Valerio Albisetti

Trening autogeniczny

dla spokoju psychosomatycznego

Tłumaczenie tekstu

Krzysztof Stopa

Redakcja i korekta

Piotr Żak

Redakcja techniczna

Marcin Satro

Projekt okładki

Justyna Kułaga-Wytrych

Tytuł oryginału: Il training autogeno

per la quiete psicosomatica

Copyright © Edizioni San Paolo s.r.l., 1988

Piazza Soncino, 5-20092 Cinisello Balsamo (Milano)

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo JEDNOŚĆ, Kielce 2005

Wydanie II

ISBN 978-83-7660-526-5

Wydawnictwo JEDNOŚĆ

25-013 Kielce, ul. Jana Pawła II nr 4

Redakcja: tel. 041 368 11 10

Dział sprzedaży: tel. 041 349 50 50

www.jednosc.com.pl

e-mail: jednosc@jednosc.com.pl

Przedmowa do pierwszego wydania włoskiego

W XVIII wieku – złotej epoce dla nauki doświadczalnej – wiedza medyczna wprawdzie udoskonaliła się, ale jednocześnie uległa pewnemu ograniczeniu. Skoro bowiem najbardziej obiecującą drogą rozwoju była mechanika, medycyna przekształciła się w swego rodzaju pokłosie mechaniki – stała się „jatromechaniczna” – i porzuciła szeroką wizję antropologiczną, która charakteryzowała ją od czasów starożytności przedklasycznej.

Ten wybór kierunku był z pewnością korzystny. To, że żyjemy dziś dłużej, zawdzięczamy redukcjonizmowi jatromechanicznemu w medycynie, ale – jak wiadomo – każdy wybór jest także pewną rezygnacją. W tym przypadku dokonało się to ze szkodą dla całościowej wizji człowieka, w szczególności jego wymiaru psychicznego.

Pewien znany niemiecki neurolog z XIX wieku proponował wręcz usunięcie terminu „psychiatria” i zastąpienie go „neurologią”, ponieważ jego zdaniem życie psychiczne nie jest niczym innym, jak naszą iluzją.

Na szczęście w XX wieku znów pojawiło się trochę krytyki i równowagi, co pozwoliło medycynie odzyskać pojęcie jedności osoby, a w konsekwencji przywrócić złożony obraz człowieka jako istoty otwartej na różne rzeczywistości: biologię, racjonalność, kulturę, wyobraźnię.

Nie jest dziełem przypadku, że takie techniki, jak trening autogeniczny, pojawiły się za sprawą niemieckiego uczonego Schultza. To w Niemczech bowiem przetrwał nurt psychiatrii romantycznej, który da o sobie znać również w wielkich kierunkach psychologicznych, na przykład w psychoanalizie.

W naszych czasach posiadamy odpowiednie środki do zbudowania rzetelnej podstawy teoretycznej, pozwalającej wysuwać hipotezy na temat złożonych relacji między ciałem i psyche – relacji, które powinniśmy badać, kiedy uświadamiamy sobie możliwość wpływania na ciało za pośrednictwem bytów psychicznych, m.in. myśli, języka wewnętrznego, woli.

Najnowocześniejsze technologie, pozwalające widzieć działający mózg – mózg żyjący, zgodnie z wyrażeniem Sommerhoffa – wykazują, że oddziaływanie fizyczno-psychiczne może zostać odwrócone i stać się oddziaływaniem psychiczno-fizycznym. Wprawdzie zawsze wiedziano o takiej możliwości, jednak nauka potrzebuje obiektywnych dowodów, które dziś są wreszcie do zdobycia.

Znaczna część życia fizycznego wymyka się spod kontroli psychicznej, ale to nie oznacza, że taka kontrola jest niemożliwa. Chodzi jedynie o zdobycie jej poprzez naukę. Trening autogeniczny nie jest niczym innym, jak – zgodnie ze swą nazwą – pewną formą ćwiczenia, pozwalającego rozszerzyć kontrolę nad sobą.

Istnieją przesłanki biofunkcjonalne wyjaśniające to zjawisko. Niemniej jednak ta możliwość przenosi nas paradoksalnie do koncepcji człowieka-maszyny, tylko nieco bardziej skomplikowanej, zdolnej także zrozumieć te funkcje i te układy, które niegdyś były określane jako „autonomiczne”, przez co wskazywano właśnie na ich nieosiągalność.

Przyjęcie takiej interpretacji byłoby jednak wielkim błędem i oznaczałoby ponowne zagubienie wymiaru psychicznego, który dopiero co został z tak ogromnym trudem odnaleziony. Tymczasem istnieje pewien tajemniczy moment, sekretne, ale nie obce nam miejsce, które stanowi samo sedno ludzkiej zagadki: każdy interpretuje je w ściśle osobistych kategoriach wiary lub rozumu, ale nikt nie może go zanegować.

W niniejszej książce autor zatrzymuje się celowo poniżej bardzo skomplikowanej problematyki, najwyraźniej postanawiając, że najlepszą strategią jest użycie mowy prostej, jasnej, przekonującej w swoich odniesieniach do powszechnej wiedzy biologicznej. Taki jest styl Albisettiego (rozpoznajemy go zarówno w tekście, jak i w samym człowieku), zmierzający do wyjaśnienia rzeczy bez popisywania się blichtrem. Jego klarowny wykład jest wyrazem szacunku dla czytelnika, ale także pobudza zarówno do pogłębienia swej wiedzy, jak i do spróbowania proponowanej techniki (którą z łatwością można stosować z czyjąś pomocą).

Najważniejszym owocem może jednak okazać się to, że Albisetti mówi o złożonych problemach w sposób jasny, nie tracąc niczego z naukowości. Ten styl, typowy dla wielkiej anglosaskiej tradycji popularyzatorskiej, szczęśliwie szerzy się także we Włoszech i jest skromnym, ale fundamentalnym przyczynkiem do rozwoju kulturalnego, który z czasem doprowadzi do odnowy antropologicznej, jaka dziś jest realną i palącą potrzebą.

Giorgio Moretti

Specjalista chorób nerwowych i umysłowych,

wykładowca neuropsychiatrii dziecięcej

na Uniwersytecie Katolickim w Mediolanie

Moja psychologia

Mam nadzieję, że ta książka – tak jak inne moje pisma – pomoże czytelnikom doświadczyć w sobie przemiany, zaś to, co w niej prezentuję, będzie możliwe do konkretnego zastosowania.

Niektórzy oskarżają mnie o to, że jestem utopistą.

Nie ubolewam z tego powodu.

Opowiadam się za nową psychologią, dla nowych ludzi.

Na początku trzeciego tysiąclecia jestem coraz bardziej przekonany, że istota ludzka posiada w sobie możliwość, zdolność wyjścia ponad swoją cielesność, a w każdym razie zawsze to ona nadaje sens i znaczenie sobie oraz drugim.

Kto przeczytał moją książkę Da Freud a Dio (Od Freuda do Boga), ten wie, że jestem jednym z ludzi stale szukających. Niezależnie od pozorów. Od dawna powtarzam, że ludzkość jest psychicznie bardzo chora. Jest nieustannie wynoszona poza siebie, doszła do najwyższego punktu możliwości technologicznych, potrafi zmodyfikować swój własny kod genetyczny, ale jest dotknięta czymś, co nazywam ciężkim delirium wszechmocy.

Ponadto żyjemy w przejściowym okresie historycznym, w którym wydaje się, że prawdziwe, wewnętrzne wartości zanikły.

Tym niemniej mam przekonanie, że jesteśmy dopiero na etapie prehistorii ludzkości.

Człowiek czuje się dziś silny, ponieważ panuje – albo sądzi, że panuje – nad rzeczami świata. Oderwał się od cyklu naturalnego. Czerpie znaczenie z tego, co posiada, co robi. Lecz jego wnętrze od dawna przenika subtelny i niewidoczny niepokój – poczucie, że nic nie ma wartości, nawet on sam.

Człowiek przyszłości będzie musiał natomiast na nowo wejść w ograniczenia, w naturalny cykl życiowy, będzie musiał uświadomić sobie, że wewnętrzna struktura rzeczywistości, świata tworzy i determinuje także jego samego. Od zawsze.

Wszechświat nie jest poza ludźmi, ale w nich.

Coś jednak się ruszyło i świadomość siebie, element religijny, coraz bardziej przenika ludzkość.

Niestety, moi współcześni dążą jeszcze do życia nieświadomego, do przeżywania rzeczy tak, jakby działy się poza nimi.

Wierzą też, że mogą czerpać sens z nauk.

Lecz nauki u kresu swej podróży natrafiają na stare prawdy, które tkwią tam od zawsze.

Wszystko jest już w nas zapisane, ale ponieważ sposób odczuwania przez nas uczuć itp., nie zmienił się od tysięcy lat, pozostaje wciąż niewyrażone.

Człowiek musi nauczyć się stale zmieniać.

Nie powinien już łudzić się, że jest w centrum świata.

Niemal wszystko, co dziś uważamy za prawdę, jest skazane na wymarcie.

I również znaczenie życia ludzi zmieni się.

Dlatego w tym czekaniu na Apokalipsę fundamentalna staje się komunikacja z sobą samym, z osobistą nieświadomością.

Mówię o nowym człowieku, o nowym sposobie życia, bycia człowiekiem.

Każda istota ludzka jest magiczna.

Tymczasem, niestety, większość ludzi żyje w stanie senności, łudzi się, że żyje, dzień po dniu, a potem gaśnie, umiera.

Wielu zdobyło chwałę, sukces, pieniądze, lecz ich głęboki duch być może pozostał niewyrażony. Zostawią po sobie pieniądze, budowle, również wiedzę, ale nic z bycia.

Moi współcześni, również wielu chrześcijan, nie rozumieją jeszcze, że plan wszechświata jest doskonale ustalony od samego początku, realizuje się według ściśle określonego i niewidzialnego wątku; nie rozumieją, że my jesteśmy w rzeczach, tak jak one są w nas.

Wieczna rzeczywistość nie należy do czasu, tak jak nie należy do przyszłości.

Zawsze była i zawsze będzie.

Spojrzenie zatem nie powinno być skierowane ku wieczności jako czemuś, co ma przyjść.

Bóg jest już rzeczywisty: jest rzeczywisty w sobie i jest fundamentem całej rzeczywistości.

My powinniśmy zrobić w sobie miejsce dla Boga, który już istnieje. Od zawsze.

W mojej osobistej wizji psychologicznej, podobnie jak w wizji mojej Szkoły, osobę traktuje się jako zawierającą w sobie niezwykłe moce. Potencjalnie.

Będziemy zatem stosować coraz bardziej skuteczne techniki, między innymi trening autogeniczny (TA), zdolne oświecić najbardziej ukryte części człowieka, najgłębsze, w których mieści się prawdziwa, autentyczna osobowość z wszystkimi jej zdolnościami, z jej jeszcze nieznanymi mocami.

Moje rozumienie zdrowia

Według mnie zdrowie jest prawdziwym zdrowiem wtedy, kiedy odnajduje się w harmonijnej i globalnej wymianie ze środowiskiem, w którym żyjemy. Istota ludzka jest bowiem bytem ciągle zmieniającym się, zanurzonym w ciągle zmieniającym się świecie.

Dziś wreszcie wiemy, że aby zdefiniować, zrozumieć osobę, powinniśmy uwzględniać wzajemne relacje zachodzące między wszystkimi elementami jej egzystencji.

Nie można zrozumieć stanu zdrowia jednostki, wyodrębniając tylko jakiś pojedynczy element lub sektor, jak doznane wstrząsy, fazy rozwojowe itd.

Nic nie jest odizolowane ani możliwe do odizolowania.

Istota ludzka konstytuuje się przez ciągłą wymianę ze środowiskiem zewnętrznym i wewnętrznym. Stale. Na każdy doznany bodziec zakłócający jej spokój reaguje próbą odtworzenia w sobie stanu równowagi, harmonii, pokoju.

Osobowość neurotyczna zatem – w mojej wizji – jest osobowością zamkniętą, która żyje zwrócona ku sobie, odbiera informacje pochodzące z zewnątrz jako dowodzące jej niższości, budzące niepokój itp.

Dziś rzeczywiście mówi się o człowieku totalnym.

TA zatem to droga do osiągnięcia Siebie, dojścia do swej jedności globalnej.

Jesteśmy tym, czym są nasze ciało, nasza psyche, nasz duch.

Również częścią negatywną.

Każdy nosi w sobie ludzką rasę w całej jej pełni.

Nie można się od tego oderwać. Chodzi natomiast o jej przyjęcie.

Tylko w ten sposób można stać się świadomym, zrównoważonym, odpowiedzialnym.

Coś, co nazywam wrażeniem

Nie możemy w pełni zrozumieć TA, jeśli nie wzniesiemy się ponad racjonalność panującą w naszej zachodniej kulturze.

Nie istnieje tylko to, co fizyczne i obiektywne.

Kto ma długą praktykę terapeutyczną jak ja, ten wie na przykład, że istota ludzka jest zbudowana przede wszystkim z urojeń, ukrytych potrzeb, tęsknot, żalów, pragnień, wyrzutów sumienia, negacji itd.

Ludzkie wrażenia są niemożliwe do zdefiniowania. Nie można ich wyrazić.

Kiedy to czynimy, stają się uczuciami lub intuicjami.

Nasze uczucia oddają nasze wrażenia za pomocą słów, czynów, postaw.

Z kolei nasze intuicje są wrażeniami wyrażanymi nagle, poza czasem, przestrzenią.

Są zasadnicze.

W każdym razie według mojej Szkoły wrażenie powstaje poprzez całościową reakcję organizmu ludzkiego.

Wrażenie jest zatem zawsze wynikiem pobudzenia, które pochodzi od układu nerwowego, mającego za zadanie kierować całościowym postępowaniem istoty ludzkiej.

Widzieliśmy, że każdy żyjący organizm implikuje ciągłe i wzajemne relacje ze środowiskiem, że jest bombardowany nieskończoną ilością bodźców, świadomych lub nieświadomych, bezpośrednich lub niebezpośrednich, widocznych lub ukrytych, znanych lub nieznanych.

Zatem wrażenie jest naszym najbardziej zasadniczym, najbardziej bezpośrednim, najgłębszym rozumieniem.

Jest częścią naszego życia wewnętrznego.

I w gruncie rzeczy to wrażenie czuje, filtruje, interpretuje i decyduje.

Nasze wrażenia jednak nigdy w pełni nie odpowiadają rzeczywistości.

Prawdopodobnie każda rzecz pochodzi od myśli.

Lecz nic z tego, co doświadczamy, nie odpowiada w pełni temu, co czujemy, widzimy, w co wierzymy. Dlatego nic nie jest możliwe do rozdzielenia, nic nie istnieje w oderwaniu między obserwującym a rzeczą obserwowaną.

Nasze widzenie świata zależy zasadniczo od osiągniętego stopnia osobistej świadomości.

Lecz rzeczywistość jest nieskończona.

Zatem to my jesteśmy ograniczeni.

Drogą wyjścia staje się w takim razie całościowa akceptacja siebie, łącznie z naszymi częściami negatywnymi.

TA prowadzi nas, jak widzieliśmy, do jedności. Osoba neurotyczna jest natomiast oderwana od siebie, od drugich, od świata.

Wrażenia dzielą się zasadniczo na:

– wzrokowe,

– słuchowe,

– smakowe,

– węchowe,

– dotykowe,

– termiczne,

– bolesne,

– przestrzenne,

– czasowe,

– duchowe.

Kto wie, ile wspaniałych rzeczy kryje się jeszcze w naszym mózgu i w naszym systemie nerwowym!

Ludzki mózg

Mnie również wydaje się to niewiarygodne, ale człowiek posiada w sobie nadzwyczajną moc, najczęściej niewykorzystywaną, niepojętą, wyprzedzającą o tysiące lat jego wyobraźnię.

Mózg jest rzeczą najwspanialszą, najbardziej niewiarygodną, najbardziej niezwykłą, jaką kiedykolwiek poznałem. Z jednej strony, trzymając się wizji mojej Szkoły, widzę go jako energię, która staje się materią mózgową, złożoną z atomów, fal, obwodów nerwowych, elektromagnetycznych itd., tak jak wszystko, co nas otacza.

Z drugiej strony wiem, że mózg jest najpotężniejszym znanym dotąd komputerem, który postrzega, analizuje, przekłada na swój język wszystkie bodźce, jakie odbiera.

Ludzka egzystencja jest tym, co ludzki mózg zinterpretuje, odczyta.

Kto wie, jaka jest jego rzeczywistość w swej pełni, w swej nieskończoności!

My, istoty ludzkie, znamy tylko część rzeczywistości, jaką nasz mózg potrafi odebrać. Nic ponadto.

Ośmielę się powiedzieć w tym miejscu, że nasze ciało jest niczym innym, jak mózgiem połączonym z systemem nerwowym, z którym wymienia informacje.

Wszystko jest informacją, sygnałem. Dźwięki, które słyszymy, obrazy, które widzimy, rzeczy, których dotykamy, zapachy, które czujemy – wszystko to są po prostu informacje elektryczne, sygnały elektryczne, które biegną wzdłuż układu nerwowego do mózgu.

Ku zgorszeniu powiem, że ciało jest zwyczajnie prze-dłużeniem, „dodatkiem” mózgu.

Mózg nadal pozostaje jeszcze cały do odkrycia.

Lecz paradoksem jest, że funkcjonowanie mózgu powinniśmy, możemy, potrafimy zrozumieć za pomocą samego mózgu.

Czy mózg może zrozumieć mózg?

Nie wiem.

Wiem, że mózg jest bardzo skomplikowanym systemem komórek. Komórek wysoce wyspecjalizowanych.

Neuron – jak wszyscy wiemy – jest szczególnym rodzajem komórki nerwowej, zdolnym przyjąć niewiarygodnie dużą ilość informacji. Na ogół neuron otrzymuje informacje od tysięcy innych neuronów.

Samych neuronów jest około sto miliardów. A wszystko to mieści się w ludzkim mózgu, który waży około półtora kilograma.

Widzieliśmy, że świat istnieje tylko w taki sposób, w jaki odczytuje go każdy mózg. Skądinąd każdy mózg posiada swój poziom świadomości, prawdy. Zatem swój sposób odczytywania, interpretowania świata.

Każda istota ludzka buduje więc swoją własną neurozę, własny niepokój, własne szczęście za pomocą własnego mózgu, własnego układu nerwowego.

Mózg jedynie interpretuje, dekoduje, tłumaczy.

Świat sam w sobie jest zespołem fal, wibracji, energii, a więc czymś, co rozpatrywane samo w sobie jest abstrakcyjne, nieokreślone, magmatyczne, dla nas niezrozumiałe, nieistniejące.

Czy zatem rzeczywistością jest tylko to, co nasz mózg może pojąć?

Nie. To jest prawdopodobnie tylko nieskończenie mała cząstka otaczającej rzeczywistości.

Zrozumiałe staje się więc, że osobista historia, przeżycia nieświadomości, minione psychologiczne fazy rozwojowe, kompleksy, doznane wstrząsy itd. – że wszystko to wpływa na tłumaczenie napływających zewnętrznych informacji, jakiego mózg dokonuje po ich otrzymaniu.

Tak więc to, co widzimy, słyszymy, czego dotykamy, jest zróżnicowaną manifestacją jednej, nieskończonej rzeczywistości.

TA służy do lepszego usłyszenia tego, co mózg chce nam powiedzieć. Ale nie tylko. TA poszerza i tak już wielkie możliwości translatorskie mózgu. TA prowadzi wreszcie do istoty własnej indywidualności i łączy ją ściślej z kosmosem, ze zbiorową nieświadomością.

Stać się osobą z wrażeniami

Kto czyta moje książki, ten wie, że dla mnie świadomość siebie jest źródłem najbardziej wzniosłych ludzkich przymiotów.

Świadomość jest wszystkim. Urzeczywistnić tę potencjalność znaczy być osobą.

Lecz wszystko to ma bardzo wysoką cenę, cenę niepokoju i kryzysów wewnętrznych. Nie jest to proste. Nie jest to łatwe.

Do zdobycia samoświadomości prowadzi wiele dróg.

Jedną z nich jest odkrycie własnych wrażeń. Wyda się wam to dziwne, może nawet banalne, ale wielu ludzi zna wrażenia, jakich doznaje, w sposób jedynie ogólny i powierzchowny. Tym, co się liczy, jest nie to, co się czuje (to na ogół nie jest wrażeniem, tylko emocją), ale poczucie, że to ja działam, ja doznaję wrażenia.

Na dłuższą metę to poczucie prowadzi do spontaniczności i otwartości percepcji. Dlatego powinniśmy odzyskać świadomość naszego ciała. Większość dorosłych utraciła znajomość własnego ciała do tego stopnia, że nie wie, jak czuje nogi, kostki u nogi, płuca lub jakąkolwiek część własnego organizmu.

Ta nonszalancka postawa ujawnia się wyraźnie, kiedy człowiek zachoruje. Mówi się bowiem: „Zachorowałem”. Opisuje się w ten sposób ciało, jakby było jakimś przedmiotem, czymś dalekim od nas.

Taka postawa wobec choroby nie jest zatem postawą podmiotu świadomego, który doświadcza ciała jako zasadniczej części Siebie.

Rezygnacja z władzy nad własnym ciałem oznacza wydanie go na łup chorób psychosomatycznych.

Trzeba natomiast nauczyć się słuchać ciała, aby wiedzieć, kiedy jest czas pracy, a kiedy odpoczynku. Zachowanie harmonii z reakcjami całego ciała, nie tylko z wrażeniami emocjonalnymi pochodzącymi od świata i od innych, oznacza podążanie drogą do prawdziwego, trwałego zdrowia.

Proponuję połączenie w jedno ciała z własnym Ja. Aby tego dokonać, od tej pory już nie ciało ma czuć, lecz Ja. Tak jak w przypadku seksu (przeczytaj Amore i Mal d’amore, Edizioni Paoline), nie należy oddzielać ciała od własnego Ja.

Jeśli postawimy w centrum osoby osobowość, wówczas niepokoje psychiczne i fizyczne nie będą już przeżywane jako incydenty, które przytrafiają się ciału, lecz jako środek, którego natura – według mnie Bóg – używa, aby wychować na nowo całą osobę.

Ten sposób przeżywania choroby i zdrowia pomoże nam przezwyciężyć tak bardzo nękającą współczesnego człowieka dychotomię między ciałem i umysłem. Choroby fizyczne i psychiczne stają się zatem wyrazem trudności, na jakie napotyka Ja dążąc do odnalezienia siebie samego.

Świadomość własnych wrażeń pomaga uczynić drugi krok: wiedzieć, czego się chce. Jeśli rzeczywiście spojrzymy w nasze wnętrze, odkryjemy, że to, czego chcemy (a przynajmniej jak nam się wydaje), jest tylko owocem przyzwyczajenia, iluzji, różnych nadbudów psychologicznych, społecznych. Trzeba zatem chcieć rzeczy odpowiednich dla własnego Ja, dla własnej świadomości, jedynej i niepowtarzalnej.

Oryginalność i niepowtarzalność, jedyność, które są zawsze wpisane we wrażenie spontaniczne, stają się prawdziwym parametrem, w oparciu o który należy nadać znaczenie swej codziennej egzystencji. Tylko zachowanie neurotyczne jest monotonne i nudne.

Trzecim krokiem jest odzyskanie podświadomej struktury naszej psyche.

Zdolność przyjęcia i poznania tej tajemniczej cząstki nas samych otwiera nowe przestrzenie zrozumienia, dostarcza rozwiązań i odpowiedzi na wiele pytań, wątpliwości. Bycie osobą – moim zdaniem – oznacza bycie świadomym istnienia także części negatywnej, cienia. Wymaga, by nie być biernym, by nie pozwolić, aby deterministyczne siły doświadczenia zabijały naszą własną świadomość. Nie każe też być nadmiernie aktywnym, co może być wynikiem mylenia aktywności ze świadomością.

W dzisiejszym społeczeństwie sądzi się, że im więcej się działa, tym bardziej się żyje.

Wiele osób działa, aby ukryć niepokój, aby uciec od siebie samych.

Natomiast moim zdaniem, właśnie w byciu świadomym jest się żywotnym. A żeby być takim nieustannie – powiedziałem to już w Da Freud a Dio i w Uzdrowieniu medytacją chrześcijańską (Jedność, Kielce 2000) – trzeba ożywić sztukę medytacji i kontemplacji. Może wyda się wam to dziwne, ale według mnie, aby zatrzymać się, potrzeba mocnego poczucia osobistej tożsamości!

Bycia, nie robienia!

Dlaczego trening autogeniczny

Wiele osób tak angażuje się w codzienne zajęcia, że nie jest już w stanie od nich się uwolnić.

Od najdawniejszych czasów człowiek zawsze rozumiał ogromne znaczenie relaksacji ciała i umysłu. Praktyki ascetyczne wtajemniczonych w antycznych cywilizacjach, w Egipcie, w Indiach, w Tybecie, kontemplacja w niektórych zakonach miały na celu „zapanowanie” nad ciałem i umysłem, ale – patrząc głębiej – były też metodami lub technikami pomagającymi w osiągnięciu równowagi i harmonii psychosomatycznej, umożliwiającej realizację, kompletność, jedność jako prawdziwych i autentycznych wymiarów człowieka.

We współczesnym społeczeństwie stale narastają impulsy pochodzące ze świata zewnętrznego. Czuje się potrzebę rozładowania nagromadzonych napięć. Coraz trudniej poświęcić się własnemu życiu wewnętrznemu. Zanika zdolność refleksji nad sobą.

Zbyt łatwe i powierzchowne byłoby obarczenie winą za to postępu, konsumpcyjnego sposobu życia, nadmiernej aktywności, stresu.

Osoba powinna zmienić się od wewnątrz, jeśli chce kontrolować to, co na zewnątrz. Jako przykład niech wystarczy tak zwany wolny czas, który powinien sprzyjać odprężeniu, tymczasem coraz częściej staje się powodem napięcia.

Długie korki na drogach w czasie weekendów, ogłuszający hałas dyskotek, denerwujące kolejki przed wejściem do kina, zatłoczone miejsca, godziny spędzane przed telewizorem – wszystko to oznacza, że – przynajmniej na Zachodzie – postęp i bogactwo nie są wykorzystywane przez człowieka dla człowieka, ale przeciwko człowiekowi. Jednostka jest dysharmonijna i stwarza wokół siebie dysharmonię: w małżeństwie, w społeczeństwie, w środowisku.

Wyraźnie widać, że aby przerwać ten klimat autodestrukcji, trzeba zmienić jednostkę, stworzyć nowego ducha, ruch idei konstruktywnych.

Wszystko to jest w każdym razie bardzo trudne do zrealizowania, ponieważ człowiek współczesny przede wszystkim nie zna samego siebie. Nieustannie jest jakby poza sobą, ponieważ boi się spojrzeć w swoje wnętrze. Nieustannie goni za mitami pieniądza, władzy, piękna, seksu, ponieważ utracił własną indywidualność.

Nie jest już jednostką autonomiczną; społeczeństwo nastawione konsumpcyjnie uważa go jedynie za konsumenta produktów. W każdym razie jest nieszczęśliwy, niezadowolony, czuje zamęt. Nie przeżywa życia.

Drogą wyjścia z tej sytuacji jest odzyskanie własnej indywidualności i wnętrza.

Początkowo nie jest łatwo iść tą drogą, ponieważ nie jesteśmy przyzwyczajeni do introspekcji, zastanawiania się nad sobą. Nie rozpoznajemy siebie, uważamy siebie za innych od tych, jakimi sądziliśmy, że jesteśmy. Utraciliśmy naszą tożsamość i lękamy się.

Zapomnieliśmy, że jest w nas coś Boskiego, coś potężnego.

Musimy tylko spojrzeć w siebie w milczeniu, odkryć tę jedyność, niepowtarzalność, a w każdym razie uczynić z tego naszą samorealizację.

TA jest właśnie środkiem, aby się zanurzyć – w taki sposób – w nasze wnętrze. Poprzez odprężenie pozwala każdemu z nas nabrać świadomości własnego Ja i zaakceptować je. Tylko dzięki temu będzie można rozwinąć nieskończone energie, które każdy z nas posiada, a które zwykle wykorzystuje tylko w bardzo ograniczonej części.

Dzięki elektroencefalogramowi zauważono między innymi, że w zależności od stopnia osiągniętej świadomości, podmiot wysyła określone częstotliwości i typy fal, które odpowiadają z kolei jego określonym stanom fizjologicznym. Różne są typy fal mózgowych, w zależności od liczby drgań na sekundę lub częstotliwości: beta (wartości najmniejsze i największe częstotliwości: 12-21); alfa (7-12); teta (4-7); delta (1-2/4).

Kiedy zmysły osoby są pobudzane przez otaczającą rzeczywistość oraz dokonują jej obróbki logicznej, osoba podejmuje działalność typu beta.

Kiedy natomiast osoba się relaksuje, podejmuje aktywność typu alfa. Ten poziom jest bardzo płodny, ponieważ dopełnia realizację naszej sfery psychofizycznej, z której wyłania się prawdziwa tożsamość ludzka.

Falom teta odpowiada stan fizjologiczny snu, to znaczy kiedy świadomość osoby zostaje znacznie ograniczona.

Falom delta natomiast odpowiada stan fizjologiczny całkowitej nieświadomości (śpiączki lub anestezji ogólnej).

W czasie odprężenia uzyskanego za pomocą TA możliwe jest zarejestrowanie fal typu alfa.

Aby to osiągnąć, TA wychodzi od skoncentrowania się na spokoju, a prowadzi do skupienia uwagi na samym sobie.

„W tym procesie koncentracji na spokoju już pojawia się ulga. Podmiot jest w stanie na przykład zlokalizować przyczyny nerwowości, która nim porusza, błędnych postaw, które przyjmuje (neuroza), zbyt małej zdolności koncentrowania się i męczącej go ograniczonej skuteczności, zaburzeń snu, które go wyczerpują, oraz sytuacji konfliktowych, w jakich się znajduje...

Samoodprężenie dzięki koncentracji, oderwanie się i przestawienie na spokój, odzyskanie siebie w każdym momencie, znalezienie sposobu wyjścia z niepokoju, wzmocnienie koncentracji i skuteczności, lepsze spanie: takie są między innymi cele TA i są one w zasięgu możliwości każdego. Zahamowania i kompleksy można przezwyciężyć, nadając kierunek własnemu wysiłkowi koncentracji. Nie oznacza to zresztą nic innego, jak nadanie rozwoju własnej osobowości. Ta droga prowadzi od Ja do jaźni. Jest to realizacja siebie. Należy wszak powiedzieć, że aby się to powiodło, muszą pojawić się właściwe nastawienie i postawa wewnętrzna.

Dzięki TA podejmujemy się w pełnym tego słowa znaczeniu »programowania«, uderzamy jakby z centrum interwencyjnego w nasz wegetatywny układ nerwowy. W ten sposób możliwe jest trzymanie z daleka od siebie stale powtarzających się bodźców (nieprzyjemności, konflikty, stresy itd.).

Oznacza to, że mamy możliwość kontrolowania organów i systemów organów, które uprzednio były bezradnie narażone na nienaturalne reakcje wegetatywne”1.

„W ostatnich dziesięcioleciach medycyna wskazała na pewne związki między zaburzeniami równowagi psychicznej a chorobami somatycznymi. Naturalnie również farmakologia wprowadziła liczne lekarstwa przeciwko tym zaburzeniom funkcjonalnym...”2.

Coraz większa liczba osób skarży się na bóle, dolegliwości, poczucie ucisku lub złe samopoczucie, które jednak nie są później wykazywane w czasie badań lekarskich, analiz hematologicznych lub elektrokardiograficznych. Dowiadujemy się od własnego lekarza, że jesteśmy całkowicie zdrowi, że nasze wyniki są w normie, a jednak czujemy się puści, słabi, bez chęci do życia.

Wiele razy oskarża się ciało, że jest przyczyną zaburzeń psychicznych, a tymczasem jest dokładnie odwrotnie. Dzisiejsza medycyna na nowo doceniła ścisły związek między psyche a somą i rozpatruje jednostkę jako jedność psychofizyczną.

Wiadomo, że wrzody na dwunastnicy często wynikają z zaburzeń nerwowych, stresów psychologicznych, zawałów mięśnia sercowego.

Stres, niepokój wywołują zwiększenie ilości kwasu solnego. Nadmierne wydzielanie kwasu solnego prowadzi po określonym czasie do perforacji jelita.

„Lecz prawdą jest także, że na razie w dziedzinie nerwic i psychoz endogennych, choć posiadamy znaczny szereg pojęć na poziomie dynamiki i zrozumienia psychologicznego, to na poziomie etiologii stoimy w miejscu. Leczymy choroby, których przyczyny nie znamy, przy użyciu metodologii terapeutycznych, których działania do końca nie rozumiemy.

Skoro tak się rzeczy mają, to dzisiejsza psychiatria domaga się przede wszystkim w doświadczeniu codziennym postawy klinicznej, a więc pewnego stopnia pokory oraz zdolności wyrzeczenia się swych osobistych stanowisk teoretycznych i własnych koncepcji, często niemożliwych do udowodnienia, a więc uprzedzeń...

W przypadku metod Schultza istnieją rezultaty i wszystkie je widzieliśmy. W tym przede wszystkim leży wartość jego dzieła. Kiedy będziemy posiadać zdolność radykalnego uzdrawiania chorych psychicznie za pomocą innych metod i oceniania rezultatów w sposób nieskazitelny, wówczas – i tylko wówczas – będziemy mogli pozwolić sobie na negatywną krytykę tych osiągnięć terapeutycznych. Do tego czasu będziemy musieli przyjąć i zbadać dogłębnie te metodologie, aby uzupełnić naszą wiedzę psychiatryczną.

Lecz zasługa dzieła Schultza nie ogranicza się do rezultatów terapeutycznych. Posiada ono także wartość teoretyczną. Dzięki TA ścisła relacja psyche – soma, tak często i niesłusznie zaniedbywana, jest uchwycona bezpośrednio w działaniu w jej przypuszczalnych korelacjach funkcjonalnych. Wydaje się nam to próbą przezwyciężenia tego, co Freud nazywał »murem biologii«, oraz znalezienia punktu stycznego między światem konfliktów a somą”3.

TA zawdzięcza swą dużą popularność łatwemu i szybkiemu – w porównaniu z innymi technikami – przyswajaniu, nie wymaga też szczególnych przyrządów, a zatem jest w zasięgu możliwości wszystkich. Nie domaga się szczególnych pozycji (jeśli osiągnie się wprawę); po nauczeniu się ćwiczeń osoba nie potrzebuje już konsultanta i stosuje je sama.

W każdym razie zasługą Schultza jest to, że poprzez TA skierował uwagę świata medycyny na praktyki i metody koncentracji istniejące od niepamiętnych czasów, zdolne między innymi pozwolić człowiekowi osiągnąć wysoki stopień poprawy siebie, tak aby powiększyć i udoskonalić władze samego człowieka.

Ponadto TA może być cenną alternatywą dla ciągłego używania leków psychotropowych, posiadających tylko doraźną funkcję terapeutyczną i wywołujących niepożądane skutki uboczne. Oprócz tego TA różni się od środków psychotropowych brakiem przynajmniej dwóch składników negatywnych: przyzwyczajenia i uzależnienia.

W organizmie przez pewien okres karmionym określoną ilością środków psychotropowych wytwarza się stan przyzwyczajenia do samego leku. W efekcie jego dawka musi być stale powiększana, aby uzyskać wcześniejsze rezultaty.

Gdy idzie natomiast o uzależnienie, to trzeba rozróżnić kliniczne od psychologicznego.

Organizm, przyzwyczajony do codziennego przyjmowania w określonych godzinach porcji substancji, przygotowuje się do otrzymania jej poprzez konkretne reakcje chemiczne, wprowadzające go »w stan oczekiwania« na lek. Co się zaś tyczy uzależnienia psychologicznego, to trzeba powiedzieć, że polega ono na szukaniu przez pacjenta wsparcia w leku.

Znaczący jest epizod, o jakim opowiedziała mi pewna pani. Znajdowała się w supermarkecie, kiedy poczuła obezwładniający strach, wywołany prawdopodobnie ogromnym tłokiem w stosunkowo niedużej zamkniętej przestrzeni. Aby poradzić sobie z tym stanem, opanować też nadmierne pocenie i niepokój, zażyła lek psychotropowy. Kilka chwil później – ku swojemu zaskoczeniu – poczuła się lepiej.

Co się w niej dokonało?

Zareagowała w sposób typowy dla osób, które nie tylko cierpią z powodu różnych zaburzeń nerwowych – nerwic, niepokoju, różnych somatyzacji, ale też doświadczają jakiejś dozy niepewności. Sam fakt sięgnięcia przez tę kobietę po lek symbolizował nieświadomą projekcję na zewnątrz, zmierzającą do usunięcia choroby lub męczącego ją poczucia niedyspozycji.

W wielu przypadkach uciekanie się do leku oznacza przerzucenie, przeniesienie na ten lek zadania stawienia czoła rzeczywistości.

TA nie usuwa tych negatywnych skutków, ale powoduje skutki pozytywne, dając osobie panowanie nad własnym ciałem, ale przede wszystkim zdolność, możliwość wpływania na układ nerwowy wegetatywny aż po osiągnięcie dojrzałości własnej osobowości.

1 G. Eberlein, Sani con il training autogeno, Feltrinelli, Milano 1980, s. 6, 7, 8.

2 Tamże, s. 11.

3 J. H. Schultz, Il training autogeno, wstęp C. Fazio, Feltrinelli, Milano 1976, s. VII, VIII.

Trening autogeniczny

Trening autogeniczny oznacza ćwiczenie, które rodzi się samo z siebie.

TA obejmuje dwie części: pierwsza to ćwiczenia „niższe”, czyli odnoszące się do ciała; druga to ćwiczenia „wyższe”, dotyczące psyche. Rozróżnienie między tymi dwiema częściami nie jest wyraźne, wzajemnie się bowiem przenikają i warunkują. W każdym razie nie jest możliwe przejście do ćwiczeń wyższych bez wcześniejszego nauczenia się niższych.

W tej książce będziemy mówić tylko o ćwiczeniach niższych.

TA został opracowany przez J. H. Schultza między 1908 a 1912 rokiem. W tych latach szkoły medyczne, takie jak słynna Salpetriere (w której działał Charcot) i szkoła w Nancy (w której działał Bernheim), zdołały wprowadzić hipnozę jako naukowe narzędzie terapeutyczne.

Schultz oparł się przede wszystkim na rezultatach badań Oskara Vogta nad snem i zjawiskiem hipnotycznym. Zauważył on bowiem, że podmiot wprowadzony w stan hipnozy za pomocą ogólnych poleceń relaksacyjnych spontanicznie przedstawia także wrażenia inne od sugerowanych. Na przykład do odprężenia naturalnie dołączały się wrażenia ciężkości i ciepła. Stąd zrodził się pomysł, aby opracować metodę, która pozwoliłaby uporządkować te wrażenia za pomocą odpowiednich ćwiczeń. Tym właśnie miał być TA.

TA różni się w każdym razie od hipnozy, ponieważ ta ostatnia może być zdefiniowana jako szczególny stan, w który hipnotyzer wprowadza „pacjenta”, chcącego być zahipnotyzowanym. Warto przypomnieć, że nie wszyscy mogą być hipnotyzowani, choć prawdopodobnie w stan hipnozy można wprowadzić około 85 proc. ludzi. Nie zależy to od umiejętności specjalisty, lecz od nastawienia hipnotyzowanego do samej hipnozy. Jeśli bowiem w czasie zabiegu zostaje wydane polecenie sprzeczne z systemem wartości hipnotyzowanego, ten buntuje się. W każdym razie w hipnozie, w przeciwieństwie do TA, oprócz wymogów osobistych (bierność, dobre nastawienie, podporządkowanie się) potrzeba przekonania podmiotu, obecności hipnotyzera (z którym nawiązuje się wyłączną relację), wygodnej pozycji i rozluźnienia mięśni.

TA różni się ponadto od jogi, gdyż ta ostatnia m.in. obejmuje różne czynności zmierzające do rozlicznych celów, np. kontrolowania mimowolnych procesów fizjologicznych (bicia serca, oddechu itd.), osiągnięcia stanu spokoju oraz dobrego samopoczucia fizycznego i psychicznego.

Techniki medytacji koncentracyjnej – niezależnie, czy wymagają udziału wzroku (wpatrywanie się w jeden punkt), słuchu (powtarzanie jakiegoś dźwięku) bądź ciała (wykonywanie jakiegoś ruchu) – wszystkie dążą do zacieśnienia pola świadomości, a przez to ułatwienia koncentracji na wcześniej ustalonym celu.