WSTĘP

— Grzesiek, co to jest?

Magda trzymała w ręku plik pożółkłych maszynopisów, które właśnie wysunęły się z rozpadającego się kartonu. Zerknąłem.

— Wspomnienia mojej mamy z czasów okupacji. Nigdy nie miałem czasu, żeby to do końca przejrzeć i jakoś uporządkować.

— A te rękopisy pospinane, to też jej? Bardzo porządny charakter pisma...

— To? To tata sobie dla potomności pamiętnikowa!. Mój stosunek do tego był taki jak wyżej. Nie miałem czasu.

— A teraz czas już masz?

NOTATKI IRENY

Byłam w Warszawie. Rozpoznawałam miejsca, ulice mają nazwy takie jak dawniej. Ale nic już nie wygląda jak dawniej. Dla mnie, może to lepiej? Bloki na Miłej... Nie powinnam tam iść. Pojechałam tylko na pogrzeb. Nie mogłam nie pojechać. Gazetowa notatka o śmierci w wypadku samochodowym dziennikarza Adama Hirszberga. Abramek, ale zawsze mówiliśmy na niego Adaś. Nawet do szkoły mama go zapisała jako Adama. Ale dziadek zawsze mówił do niego — Abram. I był na pewno rozczarowany, że Adaś chodzi do zwykłej szkoły powszechnej.

Tyle lat szukania po archiwach Czerwonego Krzyża, pisania do Niemiec, do Izraela, do USA, do Szwecji...

Z notatki w gazecie, w której pracował od roku, można się było tylko dowiedzieć, że przyjechał do Warszawy pięć lat temu, powrócił do swojego prawdziwego nazwiska i pracował jako dziennikarz... Dobry. Zasłużony. Lubiany. Adam. Adaś — Abramek. Nawet nie wiem, jak wyglądał po tych pięćdziesięciu kilku latach. Adaś miał jasnozłote kręcone włosy. Jak tata. I Tema miała takie same włosy. Była starsza od Adasia o pięć lat. Ja miałam włosy jak mama. Czarne. Falujące.

Mieszam wszystko. Tyle razy próbowałam jakoś spisać tę swoją historię. Krzysztof ciągle mnie namawiał. I ksiądz Jerzy...

— Zrób to dla Grzesia. On powinien znać twoją prawdę o tamtym czasie.

Tak mnie przekonywał. Zmarł, a ja nawet nie zaczęłam spisywać. Nawet nie odważyłam się zajrzeć do dokumentów, które dla mnie przechował w czasie okupacji. A przecież obiecałam.

A teraz utraciłam szansę zobaczenia Adasia. Może mogłam się lepiej postarać. Może trzeba było teraz po 89., jak czasy się zmieniły, szukać dalej?

I patrzeć na te twarze ludzi, i widzieć w nich wrogość, czy tylko niechęć, bo mogę się o coś upomnieć? O rzeczy? O pamięć?

Adaś ma grób na Bródnie. Kopczyk taki jak wszystkie nowe. Przykryty wieńcami i wiązankami kwiatów. Szarfy z napisami. Krzyż z blaszaną tabliczką. Ś.P. Adam Hirszberg... Zginął tragicznie...

Był ksiądz. Siwowłosa kobieta w czerni i jacyś dwaj mężczyźni w ciemnych garniturach obok niej — żona i synowie?

Nawet nie miałam odwagi podejść. Przecież to rodzina Adasia...

To rodzina moja?

Może potem, za jakiś czas...

Czy Adaś mnie szukał? Czy pamiętał mnie i Temę. Z Czerwonego Krzyża nigdy nie dotarła żadna informacja, że ktoś poszukuje Poli Hirszberg, urodzonej 24 czerwca 1919 roku, w Warszawie...

Jak to wszystko opisywać? Swoją prawdę? Grzesiowi też obiecałam, że kiedyś opowiem, opiszę... A teraz ten pogrzeb. Po pogrzebie pojechałam za rodziną Adasia, taksówką. Mieszkali niedaleko, na Pelcowiznie. W bloku. Nie trudno było się dowiedzieć, gdzie mieszkają. Bo jeszcze klepsydra wisiała na drzwiach klatki schodowej. I nazwisko Hirszberg na domofonie.

Musiałam na kilka dni odłożyć to pisanie. Nie czuję się najlepiej. Krzyś zawiózł mnie do lekarza. W dzień jeszcze prowadzi auto. Ale po zmierzchu, w światłach już nie.

Z Shoah Foundation już dwa razy dzwonili do mnie, czy zgodzę się na wywiad dla nich. Znaleźli mój adres w ŻIH-u. Krzysztof pomagał mi szukać śladów po Hirszbergach... Zaczynało się wtedy mówić o odszkodowaniach z Niemiec za pracę niewolniczą. Papiery wszystkie miałam... A w ŻIH-u pokazałam papiery od notariusza załatwione przez kochanego Jerzego, swoje obydwie metryki urodzenia, tę wystawioną przez Jerzego i prawdziwą. Na zaświadczeniu miałam panieńskie nazwisko Pola Hirszberg.

Okropnie mieszam wszystko. Wszystkie wspomnienia cisną się w głowie jednocześnie. I boję się tych wspomnień. I nie mogę od nich uciec po pogrzebie Adasia. Gdybym może dalej szukała? Może przez ŻIH. Już po 89. Adaś był już w Polsce! Zaprzepaściłam szansę, jedyną w życiu! Dlatego do dziś nie napisałam do jego żony... Co miałam napisać?!

Przyjechali na wywiad, ci z Fundacji Shoah. Taka miła starsza pani i operator z kamerą video. Będą nagrywać. Krzyś zrobił nam wszystkim kawy, nakroił drożdżowca i zostawił nas samych. Nie będę tutaj opisywać tego, o czym rozmawialiśmy, ale zapiszę ci, Grzesiu, to, co jest po kolei w wywiadzie. Włączę kasetę i będę po kawałku zapisywała to, co tam jest. Ona zadawała pytania, a ja odpowiadałam. Początek jest taki:

— Nagranie robocze. Rozmawiam z panią Ireną Iwańską. Nagrania dokonuję za jej zgodą, u niej w domu, i przed publikacją przedstawię jej do autoryzacji. Oprócz nagrania video dokonujemy równoległego nagrania magnetofonowego, które, po zakończeniu wywiadu, pozostanie w dyspozycji pani Ireny Iwańskiej.

— Pani Ireno. Proszę podać swoje nazwisko, nazwisko panieńskie, datę i miejsce urodzenia.

— Nazywam się Irena Iwańska. Nazwisko rodowe i imię Pola Hirszberg. Urodziłam się 24 czerwca 1919 roku, w Warszawie.

— Czy oprócz nazwisk Hirszberg i Iwańska, nosiła pani, używała jeszcze innych nazwisk lub pseudonimów?

— Tak. W czasie okupacji, po ucieczce z getta, udało mi się załatwić aryjskie papiery na nazwisko Irena Zytuła. Pod tym nazwiskiem zgarnęła mnie łapanka na stacji w Krasnymstawie i pod tym nazwiskiem dostałam się do Majdanka. A potem do Niemiec do obozu pracy. Po wojnie wróciłam do Polski, pod tym nazwiskiem zarejestrowałam się w Urzędzie Repatriacyjnym. Osiadłam na Ziemiach Odzyskanych i do ślubu z moim obecnym mężem nosiłam to nazwisko. A po ślubie, przyjęłam nazwisko męża.

— A dlaczego nie zarejestrowała się pani pod własnym nazwiskiem?

— Tak jakoś wyszło. W Niemczech cały czas wszyscy znali mnie jako Ireną Zytułę. Na to nazwisko miałam Arbeitskartę i metrykę urodzenia mojego syna. I jego świadectwo chrztu, w Niemczech. Wracałam razem z koleżankami z obozu jednym transportem. Stały w kolejce za mną jak rejestrowałam siebie i Grzesia...

— No, dobrze. Może potem wrócimy do tego tematu, pani Ireno. A może woli pani imię Pola?

— Ach, nie! Nie, w żadnym wypadku! Irena! Tylko Irena!

(Niepotrzebnie tutaj podniosłam głos. Aż poczułam się głupio.)

— Pani Ireno, proszę opowiedzieć o swoim dzieciństwie, o najwcześniejszych wydarzeniach ze swego życia, jakie pani pamięta. O swoich rodzicach i rodzeństwie.

— Urodziłam się w Warszawie... To już mówiłam. Mieszkaliśmy na Towarowej. Na drugim piętrze kamienicy w dość nowoczesnym, dużym mieszkaniu, jak na tamte czasy. Była łazienka i ubikacja. Dwa pokoje, ten mniejszy dla dzieci i służbówka... Ja byłam najstarsza. Tema była młodsza o dwa lata ode mnie. Adaś był pięć lat młodszy od Temy. Ojciec z mamą prowadzili sklep z ubrankami chłopięcymi. Takimi do szkoły, do komunii. Bracia ojca mieli swoje szwalnie, prowadzili hurtownie tkanin, szwalnię ubrań... Moi rodzice dostawali od nich towar na kredyt, i tak stopniowo się dorabiali. Z tego, co pamiętam, to cały czas wszystkie zarabiane pieniądze wkładali w ten sklep i przed samą wojną mieli już wszystkie kredyty spłacone, i nawet trochę oszczędności. W domu mówiło się wtedy o kupnie jakiegoś domu, czy kamienicy... nie bardzo pamiętam, bo w tamtym czasie nie bardzo się tym interesowałam. Panienka na wydaniu. Po maturze, szkole handlowej, rodzice dość zamożni. Domem i dziećmi zawsze zajmowała się jakaś dziewczyna ściągnięta ze wsi... Zresztą zaraz po maturze wyjechałam do Lublina, do wujostwa na praktykę w ich firmie handlowej, a potem do wybuchu wojny pracowałam w ich hurtowni we Lwowie.

— A jakie najwcześniejsze zdarzenie, ze swego dzieciństwa, pamięta pani, pani Ireno?

— Pamiętam, jak wpadłam pod tramwaj... miałam pięć lat... oboje rodzice pracowali. Prowadzili sklep, a to zajmowało im czas od rana do wieczora. Nami, maluchami, opiekowała się wtedy nasza służąca, wtedy była u nas Jania. Ale jak wychodziła po zakupy, to musiała nas zostawiać w domu. Nie wolno nam było wtedy wychodzić nawet na podwórko. Drzwi miały dwa zamki. Jeden pod klamką, taki zwyczajny, i wysoko, poza naszym zasięgiem zatrzask. Ale szybko wykombinowałam, że jak z kuchni przyniesie się taboret, to do tego zatrzasku dosięgam. Tyle że nasza Jania zawsze pamiętała, żeby zamknąć również na dole na klucz. Ale tym razem najwidoczniej bardzo się spieszyła, bo pamiętam, że usłyszałam tylko, że zatrzaskuje za sobą drzwi i zbiega po schodach. Wiedziałam, że nie jesteśmy zamknięte. Nie wiem, co wtedy sobie wymyśliłam, ale pamiętam, że malutkiej Ternie powiedziałam, że zaprowadzę ją do mamy, do sklepu, i mama kupi nam cukierki. Wtedy już dobrze znałam drogę do sklepu, bo czasem tam chodziłam z rodzicami. I ile razy przechodziliśmy przez skrzyżowanie, na którym stał policjant, zawsze się dopytywałam, dlaczego on stale tutaj stoi. A mama mi wyjaśniała, że policjant jest tutaj po to, żeby pilnować, czy małe dzieci takie jak ja nie chodzą bez opieki dorosłych, same po ulicy. I jak takie dziecko złapie, to je zamyka do więzienia. A potem rodzice muszą jeszcze zapłacić bardzo dużą karę, a jak nie wystarczy im pieniędzy, to dziecka im nie oddają. Bardzo bałam się tego policjanta. Co wcale nie znaczyło, że zrezygnowałam z okazji. Przyniosłam z kuchni taboret i sięgnęłam do zatrzasku. Wiedziałam, że nie wolno zostawiać otwartych drzwi do mieszkania, jak się wychodzi. Wzięłam Temę za rączkę i jak wyszłyśmy za próg, zatrzasnęłam drzwi. Na ulicy wytłumaczyłam Ternie, że na tym skrzyżowaniu, które widać, to stoi policjant i łapie takie małe dzieci. A my pójdziemy tą drugą ulicą, którą jeżdżą tramwaje. I koło przystanku, gdzie właśnie podjeżdżał tramwaj, chciałam przejść na drugą stronę. Pociągnęłam Temę za rękę i pobiegłyśmy, żeby przemknąć przed hamującym tramwajem. Tema, taki maluch, jakoś szybciej wyrwała do przodu i zdążyła, a ja chyba potknęłam się na szynach, bo wywaliłam się wprost pod koła. Tak zaklinowałam się pod tym całym żelastwem i deską wiszącą z przodu tramwaju, że trzeba było lewarami wóz podnosić, żeby mnie odczepić. Moje długie, wtedy, warkocze w coś się wkręciły czy zaczepiły... A Tema uciekła do domu, bo bliziutko było i siedziała na schodach, aż przyszła Jania z zakupów. Nic mi się chyba wtedy poważnego nie stało, ale zupełnie nie pamiętam, jaką karą się to wszystko zakończyło.

— Pani Ireno, proszę opowiedzieć, w jakim otoczeniu dorastała pani w środowisku żydowskim, czy miała pani kontakty z rówieśnikami nie- żydowskimi?

— Och! W tej olbrzymiej kamienicy, takiej z trzema oficynami, mieszkało tylko pięć rodzin żydowskich, reszta to były polskie rodziny. Ale ja jako dziecko nie miałam w swoim otoczeniu rówieśników żydowskich. Tak się ułożyło, że moi rówieśnicy na podwórku to były polskie dzieci...

— A jak rodzice zapatrywali się na to?

— Rodzice nie byli ortodoksyjnymi Żydami. Oczywiście, przestrzegali jakichś zwyczajowych, żydowskich tradycji, ale już sam fakt, że prowadzili sklep z ubraniami chłopięcymi, szkolnymi, komunijnymi, obsługujący w większości nie-Żydów, wymagał od nich pracy w soboty. Bo w tamtym czasie to sobota była najlepszym dniem handlowym. W soboty pracownicy dostawali tygodniowe wypłaty. Zamknąć sklep w szabas... Nie do pomyślenia! Prosta droga do bankructwa/ Z tego powodu ojciec mojej matki, bardzo religijny Żyd, gdy w czasie przypadkowej wizyty w Warszawie odkrył to, zerwał wszelkie stosunki z nami. Czasem, w piątek wieczorem, gdy rodzicom udało się wrócić trochę wcześniej do domu, zanim dzieci poszły spać, to mama zapalała szabasowe świeczki i robiła tradycyjną kolację. Ale rano w sobotę oboje znowu byli w sklepie... Dziećmi u nas zawsze zajmowała się jakaś dziewczyna. No i samym domem, zakupami, sprzątaniem. Po Jani, nastała u nas Pola. Była to jakaś daleka krewna mamy, gdzieś spod Radomia. Była u nas do trzydziestego siódmego. Moja mama wydała ją za mąż i Pola wyprowadziła się od nas. Ja byłam po maturze, Tema też już była panienką, Adaś nie wymagał niańczenia, mogliśmy sami o siebie i dom zadbać.

— A inne święta żydowskie też obchodziliście?

— Tak. Pamiętam takie jedno święto, jak to się nazywa... Tego dnia ojciec zarządzał post... Jom Kipur? I jeszcze Paschę. Na macę przybiegały do nas wszystkie dzieciaki z kamienicy. Zresztą i my w święta byliśmy zapraszani do polskich domów i na przykład, takie marcepanowe baranki bardzo mi się podobały, i mama dla świętego spokoju też mi takie kupowała. Tak samo było z choinką. U nas wypadała Chanuka, a ja się upierałam i musiałam mieć taką swoją małą choineczkę do ubierania. Mama krzywiła się, ale w końcu machała ręką, a ja stawiałam na swoim. I jeszcze jedno święto pamiętam. Właścicielem kamienicy był Żyd i pozwalał na Święto Szałasów ustawiać szałas na podwórku...

— A w jakim języku rozmawialiście w domu?

— Rodzice między sobą po polsku i po żydowsku. W jidysz. A my z rodzicami tylko po polsku. Żadne z nas nigdy nie nauczyło się jidysz. Rozumieliśmy najprostsze zwroty i słowa, ale jak rodzice nie chcieli, żebyśmy wiedzieli, o czym rozmawiają, zaczynali mówić w jidysz trochę szybciej, i to wystarczyło. I w tym języku zawsze rozmawiali o sprawach finansowych, o sklepie...

Pamiętam, że jako dzieci zawsze raczej naśladowaliśmy swoich polskich rówieśników z podwórka i potem ze szkoły, niż podkreślaliśmy swoją żydowskość. Rodzicom to nie przeszkadzało. A Adaś, jako jedyny syn, został posłany do prywatnej i bardzo drogiej powszechnej szkoły żydowskiej. Normalna szkoła powszechna, tyle że dodatkowo był tam jeszcze hebrajski i coś tam pewnie jeszcze o obyczajach, historii i kulturze. Ale tak mu się tam nie podobało, że zwyczajnie stamtąd uciekał. Albo symulował co rusz inną chorobę. Wreszcie cała rodzina machnęła ręka i jedyny syn nie odebrał żadnego żydowskiego wykształcenia. Poszedł do zwyczajnej szkoły powszechnej, do której chodzili jego koledzy z podwórka. Zresztą widziałam i w innych rodzinach żydowskich. Bardzo niewielu chłopców trafiało do chederu, a dziewczyn to nawet w domach nie uczono religii żydowskiej. Raczej zachowania tradycyjnych obyczajów w życiu codziennym. Koszeru. Ale też bez przesady. Wieprzowiny nie kupowało się. Zresztą byli pod ręką i rzezacy, i koszerne sklepy z mięsem i świetnymi wędlinami. Ale nikt nie robił tragedii, jak zjadłam kawałek bułki z szynką, poczęstowana przez koleżankę, albo coś tak smakowitego, jak kromka chleba grubo posmarowana smalcem ze skwarkami!

— A rodzice zabierali was do mykwy albo synagogi?

— W synagodze byłam raz. Zwiedzaliśmy synagogę na Tłomackiem z wycieczką szkolną. Tak jak muzeum. A w mykwie...? Nawet nie wiem, gdzie była. Zresztą, jak pamiętam, to w domu zawsze była łazienka... I parę razy byłam w takim domu modlitwy...

— Pamięta pani, czy brat był obrzezany?

— Pamiętam. Był obrzezany. Miałam wtedy siedem lat. Byli goście, beczka piwa...

— A śluby, wesela w rodzinie...

— Śluby były zawsze tradycyjne. Ciotka, siostra mojego taty, Sara, najbogatsza z naszej rodziny, jedyna miała pięciopokojowe mieszkanie we własnej kamienicy. To wszystkie ważniejsze uroczystości rodzinne i oczywiście śluby odbywały się u niej. U niej stawiało się baldachim dla nowożeńców i odprawiało całą ceremonię. Nas, dzieci, w tym wszystkim to najbardziej interesowała zabawa i łakocie. Szczerze mówiąc, do dziś nie mam pojęcia o znaczeniu poszczególnych rytuałów, symbolice świąt... Na pewno o judaizmie więcej wie mój mąż, bo trochę interesował się różnymi religiami...

— Czuje się pani Żydówką?

— W jakim znaczeniu? Mam żydowskie pochodzenie. Pamiętam swoich pomordowanych krewnych... Pamiętam lata poszukiwań kogokolwiek, choćby z najdalszej rodziny... Pamiętam getto... Majdanek... potem te lata w Niemczech... Co to znaczy, czuć się Żydówką? Czy to oznacza ukrywanie przez kilkadziesiąt lat swojego prawdziwego nazwiska rodowego? Czy to oznacza, że nawet teraz, gdy z panią rozmawiam, to ciągle się zastanawiam, czy powinnam to, czy tamto powiedzieć? A może powiedzieć inaczej?

I do kogo te kasety trafią? Kto tego wysłucha? Kto poczuje się obrażony? Nawet nie wiem, czy dać to potem mężowi i synowi? Może potem... Zastanowię się...

Chyba zrezygnuję z dosłownego przepisywania tego, co mówiłam do kamery... Sama sobie tam się nie podobam. Nawet kamera kilka razy nagrała, jak pytam: „To też pan nagrywa?". I widać, jaka jestem tym skrępowana. I tak to całe nagranie nie oddaje całej prawdy. Jest miejscami takie suche, gazetowe! Jakbym mówiła nie o sobie i swojej rodzinie, a o jakichś znajomych tylko... A z drugiej strony widać momenty, w których po zadawanych mi pytaniach wpadam w panikę i nie wiem, co odpowiedzieć, do dziś tak na nie reaguję.

No bo co miałam odpowiedzieć, jak zapytała, czy byłam ochrzczona?! Miałam metrykę od księdza Jerzego. W Niemczech to wystarczyło do ochrzczenia ciebie. Czy Jerzy mnie wtedy ochrzcił? Przecież byłam wtedy prawie nieprzytomna z gorączki, wyczerpana, nawet bać się nie miałam siły.

Przy takich pytaniach zawsze wpadam prawie w panikę! Zupełnie nie mogę zrozumieć, jakie to może mieć znaczenie dla takiego wywiadu! Co to komu da?! Dla księdza Jerzego, gdy mnie ratował, nie miało to żadnego znaczenia. I potem, gdy odwiedził go Krzysiek i gdy do nas przyjechał w odwiedziny, też nie miało to dla niego znaczenia! Twój ojciec w obozie pomagał mi i też nigdy o to nie zapytał! To nie miało znaczenia! I Krzysiek, tutaj, jak z tobą wróciłam do Polski, nigdy, o to nie zapytał!