Eva Meschede

Samotna wśród przyjaciółek

czyli o rywalizacji między kobietami

Tytuł oryginału: Allein unter Freundinnen

Rivalität zwischen Frauen

Copyright © by Verlag Herder Freiburg im Breisgau 2008

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo JEDNOŚĆ, Kielce 2009

Tłumaczenie

Magdalena Jałowiec-Sawicka

Redakcja i korekta

Paulina Zaborek

Redakcja techniczna

Wiktor Idzik

Projekt okładki

Justyna Kułaga-Wytrych

Zdjęcie na okładce

© Dmitriy Shironosov, shutterstock.com

ISBN 978-83-7660-547-0

Wydawnictwo JEDNOŚĆ

25-013 Kielce, ul. Jana Pawła II nr 4

Dział sprzedaży tel. 041 349 50 50

Redakcja tel. 041 349 50 00

www.jednosc.com.pl

e-mail: jednosc@jednosc.com.pl

Skład wersji elektronicznej

Marcin Satro

© Copyright Wydawnictwo JEDNOŚĆ

„Kiedy biegli już przez około pół godziny i znowu zupełnie wyschli, jeden z ptaków zawołał nagle: «Koniec wyścigu!» I wszyscy tłoczyli się, jeszcze zadyszani, wokół niego i pytali «Ale kto zwyciężył?». Na to pytanie ptak nie mógł odpowiedzieć bez głębszego zastanowienia i dlatego siedział przez dłuższą chwilę, przyłożywszy palec wskazujący do czoła, a wszyscy milczeli i czekali. Wreszcie ptak rzekł: «Wszyscy wygrali i każdy musi dostać nagrodę»”.

Lewis Carroll Przygody Alicji w Krainie Czarów

Wstęp

Karolina zagrzewa do walki Lidię, która właśnie się wspina do kluczowego miejsca, tuż pod dachem: „Dalej, dasz radę, uda ci się!” Słychać, jak Lidia przeklina po cichu, ale udaje się jej dotrzeć do końca odcinka. Śmieje się, szczęśliwa, gdy Karolina spuszcza ją na dół po linie.

Karolinę i Lidię widuję w każdy czwartek w hali wspinaczkowej. Te dwie kobiety mogłyby być siostrami – obie mają długie, brązowe włosy związane w kucyki, i w seksownych koszulkach wspinają się na odcinkach o wyższych stopniach trudności. Wszyscy chętnie im się przyglądają. Poznały się tutaj podczas uprawiania sportu; zostały nie tylko najlepszymi przyjaciółkami, lecz także najlepszymi rywalkami. Oraz – co szczególne – przyznają, że rywalizują ze sobą swoimi odmiennymi mocnymi stronami. Lidia lubi się wspinać po pionowych ścianach z bardzo małymi uchwytami i stopniami; jest mistrzynią w utrzymywaniu równowagi. Karolina jest lepsza na odcinkach podwieszanych, które wymagają zaangażowania dużej energii; najchętniej wspina się bardzo wysoko, tuż pod sufitem hali wspinaczkowej. Obie poprawiły swoje wyniki o jeden stopień trudności, odkąd poznały się przed dwoma laty – tak zapewniają. Perfekcyjnie się uzupełniają, a rywalizacja popycha je do coraz lepszych osiągnięć.

Są kobiety, które, będąc przyjaciółkami, są jednocześnie rywalkami. Znają rywalizację między sobą, potrafią ją znieść i traktują ją jako trening. Można je spotkać wszędzie, nie tylko w sporcie.

Marta, która razem z zaprzyjaźnioną graficzką projektuje czasopisma, opowiada, że przed dwoma laty rozstały się po kłótni. Nie mogły ustalić, która z nich podczas prezentacji ma przejąć rolę szefowej. Marta, autorka tekstów, po tej awanturze postarała się o stałe zatrudnienie w pewnej agencji: „Nigdy więcej nie będę z nią prowadzić firmy!”, oznajmiła. Ale żadna nie była szczęśliwa bez drugiej, brakowało im wspólnych sukcesów i swobody pracy we dwie. Dzisiaj znowu razem prowadzą firmę, omówiły swoje role i zmieniają się. „Możemy już zupełnie otwarcie mówić o naszej rywalizacji”, przyznaje Marta. Wiedzą teraz, jak można to osiągnąć.

Niestety tego rodzaju przykłady to wyjątki. Większość kobiet mówi mi: „Z przyjaciółką się nie rywalizuje!”. Wiele upiera się nawet, że z rywalizacją wśród kobiet w ogóle nie mają do czynienia – ani w pracy zawodowej, ani w wychowywaniu dzieci, ani też w problemach z urodą. O konkurencji mówią, jakby chodziło o jakąś przykrą, zaraźliwą chorobę ze straszną wysypką. „Ja tego nie mam”, twierdzi też wiele z moich najlepszych przyjaciółek.

Fenomen, który wreszcie wzięłam dokładniej pod lupę. Naturalnie ani przez sekundę nie wierzyłam w strefę pozbawioną konkurencji. Wystarczy tylko, że włączę telewizor i od razu przenoszę się na arenę bardzo aktualnej rywalizacji między wszystkimi kobietami.

Konkurencja na wszystkich programach TV

W jeden z minionych wieczorów, przerzucając kanały telewizji, zatrzymałam się na jakimś programie typu talk-show. Obok prowadzącej zobaczyłam kilka kobiet, które się kłóciły. Musiało chodzić o tak zwany „kobiecy temat”, bo emocje sięgały zenitu. Usłyszałam, jak jedna z kobiet zaczyna starą śpiewkę frontu gospodyń domowych: Ważne jest, aby matka została w domu. Bo przecież, jej zdaniem, trzeba być do dyspozycji, gdy synowie i córki przyjdą z ważnymi, nurtującymi pytaniami. Do tego nie wystarczy mądra i treściwa rozmowa wieczorem. Potrzebna jest natychmiastowa odpowiedź. Na przykład na pytanie: „Dlaczego właściwie nie wolno usypiać ludzi?”. Czegoś takiego nie można odkładać na później. Świetnie, pomyślałam, takiego pytania moja córka z pewnością by nie zadała, a nawet jeśli, to pani Eryka w przedszkolu z pewnością miałaby na nie jakąś odpowiedź. Mimo późnej godziny zaczęłam się denerwować, ponieważ ta wzorcowa matka z telewizji wmawiała mi, że ja jestem złą matką. Sugerowała, że obowiązkiem wszystkich matek jest bycie zawsze pod ręką i udzielanie odpowiedzi na najdziwniejsze pytania dzieci. Maszyna do odpowiedzi przy kuchennym stole musi być wciąż do dyspozycji, bo jej nieobecność mogłaby zaszkodzić maluchom. Kobieta wręcz przywoływała obrazy smutnych dzieci z dużymi, pełnymi łez oczami, które nagle, zostawione same sobie w żłobkach, przedszkolach, świetlicach albo szkołach, stawiają egzystencjalne pytania, na które nikt prócz matki nie zna odpowiedzi. Tymczasem matka właśnie zabawia się gdzie indziej. Naturalnie w pracy. Bo gdzież indziej można czerpać z życia tak wiele przyjemności?!

Ostatnimi czasy widać je dość często – te kobiety rywalizujące na wizji. Przyglądanie się im to czysta przyjemność, ponieważ zawsze dużo się dzieje; gdy tylko poruszy się jakiś domniemany kobiecy temat, one publicznie czynią z siebie wyrazicielki interesów całej grupy. Punkt kulminacyjny, jak dotąd nie do pobicia: wyrzucenie dziennikarki i pisarki, która chciała uczynić z siebie „nad-matkę” całego narodu i posłać wszystkie kobiety tam, gdzie sama rzadko bywała: do domu, do dzieci i do kuchni.

Zażarta rywalizacja między kobietami trwa. Z pewnością w dalszym ciągu rywalizujemy ze sobą także na klasycznych terenach – o wygląd, o mężczyzn, o udane dzieci, i już od dawna również o lepszą pracę. Ale w ostatnich latach ostra rywalizacja rozgorzała w innej dziedzinie. Decydujące pytanie brzmi: Lustereczko, powiedz przecie, kto ma najlepszy program na życie na świecie? Spór, który nam, kobietom z pewnością szkodzi i zmusza do kroku wstecz. Tracimy przy tym z oczu nasz cel: możliwość swobodnego decydowania o tym, jak chcemy żyć i to w równouprawnieniu z mężczyznami. Bo właściwie o to przecież chodziło, czyż nie? O dobrych, feministycznych siostrzanych stosunkach z dawnych czasów nie ma już dzisiaj mowy. Zwłaszcza że same feministki są totalnie skłócone. Dlatego „przełożona” niemieckich feministek, Alice Schwarzer, zarzuciła niedawno kilku młodszym kobietom, które również chciały w jakiś sposób przyczynić się merytorycznie do emancypacji, że uprawiają „feminizm wellness”.

Dlaczego właściwie kobiety nie kłócą się z choćby przybliżoną zaciekłością o takie tematy jak podatki, renty albo minimalna płaca? Albo przynajmniej o jednakowe z mężczyznami wynagrodzenie za pracę? Nie, one wciąż orzą na pozornie kobiecych terenach – na przykład temat prawa do alimentów. Zgodnie z nową ustawą [obowiązującą w Niemczech – przyp. red.] mężczyźni płacą przede wszystkim na swoje dzieci, a na byłą żonę tylko do czasu, gdy dziecko skończy trzy lata. „Czy to kobiety są tymi głupszymi?”, brzmiało motto jednego z programów talk-show, na który zostałam zaproszona. Dobre pytanie, tak sądzę; ale jeszcze lepiej byłoby je sformułować tak: „Czy kobiety robią z siebie idiotki?”. Bo właściwie dlaczego nie miałby to być temat dla mężczyzn?

Tego wieczoru moją przeciwniczką w telewizji była Michaela Freifrau Heereman, mężatka od 38 lat, matka sześciorga dzieci. Jest jedną z tych, które działają z przekonania; zawsze wtedy, gdy trzeba bronić roli gospodyni domowej, Michaela w programach talk-show stawia czoła rzekomo uzależnionym od kariery przeciwniczkom. Kłóci się o świętą niemiecką rodzinę, w której dla kobiety nie mogą istnieć żadne „uwarunkowane małżeństwem niekorzyści”.

Chałturzy w cyrku telewizyjnym i broni macierzyństwa. Zawsze, gdy istnieje zapotrzebowanie w tym względzie, zostaje zaproszona. Istnieje niezliczona ilość takich rzekomo kobiecych tematów i spotkań; mój wybór był przypadkowy. Jakieś dwa tygodnie później, w studiu innego programu, dyskusja dotyczy wynagrodzenia za opiekę nad dziećmi, które powinni otrzymywać matki lub ojcowie, jeśli decydują się nie pracować zawodowo i zostać w domu. Jak zawsze zaproszono powszechnie znanych podejrzanych. Znowu w gruncie rzeczy chodziło o to, ile matki potrzebuje kraj. Znowu była tam Freifrau Heereman. Znowu kłócono się o to samo. Zastanawiam się, dlaczego ten zakurzony temat gospodyń domowych stał się nagle tak interesujący? Nie tylko w mediach, lecz także na prywatnych spotkaniach wśród przyjaciółek – wszędzie jest roztrząsana ta babska kłótnia.

W tym wszystkim pilnie potrzebujemy przecież sprzymierzeńczyń, przyjaciółek w walce o możliwie jak największą swobodę podejmowania decyzji. Zamiast tego toczy się walka, w której każda z każdą kłóci się o model życia, który należy do przeszłości. Po co w ogóle tyle zamieszania wokół jedynej prawdy, która i tak nie istnieje? Dlaczego w razie wątpliwości złe i szkodliwe jest zawsze to, co robi ta druga? Każda ciągnie w swoją stronę. Matki pozostające w domu występują przeciwko matkom pracującym zawodowo, kobiety pracujące w niepełnym wymiarze godzin przeciwko tym, które robią karierę, bezdzietne przeciwko matkom, mężatki przeciwko pannom, kobiety, które wcześnie zostały matkami, przeciwko tym, które o macierzyństwie pomyślały później, matki chłopców przeciwko matkom dziewczynek, i tak dalej, i na odwrót.

Przy każdej nadarzającej się okazji przepychamy w drugą stronę wyrzuty sumienia; taktyka, która jest szczególnie skuteczna u nas, kobiet. Matki-gospodynie domowe przywołują tabuny zaniedbanych, agresywnych, cierpiących na nadwagę i uzależnionych od narkotyków dzieci. Pracujące matki chętnie posługują się słowami „prostytucja zaopatrzeniowa”, aby odegrać się na matkach na cały etat, które jako „kierowniczki małej rodzinnej firmy” walczą o uwagę. I zadają pytanie: „Co ona właściwie robi przez cały dzień – piłuje paznokcie?”

Matki, które wracają do pracy dopiero wtedy, gdy ich potomstwo może iść do przedszkola, organizują pospolite ruszenie na te oddające dzieci do żłobków, bo to przecież zdecydowanie za szybko. Kobiety, które mają odwagę tak wcześnie wrócić do pracy zawodowej, obrzucają inne epitetem „kwoka”. „Wojny matek” albo „Mafia kwok przeciwko kurom karierowiczkom” – tak brzmią tytuły książek na ten temat. Już sama kłótnia o to, od jakiego wieku dziecko toleruje opiekę sprawowaną przez obce osoby, rodzi dziwaczne owoce: Najlepiej byłoby, gdyby matka od drugiego miesiąca ciąży przechodziła na urlop macierzyński, uważa zaciekła przeciwniczka żłobków, Christa Meves. Ta psychoterapeutka dziecięca ostrzega, że „tresura w masowej opiece” – a więc w żłobkach i przedszkolach – produkuje dzieci z zaburzeniami więzi, które „cierpią na schizoidalność, ataki paniki, zaburzenia osobowości typu borderline i inne cierpienia duchowe”. Gdy dzieci są zbyt wcześnie odrywane od swoich rodzin, ryzykujemy, „że staną się kosmitami, którzy nie wiedzą, gdzie jest ich miejsce”, ostrzega w tym samym tonie autorka bestsellerów, Anna Wahlgren. To wszystko jakiś koszmar.

Matki robiące karierę, które mimo urodzenia dziecka osiągnęły ciężką pracą stanowiska szefów, zagryzają zęby i dzielnie się uśmiechają. Przyznają wprawdzie, że to wszystko nie jest takie proste, ale mimo to jak najbardziej można tego dokonać. Aby natychmiast zadać cios innym kobietom: One nie rozumieją, dlaczego tak wiele kobiet wraz z narodzinami dziecka wycofuje się z życia zawodowego i pozbawia szansy na zrobienie kariery. Tak długo, jak kobiety nie będą tego naprawdę chciały, nie pojawi się ich więcej na czołowych pozycjach, a równouprawnienia płci nigdy nie będzie można osiągnąć.

Kobiety niemające dzieci także nie wychodzą z tej kłótni bez szwanku; muszą wysłuchiwać, że strajkują przeciwko rodzeniu, że zupełnie nieobciążone potomstwem na koszt rodziców dopuszczają się wyłudzeń w życiu zawodowym i pozwalają, aby inni finansowali ich emeryturę. A w ogóle, aby stać się prawdziwą kobietą, trzeba mieć dziecko. Kobieta bez dziecka nie rozumie przecież świata. Właściwie jako kobieta nie jest w stanie dobrze wykonywać swojej pracy, zdaje się, że to jakieś globalne ustalenia. Dlatego też senatorka demokratów, Barbara Boxer, podczas debaty na temat Iraku zarzuciła amerykańskiej minister spraw zagranicznych, Condoleezzie Rice, że jako niezamężna, bezdzietna kobieta w ogóle nie jest w stanie emocjonalnie pojąć skutków wojny, bo przecież nie musi się obawiać o synów-żołnierzy: „Nie zapłaci pani żadnej szczególnej ceny”, zawołała Boxer. To jest specyficzna kobieca rywalizacja. Który minister mężczyzna musi usprawiedliwiać swoją złą politykę liczbą swoich dzieci? Co bezdzietność Rice ma wspólnego z jej błędną drogą w przypadku wojny w Iraku?

I odwrotnie, wiele bezdzietnych szefowych okazuje mało zrozumienia, często dużo mniej niż mężczyźni, gdy matki potrzebują elastycznego czasu pracy albo ich dziecko znowu jest chore. „To niekoleżeńskie” – takich słów musiała wysłuchać jedna z moich przyjaciółek od swojej szefowej, kiedy jej czteroletni syn po raz trzeci w roku dostał wysokiej gorączki i matka nie mogła przyjść do pracy. Kobiety robiące karierę i nieposiadające dzieci chętnie rzucają matkom kłody pod nogi, zgodnie z mottem: „albo dziecko, albo kariera”. „Kiedy jako matka muszę punktualnie wychodzić z pracy, pozostali często interpretują to w ten sposób, że praca nie jest dla mnie tak ważna”, opowiada dziennikarka, która pracuje w gazecie codziennej i której szefową jest kobieta. Pojawiła się już nawet lektura skierowana do walecznej kobiety bez dzieci: Coranne Maier w książce pod tytułem „Żadnych dzieci: 40 powodów, by nie mieć potomstwa”, opisuje, jak bachory przez dwadzieścia lat wiszą u spódnicy, rujnując ciało, życie seksualne i przyjaźnie.

Kiedy kobieta taka jak na przykład minister do spraw rodziny Ursula von der Leyen ma siedmioro dzieci, jest mężatką i mimo to robi karierę, insynuuje się, że dysponuje z pewnością wystarczająco dużą kwotą pieniędzy, by zatrudnić nianię, że ma znajomości albo coś innego, co musi umniejszyć jej osobisty sukces.

Pracujące zawodowo, zamężne kobiety narzekają, że samotne matki zabierają im miejsca w żłobkach, ponieważ są preferowane na listach przyjęć; matki żyjące w nieformalnych związkach skarżą się, że dzieci rodziców po ślubie preferowane są przy opiece całodziennej, ponieważ ich własne, pozbawione ojców dzieci, z góry zostają skrzywdzone jako problematyczne. Kobiety, które rodzą swoje pierwsze dziecko po 35. roku życia, wyśmiewane są jako nadmiernie zaangażowane „stare pierwiastki”. Nad młodymi matkami załamuje się ręce, ponieważ rodzą dzieci, nie zabezpieczając uprzednio swojego życia zdobyciem jakiegoś zawodu: „Czy to było konieczne? Czy chcemy finansować ich życie?”.

Szefowe z dziećmi tylko umiarkowanie wspierają inne matki. Pewna moja znajoma udała się na rozmowę kwalifikacyjną do agencji PR, starając się o stanowisko zastępczyni dyrektorki. Rozmowa przebiegała fantastycznie, aż do momentu, gdy szefowa, matka dziesięcioletniej córki, usłyszała, że kandydatka również jest matką. „Czy nam się to uda?”, zapytała z powątpiewaniem, po czym zupełnie otwarcie przyznała, że wolałaby mężczyznę, który czasowo jest bardziej elastyczny. Skoro już ona z powodu rodzinnych obowiązków dysponuje niewielką ilością czasu, to nie potrzeba jeszcze drugiej kobiety z takimi samymi problemami.

Ani śladu solidarności: Po erze udawanych siostrzanych uczuć u feministek, kiedy istniał jeszcze jednoznaczny obraz wroga-mężczyzny, wydaje się, że tolerancja wśród kobiet zanikła. Tradycyjne wzorce kobiecych ról legły w gruzach, nowych jest zbyt wiele i wciąż jeszcze nie opierają się one na solidnym fundamencie. Wzorców nowoczesnego życia kobiety jest za mało. Ale zamiast wspierać się wzajemnie w ich tworzeniu, wolimy nawzajem usuwać sobie grunt spod nóg. Każda z nas o swoim życiu mówi: „Moje jest dobre, a to, co robią inni, musi być niewłaściwe” i poszukuje odpowiednich argumentów. Każda depcze osiągnięcia drugiej. Po to, by stać się kimś więcej niż faktycznie jest?

Nie chodzi tutaj jednak o szczegóły, takie jak na przykład alimenty na całe życie dla byłej żony czy niesprawiedliwe ulgi podatkowe w przypadku wspólnego rozliczania się małżonków. Albo o wynagrodzenie wypłacane matkom pozostającym w domu z dziećmi poniżej trzeciego roku życia. Nie chodzi tylko o nurtujące nas pytania: Ile pracy na cząstkę etatu zniesie moje dziecko? Czy istnieje obowiązek rodzenia dzieci? Jakiej gospodyni domowej potrzebuje kuchnia? Czy matce wolno zostać menadżerem? I wiele innych pytań, które w tej kłótni kryją się w materiale zapalnym. Potrzeba tu dogłębnej analizy, ponieważ chodzi o coś dużo ważniejszego: Jak kobiety mają dzisiaj żyć? Czy może istnieć wiele różnorodnych dróg do szczęścia, z karierą i bez, z jednym dzieckiem lub z kilkorgiem, albo nawet życie z tym wszystkim? Czy mamy swobodę wyboru? Najczęściej niestety nie.

Moja książka pokaże, że zawsze tam, gdzie kobiety mają ograniczone możliwości, konkurencja między nimi jest szczególnie zażarta. Kobiety zwalczają siebie nawzajem, odpychają się od żłobu, zamiast troszczyć się o to, by wystarczyło dla wszystkich. Nadszedł czas, aby w takich dziedzinach jak rodzina, dzieci i kariera powalczyć z mężczyznami, zamiast atakować siebie nawzajem bezsensownymi wyrzutami. Ale kobiety wolą szukać przeciwniczek najpierw wśród własnej płci.

1. Ukochane przyjaciółki

Bille albo Kto tu nosi spodnie?

Jedne spodnie to połatane, sprane, bardzo obcisłe dżinsy, rozmiar 36. Drugie to wąskie, błyszczące czarne spodnie z satyny ze stretchem, rozmiar 38. Te ostatnie, trochę większe, należą do mojej przyjaciółki, Bille. I wydaje mi się, że to ona wpadła na pomysł, byśmy zamieniły się spodniami. Choć to moje ulubione dżinsy, Bille jest moją najlepszą przyjaciółką z dżungli nauki i przyjęć czasów uniwersyteckich, zdecydowanie ważniejszą niż ta postrzępiona część garderoby. Dlatego zgadzam się: „Na cztery tygodnie”, potem spodnie mają wrócić do prawowitych właścicielek. Umowa stoi, myślę. Ale już w momencie, gdy Bille odchodzi z moimi spodniami, jest mi przykro.

Być może dałybyśmy sobie z spokój z tą zamianą, gdybyśmy wiedziały, że ta akcja doprowadzi nas na skraj przyjaźni. Że między nami na zawsze pozostanie coś jakby wypuszczony szew. Spodnie były w gruncie rzeczy jedynie symbolem naszej rywalizacji, do której nie chciałyśmy się przyznać. Czarne satynowe spodnie, które powiewają wokół pośladków rozmiar 36, nie wyglądają seksownie. A dżinsy w rozmiarze 36, w które wciśnięte zostają pośladki rozmiaru 38, prowadzą do problemów z oddychaniem. Żadna z nas nie pasowała w spodnie drugiej. Bille głodowała, żeby zmieścić się w moje spodnie; ja włożyłam jej porządne satynowe spodnie pod igłę maszyny do szycia i zwęziłam je. Mimo tego, w tych skądinąd seksownych spodniach, wyglądałam jak kandydatka do mini playback show. Po trzech tygodniach chciałam odzyskać z powrotem moje zniszczone dżinsy, zwłaszcza że Bille nie zdołała nosić ich za jednym razem dłużej niż godzinę. Wypuściłam szew z satynowych spodni i zażądałam zwrotu moich. Tylko że Bille była naprawdę urażona – jej własne spodnie już się jej nie podobały. „Widać ten wypuszczony szew”, twierdziła. Zarzekała się, że nigdy więcej ich już nie założy. Wiele lat później nadal będzie mi wypominać, że mogłam jej nie żałować tych starych dżinsów.

Moja przyjaźń z Bille to już od dawna przeszłość. Nie było żadnej wielkiej, kończącej wszystko awantury, żadnego dramatycznego finału. Próbowałyśmy zachowywać się dalej tak, jakby nic się nie wydarzyło. Tak jak małżeństwa, które usiłują zapomnieć o skoku w bok. Ale po tej sprawie ze spodniami zaczęłyśmy chyłkiem wycofywać się z naszej przyjaźni, jak to często zdarza się w przyjaźniach między kobietami.

Bille poznałam na seminarium z nauk o komunikacji. Miałyśmy wtedy po 19 lat i właśnie wyjechałyśmy z domu na studia. Obie szukałyśmy nowych przyjaciół. Tego, że możemy czuć się tak samotne na uniwersytecie, w nowym mieście, w pierwszym własnym mieszkaniu, wcześniej nie przeczuwałyśmy: „Rozpaczliwie szukam przyjaciółki” – tak brzmiało nasze motto.

Na Bille zwróciłam uwagę, ponieważ na seminarium dla pierwszego semestru wiedziała nawet, co to jest teoria systemów. Przeczytała już kilka książek z zadanej literatury, a po drugich zajęciach wykładowca pamiętał jej nazwisko: „Pani Schmitt”, mówił zawsze, poza tym nie znał nazwiska żadnego innego studenta, jeszcze tylko dwóch starszych uczestników seminarium. Bille była tutaj wyjątkowym zjawiskiem: seksowna, kobieco ubrana i czasem z rzucającym się w oczy nakryciem głowy w stylu Simone de Beavoir, umalowana, z polakierowanymi paznokciami. Ja natomiast raczej nie zwracałam na siebie uwagi, dopasowana do późnego stylu hippie, w dżinsach i niebieskiej, czarnej albo szarej koszulce, jak większość studentów, pomijając oczywiście kujonów w garniturach. Albo tych zwariowanych osobników – jak między innymi Bille. Zawsze miała coś do powiedzenia, była głośna, nikt nie przeszedł obok niej obojętnie.

Ta, która była tak inna niż ja, bardzo mnie interesowała: „Chcę ją poznać”, pomyślałam. I wkrótce tak się stało. Kto szuka, ten znajdzie. Widziałyśmy się albo telefonowałyśmy do siebie prawie każdego dnia. Razem zgłosiłyśmy się na egzamin, razem go nie zdałyśmy, razem się uczyłyśmy i świętowałyśmy na studenckich imprezach.

Zostałyśmy bliskimi, zażyłymi przyjaciółkami. Obie uważałyśmy, że większość naszych kolegów i koleżanek jest głupia, Nina Hagen, punk i Frank Zappa cudowni, studia nudne, a imprezy do białego rana fantastyczne.

Jednak byłyśmy też rywalkami. Nie przyznając się do tego. Bille umawiała się nieustannie na randki, „zaliczając” kolejne w poczet swoich miłosnych sukcesów. „Nie rozumiem, jak możesz się bez tego zupełnie obywać”, mówiła do mnie. Przy czym jej działanie w tym względzie było dość nieszkodliwe i miało na celu raczej odnalezienie Tego Jedynego niż „zaliczanie” kolejnych podbojów. Pewnej karnawałowej nocy wyruszyłam w kostiumie gejszy na łowy, nie informując o tym Bille. Miałam na ten wieczór jeden jasny cel: zwrócenie na siebie uwagi tego, którego Bille do tej pory nie udało się do siebie przekonać. Ten facet był głupim, aroganckim, wysokim typem o długich włosach, studentem w kowbojskich kozakach i białych dżinsach; właściwie zupełnie nie mój typ. Ale osiągnęłam swój cel i jeszcze dzisiaj mogę się złośliwie uśmiechać, kiedy pomyślę o rozmowie telefonicznej, którą odbyłam następnego dnia z Bille. „Z kim masz randkę?!”, wykrzyknęła do słuchawki. A ja w głębi ducha śmiałam się, ciesząc się z jej niepowodzenia i mojego sukcesu.

Rywalizowałyśmy o mężczyzn, o przyjaciół, o stopnie, o szalone życie i o wygląd. Chciałam być taka jak Bille: bardziej kobieca, z większym biustem i krągłymi biodrami. Marzyłam, żeby mieć takie proste, czarne, lśniące włosy, zamiast moich brązowych loków. Ale przede wszystkim chciałam tak bardzo zwracać na siebie uwagę jak ona, być taką samą ekstrawertyczką. Bo mnie raczej nie dostrzegano.

Bille wzięła udział w konkursie w jednym z barów – ludzie naśladowali swoich muzycznych idoli. Coś w rodzaju „Klub za rogiem szuka super gwiazdy”. Bille śpiewała na scenie w zadymionej rockowej knajpie, udając Ninę Hagen, kręciła pupą, paradowała na wysokich obcasach po scenie: „Dlaczego mam spełniać swój obowiązek jako kobieta, dla kogo?”. Nie wiedziałam, co mam o tym sądzić. Czy to śmieszne czy dobre? Poza tym ten tekst znałam tylko w moim wydaniu, ja go zawsze śpiewałam, to była moja piosenka. Jeśli chodzi o muzykę, Bille nie miała o tym najmniejszego pojęcia. Właściwie to powinno być moje show, czyż nie?

Bille wygrała, a ja powiedziałam jej, że nigdy bym się tak nie produkowała przed innymi ludźmi. Wprawdzie rzeczywiście tak było, ale tylko dlatego, że ja nigdy nie miałabym na to odwagi. Taki występ po prostu nie leżał w zakresie moich możliwości, już same wysokie obcasy sprawiłyby mi wtedy problemy. Musiałam jeszcze kilka lat poćwiczyć. Po tym, jak powiedziałam jej, że jej występ był dla mnie śmieszny, wydała mi się obrażona.

Czy jej zazdrościłam? Można by tak powiedzieć. Obie byłyśmy zazdrosne o siebie nawzajem. Ja chciałam być taka jak Bille. A Bille chciała być taka jak ja – szczupła, delikatna, dziewczęca. Przede wszystkim chciała być kimś, dla kogo słowo „dieta” jest słowem obcym. Głodowała, aby zmieścić się w moje połatane dżinsy. Potrafiłam udaremnić ten sukces i zabrałam jej moje spodnie.

Nigdy nie powiedziałyśmy sobie „żegnaj”. Długo się zastanawiałam, dlaczego właściwie nie miałyśmy potem już żadnego kontaktu, przecież kiedyś byłyśmy nierozłączne. Kilka lat, kilku mężczyzn i kilkoro dzieci później spotkałyśmy się po długiej przerwie jeden jedyny raz. „Te spodnie”, powiedziała Bille, „te spodnie mogłaś mi zostawić”. Z pewnością kiedyś by się w nie zmieściła. W moje spodnie.

Szczęśliwe bez rywalizacji

Nie wiemy, co robimy? Nie wierzę w to. Po prostu nie chcemy się przyznać do tego, że wciąż ze sobą rywalizujemy, nawet z najlepszą przyjaciółką. Zawsze znajdzie się coś takiego, co ma inna kobieta, a co my chciałybyśmy mieć, nawet jeśli są to tylko połatane dżinsy albo seksowne zaokrąglenia. Konkurencja jest wszędzie, ale my kobiety nie lubimy stawiać jej czoła. Z przyjaciółką rozmawiamy otwarcie o wszystkim i o każdym, ale nie o naszych wzajemnych relacjach.

W pokoju mojej trzynastoletniej córki znowu zapanowała serdeczna zażyłość. Jest u niej przyjaciółka. Siedzą wtulone w siebie na kanapie i oglądają film na maleńkim ekranie odtwarzacza DVD. Słyszę, jak chichoczą, szepczą. Są nierozłączne. Lena ma u nas dzisiaj nocować – żąda moja córka. Właściwie obie już nigdy nie chcą się ze sobą rozstawać.

Dwa tygodnie później: „Nie mogę już dłużej z tą Leną”, mówi moja córka podczas kolacji. „Ona założyła swoje kółko tylko dlatego, że ja też prowadzę swoje”. Lena to od piątej klasy po raz kolejny jej „najlepsza przyjaciółka”. Z naciskiem na „po raz kolejny”. Obserwuję tę relację z dużym zainteresowaniem, ponieważ nigdzie indziej nie da się zaobserwować tak trzeźwego spojrzenia na kobiece zachowanie jak u nastolatków. Trenują one społeczne zachowania potrzebne im w późniejszej dorosłej egzystencji i jeszcze jawniej przepychają się, rywalizują i walczą. Lena w czasie trzech lat nauki w gimnazjum jest tak dobrą przyjaciółką mojej córki, że ta dwukrotnie zabiera ją ze sobą na wakacje do swoich dziadków. Ale Lena jest również jej wielką konkurentką: podczas konkursu w czytaniu w finale szkolnym obie stanęły naprzeciwko siebie jako zażarte przeciwniczki. Na przemian raz jedna, raz druga zostaje przewodniczącą klasy. „Phi, najlepsza przyjaciółka” – moja córka ziewa ostentacyjnie. „Poza tym, we wszystkim mnie naśladuje, teraz też kupiła sobie czerwony szalik”. Że ta druga jest pewniejsza siebie w stylu, że jest wzorem hippi, Lena by nie przyznała; szczególnie w tej dziedzinie panuje bezlitosna konkurencja. Szkoda właściwie, że ta dziewczęca kłótnia nie odnosi się w żadnej mierze do ocen, myślę sobie, wtedy przynajmniej byłby z tego jakiś pożytek. A tak prowadzi ona jedynie do zwątpienia: to nie może być najlepsza przyjaciółka, skoro zawsze dybie na to, co mam ja. „Porozmawiaj z Leną”, proponuję, i widzę, jak córka wywraca oczami. Przecież tu nie ma o czym rozmawiać. Czy Lena wie, jak bardzo rozgniewana jest teraz jej przyjaciółka?

W rodzinnym mieście spotykam moją dawną przyjaciółkę ze szkoły, Cordel. Przez pięć lat w ogóle się nie widziałyśmy, od ostatniego spotkania klasowego. Chcę porozmawiać z nią o konkurencji. „Daj spokój”, mówi, „ja nie lubię konkurencji wśród kobiet, wtedy natychmiast się wycofuję”. My nigdy nie miałyśmy z tym niczego wspólnego, uważa, przecież szyłyśmy sobie nawet te same rzeczy, łatałyśmy dżinsy tą samą kolorową tkaniną. „Byłyśmy jak papużki nierozłączki, jak jedno serce i jedna dusza”. Ja jednak nie jestem przekonana – pewnie, że z perspektywy lat nasza dziewczęca przyjaźń wygląda różowo, jak króciutkie szorty, w których obie chodziłyśmy wtedy, jak bliźniaczki, po mieście. O stopnie z pewnością nie rywalizowałyśmy. Ale czy nigdy nie było między nami rywalizacji, czy po prostu nie chciałyśmy tego dostrzec? I dlaczego Cordel ma problem z tym tematem? Czyż nie było kiedyś czegoś? Wyścigów, która pierwsza pocałuje jakiegoś chłopaka? Pytam ją o to. „Przecież to nie jest rywalizacja”, Cordel śmieje się, z nią nie można porozmawiać na ten temat. Tak jak wiele innych kobiet, również ona powiedziała mi: „Z przyjaciółką się nie rywalizuje”.

Przyjaźń i rywalizacja rzekomo nie pasują do siebie, w przypadku kobiet jest to temat tabu. Kobiety, które z kimś konkurują, uważane są za bezwzględne, podłe i bezlitosne intrygantki. Znamy dobrze siebie, a szczególnie „te inne”. Po prostu wredne baby. Podstępne. Między przyjaciółkami tak nie powinno być.

Ale prawie wszystkie kobiety, z którymi rozmawiam, mogą przytoczyć historie o zaciekłych walkach, nędznych podłościach, a przede wszystkim o przykrych niespodziankach wśród kobiet. Rywalizacja między kobietami jest nieporównywalnie bardziej zażarta niż rywalizacja wśród mężczyzn, tak uważają wszyscy. Ale między przyjaciółkami? Nie istnieje. „Wiesz”, mówi pewna kobieta, która w walce przeciwko swojej przyjaciółce straciła pracę, „później zastanawiałam się, czy my w ogóle kiedyś byłyśmy przyjaciółkami”. Inna rozczarowana mówi: „To była tylko dobra znajoma”. Zdaje się, że to pewnego rodzaju strategia radzenia sobie z zaistniałą sytuacją, gdy po takim zajściu przyjaciółka zostaje bezczelnie wykreślona z listy przyjaciół, a my pozwalamy jej zniknąć z naszego życia. W każdym razie u mojej trzynastoletniej córki wynoszenie przyjaźni na piedestał i zrzucanie jej stamtąd ma dużą dynamikę. Dzisiaj Lena jest na topie, a jutro będzie grała już tylko drugoplanową rolę.

Żadnej rywalizacji między przyjaciółkami? Chciałybyśmy. Jakże pięknie byłoby, gdyby istniała między nami tylko harmonia. Żadnych kłótni, a już na pewno żadnej rywalizacji. A jeśli nawet, to nie mogła być przyjaciółka. To, że ideał globalnej siostrzanej miłości nigdy nie stanie się rzeczywistością, już zrozumiałyśmy. Jest rywalizacja między kobietami, w porządku. Ale czy z rywalką można mieć dobry kontakt? Czy może być ona najlepszą przyjaciółką? Współzawodniczenie wśród kobiet jest wyklęte – kiedy się walczy, nie można się już kochać, takie są kobiece poglądy. Jest tylko albo przyjaciółka, albo wróg. Między tymi dwoma biegunami kierujemy się interesującymi strategiami. Warto im się uważniej przyjrzeć, tym ciemnym sprawkom. Odebranie przyjaciółce miana przyjaciółki jest tylko jedną z nich.

Czy jesteś moją przyjaciółką?

Właściwie kim jest przyjaciółka? Czy trzeba dzwonić do niej każdego dnia? Opowiadać jej o wszystkim? Ile trzeba mieć wspólnych zainteresowań? Jak często się spotykać? Jak długo znać? Niektóre kobiety swoją najlepszą przyjaciółkę widują tylko jeden raz w roku. Inne telefonują do niej każdego dnia. Niektóre mają wiele przyjaciółek, inne tylko jedną. Niektóre kobiety zaprzyjaźnione są z koleżanką z pracy, dla innych, podobnie jak miłość w biurze, jest to temat tabu. Tego, kim jest przyjaciółka, nie można uchwycić w żadnej powszechnie obowiązującej regule. Nauka wymieniła trzy podstawowe warunki, jakie muszą być spełnione w przypadku przyjaźni: intymność, wyjątkowość i intensywność. A to można osiągnąć również przez telefon.

Rozmawiamy godzinami. Czasem tak musi być, rozmowy z przyjaciółką są najważniejszą cechą charakterystyczną. Jeśli dzieci, mężczyźni, praca albo duże odległości nie pozwalają nam na osobiste spotkania, wtedy mówimy po prostu do słuchawki, aż uszy płoną, a struny głosowe odmawiają posłuszeństwa. Czy te tasiemcowe rozmowy mogłyby być ewentualnie wyznacznikiem przyjaźni? W każdym razie moja córka weszła właśnie w wiek gadania przez telefon z przyjaciółkami, i bije mnie o głowę: gada, gada, gada… Z bardzo wieloma „przyjaciółeczkami”, które muszą wiedzieć dokładnie wszystko o jej życiu. Bez telefonu nasze życie byłoby smutne. Mamy specjalny abonament, w przeciwnym razie już dawno byśmy zbankrutowały.

To, że zaprzyjaźnione kobiety dużo ze sobą rozmawiają, potwierdzają badania psycholożki Elisabeth Auhagen. A to, o czym kobiety rozmawiają godzinami, zbadała Michaela Huber: szukają przede wszystkim zrozumienia, aprobaty i potwierdzenia dla siebie nawzajem. Najwyraźniej potrzebujemy jak najwięcej akceptacji ze strony przyjaciółki. Problemy omawiane są bardzo często najpierw z przyjaciółką, a dopiero potem z partnerem albo z rodziną. Ale często porusza się są tylko codzienne banały. Dobrze nam się wiedzie. Jesteśmy na bieżąco. Tak wypada między przyjaciółkami.

„Obejrzałam sobie wczoraj żłobek dla Jakuba”, mówi mi przez telefon moja przyjaciółka Anja. Wszystko jest tam świetnie przemyślane, nawet szczotka klozetowa ma swoją koncepcję, każda grupa ma dodatkowo jedną opiekunkę, które z dziećmi w wieku od roku do trzech lat rozmawia wyłącznie po angielsku. „W przeciwnym razie okno czasowe pozwalające na naukę języka obcego zamknie się. Bum”, mówi Anja. „Uważam, że powinnaś zaangażować się w to, żeby dziećmi opiekowała się również jakaś Chinka”, odpowiadam. „Pomyśl, co by się stało, gdyby również to okno czasowe zamknęło się niewykorzystane”, mówię. Obie jesteśmy przeciwniczkami tej nowoczesnej, przesadnie zaangażowanej koncepcji wychowania, a teraz przez co najmniej pół godziny, może to była nawet cała godzina, w dobrym nastroju i zachwycie utwierdzamy siebie nawzajem w tym, że jesteśmy na dobrej drodze – w posiadaniu prawdy. Trochę się martwimy, czy Jakubowi może zaszkodzić to, że kiedy w wieku jedenastu miesięcy trafi do żłobka zostanie zagadany po angielsku, chociaż nie mówi jeszcze nawet w swoim ojczystym języku. Czy w tym narzuconym pedagogicznie babilońskim chaosie języków dzieci mogą się pogubić? Ależ nie, prawdopodobnie ten eksperyment na maluchach, który jest bardzo trendy, nic je nie będzie obchodził. Mamy takie samo zdanie i dlatego jesteśmy przyjaciółkami. Czujemy się uspokojone.

Tak długo, jak od wysyłającego promieniowanie telefonu nie można dostać guza mózgu albo zapalenia ucha, gadanie godzinami przez telefon jest nawet dość zdrowe, co potwierdzają badania naukowe: Człowiek we wszystkich kulturach potrzebuje trzech dobrych przyjaciół, a w naszych bardzo mobilnych czasach przede wszystkim wielu rozmów telefonicznych. Do takich wniosków doszli australijscy naukowcy po wieloletnich badaniach. Pytali osoby poddane badaniu, ile kontaktów telefonicznych i osobistych mają ze swoimi przyjaciółmi, i stwierdzili, że najdłużej żyli i pozostawali w najlepszym zdrowiu ci, którzy najczęściej kontaktowali się ze swoimi przyjaciółmi. A przy tym nie odgrywa żadnej roli to, czy przyjaciele się przeprowadzili i osobisty kontakt był ograniczony – telefon wystarcza. A więc my kobiety, z naszymi telefonicznymi przyjacielskimi pogaduszkami jesteśmy na najlepszej drodze do długiego życia.

To, jak bardzo przyjaciele są potrzebni do przetrwania, potwierdzają nawet badania nad mózgiem, które, próbując zmierzyć szczęście, wykazują, kiedy wydzielane są tak zwane neuroprzekaźniki. Tego rodzaju badania jako dowód na wszystko, co tylko możliwe, są obecnie bardzo zaawansowane. O neuroprzekaźniki takie jak na przykład dopamina, oksytocyna i opioidy troszczy się mózg, abyśmy byli szczęśliwi, zdrowi, oraz aby nas dobrze motywować. Substancje te w największej ilości przepływają przez nasz organizm, kiedy przebywamy z innymi ludźmi. Bez społecznych kontaktów system motywacji człowieka zawiesza się – stajemy się depresyjni, agresywni, chorzy. O „udanych więziach”, których potrzebuje człowiek, mówi na przykład neurobiolog i profesor medycyny Joachim Bauer. Nie twierdzi on tym samym, że małżeństwo lub równie skomplikowana relacja musi się udać, lecz że potrafimy być z kimś blisko. Że potrafimy być po prostu dobrymi przyjaciółmi. Na przykład u ludzi cierpiących na depresję poziom dopaminy drastycznie spada, co da się zmierzyć. Najsilniejszym narkotykiem dla człowieka jest według Bauera drugi człowiek.

Osobiście uważam, że dla kobiety to nawet jeszcze bardziej decydujące, bo jest zgubiona, jeśli nie ma choć jednej przyjaciółki. Świetnie zdajemy sobie sprawę z tego, że potrzebujemy przyjaźni: w sondażu czasopisma „Brigitte” pytano młode kobiety, co jest dla nich ważne. Na pierwszym miejscu, z wynikiem 91%, znaleźli się przyjaciele. Po nich, na poziomie 87% – rodzice i rodzina, przed finansową niezależnością (85%). Trwały związek uplasował się dopiero na szóstym miejscu z wynikiem 77%; dobry seks był ważny jedynie dla 54%. Przyjaciele, przede wszystkim przyjaciółki, są więc dla kobiet niezwykle drogie, ważniejsze nawet niż partnerstwo. Przyjaźnie między kobietami trwają czasem dłużej niż związki miłosne i kryją w sobie ogromny potencjał: pomagają nam w rozwoju osobistym, a w trudnych sytuacjach są wsparciem, z którego nie sposób zrezygnować.

O wymarzonym księciu z bajki na całe życie można tylko śnić. Zakochanie z jego różowymi okularami szybko przemija, nad związkami trzeba pracować. W tych zmiennych czasach potrzebujemy czegoś, na czym możemy polegać: przynajmniej kilku dobrych przyjaciół. A kobieta – jednej, dwóch albo trzech bardzo dobrych przyjaciółek. Jest to sprawa pilna, niecierpiąca zwłoki. Ponieważ kiedy przeżywamy kryzys, przyjaciółki są dla nas jak druga rodzina.

Jesteś taka ważna

Ostatnio spytałam moją dawną koleżankę z klasy, Gitte, jakie są jej dalsze plany zawodowe. Jest sama, nie ma dzieci, osiąga sukcesy jako lekarka w małej miejscowości w północnych Niemczech. Ma spore szanse na drodze do kariery; na onkologię, jej specjalizację, jest zapotrzebowanie. „Ach, wiesz”, powiedziała, „samotnej kobiecie jest tak bardzo trudno znaleźć sieć odpowiednich kontaktów społecznych, naprawdę dobre przyjaciółki”. W swojej miejscowości ma ich teraz cztery i nie chce tego stracić. Jedną z nich prawie każdego ranka spotykała w piekarni i pomyślała sobie, że mogłaby to być jej przyjaciółka. „A potem”, opowiada Gitte z zachwytem, „zaczęłam chodzić na kurs jogi i kogo tam spotkałam? Tę kobietę”. Rzeczywiście zostały dobrymi przyjaciółkami, teraz często razem podróżują. A to sprawia, że Gitte jest szczęśliwa. Osiągnięcie tej równowagi trwało długo, po tym jak z przyczyn zawodowych przeprowadziła się na północ Niemiec. Teraz nie chce jeszcze raz odchodzić. Nie chce znowu mieć przyjaciółek wyłącznie na pewien okres w życiu. Przyjaciółki traci się nie tylko w wyniku kłótni. Wymagana od wszystkich elastyczność w zawodzie także od czasu do czasu sprawia, że tracimy jedną z nich. Albo nagle stwierdzamy, że mamy zupełnie rozbieżne zainteresowania. Jedna rodzi dzieci, druga nie. I wtedy może się zdarzyć, że nie pozostanie już wystarczająco dużo punktów stycznych. Ale życie całkowicie pozbawione przyjaciółek jest marne.

Dlatego też dla swoich przyjaciółek kobiety gotowe są ponieść prawdziwe ofiary: 80% bez mrugnięcia okiem pożyczyłoby najlepszej przyjaciółce nawet ulubioną designerską sukienkę na przyjęcie, 50% odwołałoby urlop, gdyby przyjaciółka miała kłopoty sercowe. Tak przedstawiają się wyniki pewnego sondażu. Między przyjaciółkami panuje bliskość, intymność, poruszane są bardziej osobiste tematy niż między przyjaźniącymi się mężczyznami. Przyjaźnie kobiet są zażyłe i serdeczne, badania wciąż to potwierdzają. Że przyjaźnie między kobietami są głębsze i dłużej trwają, są przekonani na przykład socjologowie z uniwersytetu Manchester, którzy przebadali 10.000 brytyjskich mężczyzn i kobiet na przestrzeni ponad dziesięciu lat. Intymność w znaczeniu „otwierania się przed kimś, zaufania i duchowego wsparcia wciąż występują jako cechy charakterystyczne przyjaźni między kobietami”, pisze Juliane Härtwig, która odnotowuje stan badań nad tym zagadnieniem w swojej pracy dyplomowej. Kobiety dzielą się problemami, są wystarczająco odważne, aby się emocjonalnie obnażyć i narazić na zranienie, by otworzyć się przed drugą osobą, tym samym odsłaniając powierzchnię dla możliwego ataku.

Odpowiednio do tego wymagania też są bardzo wysokie: Co dziesiąta kobieta oczekuje, że w życiu swojej najlepszej przyjaciółki będzie najważniejszym człowiekiem, nawet przed jej partnerem, jak wynika z sondażu przeprowadzonego przez Instytut GEWIS z Hamburga. Przyjaciółka to człowiek, którego najlepiej znam – tak stwierdziła jedna trzecia respondentek. Co druga kobieta oczekuje, że przyjaciółka znajdzie czas, gdy będzie potrzebna i to z marszu!

Przyjaciółki są jak pogotowie ratunkowe podczas wypadku: znamy ich numer na pamięć i w razie potrzeby dzwonimy. „Mogę wpaść dzisiaj wieczorem?”, pyta moja przyjaciółka Anja, kiedy trzeba omówić jakiś mały problem. „Masz wolną godzinkę?”, pyta, kiedy nie można odłożyć na później obgadania jakichś większych trudności. Natychmiast! A wtedy naturalnie zostawiam moją pracę. Kiedy pewnego razu dopadły mnie nieoczekiwane kłopoty miłosne, dzwoniłam do Anji co wieczór i łkałam do słuchawki wciąż tę samą śpiewkę; a ona to znosiła. Dla mnie jest to tylko umiarkowanie krępujące, bo przecież Anja jest moją przyjaciółką. Tylko w jej obecności ja, dorosła kobieta, mogę się zachowywać jak nastolatka. Nigdzie indziej nie pozwalam sobie na bycie tak bezwstydnie śmieszną, tak nierozważnie dziecinną, jak przy mojej przyjaciółce.

Na moich wybawicielkach mogę polegać. Jedna z przyjaciółek zaprosiła mnie wiele lat temu do siebie na wigilię, kiedy nie wiedziałam, co ze sobą począć. Inna, w dniu moich urodzin, kiedy przechodziłam właśnie fatalny okres, zorganizowała dla mnie ucztę w restauracji – tylko ona i ja, abyśmy mogły spokojnie porozmawiać. Jak wspaniale! Tak to jest z przyjaciółkami: rozpoznają trudne sytuacje i wiedzą jak pomóc.

Ogromny sukces seriali takich jak „Seks w wielkim mieście” czy „Gotowe na wszystko” nie wynika jedynie z romansów i innych zawirowań, ale przede wszystkim z opowieści o tych przyjaciółkach, o ich wspólnych przygodach, o ich niezłomnej zażyłości i intymności. Mam przed oczami ten obraz z czołówki: cztery kobiety trzymające się pod ręce, promieniejące szczęściem i radością życia; są silne we cztery, nic nie może ich powstrzymać. I nic nie może sprawić, że będą na dłuższą metę nieszczęśliwe, bo przecież mają siebie nawzajem – mimo wszystkich różnic. Śmiesznie jest przysłuchiwać się, jak te telewizyjne przyjaciółki szydzą z mężczyzn, seksu, ale również z innych kobiet. Zabawne jest śledzenie intymnych rozmów, podczas których dyskutują na każdy temat, począwszy od przedwczesnego orgazmu poprzez rodzaje wibratorów, aż po urządzenie mieszkania czy przepisy kulinarne. To jak zerkanie przez dziurkę od klucza. Bezlitosna otwartość jest wiarygodna: podobnie jak w prawdziwym życiu. Uwielbiamy to, jak te kobiety wciąż się nawzajem ratują przed niewłaściwymi mężczyznami, deprymującą samotnością czy przed złymi planami na życie. To jest coś, czego sobie życzymy na tym świecie: przynajmniej jednej stuprocentowo pewnej, niezłomnej przyjaźni.

Wymarzona przyjaciółka

Taka przyjaciółka, ponieważ jest tak istotna w naszym życiu, musi być kimś bardzo szczególnym. Dlatego też stawiamy ją na piedestał. Ma być superdziewczyną, nieskończenie lojalną, wyrozumiałą, gotową do pomocy, pewną siebie, atrakcyjną. Kto dzisiaj jeszcze chce mieć idealnego mężczyznę! Że taki nie istnieje, już się nauczyłyśmy. Ale wymarzona przyjaciółka?! W tę jeszcze wierzymy.

Autorki Stefanie Dracker i Barbara Werner spytały kobiety, jakich cech życzyłyby sobie u przyjaciółki. Z listy wyłania się nadkobieta: Wymarzona przyjaciółka jest interesująca, ma charyzmę i budzi zainteresowanie. Lubi sama siebie, dąży do raz obranego celu, jest spontaniczna i otwarta na to, co nowe. Ma własne zdanie, ale dzieli się swoimi myślami i uczuciami. Jest dobrą słuchaczką i udziela cennych porad, ma poczucie humoru i potrafi z siebie żartować. Nie jest ani pamiętliwa, ani zrzędliwa, nie musi być perfekcyjna, ale musi mieć wielkie serce. Dobra figura też nie byłaby zła. Wszystko według zasady: Ma ona wprawdzie kilka rzeczy, których ja nie posiadam, ale nasze różnice idealnie się uzupełniają. I – oczywiście – jest jeszcze wystarczająco dużo cech wspólnych. Bo w przeciwnym razie nie mogłaby mnie zrozumieć. Często wierzymy w coś takiego jak pokrewieństwo dusz, ponieważ rzadko kiedy w życiu czułyśmy tak mocne więzi z drugim człowiekiem, takie zrozumienie i akceptację.

Kiedy już znajdziemy najlepszą przyjaciółkę, zapominamy w tym związku w miarę możliwości o wszystkich negatywnych cechach ludzkich i kobiecych. O wszystkim, co mogłoby zniszczyć piękną fantazję o harmonii. Nie ma tu miejsca na rywalizację czy inne negatywne uczucia, takie jak zawiść lub zazdrość. Ponieważ to zniszczyłoby marzenie. Przyjaciółka ucieleśnia część tego, kim kobieta chciałaby sama być: jest inna, a mimo to taka sama. „Kobieta przygląda się przyjaciółce i rozpoznaje siebie samą”, pisze ekspertka od przyjaciółek, Michaela Huber. Nic więc dziwnego, że przyjaciółki-nastolatki prezentują się w stylu bliźniaczek, że ja chciałam zmieścić się w spodnie Bille, a ona w moje. Przyjaciółka jest jak spojrzenie w lustro. Temu odzwierciedleniu można pokazać się bezwstydnie otwarcie. Kobiety potrzebują innych kobiet, aby utwierdzać się w swoich uczuciach i mocnych stronach.

Tak ważnej i zażyłej przyjaźni nie chcemy oczywiście narażać, trzeba ją chronić przed wszystkimi złymi uczuciami i myślami. Złość na przyjaciółkę, zawiść w stosunku do niej nie powinny mieć miejsca. Mamy się pod tym względem wciąż na baczności, podkreślamy harmonię. W szeroko zakrojonym sondażu czasopisma „Brigitte” pytano, co kobiety uważają za typowo kobiece. Aż 79% odpowiedziało: „posiadanie przyjaciółek” jest typowo kobiece. Cecha ta została pokonana jedynie przez „rozwiązywanie konfliktów”. Kobiety chcą być w tym mistrzyniami, zawsze i wszędzie dążą do osiągnięcia małego pokoju, nawet gdyby miał to być pseudopokój. W przypadku konfliktów trzeba jak najszybciej zakasać rękawy i „po prostu się ich pozbyć”. Wśród odpowiedzi na pytanie, co jest typowo męskie, te dwa stwierdzenia w ogóle nie padły, pojawiło się za to „budowanie szacunku” i „umiejętność obrony”: w ten sposób mężczyzna staje się mężczyzną. Przyjaźnie i łagodzenie konfliktów stanowią istotę kobiety, tak twierdzą one same. Ale czy rzeczywiście rozwiązujemy konflikty w naszych przyjaźniach? A może raczej schodzimy z drogi wszystkiemu, co mogłoby wywołać kłótnię?

Przyjaźń z natury ma w sobie niestety coś paradoksalnego: Jest dla kobiet niezmiernie ważna, a jednocześnie całkowicie dobrowolna, ponieważ nie istnieje przecież żaden urząd stanu cywilnego dla przyjaciółek, nie ma żadnej umowy, żadnych społecznych regulacji czy więzów rodzinnych. Każda niepewna praca wakacyjna jest bardziej uregulowana, bardziej zobowiązująca. Jednakże strata przyjaciółki dotkliwie boli, i może wpędzić kobietę w kryzys tak samo jak zakończenie związku z partnerem. „Czuję się naprawdę opuszczona”, powiedziała mi pewna kobieta, która po nagłej kłótni nie usłyszała już więcej o swojej przyjaciółce, i choć przebiła się do niej krótkimi rozmowami telefonicznymi, natrafiła niespodziewanie u wcześniejszej towarzyszki życia na mur nie do pokonania. I, co szczególnie straszne, nie miała już nikogo więcej, komu mogłaby się porządnie wypłakać. „No cóż”, powiedział jej partner, „kiedyś się uspokoi”. Kiedyś? Katastrofa. Ze swoimi zmartwieniami wywołanymi stratą czuła się teraz zupełnie osamotniona. To straszne, wiemy o tym. Ponieważ która kobieta nie przeżyła rozstania z przyjaciółką. Wtedy nawet partner nie może pomóc.

Niestety niebezpieczeństwo rozstania istnieje zawsze, bo przyjaźń jest najbardziej dobrowolnym związkiem, jaki istnieje. Coś, co jest tak dobrowolne, może być też bardzo ulotne, ewentualnie może się łatwo zniszczyć, i być może już jutro będzie przeszłością. Nie istnieją żadne reguły, zupełnie inaczej niż w partnerstwie, w którym wszystko zostaje wynegocjowane, począwszy od wierności, przez porozrzucane skarpetki aż po technikę wyciskania pasty do zębów z tubki. W stosunku do przyjaciółek jesteśmy o wiele bardziej tolerancyjne niż dla partnera. Podczas naszych wspólnych urlopów sportowych Anja nie tylko rozrzucała skarpetki po całym ciasnym domku, lecz także wzbraniała się przed odkładaniem moich lekarstw za każdym razem do wodoodpornej torby. Moje lekarstwa! Tak, moje! Denerwowała się nawet, że nie może znaleźć maści z arniki górskiej, ponieważ znowu ją sprzątnęłam. Mężczyźnie przy tej okazji na pewno bym już powiedziała do słuchu, nauczyłby się raz na całe życie. Dla mojej przyjaciółki cierpliwie sprzątałam wszystko za każdym razem, a ona znowu to wszędzie rozrzucała, złorzecząc pod nosem. Nigdy bym się z nią poważnie o to nie pokłóciła. Przepraszam, mężczyźni mojego życia, wiem, że to bardzo niesprawiedliwe, ale wy po prostu musicie przestrzegać reguł, a przyjaciółki nie!

A może jednak? Po prostu wśród przyjaciółek nie ma żadnych jednoznacznych zasad. Wprawdzie czyni to przyjaźń miłą, lecz również trudną. Ponieważ tak wiele pytań pozostaje otwartych: Czy najlepsza przyjaciółka może mieć jeszcze jedną najlepszą przyjaciółkę? Czy może coś przemilczeć? Czy wolno jej nie odzywać się dwa, trzy, cztery tygodnie? Czy gdy przyjaciółka ósmy raz w tym samym roku przeżywa rozterki sercowe można jej powiedzieć, że się nie chce już tego słyszeć? Czy przyjaciółce wolno bez zapowiedzi wyprzedzić mnie w pracy? A rozmawiać z innymi na mój temat? Albo kłamać?

Szczerość, tak mówią wszyscy, jest bardzo ważna. Ale szczerze, jest to prawdopodobnie dokładnie to, co przyjaciółkom przychodzi z największym trudem. W każdym razie jeśli chodzi o wzajemne więzi. Do jednej rzeczy w żadnym wypadku nie mogą się przyznać: do rywalizacji. Szczere słowa padają tylko wtedy, gdy rozmowa dotyczy innych osób. Przyjaciółki nie rozmawiają szczerze o sobie samych, o konfliktach, niedobrych uczuciach do siebie nawzajem. Nie stawiają czoła wyzwaniu, które podsuwa jakiś konflikt, szczególnie rywalizacja z przyjaciółką.

Kilka lat temu, po zażyłej przyjaźni ze mną, moja ówczesna przyjaciółka Andrea zaczęła przyjaźnić się z inną. Coraz częściej nie miała dla mnie czasu. Śledziłam to podejrzliwie, mimochodem zadawałam podchwytliwe pytania, czułam się nieswojo. Przecież już wiedziałam, jak to przebiega, gdy przyjaźnie między kobietami dobiegają końca. Orientujesz się w tym najpóźniej w wieku czternastu lat.

Andrea pojechała z tą nową przyjaciółką na urlop. Chyba nawet nie zapytała, czy też chcę pojechać. Czułam się podle, targana przez zawiść i zazdrość. Opuszczona i zdradzona. Jakby odszedł mój partner, ale jemu mogłabym przynajmniej zrobić porządną scenę – co najmniej jedną. Ale Andrea? Co miałam jej powiedzieć? Zapytać: „Co ona ma, czego ja nie mam?” Nie, takiego przedstawienia między dorosłymi przyjaciółkami się nie urządza. Przecież nie można być naprawdę zazdrosną o przyjaciółkę przyjaciółki, czyż nie? To głupie. Nie można wykorzystywać tej drugiej kobiety jako argumentu do tego, by zapytać: „Czy coś jest między nami nie w porządku?” Brzmi idiotycznie, prawda? Mimo to spytałam Andreę. Długo się zastanawiała. „Uważam, że tak się zaczyna dziać”, powiedziała, „ale jest już zdecydowanie za późno”. Wtedy, kiedy przyjaźń właściwie już się kończy, kiedy się wymknęłyśmy, opowiadamy sobie jedynie banały i prawie w ogóle się już nie spotykamy.

Podczas moich rozmów na temat rywalizacji i przyjaźni natrafiałam na ten fenomen; długo, czasem przez wiele lat przyjaciółki nosiły w sobie wzajemne urazy. Jeśli problem wreszcie został omówiony, to tylko dlatego, by wreszcie ostatecznie się rozmówić. Upewnić się: ona nie jest już moją przyjaciółką.

Zwykle rozmawiamy o wszystkim i o niczym. Ale tutaj jest już tylko milczenie. W milczeniu kończą się najbardziej zażyłe przyjaźnie, oddalają się od siebie najlepsze przyjaciółki od serca albo ich znajomość przeniesiona zostaje na nową, zdystansowaną płaszczyznę.

Wściekła na przyjaciółkę? Naiwnie liczymy na to, że problem i nasze negatywne uczucia same przeminą. Wiemy przy tym doskonale, że te nieszczęścia nie zostaną w ten sposób usunięte z drogi, a tylko odłożone na później. Złe duchy, takie jak zawiść i zazdrość, nawet niewypowiedziane, działają dalej. My, kobiety, zasadniczo wolimy odreagowywać agresję w ukryciu – w relacjach między kobietami wymiana ciosów jest często niewidoczna. Ale zaprzeczanie istnieniu konfliktu nie usuwa go ze świata; nie ogranicza go również, lecz tylko uniemożliwia znalezienie jakiegoś rozwiązania. I czasem kończy przyjaźń. Dlatego tą strategią unikania konfliktów karzemy nie tylko nasze rywalki, lecz często także przyjaciółki. I oczywiście również same siebie.