wiele subtelniejsze. Można przekroczyć granicę również w czasie rozmowy. Każdy ma poczucie istnienia własnej granicy, drugi człowiek może ją naruszyć, jeśli będzie kierował się tylko swoimi potrzebami. Nie jest wtedy zdolny do wczucia się w potrzeby innych. Są mężczyźni, którzy nie mogą powstrzymać się od dotykania kobiet i kiedy zwróci im się uwagę, mówią, że po prostu nie są tacy pruderyjni, jak to jest przyjęte najczęściej w społeczeństwie i chcą tylko obdarzać bezinteresowną bliskością. Jednak za takim usprawiedliwieniem kryje się jedynie egoizm i przemilczane własne potrzeby.

W czasie rozmów terapeutycznych i duszpasterskich doświadczamy, jak wspomniałem już wcześniej, że zainteresowani pomocą w tej szczególnej sytuacji przekraczają niekiedy granice. Jak skończą opowiadać o sobie, odwracają role i sami chcą odgrywać terapeutów. Pełni współczucia stwierdzają nagle, że terapeuta źle wygląda i pytają go o jego kłopoty. On zaś potrzebuje terapeutycznego dystansu, żeby im pomóc. Niektórzy wymagający terapeutycznej pomocy nie chcą dostrzegać tej granicy.

Pod płaszczykiem pomagającego

Istnieje też oczywiście niebezpieczeństwo naruszenia granic przez terapeutę czy duszpasterza. Dzieje się tak wtedy, kiedy identyfikują się oni z obrazem archetypicznym. C. G. Jung nazywa tę identyfikację z archetypem inflacją. Człowiek staje się wtedy ślepy na granice drugiego. Jeśli kobieta w czasie rozmowy skarży się, że nie ma nikogo, kto by ją objął, byłoby źle, gdyby terapeuta czy duszpasterz identyfikował się z archetypem pomagającego. Mógłby objąć ją wtedy pod „płaszczykiem pomagającego” i nie zauważyłby wcale, że w ten sposób zaspokaja swoją własną potrzebę czułej bliskości. Nie oznacza to, że nie powinniśmy w ogóle okazywać bliskości, jeśli jest to stosowne. Potrzeba jednak delikatnego wyczucia, aby właściwie odczytać, co drugiemu człowiekowi wyjdzie na dobre. Ten, kto identyfikuje się z obrazem pomagającego, traci poczucie odrębności drugiej osoby. Jest pod wpływem swojego własnego wewnętrznego obrazu i pragnie „zalać” drugiego swoją bliskością. Nie jest świadomy swoich własnych potrzeb. Sądzi, że mógłby objąć drugą osobę, ponieważ ona tego potrzebuje. W takim przypadku on sam tego potrzebuje, ale nie potrafi przyznać się przed sobą do swojego pragnienia bliskości. Każdy człowiek ma potrzebę bliskości. Sztuka i dyscyplina towarzyszenia polegają na tym, aby uświadomić sobie te pragnienia i jednocześnie się od nich zdystansować.

Tak samo niebezpieczny w towarzyszeniu jest archetyp uzdrowiciela. Wynikiem rozmów ma być uzdrowienie i często tak się dzieje. Jeśli jednak terapeuta czy duszpasterz identyfikuje się z archetypem uzdrowiciela, przecenia swoje siły, zaprzecza istnieniu własnych granic. Przyciąga do siebie chorych ludzi i przypisuje to swojemu uzdrawiającemu promieniowaniu. Pewna kobieta opowiadała, że jakiś kapłan stwierdził, iż może ją uleczyć ze zranień spowodowanych wykorzystywaniem seksualnym. Polecił jej przychodzić co cztery tygodnie na rozmowę i do spowiedzi. Podczas rozmowy ją obejmował. Kobieta była zmieszana, ale uważała, że on chce przecież dobrze, jest znanym i lubianym księdzem. Pomyślała, że być może sama jest zbyt sztywna i zamknięta w sobie. Kiedy opowiadała o tym dwadzieścia lat później, przypomniała sobie zapach jego potu. Dopiero z czasem zrozumiała, że on w ten sposób zaspokajał swoją potrzebę bliskości.

Jest wielu duszpasterzy, którzy przyciągają do siebie ludzi ogarniętych depresją. Jeśli usłyszą, że jakaś kobieta korzystała już dość długi czas z pomocy terapeutycznej i nie odniosło to pożądanych skutków, pojawia się u nich archetyp uzdrowiciela oraz ambicja uleczenia będącej w depresji kobiety. Na początku kobieta jakby rozkwita, ponieważ doświadcza z jego strony otwartości, jednak również on „dojdzie” w końcu do swoich granic i wtedy odepchnie ją od siebie. Zranienie pojawiające się pod wpływem tego doświadczenia jest o wiele bardziej głębokie niż lecznicze działanie wcześniejszych rozmów. Duszpasterz powinien zdać sobie z tego sprawę i pytać sam siebie, czy ma prawo próbować pomóc danemu człowiekowi. Granica jest w takim wypadku płynna, potrzeba ogromnego wyczucia, aby ją u siebie dostrzec. Jeśli sami rozwiniemy u siebie tę wrażliwość, będziemy potrafili uszanować granice innych. Być może będziemy wstanie okazać innym bliskość i zrozumienie, które stanie się dla nich uzdrawiające. Uzdrowienie jest jednak zawsze darem, my nie możemy być jego autorami. Terapeuta i duszpasterz nie są zbawicielami dla tych, których prowadzą.

Doświadczenia wykorzystywania

Na rozmowy przychodzą też czasem kobiety, które zostały wykorzystane seksualnie przez terapeutę. Często chciały przez terapię uleczyć ranę, która powstała przez wykorzystywanie ich w dzieciństwie. Potem trafiły do terapeuty, który na początku okazywał im wiele zrozumienia i bliskości, a one czuły się rozumiane. W takiej atmosferze nie zauważyły, że terapeuta zaczyna przekraczać granice. Pewna terapeutka, która pracuje z kobietami wykorzystywanymi seksualnie, zauważa, że granicę tę przekraczają najczęściej terapeuci z „kręgów ezoterycznych”. Opowiadają o świadomości kosmicznej, w której chcieliby pomóc uczestniczyć pacjentom, chcieliby przekazać im doświadczenie jedności. Jednak za takimi ideami kryją się czasem własna niedojrzałość i własne pragnienia. Tacy terapeuci wykorzystują zranienie swoich pacjentów dla zaspokojenia swoich potrzeb. Podbudowują wtedy swoją niedojrzałość, ukrywając ją pod przykrywką filozoficznych teorii o jedności i zespoleniu. Takie ideologizowanie sprawia, że nie dostrzega się prawdy i to jest niebezpieczne dla pacjenta.

Terapeuci, którzy rozmawiają ze swoimi pacjentami o jedności, zespoleniu, nie doznają w związku z przekroczeniem granic żadnego poczucia winy. Uważają, że wyświadczają przysługę, pomagając potrzebującemu włączyć się w kosmiczną jedność. Często wraz z przekazywaniem idei zespolenia traci się wyczucie osobowości poszczególnego człowieka. Ostatecznie takie marzenia o zespoleniu nie są niczym innym jak regresją w rzekomo rajski stan, w którym wszystko było jednością. Razem z zatraceniem osobowej odrębności człowieka znika również poczucie winy. Winę zdolny jest odczuwać tylko ten, kto ma świadomość granic, które poprzez grzech przekracza. Zanikanie poczucia winy nie pozostaje oczywiście bez dalszych konsekwencji. Poczucie winy umiejscawia się często w innych obszarach duszy i pacjentka już właściwie nie wie, kim jest. Traci wyczucie siebie i popada często w głębokie zwątpienie, traci grunt pod nogami.

Kobietom, które były wykorzystywane seksualnie, nie jest łatwo rozwinąć naturalne poczucie własnych granic. Wahają się wtedy między chęcią zamknięcia się przed innymi, aby nie zostać już więcej zranionymi, i potrzebą otwarcia się. Czasami decydują się na otwartość, którą terapeuta może zrozumieć jako zaproszenie do wykorzystywania. Dlatego bardzo ważne jest, aby terapeuta czy duszpasterz mieli wyraźne poczucie własnych granic i granic pacjentki. Jeśli pomagający sam potrafi zachować granicę i jednocześnie okazać bliskość, umożliwi pacjentce zrozumienie zdrowej relacji bliskości i dystansu.

Kobieta, która została w młodości zgwałcona, staje się przez to bardzo wrażliwa na ludzi, którzy naruszają jej granice. Jeśli na przykład spaceruje z dziećmi w parku i jakiś starszy mężczyzna chce poczęstować dzieci czekoladkami i je pogłaskać, ona nie uważa tego za uprzejmość starszego człowieka, lecz odczuwa coś w rodzaju przesady i nadużycia. Sądzi, że nie jest to dojrzała forma bezinteresownej uprzejmości, ale że ten starszy człowiek chce zaspokoić swoje potrzeby. Takie niebezpieczeństwo zawsze może się pojawić. Nauczyciele i kapłani są narażeni na niebezpieczeństwo, że w pracy z uczniami i ministrantami pod przykrywką serdeczności i życzliwości mogą dążyć do zaspokajania własnych potrzeb. Czasami dla dzieci jest to bardzo piękne, że nauczyciel lub kapłan nie stwarzają granic; mogą się wtedy koło nich bawić, ale mogą też z czasem odczuć, że nie jest to całkiem bezinteresowne. Człowiek nie posiadający granic zachęca również dzieci, aby zapomniały o swoich granicach. Może dojść wówczas do nadużyć i głębokich zranień.

Drugi człowiek aniołem

Wspomniana historia biblijna mówi o aniołach, którzy przybyli do Lota w gościnę. To jest wyraźny obraz (rodzaj wskazówki), mający nas uchronić przed naruszeniem granic, gdyż wskazuje, że każdy człowiek jest zawsze aniołem. W nim przychodzi do mnie coś, co wymyka się mojej ingerencji, coś świętego, delikatnego. Człowieka powinienem szanować jak anioła, czyli Posłańca Bożego. W innych ludziach objawia się coś boskiego, jeśli to uszanuję, będę mógł się tym cieszyć. Jeśli nie, stanę się ślepy na swoje własne potrzeby.

W opowiadaniu biblijnym aniołowie porażają mieszkańców Sodomy ślepotą. Bóg spuszcza na Sodomę i Gomorę deszcz siarki i ognia, również to jest doskonałym obrazem odzwierciedlającym analizowaną sytuację. Kto wykorzystuje seksualnie dziecko, ten nie tylko rani je bardzo głęboko, ale skazuje też sam siebie; mówiąc językiem biblijnym: staje się ślepy i sam sobie przygotowuje zagładę.