Anselm Grün

Przemień swój lęk

Jak odzyskać radość życia?

Tytuł oryginału: Verwandle deine Angst Ein Weg zu mehr Lebendigkeit – Spirituelle Impulse

Copyright © Verlag Herder Freiburg im Breisgau, 2. Auflage 2006

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo JEDNOŚĆ, Kielce 2007

Przekład z języka niemieckiego

Ryszard Zajączkowski

Redakcja i korekta

Anna Suligowska-Pawełek

Redakcja techniczna

Artur Czerwiec

Opracowanie graficzne okładki

Justyna Kułaga-Wytrych

Rysunek na okładce

Aleksandra Makowska

ISBN 978-83-7660-535-7

WYDAWNICTWO „JEDNOŚĆ”

25-013 Kielce, ul. Jana Pawła II nr 4

Dział sprzedaży: tel. 41 349 50 50

Redakcja: tel. 41 349 50 00

www.jednosc.com.pl

e-mail: jednosc@jednosc.com.pl

Skład wersji elektronicznej:

Marcin Satro

© Copyright Wydawnictwo JEDNOŚĆ

Wprowadzenie

Zjawisku lęku poświęcono wiele prac z zakresu psychologii, bowiem temat ten nurtuje dziś wielu ludzi. Jest to również zagadnienie, które nieustannie, a w ostatnim okresie z jeszcze większym nasileniem, pojawia się w przeprowadzanych przeze mnie rozmowach. Kiedy zacząłem intensywniej zajmować się tematyką lęku i jego przemiany, uderzył mnie przede wszystkim fakt, że moi rozmówcy, często z własnej inicjatywy, opowiadali mi o swoim strachu oraz próbach radzenia sobie z nim. Spotykam się z tym tematem na każdym kroku i w najróżniejszych sytuacjach. Ludzie opowiadają o lęku przed przyszłością, o groźbie bezrobocia i o tym, że nie potrafią poradzić sobie z problemami finansowymi. Jednak ciągle zaczynają na nowo rozmowę na ten temat, także niezależnie od chwilowo trudnej sytuacji ekonomicznej, wobec której czują się bezsilni. Wspominają o swoich obawach, gdy mowa jest o chorobie bądź o starości, gdy chodzi o lęk przed opuszczeniem lub zranieniem i odrzuceniem, o lęk przed porażką życiową albo niepowodzeniem czy wreszcie o strach przed śmiercią. Żyjemy dziś w społeczeństwie, które posiadło niewyobrażalne wcześniej możliwości technologiczne i w którym można ubezpieczyć się od wszelkiego ryzyka. A jednak wielu ludzi wciąż żyje w strachu przed czymś. Ten nieustanny lęk nie jest, oczywiście, niczym nowym – to uczucie, które towarzyszyło ludziom od zawsze. Jednak nasze czasy i nasze społeczeństwo wydają się w tak szczególny sposób naznaczone lękiem, że psycholog Wolfgang Schmidbauer mówił nawet o „pokoleniu lęku” („Generation Angst”). Ma to zapewne wiele przyczyn, które uwarunkowane są nie tylko aktualną sytuacją. Po wojnie ludzie po prostu tłumili lęki, które były stale obecne w ich życiu. A przy tym nie chcieli jasno wyrażać swoich obaw, poświęcając się problemom związanym z przeżyciem. Można by również powiedzieć, że uciekli przed własnym lękiem w aktywność. Jednak obecnie wiele osamotnionych „dzieci wojny” zaczynają prześladować te niegdysiejsze lęki. Tłumienie ich pozwoliło im normalnie funkcjonować, niejako pomijając własne uczucia. Dziś emocje te z ogromną siłą pragną przebić się przez skorupę zapomnienia. Wraz z lękiem nasila się również tęsknota za tym, by przyjrzeć się własnemu życiu, porozmawiać o nim i pogodzić się z nim.

Rosyjski powieściopisarz Daniił Granin opisuje swe życie w autobiograficznym szkicu, używając znamiennego hasła „stulecie lęku”. Ma on na myśli doświadczenia wojny i życie w totalitarnym państwie. Również u ludzi, dla których totalitaryzm nie był tak dotkliwy lub tak długotrwały, nawet bardzo odległe przeżycia wywołują silne reperkusje. Lęk, który dręczy dziś wiele osób starszej generacji, może w rzeczywistości mieć dużo wspólnego z tłumionymi obawami pokolenia czasu wojny. Nie ogranicza się on wszak do jednej grupy wiekowej i ma również całkiem nowe źródła. Podczas gdy po wojnie droga prowadziła wyłącznie w górę, to dziś, jak się wydaje, prowadzi w dół, w mglistą dolinę, gdzie zawsze jest ciemno i zimno. W dolinie tej czujemy się nieswojo. Nieprzewidywalna przyszłość budzi niepewność. I wiele z tego, co się dzieje tam, na dole, wywołuje lęk. W życiu zawodowym na porządku dziennym jest ton pełen surowości. Pewna kobieta opowiadała niedawno o swoim zwykłym dniu pracy w biurze od jakiegoś czasu zdominowanym przez stale krzyczącego szefa oraz koleżanki, które żyją w ciągłym strachu. Przykład ten pokazuje, jak skomplikowana jest powyższa sytuacja: agresywni ludzie wzbudzający w innych lęk sami są pełni lęku. Rozsiewają wokół siebie strach i pogłębiają uczucie niepewności w swoim otoczeniu. Tylko naprawdę silna wiara we własne siły jest w stanie ochronić przed zarażeniem się tą opanowaną przez lęk atmosferą. Jednak nastrój popsuł się nie tylko w tej niewielkiej sferze związanej z pracą zawodową. Lęk wywołują również prognozy na przyszłość wygłaszane przez polityków i ekspertów od spraw gospodarczych. Zorganizowana przestępczość i próby ataków terrorystycznych nie pozwalają niektórym ludziom zmrużyć oka: wyobraźnia podsuwa im przepełniony strachem mroczny scenariusz zagrożenia.

Nie chodzi w tym wszystkim o coś nierealnego. Ludzie odczuwają rzeczywiste lęki. Jeden z najważniejszych lęków jest związany z przyszłością, nie tylko tą ekonomiczną, lecz również zdrowotną i rodzinną. Obok tych realnych obaw istnieją również lęki wyimaginowane – jak na przykład lęk przed lękiem. Wielu ludzi dręczy ten problem. Boją się, że lęk mógłby zapanować nad nimi do tego stopnia, że sparaliżowałby ich i stanowił przeszkodę w życiu. Coraz więcej ludzi cierpi obecnie z powodu ataków paniki. Lęk powstrzymuje ich przed wyjściem z domu. Jak tylko znajdą się w ciasnym pomieszczeniu, ogrania ich strach. Muszą natychmiast wydostać się z pułapki, aby w ogóle wytrzymać. Lęk zaczyna być dla nich zagrożeniem.

Niemieckie słowo Angst pochodzi od wyrazu Enge („ciasnota”). Tam, gdzie robi się ciasno, ogarnia mnie lęk. Najchętniej po prostu bym uciekł. Jednak nie chodzi tu wyłącznie o ciasnotę w sensie zewnętrznym. Gdy czujemy strach, ściska się nam również serce. Oddech staje się płytki. Dopływ powietrza zostaje zahamowany i ogarnia nas lęk przed uduszeniem. Taki płytki oddech wzmaga nie tylko strach, ale również depresję. Sprawia, że tracimy siły. Nie jesteśmy w stanie przeciwstawić się lękowi.

Spotęgowany lęk to panika. Słowo „panika” pochodzi od imienia Pana, greckiego bożka lasu i pasterzy. Pod postacią kozła pojawiał się on niespodziewanie, budząc wśród ludzi ogromną trwogę. Przy tym często był niezauważalny. Dlatego słowem „panika” określamy nagły i niezrozumiały strach, przed którym nie jesteśmy w stanie się obronić. Kiedy Pan wzbudzał w ludziach trwogę, uciekali jak spłoszone zwierzęta. Grecy nazywali taki bezpodstawny lęk mianem panikos, czyli „pochodzący od Pana”. W języku polskim odpowiednikiem tego jest powiedzenie „paniczny strach”. Ogarnia on nas nieoczekiwanie, mimo że nie zobaczyliśmy ani nie doświadczyliśmy niczego, co mogłoby go wywołać. Narasta w nas i wywołuje uczucie trwogi. Wtedy próbujemy uciekać. Ludzi cierpiących na fobie, na przykład agora- lub klaustrofobię, często ogarnia taki właśnie paniczny strach. Zwykle pojawia się on jak grom z jasnego nieba. Nie potrafimy znaleźć wytłumaczenia, dlaczego wpadliśmy w panikę. To uczucie lęku jest jak nagłe pojawienie się jakiegoś potwora, który zmusza do ucieczki. Wielu ludzi twierdzi, że cierpi na ataki paniki. Odczuwają oni panikę jako wrogi atak, na który znienacka są narażeni.

Daniił Granin odwołuje się w swojej książce o „stuleciu lęku” do definicji starożytnych Greków: „Trwoga to lęk, który powoduje odrętwienie. Wstyd to lęk przed utratą honoru. Chorobliwa trwożliwość, strach to lęk przed działaniem. Przerażenie to lęk, który odbiera mowę. Udręka to lęk przed nieokreślonym”1. Już antyczni Grecy znali zatem wiele różnych postaci lęku. Podobnie jest i dzisiaj. Jeżeli zadamy pytanie o funkcję strachu, wtedy dostrzeżemy swoiste rozdwojenie: istnieje lęk, który wywołuje w nas dreszcze, ale istnieją też takie lęki, które wskazują nam na coś istotnego w naszym otoczeniu lub w naszej duszy. Istnieje lęk, który uwrażliwia nas na niebezpieczeństwa. Istnieje też taki lęk, który ostrzega nas, byśmy nie przekraczali określonej granicy.

Psychologowie i filozofowie są zgodni, że lęk nie zawsze jest czymś złym. Lęk jest dla człowieka koniecznością. „Stanowi on system alarmowy, ostrzegający nas przed zagrożeniami”, stwierdza psycholog Heinrich von Stietencron. Lęk zawsze świadczy o tym, że odczuwam zagrożenie, i pobudza mnie do obrony. Lęk jest w stanie zmobilizować moje wewnętrzne siły, abym mógł czujniej i uważniej reagować na niebezpieczeństwa. Zagrożenia, na które reagujemy lękiem, mogą pochodzić zarówno z zewnątrz, jak i z wewnątrz. Lęk nie odnosi się przy tym nigdy wyłącznie do pytania „Czego się lękam?”, lecz zawsze również do pytania „O co się lękam?”. Czy lękam się o ludzi, których kocham? Czy lękam się o siebie, o swoje życie, o zdrowie, o zbawienie? W naszym lęku tkwi zatem nadzieja na życie. W końcu lęk jest przecież „wyrazem ograniczoności i przemijania, ale jednocześnie wyrazem nadziei i pragnienia”, stwierdza filozof Ulrich Hommes. Odwołuje się on do Franza Kafki, którego utwory poruszają zagadnienie lęku. Kafka dostrzega w strachu tęsknotę za życiem i miłością. W jednym z listów do swojej narzeczonej pisał: „Możliwe jednak, że lęk ten nie jest wyłącznie lękiem, lecz również tęsknotą za czymś, co jest czymś więcej niż to wszystko, co budzi lęk”. Zostało tu dostrzeżone coś bardzo istotnego. Dlatego niniejsza książka nie ma na celu pokazać, w jaki sposób możemy przezwyciężyć wszystkie lęki. Chodzi w niej raczej o to, byśmy nauczyli się żyć z lękiem. Jeśli uda mi się pogodzić z własnym strachem, ulegnie on przemianie. Nadal będzie obecny, ale przestanie panować nade mną. Lęk jest nieodłącznym elementem człowieka. Bez niego nie mielibyśmy wyczucia właściwej miary. Stale byśmy nadwyrężali swe siły. Lęk wskazuje mi moje granice. W zasadzie powinienem traktować go poważnie. Pokazuje on bowiem kiedy nie należy iść dalej, ponieważ grozi niebezpieczeństwo upadku w przepaść.

Lęk wytycza nasze granice. Jednak wykazujemy skłonność do tego, by wyzbywać się ograniczeń. Eugen Drewermann, w swojej opartej na psychologii głębi interpretacji historii stworzenia, postrzega pierwotny sens kuszenia Adama i Ewy w pragnieniu bycia takim jak Bóg, bez akceptacji ograniczeń nakładanych na nas przez ciało i psychikę. Również psycholog Willi Butollo postrzega lęk w kontekście tematyki granicy i bezgraniczności: „Dotarcie do granic własnej siły wzbudza w myślącym «Ja» ogromny lęk o charakterze egzystencjalnym. Kiedy człowiekowi przypomni się o granicach jego siły, stanowi to dla tej jego cząstki, która chciałaby widzieć siebie jako bezgraniczną, podobną Bogu, zagrożenie egzystencjalne”2. Lęk pełni zatem również funkcję pozytywną, polegająca na przypominaniu mi stale o moich granicach oraz o moim człowieczeństwie. Bez lęku tracimy poczucie naszego człowieczeństwa. Tracimy umiar. Zatem lęk ma na celu zniszczenie wszelkich masek oraz uczynienie nas bardziej ludzkimi, a jednocześnie bardziej podatnymi na rozwój3.

Istnieją jednak takie lęki, które są przeszkodą w życiu. Może obudzić się we mnie lęk, mimo że nie stoję nad przepaścią. Coś się we mnie zacieśnia. Często nie jestem w stanie tego zrozumieć. Strach mnie paraliżuje. Nie mogę uczynić ani jednego kroku. On mi zagraża. Wszystko we mnie się kurczy. Już sam nie wiem, jak powinienem zareagować. Takie lęki mogą działać destrukcyjnie. Zamykają mnie jakby w więzieniu, z którego nie potrafię się wydostać. Moje życie zawęża się coraz bardziej. Lęk nie pozwala się cieszyć pełnią życia, tak jak obiecał nam to Jezus (por. J 10,10). Takiego lęku chciałbym się wyzbyć. Normalna metoda uwalniania się od lęku polega na tym, by mu się przyjrzeć i podjąć z nim dialog. Wtedy będę mógł się przekonać, co pragnie mi on przekazać: czy wskazuje mi moje granice, czy może wzorce neurotyczne, które się we mnie zakorzeniły i utrudniają mi życie. Jeżeli strach jest silniejszy niż realne zagrożenie, wtedy zawsze wskazuje na zaburzenia neurotyczne. W przypadku lęków neurotycznych konieczna jest terapia. Jednak w niniejszej książce nie chodzi o klasyczną terapię, lecz o wskazówki duchowe mówiące, jak radzić sobie z lękiem. W centrum powinno znaleźć się to, co można by nazwać mianem „terapii lęków Jezusa”. Kiedy przeszukiwałem Pismo Święte pod kątem zagadnienia lęku, doszedłem do ważnych wniosków, które są również charakterystyczne dla każdej terapii psychologicznej. Jednak jednocześnie zrozumiałem, że teksty biblijne posiadają własną moc przemieniania lęku. Nie pomijają go, lecz dopuszczają jego istnienie. Zachęcają nas do tego, by mu się przyjrzeć, przetrzymać go i przynieść na spotkanie z Bogiem. Sposób, w jaki Jezus traktuje ludzi ogarniętych lękiem, w jaki ich dotyka, w jaki się zwraca do nich i w jaki rozmawia z nimi o obawach i ich drodze przemiany, pokazuje nam mądrość Jezusa oraz Jego dążenie do tego, aby troskliwie i z uwagą traktować każdego człowieka z osobna.

Niekiedy również we mnie budzi się dziwny lęk. Podczas niedzielnego nabożeństwa nagle ogarnia mnie strach, czy ten z moich współbraci, który został wyznaczony do wygłoszenia kazania, jest obecny. Może zapomniał. Wtedy przy czytaniu Ewangelii bacznie nadstawiam ucha i zastanawiam się, na jaki temat mógłbym spontanicznie wygłosić kazanie, gdyby zakonnik, który miał to zrobić był nieobecny. Przepełniony takimi obawami w dwunastą niedzielę roku liturgicznego przysłuchiwałem się uważnie Ewangelii według św. Mateusza 10,26-33. Jezus trzykrotnie wzywa w niej swych uczniów: „Nie lękajcie się!”. Gdy to usłyszałem przyszło mi na myśl, że Jezus udziela tu odpowiedzi na trzy różne rodzaje strachu i proponuje konkretną terapię. To zachęciło mnie do dokładnego zbadania Pisma Świętego pod kątem tego, co mówi ono na temat lęku i jak radzi nam postępować, gdy nas on ogarnie. I rzeczywiście: w Piśmie Świętym odnalazłem również te lęki, które gnębią ludzi obecnie. Interesujące było dla mnie porównanie obaw ludzi, którzy przed dwoma tysiącami lat spotkali Jezusa, z obawami współczesnymi – zrozumiałem, że te ostatnie należy rozpatrywać przez pryzmat dawnych tekstów.

Jeżeli opieram się w niniejszej książce na Piśmie Świętym i proponowanym w nim sposobie postępowania z lękiem, to nie chodzi mi o pominięcie terapeutycznego podejścia do tego zagadnienia. Często strach jest tak silny, że terapia jest koniecznością. Jednak nie każdy lęk musi zostać poddany terapii. Pismo Święte wskazuje metody duchowe pomocne w radzeniu sobie z własnym lękiem. Pomagają one lepiej przezwyciężać codzienne obawy, które są stałym elementem naszego życia. Ale metody duchowe mogą okazać się skuteczne również wtedy, gdy dręczą nas lęki neurotyczne. Metody te nie zastępują terapii, lecz wspomagają ją.

W trakcie studiowania czterech Ewangelii zrozumiałem, że Jezus doskonale zna człowieka. Zafascynowało mnie to, w jaki sposób reaguje On na najróżnorodniejsze lęki, które dostrzega w ludziach. Oczywiście odczytuję Pismo Święte zawsze pod kątem moich własnych doświadczeń z ludźmi. Dlatego nie ograniczam się wyłącznie do interpretacji historycznych czy też teologicznych. Zawsze próbuję przyjrzeć się tekstom biblijnym również przez pryzmat psychologii. Jest to oczywiście tylko jeden ze sposobów obchodzenia się z Pismem Świętym. Nie chciałbym też w ten sposób ująć czegokolwiek pozostałym metodom interpretacji. Istnieje zawsze wiele dróg zbliżenia się do tajemnicy Biblii. W trakcie lektury czterech Ewangelii na nowo odkryłem nie tylko mądrość Jezusa, lecz także ewangelistów. Każdy z nich zapewne miał inne doświadczenia z lękiem i dlatego opisał Jezusa w osobisty sposób, podobnie jak uczyniłby to terapeuta.

Od kilku lat nieustannie zadawano mi pytanie, czy zajmę się kiedyś tematyką lęku. Do tej pory broniłem się przed tym. Ponieważ gdy sprawdzałem w katalogu bibliotecznym hasło „lęk”, moja spontaniczna reakcja była wciąż niezmienna: na ten temat powiedziano już właściwie wszystko. Nie będę w stanie wnieść nic nowego. Jednakże kiedy usłyszałem Ewangelię według św. Mateusza, zrodziła się we mnie myśl, by baczniej przyjrzeć się terapii lęków, tak jak czynił to Jezus, a to z kolei zainspirowało mnie do tego, by zająć się tematem strachu w jego aktualnym wymiarze. Jest to z pewnością ograniczone ujęcie tego obszernego zagadnienia, jednak ufam, że właśnie ta biblijna perspektywa pomoże wielu ludziom nauczyć się obchodzenia ze swoim lękiem w taki sposób, by nie był on paraliżujący, lecz pozwalał pokładać ufność w Bogu.

W niniejszym szkicu chciałbym przede wszystkim skoncentrować się na Ewangeliach według świętego Mateusza i świętego Łukasza. Dla obu tych ewangelistów temat strachu jest istotny. Ukazują oni Jezusa jako wybawiającego nas od naszych lęków. Temat ten oczywiście bez przerwy powraca w Piśmie Świętym. Przede wszystkim w psalmach oraz u proroków znajdziemy bardzo interesujące fragmenty na temat lęku. Opracowanie tego zagadnienia w perspektywie całej Biblii przekroczyłoby jednak ramy tej książki, jak również moje możliwości. Mnie zafascynowało przede wszystkim podejście Jezusa do zagadnienia lęku. Świadomie zatem ograniczam się do tego aspektu.

1 D. Granin, Das Jahrhundert der Angst. Erinnerungen, Berlin 1999, s. 6.

2 W. Butollo, Die Angst ist eine Kraft. Über die konstruktive Bewaltigung von Alltagsangsten, München 1984, s. 186.

3 Por. Herrad Schenk, Psychologie heute, sierpień 2005, s. 27.

1. Lęk przed nowym

Ludzie zwykle czują radość, gdy kupują coś nowego, kiedy dom po remoncie wygląda jak nowy. Zwykle, ale nie zawsze tak się dzieje. Nowe może również budzić lęk. Obecnie tęsknota za nowościami raczej ustąpiła miejsca lękowi przed niepewnym jutrem. Kiedy firma, w której ktoś pracuje, podlega restrukturyzacji, zwykle budzi to przede wszystkim obawy. Pojawia się strach przed utratą miejsca pracy. Jak pokazuje doświadczenie, zmiany wprowadza się zwykle kosztem pracowników, bez względu na straty. Kto posiadł dużą wiedzę w swoim zawodzie, ten raczej sceptycznie potraktuje innowacje, które poddają w wątpliwość lub wykraczają poza tę wiedzę. Nie będzie spodziewał się niczego dobrego po nawet najbardziej efektywnych i zachwalanych rewolucjach technicznych. Nowe drogi, nowe metody, nowe produkty wzbudzają lęk.

Lęk przed nowym nie ogranicza się oczywiście tylko do życia zawodowego. Widoczne jest to już u dzieci. Na początku potrzebują one poczucia bezpieczeństwa. Wtedy cieszą się również z nowości. Jeżeli jednak nowe zawsze kojarzone było z czymś nieoczekiwanym i nieprzyjemnym, wtedy każda innowacja sprawi, że w ich sercach pojawi się lęk.

O takim lęku przed nowym jako zasadniczym doświadczeniu człowieka św. Mateusz i św. Łukasz wspominają już na wstępie swoich Ewangelii. Tam gdzie na świat przychodzi Boże Dziecię, które wszystko czyni nowym, interweniować musi sam Bóg, przemawiając do lęku w sercach obecnych i przemieniając go.

Historia dzieciństwa Jezusa stoi pod znakiem lęku i ufności. W trakcie terapii pytamy o przyczyny lęku w dzieciństwie. Dziecko doświadcza za pośrednictwem matki pierwotnej ufności wobec życia, zaś za pośrednictwem ojca odwagi, by wejść w życie i wziąć je we własne ręce. Często doświadczenia te nie są na tyle silne, by przezwyciężyć lęki, które dziecko również odczuwa. Boi się ono nocy i snów, w których widzi siebie w otoczeniu dzikich zwierząt. Dusza dziecka jest bardzo podatna na oba uczucia – zarówno na ufność, jak i lęk. Dziecko tęskni za tym, by poczuć się bezpiecznie w ramionach matki, a dzięki bliskości ojca doświadczyć wewnętrznej wytrwałości i odwagi. Jednocześnie jednak odczuwa lęk przed utratą rodziców. Uczucie to towarzyszy każdemu dziecku. Ma ono swoje źródło w strachu przed rozstaniem, który spada na dziecko już przy narodzinach. Lęk u dziecka może stać się chorobliwy. Wtedy każde wyjście matki z domu stanie się dla niego koszmarem. Dziecko nie jest w stanie tego wytrzymać. Takie lęki mogą wypływać z doświadczeń w okresie prenatalnym lub z lęków przed opuszczeniem, zaznanych we wczesnym dzieciństwie. Pewien mężczyzna opowiadał, że jako dziecko zawsze zamykany był w ciemnej piwnicy. Tam ukazywały mu się demoniczne twarze. Matka wmawiała mu, że jest opętany przez diabła, ponieważ jest taki niegrzeczny. To wczesne doświadczenie jeszcze dziś prześladuje tego mężczyznę. Nawet jako dorosły człowiek nie ma odwagi, by zejść do ciemnej piwnicy. Czasem nocą budzi się, ponieważ ukazują mu się demoniczne twarze. Im wcześniej w dzieciństwie odczuwamy lęki jako zagrożenie, tym trudniej jest je pokonać. Jesteśmy w stanie stawić czoła naszym obawom z dzieciństwa i podjąć próbę zwalczenia ich poprzez baczne przyjrzenie się im. Pomocne przy tym może okazać się, jeśli przypomnimy sobie doświadczenie ufności i poczucia bezpieczeństwa, które jako dzieciom umożliwiło nam życie z lękami i na przekór im.

Zygmunt Freud był zdania, że lęk budzi się w dziecku, gdy tłumi ono istotne popędy takie jak seksualność i agresja. Jest to z pewnością jedno z możliwych wyjaśnień wielu rodzajów lęków, przede wszystkim lęków, które nie posiadają żadnego realnego wytłumaczenia. Takie lęki często tłumi się wymuszonym zachowaniem. Niektórzy ludzie próbują pokonać strach przed własną agresywnością za pomocą stosownego zachowania. Zbyt łagodny głos świadczy często o tłumionej agresji. Współcześnie psychologowie inaczej tłumaczą przyczyny lęku niż czyniła to klasyczna psychoanaliza. Dla terapii zachowań „lęk to emocja, która polega na ocenie groźnej sytuacji”4. Często w nieodpowiedni i nierzeczywisty sposób oceniamy groźną sytuację. Wtedy już na niewielkie niebezpieczeństwa reagujemy wielkim lękiem. Tymczasem ważne są oba aspekty: badanie przyczyn z dzieciństwa oraz zadanie sobie pytania, w jaki sposób obecnie oceniam tę konkretną sytuację. Często oceniamy błędnie, ponieważ wzorce oceny z dzieciństwa mocno utrwaliły się w naszej duszy.

Św. Mateusz i św. Łukasz rozpoczynają swoje Ewangelie od historii dzieciństwa Jezusa. Jednakże nie opisują lęku dziecka, lecz raczej lęk dorosłych przed nowym, które wkracza w ich życie pod postacią Dziecka. Mateusz przedstawia trzy różne reakcje na pojawienie się nowego. Józef jest zakłopotany z powodu ciąży swojej narzeczonej. Chętnie cofnąłby potajemnie dane słowo, czyli zwróciłby ją rodzinie bez narażania na sankcje prawne. W normalnych warunkach kobieta, która zaszła w ciążę przed zawarciem małżeństwa, powinna zostać ukamienowana. Józef nie chciał oddać sprawiedliwości literze prawa, lecz człowiekowi – Maryi. W trakcie rozmyślań ukazuje mu się we śnie Anioł Pana i mówi do niego: „Józefie, synu Dawida, nie bój się wziąć do siebie Maryi, twej Małżonki; albowiem z Ducha Świętego jest to, co się w Niej poczęło” (Mt 1,20). Wraz z dzieckiem, które urodzi Maryja, w życiu Józefa rzeczywiście pojawi się coś nowego i nieprzewidzianego. Do tej pory czynił on wyłącznie to, co było właściwe. Urządził sobie życie i żył według przykazań Bożych. Dawało mu to pewność i jednocześnie ufność, że jego życie będzie udane. Teraz Bóg obchodzi się z nim w sposób, którego nie jest w stanie wyjaśnić. Dlatego Józef potrzebuje słów otuchy z ust anioła, by nie lękał się i zaakceptował to, co nowe.

Drugą reakcję na pojawienie się nowego widzimy u Mędrców ze Wschodu. Ujrzeli oni wschodzącą gwiazdę zapowiadającą nowonarodzonego Króla. Są tym zafascynowani i wybierają się w drogę, by oddać Mu hołd. Przyjęli następującą postawę: przezwyciężają lęk przed nowym, przyjmując je do własnego życia.

Trzecią reakcję na lęk przed nowym przedstawia nam św. Mateusz na przykładzie króla Heroda. Król czuje lęk przed Dzieckiem, ponieważ Mędrcy ze Wschodu nazwali je nowonarodzonym Królem Żydów: „Skoro to usłyszał król Herod, przeraził się, a z nim cała Jerozolima” (Mt 2,3). Władca boi się, że nowe może pozbawić go władzy. Herod posiadał panowanie nad krajem i ludźmi. Jednak rządy, jakie sprawował, nie były wyrazem jego wewnętrznej siły, lecz nosiły piętno jego własnego lęku. Kierując się lękiem, wymordował wszystkich swoich rywali. Z tej samej przyczyny musi teraz szukać nowonarodzonego króla. Powodowany lękiem każe zabić wszystkich chłopców w wieku poniżej dwóch lat. Herod stał się więźniem własnego lęku. A polityka, którą uprawia, jest polityką wypływającą z lęku. I w ten sposób roztacza wokół siebie atmosferę grozy. Ludzie trzymający się kurczowo władzy wyłącznie z lęku, nadużywają jej. Są w stanie sprawować rządy tylko wtedy, gdy paraliżują innych lękiem.

Nowe, które obiecuje nam Bóg, oznacza zawsze śmierć starego. Jesteśmy przywiązani do siebie i do swojego życia. Urządziliśmy się już i nie chcemy zaczynać wszystkiego od nowa. Nowe wzywa nas, byśmy zrezygnowali z tego, co stare i dobrze nam znane. Nie wiemy natomiast, co niesie ze sobą nowe. Kiedy we wspólnocie ktoś zaczyna głosić nowe idee, wielu z tych, którzy dotychczas dobrze się w niej czuli, obawia się, że zostaną pozbawieni tego, co zdążyli dobrze poznać. Tak jest na przykład w Kościele, we wspólnocie zakonnej, ale również w stowarzyszeniu lub w miejscu pracy, w którym wielu ludzi było w coś mocno zaangażowanych. Jednak gdy dotychczasowe zasady przestają nagle obowiązywać, kiedy wszystko ma od tej pory wyglądać zupełnie inaczej, wtedy pojawia się lęk. Jest to lęk przed ewentualnością, że przez całe życie stawialiśmy na niewłaściwą kartę, że opowiadaliśmy się za czymś, co teraz zostanie zlikwidowane. To sprawia ból. I wielu ludzi ukrywa swoją niepewność broniąc, za pomocą niezliczonych argumentów, starego porządku lub sabotując w jakiś sposób nowe zasady.

W Piśmie Świętym nie chodzi – podobnie jak w naszym życiu – wyłącznie o abstrakcyjne rozumienie nowego. Historia ta opowiada o nowonarodzonym królu. Nowe ma w nas zapanować. Chodzi tu zatem o wewnętrzną zmianę władzy. Jednak to my pragniemy sprawować kontrolę nad własnym życiem. Jak tylko ktoś próbuje odebrać nam władzę, wpadamy w panikę, podobnie jak Herod. I nasza reakcja jest równie nieprzemyślana i pełna agresji, jak jego. Pragniemy wyrwać nowe z korzeniami, aby nie stanowiło już żadnego zagrożenia. Jest to odwieczny temat związany z człowieczeństwem, który podejmowały również nieustannie greckie tragedie antyczne. Legenda o Edypie, który przez własnego ojca został wydany na śmierć, świadczy o takim lęku przed nowym, które poddaje w wątpliwość prawo do sprawowania władzy.

Józef odczuwa lęk przed nieoczekiwanym i nowym, dla którego nie potrafi znaleźć odpowiedniego miejsca w ramach własnego światopoglądu. Anioł pomaga mu przezwyciężyć ten lęk. Na końcu historii dzieciństwa Jezusa św. Mateusz opowiada nam o innym rodzaju lęku. Kiedy Józef usłyszał, „że w Judei panuje Archelaos w miejsce ojca swego, Heroda, bał się tam iść” (Mt 2,22). Z pewnością słyszał, że Archelaos jest tak samo okrutny, jak jego ojciec Herod. Dlatego zboczył z drogi i udał się na teren będący pod panowaniem drugiego z synów Heroda: Filipa. Mamy tu zatem do czynienia z lękiem w obliczu sytuacji zewnętrznej, w której Dziecko nie mogłoby wzrastać prawidłowo i bezpiecznie. Nowe potrzebuje również bezpiecznego schronienia, by mogło się rozwinąć. Jeżeli atmosfera, w której przyszło na świat, jest zbyt wroga lub zbyt okrutna, nie będzie mogło wzrastać. Jest to lęk znany nam wszystkim. Czujemy lęk przed tym, że nasza delikatna istota zginie we wrogo nastawionym otoczeniu. Czasem lęk ten pojawia się w naszych snach. Dochodzi w nas do głosu coś nowego. Śni nam się dziecko. Jesteśmy już bardzo blisko tego, by zdobyć się na autentyczność, by wejść w zażyłość z pierwotnym obrazem Boga w nas samych. Czujemy jednak lęk, że sytuacja zewnętrzna skieruje nas ponownie na stare tory. We śnie wyraża się to często w ten sposób, że dziecko wymyka się nam z rąk, że zapominamy o nim lub zostaje nam ono odebrane. Pragniemy mocno być sobą. Mimo to jednocześnie odczuwamy lęk, że przystosujemy się do sytuacji i wyprzemy się swego prawdziwego obrazu. Dziecko w nas jest równie słabe jak Dziecko Maryi, które Józef ma ochraniać. Czyni to udając się na inny teren, do Galilei. Tam czuje, że on i jego Dziecko są bezpieczni. Jeżeli zinterpretujemy tę historię w kategoriach psychologicznych, to uświadomi nam ona, że potrzebujemy dla naszego wewnętrznego dziecka schronienia, by mogło wzrastać i stać się na tyle silne, aby zewnętrzne uwarunkowania nie wyrządziły mu już żadnej szkody.

Lęk i ufność są szczególnie ze sobą powiązane. Św. Łukasz w swojej opowieści o narodzinach Jezusa kładzie nacisk na ufność oraz wiarę Maryi. Staje się Ona wzorem człowieka pełnego ufności i wiary. Podczas gdy Zachariasz reaguje lękiem na pojawienie się anioła, Maryja z pełną ufnością decyduje się na spotkanie z Boskim posłańcem. Kiedy anioł pojawia się u Niej i pozdrawia Ją, Maryja się również lęka. Nie reaguje jednak trwogą i paniką, lecz zastanawia się, co ma oznaczać jego pozdrowienie. Bardzo interesujące jest, że mężczyzna, któremu zwykle przypisujemy działanie racjonalne i rozważne, reaguje paniką na obietnicę nowego, podczas gdy kobieta zachowuje spokój i rozmyśla. W języku greckim brzmi to: dielogizeto – „ważyć słowa”, „rozmyślać”, „rozważać”, „poddawać pod rozwagę”. W trakcie tych rozważań anioł dodaje otuchy słowami: „Nie bój się, Maryjo, znalazłaś bowiem łaskę u Boga. Oto poczniesz i porodzisz Syna, któremu nadasz imię Jezus” (Łk 1,30-31 n.). Maryja odpowiada na nowe, które Bóg jej powierza, z ufnością i z gotowością poddania się, mimo że nie może przewidzieć, co to będzie dla niej oznaczało. Jej odpowiedź: „Niech mi się stanie według twego słowa” (Łk 1,38), świadczy o odwadze. Oddaje się Ona do dyspozycji Bogu. Decyduje się na przygodę, do której On Ją zaprasza.

Ufność odgrywa w Ewangelii rolę centralną. Łukasz przedstawia Maryję jako pierwotny wzorzec ufności. Jezus jest w Ewangelii tym, kto darzy nas zaufaniem. Maryja zaś stawiana jest za wzór pełnej ufności kobiety. Jednak czego możemy nauczyć się od Maryi? Kiedy przepełnia nas lęk, nawet ufność Maryi nie jest w stanie nam dopomóc. Może nawet pojawi się w nas poczucie winy, ponieważ nie jesteśmy w stanie ufać tak, jak Maryja. Św. Łukasz zachęca nas w swojej Ewangelii do tego, by medytować nad reakcją Maryi na to zdarzenie. Przyglądając się ufności Maryi, umożliwimy Jej dotarcie do naszego wnętrza. Podczas medytacji Jej ufność przenika do naszej głębi. I nagle stajemy się zdolni do takiej ufności, jaka była udziałem Matki Boskiej. Wtedy nie zamilkniemy ze strachu jak Zachariasz w obliczu nowego, lecz nabierzemy odwagi, by tak jak Maryja mówić o własnych uczuciach i wyjść naprzeciw temu, co niewypowiedziane; naprzeciw temu, co nas czeka.

„Fiat” Maryi stało się dla wielu głęboko wierzących ludzi wzorem odpowiedzi na ich własny lęk przed nowym. Kiedy moja matka poczuła, że zbliża się jej koniec, stwierdziła, że nie potrafi się już modlić. Mogła tylko powiedzieć Bogu: „Tak, Panie”. I pokładała ufność w tym, że Bóg będzie z tego zadowolony. Na nowe, które przychodzi do nas wraz z narodzinami dziecka, oraz na nowe, które oczekuje nas w obliczu śmierci, możemy odpowiedzieć wyłącznie za Maryją: „Tak, Panie” lub: „Niech mi się stanie według słowa Twego”. Taka pełna ufności postawa przezwycięża w nas lęk przed tym, co czeka nas w życiu i po śmierci. Nie mamy pewności, co nas spotka. Takiej pewności nie miała również Maryja. Już wkrótce przekonała się, że to nowe przyniesie Jej także cierpienie. Starzec Symeon powie Jej po narodzinach Dziecka: „A Twoją duszę miecz przeniknie” (Łk 2,35). Nowe może rzeczywiście sprawić ból. Jest ono jak miecz, który przenika nasze serce, który nas rani i odcina stare od nowego. Nowe potrafi dokonać przemiany starego. Jednak czasem może też po prostu odciąć stare, ponieważ w przeciwnym razie mogłoby ono stanąć na drodze nowego. I właśnie przed tym bolesnym odcięciem, przed tym pożegnaniem czujemy lęk. Wtedy, podobnie jak Maryja, potrzebujemy anioła, który doda nam otuchy. Potrzebujemy również Maryi jako wzoru ufności. W dziejach chrześcijańskiej duchowości wielu ludzi spoglądając na Maryję odnajdywało ufność, by mimo przepełnienia lękiem przed niewiadomym powtarzać słowa młodej kobiety z Nazaretu: „Oto ja służebnica Pańska, niech mi się stanie według twego słowa”. W tym sensie mamy tu do czynienia z pierwotnym wzorcem pełnej ufności postawy wobec nowego, która przezwycięża lęk przed czekającym nas niewiadomym.

4 V. Gunther, H. Hinterhuber, Die Psychologie der Angst und die Religion, w: Angst und Religion, Dusseldorf 1991, s. 88.

2. Lęk, który paraliżuje

O lęku zwykliśmy mówić, że nas paraliżuje. Mamy wrażenie, że coś nas powstrzymuje, ponieważ boimy się otworzyć, pokazać, powiedzieć coś, co mogłoby spotkać się z krytyką ze strony innych ludzi. Niekiedy z kolei boimy się popełnić błąd. Jesteśmy jakby zablokowani. Na naszych ramionach spoczywa ogromny głaz, który nie pozwala nam powstać i pójść drogą, która prowadzi ku życiu. Raczej powstrzymamy się od wszelkiej aktywności, niż zaryzykujemy popełnienie jakiegoś błędu. Czujemy lęk przed osądem innych. Rodzi się pytanie, dlaczego tak bardzo lękamy się krytyki innych ludzi. Często wynika to z niepewności wobec własnej tożsamości. Nie mamy poczucia własnej wartości i oceniamy siebie na podstawie ocen innych ludzi. Takie uzależnienie od zewnętrznych sądów sprawia, że wciąż przepełnia nas lęk przed negatywną oceną.

W wielu rodzinach nadal wpaja się dzieciom, że powinny zachowywać się dyskretnie i grzecznie. „Co ludzie sobie pomyślą, kiedy wyjdziesz tak niechlujnie ubrany na ulicę, kiedy odezwiesz się w taki sposób” itp. Dla wielu takie słowa są jak miecz Damoklesa, który tkwi groźnie zawieszony ponad ich słowami i czynami, i w każdej chwili może na nich spaść. Robiąc coś, zastanawiają się stale, co inni by na to powiedzieli. Swoją pewność czerpią najwyraźniej z osądu innych ludzi. Kiedy w rozmowie z takimi osobami próbuję przywołać argumenty rozumowe i tłumaczę, że przecież wcale nie jest tak istotne, co inni sądzą na ich temat, mój apel do ich rozsądku nie odnosi często żadnego skutku. Słowa rodziców tak głęboko zakorzeniły się w ich duszy, że racjonalne argumenty nie są w stanie ich stamtąd wyrwać. Jedyną drogą jest przejście od głowy ku ciału, tzn. nawiązanie zażyłości z samym sobą na zupełnie elementarnej płaszczyźnie. Muszę sobie uświadomić, że nie jestem całkowicie sobą, kiedy pozwalam, aby takie uczucie mną kierowało; że jestem wtedy uzależniony od innych, od ich myśli i słów. Jeżeli przekonam się o tym, wtedy mogę spróbować odczuć samego siebie i być całkowicie sobą. To uwolni mnie od ciągłego zastanawiania się nad tym, co inni mogą sobie pomyśleć. Kto uzależnił się od takich myśli, ten nie odważy się, na przykład, zabrać głosu na forum jakiejś grupy. Blokuje go lęk przed negatywną oceną. Siedzi dosłownie jak sparaliżowany i nie postępuje tak, jak nakazuje mu jego własny, wewnętrzny głos. Potencjalny osąd ze strony innych ma dla niego tak ogromne znaczenie, że nie pozwala mu podjąć kroków, które byłyby konieczne w tej sytuacji.

Niektórzy czują się jak sparaliżowani również wtedy, gdy mają rozpocząć zupełnie nowy etap życia. Psychologowie stwierdzili, że takie zahamowania mogą również niekiedy doprowadzić do pojawienia się objawów paraliżu fizycznego. Wtedy naprawdę nie można się podnieść. Ponieważ nie przyznajemy się do lęku przed podjęciem kolejnych kroków, ciało przejmuje cały nasz lęk i wzbrania się przed tym, by wstać. O takim przypadku paraliżu wspomina również Pismo Święte.

W rozdziale dziewiątym swej Ewangelii św. Mateusz opowiada nam, że do Jezusa przyniesiono paralityka leżącego na łożu. „Jezus, widząc ich wiarę, rzekł do paralityka: «Ufaj synu! Odpuszczone są ci twoje grzechy»” (Mt 9,2). Jezus dostrzega ufność, jaką wykazali się niosący. Wierzą oni, że chory zostanie uleczony. On zaś dodaje sparaliżowanemu otuchy. Greckie słowo tharsei jest „słowem zachęty, które w ciężkim i beznadziejnym położeniu wzywa nas do wiary i ufności”5. Jednak początkowo Jezus nie czyni tego, czego oczekiwali od niego niosący i sam chory. Nie próbuje go uzdrowić, lecz odpuszcza mu jego grzechy. Prawdopodobnie Jezus spostrzega, że jego paraliż nie jest wyłącznie natury czysto fizycznej, lecz stanowi rezultat postawy wewnętrznej, na którą ma wpływ grzech. Grzech, jak bym go w tym miejscu zinterpretował, nie jest w pierwszym rzędzie złamaniem przykazań, lecz odrzuceniem życia. A często jest to lęk, który prowadzi do tego, że odrzucamy samych siebie, nie czynimy tego, czego się od nas oczekuje, lecz raczej leżymy i czekamy, aż inni zrobią za nas to, co konieczne. Jezus porusza zatem najpierw kwestię tej wewnętrznej postawy. Jednak nie czyni sparaliżowanemu z niej zarzutu, lecz obiecuje mu odpuszczenie win przez Boga. Akceptuje go takim, jakim jest, wraz z jego odrzuceniem życia. Może on ufać, że Bóg zaakceptuje go bezwarunkowo. To wewnętrzne doświadczenie bezwarunkowego prawa do istnienia, miłości, która należy się każdemu człowiekowi, niezależnie od tego, jaki jest, stanowi warunek uleczenia nas z paraliżu.

Wielu terapeutów próbuje leczyć paraliżujące nas lęki stosując terapię zachowań. Z pewnością pomocne okaże się to, gdy pomimo lęku wyćwiczymy umiejętność zabierania głosu w dyskusji na forum określonej grupy. Przy tej okazji można nauczyć się odsuwać lęk na bok i, pomimo całego skrępowania, robić po prostu to, czego się boimy. Jednak uzdrawianie z lęku musi przecież rozpoczynać się dużo głębiej. Musi ono ukoić zakorzeniony głęboko w ludzkiej duszy lęk przed osądem ze strony innych ludzi. A będzie to możliwe wyłącznie wtedy, gdy uświadomimy sobie bezwarunkową miłość Boga. Odpuszczenie grzechów, które Jezus obiecuje paralitykowi, jest przecież równoznaczne z aprobatą: możesz być taki, jaki jesteś. Dobrze, że jesteś. Dopiero wtedy, gdy zaakceptujemy tę aprobatę, nasz lęk zostanie załagodzony.

Uczeni w Piśmie, którzy obserwowali Jezusa w trakcie odpuszczania grzechów, uważali, że dopuścił się On bluźnierstwa: przecież tylko Bóg może odpuszczać grzechy. Uczeni jednak nie wyrazili głośno swoich przekonań. Jezus zaś przeniknął ich myśli i zareagował na ich poglądy, które są przecież również naszym udziałem. Jezus jest nie tylko lekarzem, który leczy chorych na ciele. On zna duszę człowieka i dlatego zwraca się najpierw ku duszy, ku wewnętrznej postawie, która często prowadzi do choroby fizycznej. Jest to postawa grzechu, odrzucenia życia. Jest to wreszcie lęk, który paraliżuje człowieka. I dopiero pokonując lęk poprzez dodanie otuchy i odpuszczenie grzechów, Jezus uzdrawia chorego również na ciele. Czyni to jednym zdaniem: „Wstań, weź swoje łoże i idź do domu!” (Mt 9,6). Dla mnie zdanie to nabrało wyjątkowego znaczenia wobec mojej własnej historii przezwyciężania lęku. Zawsze miałem ochotę się podnieść. Ale najpierw chciałem się przekonać, że jestem opanowany i wolny, że wyzbyłem się niepewności i zahamowań. Najpierw chciałem poczekać, aż zostanę uzdrowiony. Wtedy, myślałem sobie, podniosę się. Jednak Jezus mówi „Wstań!” do chorego, który wciąż jeszcze leży sparaliżowany na łożu. Ma on powstać, mimo paraliżu, słabości, zahamowań. Musi po prostu spróbować. Nie wolno mu czekać, aż pokona lęk, lecz ma podnieść się wraz ze swoim lękiem.

Również drugi element w przypowieści o paralityku jest dla mnie istotny. Paralityk ma wziąć swoje łoże pod pachę i nosić je ze sobą. Łoże jest znakiem jego choroby, niepewności i zahamowań. Mieć ufność nie oznacza wyzbyć się zahamowań. Powinniśmy raczej „wziąć pod pachę” swoje zahamowania i niepewność, i nieść je z sobą. Nie jesteśmy już nimi przykuci do łoża. Przez długie lata złościło mnie, że niekiedy w trakcie wygłaszania wykładów zaczynałem się pocić. Stosując metody psychologiczne próbowałem wprowadzić się w taki stan, żeby to zjawisko ustało. Poprzez medytację chciałem zyskać opanowanie. Wtedy, jak mi się zdawało, potrafiłbym mówić w obecności innych ludzi nie pocąc się. Jednak im bardziej zależało mi na tym, by ukryć to, że się pocę, tym silniej się pociłem. Sytuacja poprawiła się dopiero wtedy, kiedy pogodziłem się z tym faktem i powiedziałem sobie: „Taki już jestem. Wolno mi demonstrować uczucia. Nie muszę ich wcale ukrywać”. Dopiero wtedy problem przestał istnieć. Czasem jeszcze mi się to zdarza. Jednak nie budzi już we mnie lęku. Najgorszy był lęk przed lękiem. Kiedy zaczynałem lekko się pocić, tak uporczywie o tym myślałem, że pociłem się coraz mocniej. Ponieważ teraz biorę moje pocenie „pod pachę”, tak jak łoże, i obnoszę się z nim wokół, nie przejmuję się już nim zupełnie. Dzięki temu nie pojawia się prawie nigdy. A kiedy mimo wszystko się pojawi, wtedy spoglądam na nie z czułością. Teraz okazuję uczucia. Coś mnie nurtuje. I tak ma być. Godząc się na pocenie, odebrałem mu władzę nade mną. Już mnie nie paraliżuje.

To zdanie Jezusa pomogło mi jeszcze w jednej sytuacji. Wcześniej przed każdym kursem bardzo długo zastanawiałem się nad tym, jakie wykonam ćwiczenia, jak wszystko powiążę metodycznie w sensowną całość. Sam na siebie wywierałem presję, wmawiając sobie, że przecież muszę zadowolić innych ludzi. Często przed każdym seminarium łamałem sobie głowę, co też powinno być adekwatnym podsumowaniem wcześniej przerobionego materiału. Kosztowało mnie to wiele energii. Teraz oczywiście również rozmyślam na ten temat. Jednak nie wywieram już na siebie presji. Jeżeli przychodzą mi do głowy dwie różne możliwości, obie zabieram ze sobą do pokoju medytacji i mówię sobie: „Wstań, weź swoje łoże i idź”. Następnie robię to, co w tej chwili spontanicznie przyszło mi do głowy. I zwykle jest to właściwe rozwiązanie. Zdanie to uwolniło mnie od lęku, że wszystko należy wykonywać perfekcyjnie. Teraz po prostu wychodzę razem ze swoimi wątpliwościami, niepewnością, ze swymi zahamowaniami naprzeciw uczestnikom kursu i robię to, co podpowiada mi mój wewnętrzny głos.

Żeby nie paraliżował mnie lęk, muszę dopuścić jego istnienie i oswoić się z nim. Paraliżujący lęk wskazuje mi fałszywe założenia stanowiące podstawę mojego życia, jak na przykład to, że nie wolno mi popełnić żadnego błędu, ponieważ w przeciwnym razie inni będą mną pogardzali. Rozszyfrowując te fałszywe założenia, jestem w stanie jednocześnie pozbawić je mocy. Przemieniam je w przyzwolenie: wolno mi popełniać błędy. Jestem wartościowy pomimo moich pomyłek. Jest to jedna z metod. Druga polega na tym, by przyznać się do tego, na ile istotny jest dla mnie osąd innych ludzi. Pragnę, by inni dobrze o mnie myśleli. Jeżeli przyznam się do tego przed samym sobą, jestem w stanie jednocześnie zrelatywizować własną tęsknotę ku temu, by cieszyć się dobrą opinią: tak, zależy mi na tym, by być dobrze ocenianym. Ale nie jestem w stanie żyć tylko tym. Moja prawdziwa wartość sięga głębiej. Nie jest ona uzależniona od wyobrażeń i opinii, które inni mają na mój temat. Taka postawa wskazuje nowe drogi ku nowej i większej wolności.

5 W. Grundmann, Das Evangelium nach Matthaus, Berlin 1986, s. 267.