Valerio Albisetti

Szczęśliwi mimo wszystko

Tytuł oryginału: Felici nonostante tutto

PAOLINE Editoriale Libri

© FIGLIE DI SAN PAOLO

Via Francesco Albani, 21-20149 Milano

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo JEDNOŚĆ, Kielce 2011

Przekład z języka włoskiego

Krzysztof Stopa

Redakcja i korekta

Michał Łuczyński

Redakcja techniczna

Wiktor Idzik

Projekt okładki

Justyna Kułaga-Wytrych

Zdjęcie na okładce

Jupiter Images/EAST NEWS

ISBN 978-83-7660-524-1

Wydawnictwo JEDNOŚĆ

25-013 Kielce, ul. Jana Pawła II nr 4

Dział sprzedaży tel. 41 349 50 50

Redakcja tel. 41 349 50 00

www.jednosc.com.pl

e-mail: jednosc@jednosc.com.pl

Dla Valeria

Dla dziecka, jakim był

Przedmowa

Rok 2010 po Chrystusie nabiera symbolicznego znaczenia dla mojego świadectwa życia, dla mojego pisania.

Dokładnie dwadzieścia pięć lat temu moja myśl zaczęła być publiczną.

Ukazała się moja pierwsza książka.

Mówiła o doświadczeniu młodego psychologa chorego na nowotwór, mającego przed sobą groźbę bliskiej śmierci.

Poznanie z bliska śmierci, formacja psychoanalityczna, a jeszcze bardziej powołanie, pewien projekt dany przez Boga, tajemniczy proces, gdzie wszystko nieustannie łączy się i rozpada, gdzie zlewają się przeszłość i przyszłość, myśl i działanie, zdrowie i choroba, przyjemność i cierpienie, życie i śmierć – wszystko to doprowadziło mnie z czasem do rozpoczęcia pewnej psychoterapii, która stawia w centrum osobę, psychoterapii personalistycznej, psychoduchowej wizji ludzkiej egzystencji.

Psychoduchowość chrześcijańska.

Dokładnie dwadzieścia lat temu zaproponowałem redaktor wydawniczej pierwszą książkę z dziedziny psychoduchowości – książkę, która zapoczątkowała później udaną serię pod nazwą „Psychologia i Osobowość”.

Było to swego rodzaju wyzwanie.

Dla obu stron. Dla mnie, który to proponowałem, i dla Wydawcy, który wówczas, w 1990 roku, zgodził się na serię stawiającą sobie za cel pogodzenie – po raz pierwszy we Włoszech – psychologii i chrześcijaństwa, a nawet psychoanalizy i chrześcijaństwa, i przedstawienie tego szerokiej publiczności w formie prostej, intensywnej, głębokiej.

Już we wprowadzeniu do pierwszej książki Per essere felici1 nakreśliłem nowy sposób rozumienia psychoanalizy. Przynajmniej tej, którą praktykowałem na moich pacjentach.

O wyborze tytułu włoskiego wydania [dosł. Aby być szczęśliwym – Psychoterapia dla wszystkich] zdecydowała ówczesna dyrektorka, siostra Ida Spinucci, by złagodzić wstrząs i zarazem wskazać kierunek, w jakim miała później podążyć cała seria.

Seria ciesząca się wieloma sukcesami.

Seria, która mi towarzyszyła, ale też mnie zmieniała, nawracała, przemieniała.

Dzisiaj uświadamiam sobie, że gdybym miał zacząć nową serię, dałbym jej tytuł „Duchowość i Psychologia”, a nie na odwrót.

W ciągu minionych dwudziestu lat działalności w charakterze autora i kierownika serii zawsze byłem wierny i lojalny wobec Wydawcy, nie pisałem gdzie indziej ani nie współpracowałem z nikim innym.

Z drugiej strony, zawsze mogłem napisać nawet więcej niż dwie książki rocznie. Były to jakby umówione spotkania, na których musiałem się stawić, by dać świadectwo mojej drodze wzrastania i nabierania świadomości.

Dzięki temu czytelnik może na podstawie wszystkich tych moich książek prześledzić całą moją życiową sagę.

Wiem, że seria była i jest punktem odniesienia dla wielu zakonników, kapłanów i świeckich, a także dla osób szukających wiarygodnych i autentycznych wzorców.

Świadectw.

Wszystko, co znajdziecie w moich książkach, zostało przeze mnie przeżyte osobiście.

Czasami za wysoką cenę.

Należę do pokolenia, które zawsze wierzyło bardziej przeżytym świadectwom niż czysto formalnym naukom.

Bohaterowie tego pokolenia byli takimi, dlatego że za wartości, w które wierzyli, płacili własną skórą.

Dane mi było także stworzyć nowy sposób pisania.

Zdania krótkie, ale pełne sensu. Nietypowe stosowanie interpunkcji. Bardzo lubię akapity z tylko jednym słowem, bez orzeczenia i bez podmiotu, aby podkreślić jakąś ideę. Zawsze uważałem, że jestem bardziej poetą niż eseistą.

Wydawca postanowił uświetnić tę dwudziestą rocznicę pisania, wydając moją pierwszą książkę cieszącą się dużym powodzeniem, Per essere felici, która miała piętnaście wznowień w samych Włoszech i została przetłumaczona na wiele innych języków i rozpowszechniona na całym świecie.

Dziękuję Wydawcy również za to, że przy okazji tego nadzwyczajnego wydania poprosił mnie o uaktualnienie i przede wszystkim dołączenie ewolucji mojej myśli aż do dnia dzisiejszego.

Już w pierwszym wydaniu znalazło się bowiem wiele filarów mojej wizji życia: świadomość, że musimy umrzeć, i chęć posiadania tej wiedzy, zmniejszenie osobistej neurozy do minimum, świadomość psychoduchowa, życie jako podróż, transcendencja, relacja z drugim, miłość, Bóg. Otóż to nowe wydanie, poprawione i uzupełnione, może być słusznie uznane za mój testament duchowy.

W tym miejscu mojej ziemskiej egzystencji jestem bowiem jeszcze bardziej przekonany, że zadaniem każdej istoty ludzkiej jest pozostawienie jakiegoś śladu swojego przejścia przez ziemię. Jedni zostawiają dzieci, inni pieniądze, a jeszcze inni przesłania, idee.

Być nosicielami przesłania.

Nosicielami sensu.

Przez całą egzystencję starałem się zrozumieć tajemnicę człowieczeństwa i ścierałem się z tajemnicą śmierci.

Śmierci nie jako czegoś, co kończy, ale jako stałego wymiaru życia, otwartego na transcendencję, otwartego na coś innego, co ma przyjść.

Ostatecznej przemiany.

Moja personalistyczna psychoterapia odwołująca się do psychoduchowości chrześcijańskiej stara się żyć rzeczami tego świata z odwagą, z chęcią ich przezwyciężenia, zostawienia za sobą lub raczej w środku, a więc zasymilowania ich, by dać większą moc poznaniu siebie; patrzenia zawsze, nieustannie i bez lęku w głąb samego siebie, by znaleźć sens własnej egzystencji, by – jednym słowem – stać się osobami świadomymi, autorami własnego życia.

Głębokie zrozumienie własnego wnętrza prowadzi do prawdziwej istoty całego człowieczeństwa, gdzie bezużyteczne, obojętne okazują się znaki zewnętrzne, takie jak: pieniądze, seks, sukces, władza, jeśli nie są przeżywane jako pewien rodzaj szyfru.

Lęk, rozpacz, przemoc, depresja, manie, obsesje – wszystko to dzięki psychoduchowości zostaje zrozumiane, przepisane według nowego kodu, gdzie tracą siłę, moc i rozpuszczają się w życiu, w duszy.

Wraz z poznaniem siebie, pragnieniem zrozumienia ludzkiej kondycji, nadania sensu egzystencji, nadaje się sens samotności.

Dla mnie samotność jest samą istotą życia, jego strukturalnym warunkiem.

Człowiek jest zawsze sam. Nawet kiedy stoi w środku tłumu, nawet, jeśli jest kochany, jeśli ma dzieci. Kiedy przychodzi śmierć, złudzenia, role, oczekiwania, pragnienia, jakie towarzyszyły nam przez całą egzystencję, znikają, całkowicie tracą swoją wartość.

Śmierć wskazuje, objawia pewien zasadniczy aspekt życia: samotność.

Samotność jest wpisana w samo życie.

Jeśli cierpimy z powodu samotności, to dlatego, że nie znamy siebie samych, nie zrozumieliśmy struktury życia, nie zaakceptowaliśmy do głębi naszej kondycji istot ludzkich.

Na ogół ten, kto cierpi na samotność, cierpi z powodu braku czegoś, czego nie szukał w sobie.

Wielu pragnie jakiegoś towarzysza, aby otrzymać zrozumienie, którego nie są sobie w stanie dać sami; chcą być w centrum uwagi drugiego, ponieważ nie akceptują siebie; dzierżyć władzę, ponieważ są zasadniczo bezsilni; być pośród ludzi, aby mieć poczucie bezpieczeństwa, bo boją się żyć.

Samotność, o jakiej mówię, niekoniecznie jest samotnością fizyczną, ale jest przekonaniem, że wszystko i wszyscy odnajdują znaczenie w sensie, jaki nadaje się interpretacji własnej egzystencji.

Śmierć każdego z nas jest najbardziej osobistym wydarzeniem, jakie istnieje. Choćby miała nastąpić pośrodku tłumu, jest czymś intymnym.

Zawsze jesteśmy sami przez całe życie, ale nie chcemy tego wiedzieć i zapełniamy naszą samotność rzeczami, osobami, sytuacjami, iluzorycznymi pozorami życia.

Poznanie siebie jest równoznaczne z poznaniem świata.

Każdy psychoanalityk wie, że ważniejsze jest zdobywanie gór, które są w nas, niż gór zbudowanych ze skał. Mówiąc inaczej: kiedy jesteśmy na zaawansowanym stopniu naszej podróży wewnętrznej, znacznie łatwiejsze staje się stawianie czoła trudnym sytuacjom zewnętrznym.

Moja psychoduchowość jest poszukiwaniem.

Zawsze, jeszcze jako dziecko, zadawałem sobie pytania: kim jestem? skąd przybywam? czym się stanę? Już wtedy postanowiłem, że nie pozwolę, by życie przeszło mi nad głową, a ja nawet nie spróbowałbym go uchwycić i zrozumieć jego sensu.

Tylko dzięki temu spotkałem tajemnicę.

Psychoduchowość jest pragnieniem nadania sensu własnej tajemniczości.

Jest nieustannym pytaniem się, choć wiemy, że nigdy nie dojdziemy do wyczerpującej, ostatecznej odpowiedzi.

Zawsze mówiłem, że rzeczywistość jest nieskończenie intensywna i rozległa.

Żywotność każdego z nas polega na nawiązaniu relacji z tym, co nie ma końca.

Bycie żywym oznacza również posiadanie odwagi, głębokiego poznania siebie, aby móc się zapuścić w nieznane drogi, być świadomym włączenia się w nieskończony ruch, zachowując jednak zawsze pragnienie poznania, nadania sensu.

Aby móc dalej być wędrowcami ducha, potrzeba wielkiego powołania, wielkiego szaleństwa. Nie można nigdy zatrzymywać się na rzeczach, ale przekraczając je, trzeba wchodzić w ich głąb, aby następnie nauczyć się z nich wychodzić.

Aby zrozumieć drugiego, potrzeba wielkiego współczucia, w którym drugi może zobaczyć swoje odbicie.

Takie odbicie jest uniwersalizacją nas samych.

Piszę to wszystko raz jeszcze, aby nakreślić właściwą i konieczną drogę duchową, a raczej psychoduchową.

Sensowną.

Ponieważ dzisiaj, w trzecim tysiącleciu, nie można nie uwzględniać psychologicznej strony jednostki, co dla mnie jest bardzo bliskie duchowości, zdolności przekraczania siebie, wyjścia poza istotę ludzką.

W czasach, gdy chrześcijaństwo weszło w fazę schyłku, pomyślałem, że sposób pisania prosty, ale głęboki, jasny, pełen szacunku dla tajemnicy, w stylu, który nie jest kościelny ani tym bardziej księżowski, może trafić do ludzi, którzy zaczęli rzeczywiste poszukiwanie, którzy weszli na autentyczną drogę rozwoju duszy.

Jestem przekonany, że żyjemy dziś w czasach, w których poszukiwanie nie istnieje lub jest powierzchowne, bardziej zewnętrzne niż wewnętrzne.

Jest to najczęściej poszukiwanie pewnej wizji, ujawniające poważne zagubienie znaczenia tego człowieczeństwa, zagubienie nadziei.

W moich działaniach, jeszcze jako młody chłopak, zawsze starałem się przebudzić duszę za pomocą magii słowa pisanego i obrazu.

Nigdy nie chciałem wchodzić w krąg osób zarozumiałych, lubiących bardziej swoją rolę niż samo poszukiwanie, lubiących raczej zwyczajowy konformizm niż podążanie pewną drogą, w której pojawiają się zagrożenia, ale także prawdziwe radości, zadowolenia, głęboki pokój wewnętrzny.

Zawsze uczyłem, by patrzeć dokładnie, patrzeć na wszystko, do samego końca.

Nigdy nie pozwolić, aby rzeczy i osoby przechodziły nam ponad głowami.

Ale trzeba nimi żyć.

Przypominałem i wierzyłem, że za każdą tragedią zawsze kryje się jakiś sens i nadzieja.

Nasz Bóg nigdy nie oddzielił się od ludzi.

Mieszka w ich sercach.

Mam nadzieję, że to moje pisanie pomoże stawiać właściwe pytania, aby podążać naprzód w podróży życia.

Wszystko ma sens.

Nic nie jest stratą czasu, żadne spotkanie nie jest bezużyteczne; tak czy inaczej, pełen uroku jest świat, w którym żyjemy, gdzie Bóg mówi do nas przez wszystko.

Chcę posługiwać się językiem pełnym mocy i ludzkiego zrozumienia dla tych, którzy zamierzają wyruszyć w podróż lub już są w drodze.

1 Polski przekład: W poszukiwaniu szczęścia, tł. M. Wojewoda, Wydawnictwo WAM, Kraków 2001.

Wprowadzenie

Człowiek, który chce w pełni przeżywać swą ziemską egzystencję, powinien dystansować się, to znaczy powoli odrywać się od powierzchownego obrazu samego siebie. Ten proces staje się stopniowo coraz bardziej wyrazisty, dokonuje się w każdej chwili dnia.

Przede wszystkim zadaniem każdego powinno być szukanie własnej istoty, własnej jedyności przez demaskowanie i zmniejszanie do minimum swojej osobistej neurozy, uwarunkowań wynikających z rodziny, z której się pochodzi, grupy i społeczności, w jakich się żyje, i wykraczanie ponad to, co pozorne, ponad zewnętrzny, powierzchowny obraz, tak bardzo celebrowany w dzisiejszym społeczeństwie późnego kapitalizmu.

Kiedy myślę przez chwilę o mojej egzystencji, uświadamiam sobie, że zawsze większą wagę przypisywałem istocie rzeczy niż formie.

Istocie.

Już od młodości nigdy nie szedłem za sugestiami ówczesnych możnych tego świata, wyczuwając, że ich celem nie jest wcale czynienie podległych sobie ludzi świadomymi.

Dziś zamiary możnych nie są już tak jasne ani wyraźne jak dawniej, ale subtelnie przemyca się je w komunikatach, które codziennie są nam obsesyjnie przekazywane za pomocą środków masowej komunikacji, samych w sobie neutralnych, a więc trudniej podlegających zakwestionowaniu.

Obecnie powierzchowność, panująca już we wszystkich dziedzinach, staje na przeszkodzie osobistej świadomości.

Sama psychoanaliza i psychoterapie, tak jak się je rozumie, okazały się i wciąż się okazują niewystarczające, nieodpowiednie, niezdolne, by doprowadzić do prawdziwej świadomości osobistej.

Stały się narzędziami ograniczającymi, banalnymi, pseudonaukowymi, służą powierzchowności, nadają się co najwyżej do zredukowania jakiegoś symptomu, który wciąż jeszcze stawia opór konformizmowi kulturowemu, społecznemu, politycznemu.

Dzisiejszy brak świadomości prowadzi do umasowienia sumień, a zwłaszcza do porzucenia wiary w jedyność i niepowtarzalność każdej istoty ludzkiej.

Dlatego współczesny człowiek nie czuje już, że nosi wartość w sobie, ale dostrzega ją jedynie w takiej mierze, w jakiej przyjmuje dominującą ideologię, opartą na braku świadomości, na tym, co zewnętrzne, na powierzchowności ludzkiej egzystencji.

Jakie dziedziny mogły w tym kontekście zacząć królować? Ekonomia, technika, z pewnością nie psychoduchowość.

Dzisiejszy świat jest całkowicie ekonomiczny – w języku, w sposobie bycia, w myśleniu.

A za sprawą globalizacji rozpowszechniło się to na wszystkich szerokościach geograficznych.

Mieszkańcy tego świata są w rzeczywistości tylko elementami ekonomicznymi, zwłaszcza konsumentami, konsumentami rzeczy, dóbr, usług dostarczanych przez ludzi bogatych, wpływowych.

Z jednej strony możni są odpowiedzialni za życie w głodzie ponad połowy świata, a z drugiej pilnują, by bogata część globu stale oscylowała między fazami wzrostu i recesji, tak aby nigdy nie pozwolić na wzbogacenie się zbyt wielu osób.

Narzucana nam codziennie walka o przetrwanie ekonomiczne pochłania wszystkie energie życiowe, odbiera możliwość dojścia do osobistej świadomości, utrudnia wszelką drogę wzrostu o charakterze psychoduchowym.

Nie tylko to.

Świadomi na poziomie psychoduchowym stajemy się nie w sposób łatwy ani też nie za pomocą powierzchowności lub ekonomicznej wizji życia, ale poprzez cierpienie, samotność i ciszę.

Dlatego uważam, że bycie świadomym – tak jak ja to rozumiem – jest dla nielicznych.

Mogą istnieć osoby, które wchodzą na drogę świadomości dzięki Bożemu darowi, na mocy powołania, ale także one muszą następnie przejść przez stany cierpienia, w poszukiwaniu chwil samotności i ciszy.

W rzeczywistości wszystkie istoty ludzkie cierpią, są samotne. Problemem jest to, że większość z nich nie chce zaakceptować tej oczywistości, neguje ją, odrzuca.

Ze strachu.

Dlatego możni podsycają strach w masach. Stan lęku nigdy nie wyzwala, nie pozwala wzrastać, nie czyni świadomym, a przede wszystkim nieustannie wtrąca w stan poddaństwa, skłania do szukania obrony gdzieś poza sobą, do tego, by nie zajmować stanowiska, nie ujawniać, ukrywać się, nie dawać świadectwa, nie czuć się kimś jedynym w swoim rodzaju, ale by biernie podporządkowywać się logice możnych.

Tylko ten, kto pokona lęk, może stać się wolny.

I. Sens życia

Zdecydować się żyć

Bardzo często boimy się podejmować działania, obawiamy się innych, lękamy się dawać świadectwo, istnieć.

Tymczasem powinniśmy się wstydzić tego, że do tej pory wstydziliśmy się naszego życia!

Nie ma na ziemi człowieka, który nie byłby w stanie być, żyć, ponieważ jest to już zapisane w planie jego osoby, w jego narodzinach, tkwi w samej istocie jego natury.

Nie trzeba odbyć studiów albo być wybitnie uzdolnionym, aby nauczyć się żyć. Nie trzeba też mieć zdrowego lub nieuszkodzonego ciała, aby umieć żyć. Być żywym znaczy tworzyć projekty, mieć wzniosłe cele i starać się je realizować własnymi siłami, pomimo naszych ograniczeń.

Poznałem ludzi pięknych, zdrowych, bogatych, inteligentnych, a jednak pustych, zmęczonych życiem.

Dlaczego?

Ponieważ nie byli zdolni być, istnieć.

Jesteśmy nosicielami sensu, wędrowcami ducha, którzy przyszli na tę ziemię, aby wypełnić zadanie, zrealizować projekt powierzony im przez Boga.

Jeśli uważamy, że nie mamy żadnego zadania, to dzieje się tak dlatego, że nie potrafimy go dostrzec, nie chcemy go poznać.

Ale zapewniam was: wszyscy je mamy!

Wystarczy go poszukać.

Po co posiadać piękne ciało, jeśli nie potrafimy wskazać mu jakiegoś wzniosłego, głębokiego celu?

Poznałem osoby z ciałem naznaczonym kalectwem, ale szczęśliwe i zadowolone. Jak to wyjaśnicie?

Jeśli nie mamy psychoduchowej świadomości siebie, nie żyjemy naprawdę.

Utrzymujemy się przy życiu.

Świadomość psychoduchowa wykracza ponad ciało, bogactwo, władzę, jakie posiadamy.

A jednak większość współczesnych ludzi w dalszym ciągu biega za seksem, pieniędzmi, władzą, nie wiedząc, że kiedy te cele osiągną, zdadzą sobie sprawę z tego, że zmarnowali czas i życie.

Każdy z nas, bez żadnego wyjątku, będzie musiał rozliczyć się przed samym sobą, kiedy będzie sam i będzie musiał dać sobie odpowiedzi. W przeciwnym razie grożą mu rozpacz, negacja rzeczywistości, neuroza i śmierć duszy.

Bez sensu psychoduchowego istnieje nicość.

Jesteśmy na ziemi tylko po to. By nadawać sens.

Sobie samym i innym.

Ileż razy spotkanie z osobą naznaczoną kalectwem pomogło mi nadać większy sens mojej fizyczności, mojemu ciału.

Jeśli mamy chore ciało, nadamy mu sens, jeśli będziemy mieć je zdrowe, nadamy mu sens i wszystko wówczas będzie miało sens.

Wielu jest ludzi, którzy uważają, że żyją, ponieważ mają dom, pracę, dzieci, żonę lub męża, pieniądze, władzę.

Ale to wszystko jest niczym, jeśli nie wzrośli w psychoduchowości.

Zapewniam was, że życie, również to najprostsze, jest postrzegane w sposób zniekształcony, jeśli człowiek nie jest w pokoju z samym sobą, jeśli nie zmniejszył swojej neurozy, jeśli nie ograniczył narcystycznych i wszechmocnych żądań swojego ja.

Ale co zrobić, aby być sobą?

Pierwszą i najważniejszą sprawą, bez której nie istnieje kontekst strukturalny, w jakim moglibyśmy powiedzieć, że prawdziwie żyjemy, jest świadomość konieczności śmierci.

Istota ludzka jest zwierzęciem, które wie, że musi umrzeć.

Kultura, technika istnieją, ponieważ człowiek wie, że musi umrzeć.

Neuroza istnieje, ponieważ człowiek wie, że musi umrzeć.

Nie przypadkiem istota ludzka jest zwierzęciem, które może zdecydować o zadaniu sobie śmierci.

Szczęście i nieszczęście są cechami wyłącznie człowieka.

Szaleństwo jest tylko ludzkie.

A jednak ta świadomość konieczności śmierci jest odsuwana w naszych sumieniach.

Choć w nieświadomości ona pozostaje.

Kto nie bierze pod uwagę własnej śmiertelności, ten nie może dojść do pogody ducha, radości wewnętrznej.

Szyfr zamykający tajemnicę człowieczeństwa zawiera się w tym jednym: wiedzieć, że musimy umrzeć.

Nie mówię tu oczywiście o śmierci jako zjawisku samym w sobie. Jest ono zwykłym stanem elektro-fizjologicznym, chemicznym.

To mnie nie interesuje.

Również zwierzęta umierają, ale od samych narodzin, przez całą swą egzystencję nie wiedzą, że muszą umrzeć.

Myślę, że nikt nie lubi umierać.

Nikt nie chce umierać.

Istota ludzka boi się umierania.

Ale życie nie rozgrywa się między zadaniem sobie śmierci a powstrzymaniem się od tego, między zaakceptowaniem śmierci a brakiem jej akceptacji. Rozgrywa się na zupełnie innym poziomie, kiedy zaczynamy nadawać rzeczom znaczenie.

To, że zadam sobie śmierć lub – przeciwnie – powiem, że nie czuję lęku przed umieraniem, wcale nie rozwiązuje problemu.

Nie śmierć sama w sobie pozwala nam więcej zrozumieć, ale dopiero wiedza o niej, chęć lub brak chęci posiadania tej wiedzy, tworzą całą naszą duchowość.

W tym miejscu rodzi się człowieczeństwo, jego czynność myślenia.

Zdolność nadawania znaczenia, zdolność rozumienia wypływa właśnie z tego.

W dniu, w którym wszystko to się skończy, zniknie także człowiek, jakiego znamy.

Ze świadomości nieuchronności śmierci oraz z chęci lub braku chęci posiadania wiedzy o niej rodzi się wolność osoby.

Wolność życia w sposób psychoduchowy.

Wolność umierania.

Wolność pozostania w stanie tej wiedzy oraz chęci i braku chęci jej posiadania, wolność niewchodzenia w ten stan, ponieważ nie chce się go znać.

Kto w niego nie wchodzi, ten jest osobą, która w rzeczywistości nigdy nie żyła psychoduchowo.

Nigdy się nie narodziła.

Kto z niego wychodzi – umiera.

Neuroza rodzi się wówczas, gdy nie chcemy zaangażować się w wybór między chęcią a brakiem chęci poznania, że musimy umrzeć.

W każdym razie wiedza o tym, że musimy umrzeć, stanowi – chcemy czy nie – naturalny warunek człowieczeństwa.

Ci, którzy w to nie wchodzą, nie żyją, choć są przekonani o czymś przeciwnym.

Paradoksalnie zresztą ten, kto odrzuca lub neguje istnienie tego naturalnego warunku śmiertelności, odnosi sukces ziemski, wyrażający się w pieniądzach, władzy, seksie, dzieciach przeżywanych jako możliwość nieśmiertelności.

Ale cokolwiek zrobią oni w takiej swojej egzystencji – według mnie, w mojej wizji myślowej – nie będzie miało żadnego znaczenia dla życia psychoduchowego, ponieważ oni angażują się właśnie w to chcenie lub niechcenie posiadania wiedzy o tym, że muszą umrzeć, choć przecież to wiedzą.

Znaczenie, sens rzeczy i ludzi są niczym, jeśli nie wkraczają na teren tego egzystencjalnego wyboru, a nawet – w moim myśleniu – pozostają na najwyższym stadium neurozy. Można posiadać wszystkie rzeczy tego świata, ale pozostawać stale poza prawdziwym znaczeniem, poza prawdziwym życiem – tym psychoduchowym.

Ci, którzy nie opierają życia na tym egzystencjalnym wyborze, nigdy nie włączą się w to żywotne, autentyczne krążenie ludzkiej egzystencji.

Wszystko, co pomyślą i powiedzą, będzie w istocie śmiertelne i destrukcyjne z perspektywy najgłębszego znaczenia życia.

Ich logika musi być z konieczności logiką posiadania.

Paradoksalnie, nie istniałaby neuroza, gdyby nie było wewnętrznej wolności wyboru między chceniem a niechceniem wiedzieć, że musimy umrzeć.

Ta wolność pozwala osobie wejść na drogę wzrastania psychoduchowego w stronę świadomości siebie.

W związku z tym muszę powiedzieć, że w mojej wizji wszystkie istoty ludzkie są neurotyczne, jedne bardziej, inne mniej.

Nie jest dane ludziom doświadczyć doskonałej równowagi psychicznej i duchowej.

Ona należy do sfery Boskiej.

Jest dla mnie oczywiste, że stopień neurozy człowieka rozstrzyga się na terenie jego wiedzy o własnej śmiertelności.

Neurotyk, który wie, że nim jest, krytycznie patrzy na siebie i stara się ograniczyć swoją neurozę. Jest odważnym człowiekiem, prawdziwym człowiekiem, żywym człowiekiem.

Myślę nawet, że cel naszej ziemskiej egzystencji polega na zmniejszeniu własnej neurozy do minimum.

Ci, którzy nie czują się neurotykami lub uważają się za lepszych od innych i nigdy nie patrzą krytycznie na siebie, a przede wszystkim ci, którzy nie biorą pod uwagę własnej śmiertelności, są psychoduchowo umarli.

Człowiek ma możliwość życia jako żywy lub jako umarły.

Żyć jako umarły znaczy nie podejmować decyzji, nie wybierać, nie chcieć wiedzieć, nie chcieć znać własnej śmiertelności. Jednym słowem: nie nadawać sensu samemu sobie, a więc także i innym.

Tylko od nas zależy decydowanie o życiu.

To jest wybór indywidualny.

Należy do naszej osobistej wolności.

Możemy sami przeżywać własne życie lub pozwolić, aby ono nas przeżywało.

Zmierzch śmierci

Dzisiejsze społeczeństwo ukrywa śmierć, boi się jej, jest nią przerażone.

Podobnie czyni ze starością, chorobą, cierpieniem.

Istnieje tendencja do usuwania tego wszystkiego, by nie musieć konfrontować się ze znakami śmierci lub raczej ludzkiej śmiertelności, ulotności życia.

Dziś przeważają młodzi, zdrowi.

Wszyscy usiłują ukrywać oznaki starości, cierpienia, uciekając się do kosmetycznych sztuczek, zabiegów chirurgicznych. Wysiłki medycyny, zmierzające do zwiększenia tempa życia, usunięcia cierpienia, chorób, nie są niczym innym niż próbami rodzącymi się z lęku przed śmiercią.

To społeczeństwo nie chce wiedzieć, że trzeba umrzeć.

Nawet ludzie w podeszłym wieku, kiedy poważnie zachorują, szybko są kierowani ku śmierci, tak iż ostatnie swoje dni spędzają w hospicjach lub szpitalach, zdani na siebie samych.

Lekarze też bardzo rzadko opiekują się umierającym, któremu niemal zawsze pozwalają umrzeć samemu. Choć żyją obok chorych, boją się śmierci. A nawet właśnie dlatego, że często stają wobec cierpienia, jeszcze bardziej lękają się śmierci.

W ramach studiów medycznych nie jest przewidziana psychoduchowość, duchowa świadomość, która dałaby im prawdziwą zdolność wsłuchiwania się w ludzkie cierpienie.

Ludzie często boją się śmierci, przede wszystkim nie wchodzą w żadną relację z nią. Śmierć jest izolowana, ukrywana do tego stopnia, że w tym społeczeństwie patrzy się na nią z ponurą rezygnacją.

Nikt nie chce mieć nic wspólnego ze śmiercią.

Współcześni ludzie nie znoszą prawdy.

Wszystkimi dostępnymi metodami próbują ukryć powagę choroby krewnego, nie potrafią spojrzeć prosto w oczy rzeczywistości, ponieważ urodzili się i żyli w społeczeństwie, które nie chce wiedzieć, że musimy umrzeć.

Właśnie dlatego lekarze ukrywają również przed pacjentem prawdziwą naturę jego choroby, otaczają go milczeniem, kłamstwem, fałszem.

Czasami umieramy, nie wiedząc nawet, że umieramy, odbierając sobie tę najwyższą godność istot ludzkich, jaką jest świadomość.

Zagubiliśmy relację ze śmiercią, zagubiliśmy obrzędy przejścia, przemiany, jakie posiadały dawne cywilizacje.

Okres żałoby został zniesiony, wręcz zastąpiono go procedurami biurokratycznymi, od przygotowań do pogrzebu po wydatki z nim związane. Nawet groby, cmentarze są teraz anonimowe, ogołocone, opuszczone.

Dziś lekarze zawzięcie usiłują chorym przedłużyć ich życie, łudząc się, że przedłużą własne. W gruncie rzeczy nie robią nic innego, jak tylko odsuwają śmierć na jakiś czas. Dziś wręcz uważamy, że mamy prawo żyć dłużej, zapominając, że jesteśmy w ręku Boga, zapominając, że – jak od dawna powtarzam – śmierć jest kresem naszej egzystencji na tej ziemi. Jest w każdym razie pewnym przejściem, etapem, momentem, częścią procesu życiowego, który będzie trwał dalej, przemieniony, w innym wymiarze.

Problem polega na tym, że choć możemy zrobić wszystko, by zignorować śmierć, ona nigdy o nas nie zapomni.

Największym tabu współczesnego społeczeństwa jest już nie seks, ale śmierć.

Urzekająca tajemnica

Wielka, urzekająca tajemnica, najważniejszy punkt odniesienia dla żyjących.

Tym jest śmierć.

W mojej wizji, bez śmierci nie istnieje życie, nie możemy nadać sensu sobie samym, otaczającemu nas światu.

Śmierć jest częścią życia.

Śmierć wskazuje nam, że życie jest w każdym razie czymś ograniczonym do pewnego czasu.

Mój człowiek (od tej pory dla łatwiejszego zrozumienia będę mówił o „mojej ludzkości”, „moim człowieku” zamiast o „tej ludzkości”, „tym człowieku”) bierze mocno pod uwagę swoją śmiertelność, każdego dnia, na zawsze.

Te moje słowa mogą się wam wydać natrętne, ponieważ – prawdę mówiąc – niewiele osób myśli o własnej śmierci.

Większość ludzkości czuje strach.

Jest przez niego opanowana.

Ale strach nie pozwala żyć.

Pomyślcie, że dla mojego człowieka strach nie istnieje.

Jest słowem, pojęciem, iluzją.

Ludzie boją się strachu.

Strach istnieje, ponieważ człowiek stworzył przyszłość, czas.

Opowiada się, że gdy pewnego dnia strach zapukał do drzwi, odwaga poszła otworzyć i za drzwiami nie było nikogo.

To konsumpcyjne społeczeństwo szybko konsumuje także śmierć.

Rzadko się już spotyka, by zwłoki pozostawały wystawione na widok publiczny przez wiele dni. Ciało zostaje grzebane w ciągu paru dni i w miarę możliwości z dala od ludzkiego wzroku.

Śmierć została usunięta ze świadomości i stała się tragedią współczesnego człowieka.

Człowiek nie myśli o śmierci, aby czuć się nieśmiertelnym.

Tymczasem śmierć przychodzi do wszystkich. Bez różnicy.

Jest to jedyna rzeczywistość, która zrównuje wszystkich.

A zatem? Żyjemy.

Życie istnieje, a śmierć jest częścią życia!

Wiedzieć, że musimy umrzeć, i chcieć to wiedzieć

Nie mówię o śmierci, ponieważ żaden żyjący nie zna jej w sposób bezpośredni.

Interesuje mnie myślenie o umieraniu.

Wokół tej właśnie rzeczywistości, czy tego chcemy czy nie, obraca się cała ludzka egzystencja.

Jest to pewna myśl, pojęcie, abstrakcja, a przede wszystkim wiedza.

Wiem, ponieważ świadczą o tym tysiące lat ludzkiej historii, miliardy śmierci, ponieważ widziałem, jak inni umierają, i tak dalej.

A zatem dla mnie jest to rzeczywistość.

Aksjomat. Nie do obalenia.

Ale ludzkość, ta zachodnia, w której się urodziłem, wychowałem, którą znam i o której mówię, boi się śmierci i w konsekwencji przeżywa swoją egzystencję, starając się o niej nie myśleć, koncentrując się na rzeczach tego świata, zwłaszcza tych, które nie przywodzą na myśl świadomości, że musimy umrzeć.

Istotnie, większość codziennych modus vivendi, od pracy po czas wolny, jakimi ta ludzkość się karmi i z jakimi się utożsamia, niezależnie od motywów ekonomicznych, społecznych, politycznych, dotyczących władzy, konsumpcji – ważnych, ale które omówię w innej książce – opiera się na tym, co zewnętrzne, na powierzchowności, wizerunku, pozorach.

Można by wręcz powiedzieć: im bardziej nie chcesz wiedzieć o tym, że musisz umrzeć, tym bardziej istniejesz, jesteś żywy, witalny, zdrowy.

Dowodzi tego fakt, że dziś choroba, fizyczne osłabienie i wszystko, co może przypominać o naszej konieczności śmierci, jest odrzucane, usuwane.

Ta niechęć do uświadomienia sobie, że trzeba umrzeć, jest znacznie bardziej rozpowszechniona, niż myślimy. Ona steruje niemal wszystkimi dzisiejszymi zachowaniami ludzkimi.

Oczywiście nie wydaję tutaj sądów wartościujących, moralnych, ale tylko stwierdzam, przyjmuję do wiadomości to, co widzę i słyszę.

Muszę także powiedzieć, że ten sposób istnienia, ten brak chęci uświadomienia sobie konieczności śmierci, jest tak szeroko akceptowany, rozpowszechniony i podzielany, że jest uważany za normę.

Dla mnie, przeciwnie, wszystko to jest poważnie chore, neurotyczne, złe i diabelskie.

A nawet znajduje się poza tym, co ja uważam za rzeczywiste i ludzkie.

Dlatego to ja jestem brany za szaleńca, ponieważ ta ludzkość, która wie, że musi umrzeć, żyje tak, jakby nie musiała umrzeć, lub w każdym razie przez całą egzystencję stara się oddalać od siebie myśl o śmierci, a więc żyje rozdarta, wykonując – świadomie i nieświadomie – nieustanne dzieło usuwania wiedzy o tym, że musi umrzeć, którą to wiedzę jednak ma.

Wie, a mimo to nie chce wiedzieć.

Wie, a mimo to jakby neguje tę wiedzę.

Dwie operacje mające charakter manipulacji: oddzielenie się od rzeczywistości, dokonujące się na poziomie czynnym, konkretnym w życiu codziennym; i negacja rzeczywistości na poziomie przede wszystkim kognitywnym.

Przez dokonanie tego rozdzielenia osoby te są w stanie żyć w sposób pogodny, pozornie pogodny.

Gdyby nie negowały, nie mogłyby żyć, popadłyby w desperację.

Egzystencja tej ludzkości, obracając się zatem wokół pewnego oddzielenia się od rzeczywistości i negacji tej rzeczywistości, toczy się na pewnym zerwaniu, na pewnej luce, wytwarzając w ten sposób ja złamane, ja neurotyczne.

W tego rodzaju egzystencji człowiek żyje w tym oddzieleniu i w tej negacji, wiedza o konieczności śmierci i życie codzienne, wiedza i życie, teoria i praktyka są odseparowanymi od siebie światami, które mogą się łączyć, znów rozdzielać, mieć pewne punkty wspólne, a inne nie. W każdym razie nie są żadną całością lub raczej nie są ściśle powiązane jak w mojej nowej wizji rzeczywistości.

Rozumiem, że ten brak chęci umierania należy do instynktu przetrwania, biorę to pod uwagę i wiem, że jest czymś realnym, ale dla mnie jest czynnością diabelską (przewrotny sposób wykorzystania własnej inteligencji i własnej mądrości), gdy ktoś utożsamia i miesza ze sobą fakt, że nie chce umierać, co uważam za rzecz naturalną i zdrową, z tym, że nie chce wiedzieć, iż musi umrzeć.

W trzecim tysiącleciu ludzkość powinna sobie uświadomić, że jej instynkt przetrwania zawsze brał górę, gdy stawał na przeszkodzie jakiejś dojrzalszej, wznioślejszej wizji, która nie negowałaby rzeczywistości, to znaczy jej wiedzy o tym, że trzeba umrzeć.

Odchodząc od rozdzielonej, rozdartej wizji rzeczywistości, wizji rozdzielającej dwie skrajności, proponuję wam koncepcję pozwalającą przeżywać obie te skrajności, stawiającą was nie wobec podziału, ale wobec zjednoczenia.

Nie neguję, że nie chcemy umrzeć.

Ale nieustannie, chwila po chwili biorę pod uwagę, że będziemy musieli umrzeć.

Ludzkość, jaką znamy, żyje w iluzji.

Iluzji stworzonej przez zerwanie związku między myślą a czynem, między wiedzą a konkretnym życiem.

Moja ludzkość żyje w świecie realnym.

Świecie realnym stworzonym przez połączenie myśli i czynu, wiedzy i rzeczywistego życia.

Mój człowiek nie oddala od siebie wiedzy o tym, że musi umrzeć, ale ma ją przy sobie każdego dnia, każdej minuty, uczyniwszy ją wręcz swoim drugim ubraniem, swoją drugą naturą, swoim naturalnym stylem życia.

U takiego człowieka myśl i czyn, wiedza i życie są ściśle ze sobą złączone.

Lepiej: jedno jest kontynuacją drugiego, jego weryfikacją, miarką, za pomocą której mierzy on ludzkie iluzje i neurozy.

Toteż dla tego rodzaju człowieka świat rzeczywisty musi zawsze uwzględniać wiedzę o tym, że musimy umrzeć, i nie może jej nigdy negować, bo w przeciwnym razie przestaje on być światem rzeczywistym.

Człowiek taki nie neguje wcale, że my nie chcemy umrzeć.

Ponieważ dla mnie być rzeczywiście ludźmi znaczy mieć jasną, wyraźną, realistyczną świadomość, że musimy umrzeć, chcieć o tym wiedzieć i oczywiście nie chcieć umierać.

Również mój człowiek bowiem czasami wolałby nie chcieć o tym wiedzieć, ale w swoim wyborze wykorzystuje swoją inteligencję, by nie uchylać się przed tą bolesną świadomością.

Przeciwnie, osoby z tego społeczeństwa – powtarzam – właśnie z powodu manipulacyjnych operacji rozdzielenia i negacji rzeczywistości myślą, że nie jest rzeczą ludzką wiedzieć, że musimy umrzeć, i chcieć o tym wiedzieć.

Wiedzieć, że musimy umrzeć, nie jest aktem ludzkiej woli.

Człowiek wie o tym i tyle – to jest stwierdzenie faktu rzeczywistego, niezależnego, absolutnego, niesprowadzalnego do niczego innego, chociaż poznanie to jest abstrakcyjne, nie bezpośrednie.

Jest owocem refleksji konceptualnej.

Chcieć wiedzieć, że musimy umrzeć, przeciwnie, jest częścią ludzkiego wyboru, wolności nie zakładanej z góry, zdobytej za wysoką cenę, nigdy nie definitywnej, nigdy nie ustalonej raz na zawsze, ale raczej jest dojrzałym owocem pewnej drogi dochodzenia do indywidualnej świadomości.

Nie chcieć wiedzieć, że musimy umrzeć, i nie chcieć umierać – są to wymiary egzystencjalne, moglibyśmy powiedzieć: strukturalne, właśnie w tym sensie, że tworzą strukturę całego ludzkiego życia, organizują je.

Stanowią dwie rzeczywistości, których każdy z nas może bezpośrednio doświadczyć.

Ta ludzkość, w której żyjemy, każe nam natomiast wierzyć, że to, co nie jest bezpośrednio doświadczalne, nie jest rzeczywiste.

Weźmy na przykład wymiar ekonomiczny, jego prawa, które ukierunkowują, determinują, ustawiają wszelką refleksję nad egzystencją jednostki oraz nad jej sposobami percypowania i tworzenia relacji.

To społeczeństwo bowiem każdego dnia na tysiące sposobów stwierdza, że pogodne życie polega na tym, by nie chcieć wiedzieć, że musimy umrzeć, choć o tym wiemy.

A zatem to jakiś nonsens.

Nierzeczywistość.

Iluzja.

Neuroza.

Mówi mi ona, że rzeczywistością jest tylko to, czego dotykam, co czuję. Na tym się ona kończy, zamknięta wyłącznie na etapie „nie chcieć umrzeć”. Skoro bowiem ktoś postanowił, że nie chce wiedzieć, iż musi umrzeć, skoro zanegował mądrość, to pozostaje mu tylko praktyka, nadawanie wymiaru pełni, wymiaru rzeczywistości, wymiaru życia wyłącznie swojemu potwierdzonemu doświadczeniem przekonaniu, że nie chce umrzeć.

Może wręcz powiedzieć, że jest żywy w takiej mierze, w jakiej nie myśli, że będzie musiał umrzeć.

Mądrość została oddzielona od życia i człowiek opiera się na tej negacji rzeczywistości.

Moim zdaniem, chodzi tu zatem o pewną manipulację rzeczywistością.

Ale w ten sposób nie da się zaakceptować rzeczywistości!

W mojej wizji natomiast, powtórzę, nie ma rozdzielenia, nie ma zerwania między wiedzą o tym, iż musimy umrzeć, a tym, że nie chcemy o tym wiedzieć.

Istnieje tu wręcz podwójna afirmacja.

Twierdzę, że mój człowiek wie, iż musi umrzeć, i chce o tym wiedzieć.

Nie może się jednak całkowicie utożsamić na tym etapie, ponieważ musi również wziąć pod uwagę, iż nie chce umrzeć.

Musi wziąć pod uwagę swoje ciało.

To właśnie ta ludzkość, która stworzyła rozdzielenie, myśli złudnie, że zrealizuje się tylko przez pełne utożsamienie się z wiedzą, że musi umrzeć, i z tym, że chce umrzeć, a więc albo z autodestrukcją, albo zwłaszcza z modelem, który stał się już normą: nie chcieć o tym wiedzieć i nie chcieć nigdy umrzeć, co z kolei prowadzi do propagowania człowieka wszechmocnego, a w każdym razie podążającego już od długiego czasu tą drogą.

Na tym polega poważna neuroza tej ludzkości.

Jej model jest statyczny.

Śmiertelny. Właśnie neurotyczny.

Choć oczywiście ta ludzkość twierdzi inaczej.

Z drugiej strony, moje „chcieć wiedzieć, że musimy umrzeć”, a jednak „nie chcieć umrzeć”, nieuchronnie stawia przed nami problem śmiertelności, nie nieśmiertelności.

To śmiertelność życia jest moją regułą życiową, przedstawianą oczywiście nie w kategoriach absolutnych i totalitarnych, ale złagodzoną przez drugą codzienną oczywistość, jaką jest to, że nie chcemy umrzeć.

To społeczeństwo, przeciwnie, mówi swoim członkom o nieśmiertelności jako jedynej, absolutnej i prawdziwej formie egzystencji, czym wprowadza ich w coś, co ja nazywam delirium wszechmocy.

Konkludując, mój człowiek wie, że musi umrzeć i nie chce umrzeć – ma te kategorie pojęciowe – ale może zawsze postanowić, że będzie chciał o tym wiedzieć lub że nie będzie chciał o tym wiedzieć. Ta właśnie świadomość pozwoli mu w sposób swobodny wybrać między tymi dwiema jedynymi możliwymi opcjami i konsekwentnie urzeczywistnić, choć z wszystkimi ludzkimi ograniczeniami, zachowania wynikające z jednej bądź drugiej.

Mój człowiek codziennie i z trudem wybiera, że chce wiedzieć, iż musi umrzeć, zachowując z równie dużym wysiłkiem pragnienie, że nie chce umrzeć.

Ten wybór jednak nie jest statyczny ani koniecznie definitywny.

Jest projektowy, nie – hedonistyczny.

Nie jest to zamknięte w sobie, pozbawione sensu przeżywanie chwili ani rozumienie życia jako sumy chwil, lecz życie takie opiera się na fundamentalnym wyborze tego, że wiemy, iż musimy umrzeć, chcemy to wiedzieć i nie chcemy umrzeć; staje się to także realnością egzystencji i jej sensem, ponieważ wychodzi nie od rozdzielenia i negacji rzeczywistego świata, ale od jego całkowitej akceptacji.

Akceptacji własnej śmiertelności.

Jest to wybór wolności, który musi się dokonać w wolności.

Jesteśmy wolni, by go dokonać, wolni, by go nie dokonać, wolni, by wyjść z tego, i wolni, by w to wejść.

Nie tylko.

Mój człowiek w pełni przeżywa świat rzeczywisty, miejsce, gdzie czyn weryfikuje myśl i gdzie chaos, dysharmonia, sprzeczność rządzą niepodzielnie.

Na tej nieregularnie wychylającej się huśtawce właśnie czyn jest w pierwszym rzędzie tym, co każe nam spojrzeć na siebie krytycznie i co zadaje nam ból.

Czyn wprowadza nas w wymiar relacji z drugim, z innymi, z otaczającym nas światem – tam, gdzie możliwość zadawania lub doznawania cierpień, dokuczliwości, nadużyć staje się konkretna i możliwa do skonfrontowania za pośrednictwem dialogu i pamięci.

W tym miejscu możliwe, choć wcale nie łatwe staje się zdefiniowanie, czym jest prawda.

Chodzi o czynność zamieszkiwania z trudem, ale codziennie w miejscu myśli i zachowań, gdzie jest zachowywana niestała, tymczasowa równowaga między tym, że nie chcemy umrzeć, a tym, że nie chcemy o tym wiedzieć.

Prawdą jest zatem takie życie, w którym akceptuje się mniejszy lub większy, ale w każdym razie niemożliwy do usunięcia dystans między myślą a czynem, bez żadnych samousprawiedliwień, manipulacji, fałszywych świadomości bądź fałszywych pewników.

Taki sposób rozumienia prawdy pokrywa się z tym, co ludzkie.

Z istotą człowieczeństwa.

Staje się w ten sposób żywym świadkiem zasady sprzeczności, gdyż wiedzieć, iż musimy umrzeć, chcieć to wiedzieć, ale nie chcieć umrzeć, jawi się naszemu społeczeństwu, naszemu obecnemu systemowi myślenia, opartemu na zasadzie niesprzeczności, jako nieuleczalna aporia.

Dlatego właśnie mojemu człowiekowi nie pozostaje nic innego, jak zachować tę świadomość w swoim sercu, trwać boleśnie w milczeniu i na marginesie życia społecznego.

W rzeczywistości jednak mój człowiek, nie antycypując śmierci przez samobójstwo lub środki autodestrukcyjne, przeżywając swój śmiertelny komponent nie jako pragnienie, lecz jako oczywistość, jest tego życia bohaterem do samego końca, nie jego ofiarą.

Jego wolność bowiem nie jest wolnością neutralną.

Wolność dotyka jego osobistej odpowiedzialności.