Holoubek Konwicki Zanussi Hen Waniek Jadacki Sobolewska Szymborski Bralczyk Ruszkowski Sochoń

Alfabet Mistrzów

Kielce 2012

Redaktor Piotr Żak

Projekt graficzny okładki BeZetHa

Zdjęcie na okładce ©iStockPhoto.com

W książce wykorzystano felietony publikowane na łamach magazynu psychologicznego „Charaktery” w latach 1998–2012. Felietony Tadeusza Konwickiego publikowane za zgodą Autora.

Korekta Anna Zdonek

Copyright © by Charaktery sp. z o.o. Kielce 2012

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

ISBN 978-83-934376-3-4

Charaktery sp. z o.o.

25-502 Kielce, ul. Paderewskiego 40

tel. 41 343 28 44

www.charaktery.eu

Wydanie pierwsze

Konwersja NetPress Digital Sp. z o.o.

Wstęp

Alfabet – czyli po polsku abecadło – to porządek. W swoim podstawowym znaczeniu określa porządek znaków, zwanych zazwyczaj literami, dzięki którym możemy w piśmie uwiecznić każdą myśl. Inną sprawą pozostaje, ile z tych myśli zasługuje na to, aby zostać uwiecznionymi na piśmie…

Alfabet to także porządek słów. Dzięki niemu możemy tworzyć słowniki, encyklopedie, leksykony. Uporządkowane według alfabetu wyrazy są łatwe do odnalezienia, a czasami także do zapamiętania.

Według alfabetu porządkujemy też wszelkie listy i spisy: ludzi, przedmiotów, zdarzeń. Nauczyciele w szkołach sprawdzają ułożone alfabetycznie listy uczniów, księgowe w firmach zgodnie z alfabetem układają listy płac. Ułożone alfabetycznie listy nazwisk budziły też i gdzieniegdzie wciąż budzą jak najgorsze skojarzenia: skazani, wywiezieni, internowani, zaginieni, zabici…

Ale słowem alfabet czy abecadło posługujemy się nie tylko w kontekście językowym. Powiedzenie prawnicze, lekarskie czy dziennikarskie abecadło oznacza, że mamy do czynienia z wiedzą podstawową, absolutnie niezbędną, bez której nie może funkcjonować żaden szanujący się przedstawiciel danej profesji. W tym kontekście alfabet oznacza porządek zdobywania wiedzy: od podstaw do szczegółów zrozumiałych dla prawdziwych specjalistów.

Używamy także słowa alfabet albo abecadło po to, aby wprowadzić porządek w świecie idei, myśli, wartości. Dzięki niemu chcemy pokazać to, co według nas jest w tej dziedzinie szczególnie ważne, co uważamy za absolutnie niezbędne w życiu każdego, kto chce uchodzić za porządnego człowieka.

Dlatego ten zbiór felietonów wybitnych polskich intelektualistów zatytułowaliśmy Alfabet Mistrzów. Przypominają oni bowiem prawdy często z pozoru niemodne, odpychane, chowane gdzieś w zakamarkach pamięci albo po prostu zapomniane. Mówią własnym głosem o tym, co ich zdaniem jest naprawdę ważne, co stanowi o człowieczeństwie, co pozwala nazwać kogoś dobrym człowiekiem. Ich teksty składają się na podręcznik… przyzwoitości – prostej, zwyczajnej, codziennej. Przypominają, że bycie przyzwoitym wcale nie wymaga wielkiego wysiłku. Że najważniejsze to chcieć być przyzwoitym.

BOGDAN BOAŁEK

redaktor naczelny „Charakterów”,

prezes Stowarzyszenia im. Jana Karskiego

A jak autorytet

JACEK JADACKI – Sam profesor upiekł tę gęś…

A jak autorytet

JACEK JADACKI

Sam profesor upiekł tę gęś…

Akowicz to wielki autorytet – mówi Bekowska do Cekańskiej. – Jak dla kogo, dla mnie nie bardzo – odpowiada Cekańska. – Poza tym – wtrąca Dekocka – może jest autorytetem w dziedzinie kunsztu kulinarnego, ale nie w sprawach genetyki molekularnej.

Ta krótka rozmowa między Bekowską, Cekańską i Dekocką ujawnia istotne wyznaczniki autorytetu. Jest się mianowicie autorytetem w pewnym stopniu, dla pewnego grona „uznawców” i w obrębie pewnej dziedziny.

Odróżnijmy autorytet praktyczny od autorytetu epistemicznego. Z grubsza rzecz biorąc, w wypadku autorytetu praktycznego chodzi o dziedzinę umiejętności (np. pieczenie gęsi), a w wypadku autorytetu epistemicznego – o dziedzinę wiedzy (np. że w jednej gamecie może się znaleźć tylko jeden allel danego genu).

Jest kilka warunków niezbędnych tego, żeby Akowicz był dla Bekowskiej rzeczywiście wielkim autorytetem w pewnej dziedzinie (o ten dodatek „w pewnej dziedzinie dla…” – upomniały się Cekańska i Dekocka). Po pierwsze, umiejętności lub wiedza Akowicza powinny znacznie przewyższać umiejętności lub wiedzę Bekowskiej. Najłatwiej osiągnąć ten stan rzeczy, jeśli umiejętności lub wiedza Bekowskiej są bliskie zera. To sytuacja, w której rodzice stają się autorytetami dla swoich małych dzieci. Po drugie, umiejętności lub wiedza Akowicza powinny wyrastać też znacznie ponad umiejętności lub wiedzę otoczenia Bekowskiej. W tym wypadku znowu najłatwiej to osiągnąć, gdy liczebność tego otoczenia jest minimalna albo zerowa. Sprzyja to autorytetowi rodziców dopóty, dopóki w otoczeniu dziecka nie ma dla nich konkurencji: rodzinnej (dziadkowie, stryjostwo itd.) i pozarodzinnej (niania, nauczyciele, koledzy itd.).

Nie wystarczy jednak, żeby Akowicz miał umiejętności lub wiedzę dużo większe niż Bekowska i żeby nikt w jej otoczeniu pod względem tej „nadwyżyki” go nie przewyższał. Trzecim warunkiem niezbędnym, żeby Akowicz stał się autorytetem dla Bekowskiej, jest jeszcze to, żeby Bekowska o tej przewadze Akowicza sama wiedziała. Aby uzyskać taką wiedzę, Bekowska musi się przekonać, że Akowicz istotnie spełnia wspomniane warunki. Może to zrobić w ten sposób, że odwoła się do opinii Cekańskiej, Dekockiej itd., ale wtedy w mniejszym lub większym stopniu Cekańska, Dekocka itd. zaczną odgrywać rolę metaautorytetów, które także trzeba by sprawdzić (takimi metaautorytetami są dla ludzi bezkrytycznych media, a zwłaszcza radio, telewizja i Internet – niektórym wystarczy „pieczęć” mediów, aby przyznać komuś albo odebrać autorytet).

Przed tą „gonitwą za autorytetami” Bekowską uchronić może tylko jedno: że ostatecznie umiejętności każdego ze swoich autorytetów skonfrontuje sama z wyzwaniami, przed którymi owe autorytety stają, lub że ich przekonania (a w szczególności to, co z nich ujawniają) skonfrontuje sama z rzeczywistością.

Krytyczne korzystanie z autorytetów może prowadzić w końcu do zjawiska „ucieczki autorytetów”. Załóżmy taką sytuację: Bekowska przekonuje się, że Akowiczowi nie udaje się sprostać coraz większej liczbie wyzwań i że rzeczywistość falsyfikuje coraz więcej jego (ujawnionych) przekonań. Tym samym coraz bardziej maleje autorytet Akowicza. Bekowska zaś – żeby się o tym wszystkim przekonać – sama musi coraz więcej umieć lub wiedzieć. W konsekwencji dystans między Bekowską a Akowiczem pod względem umiejętności lub wiedzy zaczyna się zmniejszać, aż osiąga punkt krytyczny, w którym Akowicz po prostu przestaje być dla Bekowskiej w ogóle autorytetem.

Są dwie tamy powstrzymujące „ucieczkę autorytetów”. Jedną mogą zbudować tylko sami „nosiciele” autorytetów: przez wytrwałe dążenie do utrzymania się w funkcji rzeczywistych autorytetów w danej dziedzinie – i to dla wszystkich. A także – co nie mniej ważne – przez to, że będą się z całych sił bronić przed zgubną pokusą odgrywania (w istocie żałosnej) roli autorytetu w każdej dziedzinie. Druga tama – a raczej jej śluza – jest w rękach „uznawców”. Mogą oni w ogóle nie podnosić kwestii prawomocności swoich autorytetów i nie sprawdzać, czy ich „nosiciele” naprawdę zasługują na miano „autorytetów” w danej dziedzinie. Pierwszy sposób – sposób bobrów – wymaga od autorytetu nadludzkiego nieraz wysiłku. Drugi sposób – sposób dzioborożców – prowadzi często „uznawców” do tragedii (Samica dzioborożca po złożeniu jajek w dziupli zostaje w niej przez samca zamurowana. W murze pozostaje tylko otwór, przez który samiec karmi samicę, aż do wyklucia się piskląt. Samiec staje się w ten sposób dla samicy jedynym łącznikiem ze światem).

Niektórzy mówią, że żyjemy w czasach autorytetów. To krótka perspektywa. Ludzie zawsze opierali się w życiu na autorytetach, tyle że może inaczej „nosicieli” autorytetu nazywali: mówiono o nich na przykład „mentor” czy „konsultant”, a nie „guru” czy „ekspert”. Kto wie, czy zmiana terminów nie była kamuflażem rozczarowania fałszywymi autorytetami i tęsknoty za autorytetami prawdziwymi. Rzecz w tym, że bez autorytetów nikt nigdy i nigdzie się nie obejdzie.

kwiecień 2004