Sławomir Koper

Afery i skandale Drugiej Rzeczpospolitej

Projekt okładki i stron tytułowych

Anna Damasiewicz

Redaktor merytoryczny

Andrzej Krupa

Redaktor prowadzący

Zofia Gawryś

Redaktor techniczny

Elżbieta Bryś

Korekta

Ewa Grabowska

Marianna Nowacka

Dołożyliśmy wszelkich starań celem ustalenia autorstwa i stanu prawnego materiałów ilustracyjnych zamieszczonych w tej książce. Ewentualni właściciele praw autorskich, do których mimo wysiłków nie udało się nam dotrzeć, proszeni są uprzejmie o kontakt z Działem Redakcyjnym Wydawnictwa Bellona.

Copyright © by Bellona Spółka Akcyjna, Warszawa 2011

Nasz adres: Bellona Spółka Akcyjna

ul. Grzybowska 77, 00-844 Warszawa

e-mail: biuro@bellona.pl, www.bellona.pl

ISBN 9788311123090

Konwersja do formatu EPUB:

Legimi Sp. z o.o.

Od autora

Każdy ustrój, każdy kraj i każda epoka miały swoje afery i skandale. Druga Rzeczpospolita nie była wyjątkiem, dwudziestolecie międzywojenne dostarczyło wielu dowodów potwierdzających tę teorię, faktów stawiających pod wątpliwość uczciwość polityków, czystość obyczajów parlamentarnych czy standardów życia publicznego. I tak jak w każdej epoce, nie zabrakło ludzi dążących do zdobycia majątku czy władzy za wszelką cenę, zdolnych do zbrodni czy oszustw na gigantyczną skalę. A także głośnych przestępstw kryminalnych, którymi emocjonowali się mieszkańcy naszego kraju.

Książka niniejsza jest krótkim przeglądem czy też świadectwem ciemnych kart z dziejów Drugiej Rzeczypospolitej. Czytelnicy znajdą w niej skandale polityczne, afery gospodarcze i obyczajowe, głośne procesy sądowe. Niestety, z różnych powodów nie mogłem poruszyć niektórych tematów. I nie zawsze zawinił tutaj brak źródeł, albowiem okres międzywojenny jest pod tym względem doskonale zaopatrzony. Czasami nie zdecydowałem się na przedstawienie sprawy, uważając, że ktoś zrobił już to w sposób wystarczający (np. Andrzej Garlicki ukazał problem numerus clausus – antysemityzmu na polskich uczelniach), w innych przypadkach sam wcześniej poruszałem pewne tematy. Dlatego czytelnicy nie znajdą na łamach tej książki sprawy śmierci Eugenii Lewickiej (samobójstwo, morderstwo?) i prób wyjaśnienia, co właściwie łączyło piękną lekarkę z Józefem Piłsudskim. O tych wydarzeniach pisałem już obszernie dwukrotnie (Życie prywatne elit Drugiej Rzeczypospolitej i Józef Piłsudski. Człowiek i polityk) i nie chciałem się powtarzać. Z podobnych względów pominąłem również głośny skandal związany z umieszczeniem plastyczki Zofii Stryjeńskiej w zakładzie psychiatrycznym (Życie prywatne elit artystycznych Drugiej Rzeczypospolitej).

W książce, którą macie Państwo przed sobą, starałem się przedstawić różne aspekty życia Drugiej Rzeczypospolitej. Znajdziemy tu afery typowo polityczne (zabójstwo prezydenta Gabriela Narutowicza, zaginięcie generała Włodzimierza Zagórskiego, sprawa Brześcia czy Berezy Kartuskiej), ale również afery obyczajowe (drugie małżeństwo prezydenta Ignacego Mościckiego). Nie mogło zabraknąć najgłośniejszego procesu kryminalnego, czyli sprawy Gorgonowej. Z kilku głośnych afer finansowych wybrałem sprawę żyrardowską, chociaż inne (na przykład afera zapałczana) miały równie pasjonujący przebieg.

To książka o ciemnych sprawach Drugiej Rzeczypospolitej. Dotychczas pisałem o blaskach epoki, ale taka książka musiała powstać. Dzieje Polski tego okresu miały wiele różnych odcieni, tak jak funkcjonowanie każdego państwa nie może być ideałem. I żadnego nie można postrzegać wyłącznie w białym lub czarnym kolorze. A czy możemy wiedzieć, co po kilkudziesięciu latach będą myśleli o czasach nam współczesnych nasi potomkowie?

Rozdział 1
Zamiast wstępu

Wyjście z mroku

Wybuch pierwszej wojny światowej pogrzebał ostatecznie belle époque – system polityczny ustalony na kongresie wiedeńskim. Świat wszedł w fazę gwałtownych przemian: politycznych, społecznych i obyczajowych. W ciągu kilku lat zawalił się dawny porządek, zmieniła się rzeczywistość otaczająca Europejczyków. Z politycznego niebytu wyłaniały się nowe kraje, granice innych uległy zmianie. Z mapy kontynentu zniknęły trzy cesarstwa – zaborcy Polski.

Odradzająca się Polska znalazła się w wyjątkowej sytuacji – przez ponad stulecie podzielona pomiędzy sąsiadów. Czechosłowacja w całości leżała w granicach imperium Habsburgów, kraje bałtyckie i Finlandia przez długie lata znajdowały się pod berłem cara. Na Bałkanach terytoria habsburskie przyłączano do istniejących organizmów państwowych. Nad Wisłą natomiast napotykano problemy, z którymi nikt wcześniej w Europie nie próbował się zmierzyć.

W listopadzie 1918 roku nie było jeszcze wiadomo, jakim państwem będzie Polska, jakie będą jej granice. Na wschodzie i w dawnym Królestwie Polskim stacjonowała potężna i niezdemoralizowana armia niemiecka, a zabór pruski Niemcy uważali za własne terytorium. Nieco lepiej przedstawiała się sytuacja na terenie okupacji austriackiej, ale nawet tam kwaterowały wojska, z którymi należało się liczyć. Granice przyszłego państwa były nieokreślone, właściwie tylko Warszawa i Kraków uchodziły za miasta bezwzględnie polskie. Przynależność Wilna, Lwowa i Poznania była niewiadomą, aspiracje zgłaszali Niemcy, Litwini i Ukraińcy.

Od samego początku istnienia Druga Rzeczpospolita pozostawała w konflikcie z sąsiadami. Z Czechami wybuchł spór o Śląsk Cieszyński, z Niemcami o Śląsk, Pomorze i Wielkopolskę, z Litwą o Wileńszczyznę. I chociaż ostatecznie nie powstało państwo ukraińskie, to jego aspiracje przejął w przyszłości inny, groźniejszy rywal – bolszewicka Rosja.

Urzędowały już wprawdzie pierwsze polskie władze administracyjne, ale zasięg ich działania był ograniczony. Polska odzyskiwała niepodległość, ale tę niepodległość należało sobie wywalczyć.

Różne rzeczywistości

Terytoria trzech zaborów przez ponad wiek zrastały się z odmiennymi organizmami politycznymi. Funkcjonowało oddzielne prawodawstwo, jego unifikacja nastąpiła dopiero na początku lat trzydziestych. W listopadzie 1918 roku nie istniał jednolity system monetarny, w obiegu były marki niemieckie, korony austriackie i carskie ruble. Oczywiście, jak zawsze w chwilach zamętu, realną wartość miało złoto i waluty zwycięskich aliantów, z dolarem na czele. Emitowana od 1917 roku marka polska ulegała błyskawicznej inflacji, co ilustruje jej kurs wobec dolara. W końcu 1918 roku za walutę amerykańską płacono 9 marek, a po pięciu latach aż 6 375 000!!! Inflacja zniszczyła system podatkowy, zdezorganizowała usługi bankowe, stwarzała ogromne problemy w codziennym życiu obywateli.

Do końca 1919 roku nie istniała jednolita granica celna, dopiero w 1920 roku zniesiono cło na przewóz towarów pomiędzy Wielkopolską a resztą kraju. W opłakanym stanie znajdowała się sieć komunikacyjna. Drogi i linie kolejowe nie funkcjonowały jak jeden organizm – łączyły poszczególne dzielnice z głównymi ośrodkami państw zaborczych. Sieć kolejowa nie była kompatybilna, a teren Królestwa Polskiego i Kresy Rzeczypospolitej zostały poważnie zniszczone podczas działań wojennych. Rosjanie, wycofując się, niszczyli mosty i drogi, a Niemcy i Austriacy rabowali i wywozili.

W drugiej połowie XIX stulecia Europa dokonała ogromnego skoku cywilizacyjnego, który tylko częściowo zaznaczył się na ziemiach polskich. Najbardziej odczuli jego skutki mieszkańcy zaboru pruskiego. Śląsk, związany z niemieckimi ośrodkami przemysłowymi, rozwijał się w szybkim tempie. Wielkopolskę uważano za rolnicze zaplecze Niemiec, a wieś poznańska zdecydowanie górowała nad innymi rolniczymi obszarami Polski. Ogromna w tym zasługa miejscowych ziemian i przemysłowców, przyzwyczajonych do rywalizacji ekonomicznej z Niemcami. Nazwiska księdza Piotra Wawrzyniaka czy Maksymiliana Jackowskiego na zawsze zapisały się w dziejach dzielnicy, stanowiąc podstawę jej dobrobytu materialnego.

Na drugim biegunie znajdowała się galicyjska wieś – przeludniona i biedna. Przysłowiowa „nędza galicyjska” miała pozostać poważnym problemem ekonomicznym państwa polskiego. Z tych terenów pochodziła zresztą większość polskiej emigracji zarobkowej za ocean.

Zabór rosyjski nie stanowił jednego organizmu. W Królestwie Kongresowym gospodarka funkcjonowała poprawnie, ale im dalej na wschód, tym było gorzej. A już zupełna nędza panowała na obszarach Polesia, gdzie czas zatrzymał się kilka wieków wcześniej, a zniszczenia wojenne pogłębiły jeszcze stagnację.

Inna sprawa, że „kraj przywiślański” uważany był przez urzędników rosyjskich za zesłanie. Kierowano tam najgorszych funkcjonariuszy, przeniesienie nad Wisłę było karą za przestępstwa lub niekompetencję. W efekcie miejscowa administracja działała ociężale, uchodziła też za wyjątkowo skorumpowaną. Polaków nie dopuszczano do współrządzenia, a niechęć mieszkańców Kongresówki do administracji lokalnej utrzymywała się jeszcze przez długie lata.

W innej sytuacji byli mieszkańcy zaboru pruskiego. Tam również nie było mowy o autonomii narodowej, ale poddani Berlina zamieszkiwali państwo praworządne. Nawet wyraźnie antypolskie wystąpienia miały podstawę administracyjną, osadzoną w obowiązującej jurysdykcji. Umożliwiało to przeciwdziałanie zgodne z przepisami prawnymi. I słusznie zauważył Andrzej Garlicki, że słynny wóz Drzymały nie stałby w zaborze rosyjskim nawet jednego dnia. Zostałby usunięty, a jego właściciela Kozacy zagoniliby nahajkami do najbliższego więzienia. A stamtąd zapewne powędrowałby (pieszo) na Syberię.

Galicja miała autonomię – pełną swobodę rozwoju kultury, oświaty i życia politycznego. Polacy odgrywali ważną rolę w monarchii, bywali nawet premierami rządu. W austriackim systemie politycznym kształcili się późniejsi czołowi polscy parlamentarzyści, z Ignacym Daszyńskim i Wincentym Witosem na czele.

Stosunki w zaborze austriackim szokowały polskich poddanych cara. Po przybyciu do Krakowa ze zgrozą obserwowali kpiny miejscowych prześmiewców z Mickiewicza, Słowackiego czy Matejki. Dla nich były to sprawy patriotyczne, niemal święte, pod Wawelem natomiast znudzono się już bogoojczyźnianą tematyką.

W Galicji istniało polskie szkolnictwo z Uniwersytetem Jagiellońskim na czele. Funkcjonował obowiązek szkolny, chociaż nie zawsze przestrzegany. Analfabetów nie było praktycznie w zaborze pruskim, ale tam szkoła pełniła funkcję germanizacyjną. Najgorzej było na terenach rosyjskich, gdzie do szkół elementarnych chodziło zaledwie co piąte dziecko.

Już z końcem 1918 roku ogłoszono program edukacyjny, zapowiadając obowiązkową, siedmioletnią, bezpłatną szkołę, której kontynuacją byłoby pięcioletnie gimnazjum. Nauczanie miało być międzywyznaniowe, nauczyciele świeccy, a rola duchownych ograniczona wyłącznie do lekcji religii. Realizacja ambitnego programu rozbijała się jednak o brak kadr pedagogicznych. Tylko Galicja miała wystarczającą liczbę nauczycieli (nawet pewną nadwyżkę), ale było to zbyt mało na potrzeby kraju. Doraźnym rozwiązaniem stały się seminaria nauczycielskie, ale efekty mogły przyjść dopiero po kilku latach. Brak kompetentnych kadr pedagogicznych położył się cieniem na dziejach Drugiej Rzeczypospolitej. Wykształceni nauczyciele często bywali związani z Kościołem katolickim i prawicą (ewentualnie byli duchownymi), co odbijało się na światopoglądzie uczniów. A pozycja Kościoła katolickiego w czasach Drugiej Rzeczypospolitej należała do najbardziej delikatnych problemów.

Kościół katolicki i jego rola

Przez okres niewoli Kościół katolicki odgrywał ważną rolę patriotyczną i niepodległościową, a katolicyzm był symbolem polskości. Na terenach zaboru rosyjskiego i pruskiego był wyznacznikiem narodowości; katolik oznaczał Polaka, prawosławny – Rosjanina, ewangelik – Niemca. Po powstaniu styczniowym Kościół katolicki prześladowano, ucierpiał również w Niemczech podczas bismarckowskiej Kulturkampf. I u progu niepodległości (podobnie jak w czasach PRL) cieszył się ogromnym szacunkiem i estymą w społeczeństwie.

Duchowni byli praktycznie wszędzie, trudno wyobrazić sobie wystąpienie publiczne czy uroczystość bez udziału kleru. Inna sprawa, że sytuacja polityczna temu sprzyjała. Wojna z bolszewikami, wrogami Polski i religii, wzmacniała autorytet Kościoła katolickiego. I w tym trudnym okresie duchowieństwo się sprawdziło, wystarczy przypomnieć bohaterską śmierć księdza Skorupki w walce z wojskami Tuchaczewskiego.

W odrodzonym państwie hierarchia katolicka uzyskała dominującą pozycję. Kościół katolicki stał się najwyższym autorytetem, nie tylko religijnym, ale również społecznym, kulturalnym i politycznym. Nie przeszkodziło to narzekać dostojnikom na rzekome ograniczenia w Polsce. Doskonałym przykładem jest list kardynała Aleksandra Kakowskiego relacjonujący wizytę u prezydenta Gabriela Narutowicza. W dniach krwawych zamieszek, protestów i walk ulicznych, Kakowski zażądał od elekta likwidacji „ograniczeń Kościoła”. W państwie, w którym bez aprobaty kleru nic praktycznie nie mogło się wydarzyć! A rozmowa odbyła się dzień przed zamachem i śmiercią Narutowicza.

Przysięga prezydencka odnosiła się do katolicyzmu, symbole religijne były obecne niemal w każdym budynku państwowym. Wrogość środowisk kościelnych mogła obrzydzić każdemu życie, o czym dobrze przekonał się Tadeusz Boy-Żeleński. A usankcjonowaniem prawnym roli Kościoła katolickiego był podpisany w 1925 roku konkordat, wyjątkowo korzystny dla duchowieństwa.

Kościołowi katolickiemu zagwarantowano „swobodne wykonywanie jego władzy duchownej, jak również swobodną administrację i zarząd sprawami majątkowymi zgodnie z prawami boskimi i prawem kanonicznym”. Obsadę stanowisk pozostawiono w rękach Kościoła katolickiego, tylko w przypadkach obsady biskupiej prezydent miał prawo weta.

Duchowieństwo uzyskało swobodę komunikacji ze zwierzchnikami, w tym kontaktów z Watykanem. Państwo nie miało prawa kontroli nad publicznymi wystąpieniami kleru, pod warunkiem, że zachowywały formę listów pasterskich, kazań czy orędzi. W konkordacie zabrakło wyraźnej klauzuli, że uprawnienia Kościoła katolickiego nie mogą być sprzeczne z prawem polskim, państwo natomiast zobowiązało się do „pomocy przy wykonywaniu postanowień i dekretów kościelnych”. Zapewniono działalności duchownych „szczególną opiekę prawną”, zagwarantowano nawet, że „na równi z urzędnikami państwowymi” korzystać będą mogli „z prawa zwolnienia od zajęcia sądowego części swych uposażeń”.

Kwestia odpowiedzialności karnej kleru usankcjonowała praktycznie istnienie oddzielnej kasty w społeczeństwie, funkcjonującej na specjalnych prawach. Nawet postawienie duchownego przed sądem wymagało dodatkowych zabiegów, albowiem „właściwy minister przedstawiał zarzuty ordynariuszowi i w ciągu trzech miesięcy razem podejmowali odpowiednie zarządzenia”. A w przypadku rozbieżnych opinii sprawę przejmował Watykan i przedstawiciele prezydenta. Sądy zaś musiały „zawiadamiać właściwego ordynariusza i przesłać akta sprawy”. Aresztując duchownego, władze cywilne musiały zachowywać względy należne pozycji i stanowisku oskarżonego.

Zatrzymani i osądzeni duchowni mieli odbywać kary „pozbawienia wolności w pomieszczeniach oddzielnych od pomieszczeń dla osób świeckich”. Stanowiło to niebezpieczny precedens, potwierdzający pozycję kleru w państwie.

Kościół katolicki jako potężna instytucja potrzebował do funkcjonowania potężnych środków finansowych. Konkordat był pod tym względem niezwykle korzystny, właściwie trudno wyobrazić sobie zapisy bardziej zadowalające stronę kościelną. Z obowiązku podatkowego zwolnione zostały „budynki poświęcone służbie Bożej, seminaria duchowne, domy przygotowawcze dla zakonników i zakonnic, domy mieszkalne zakonników i zakonnic”. Opodatkowaniu nie podlegały również „dochody przeznaczone na cele kultu religijnego i nie przyczyniające się do dochodów osobistych”. A pomieszczenia biskupów i duchowieństwa parafialnego miały być „traktowane przez Skarb na równi z pomieszczeniami urzędowymi funkcjonariuszy i lokalami instytucji państwowych”.

Kościół katolicki korzystał z niemałych dotacji państwowych, nie tylko na pensje dla hierarchii, ale także na obsługę stanowisk. Do tego dochodził potężny fundusz budowlany, uposażenia emerytalne, dotacje na wizytacje i prowadzenie ksiąg parafialnych, a nawet na opłaty pocztowe. Pozostawiono klerowi prawo „nabywania, odstępowania, posiadania i administrowania według prawa kanonicznego swego majątku ruchomego i nieruchomego”. A co więcej, na koszt państwa zagwarantowano wpisanie posiadanych dóbr do ksiąg hipotecznych.

Konkordat zabezpieczał interesy finansowe Kościoła katolickiego w najważniejszych sprawach. Normalizował również sprawę wykupu nadwyżek ziemi rolnej posiadanej przez Kościół katolicki, oczywiście bez żadnej taryfy ulgowej dla kupujących. Stolica Apostolska wyraziła zgodę, aby „cena wykupu ziem wskazanych powyżej została wypłacona według przepisów stosowanych przy wykupie ziem będących własnością osób prywatnych i pozostawała do rozporządzenia Kościoła”.

Boy-Żeleński uznał konkordat za „niepoczytalny” i trudno się z nim nie zgodzić. Porozumienie z Watykanem usankcjonowało powstanie państwa w państwie, wzmocniło i tak silną pozycję Kościoła. Ale konkordat był tylko potwierdzeniem stanu faktycznego, roli hierarchii rzymskokatolickiej w odrodzonym kraju. Zdawał sobie doskonale z tego sprawę marszałek Piłsudski. Jeszcze podczas I wojny światowej dyskretnie powrócił do katolicyzmu (wcześniej zmienił wyznanie, aby poślubić Marię Juszkiewiczową). W Polsce skuteczny polityk po prostu musiał być katolikiem.