Spis treści

Wprowadzenie

Jak to się zaczęło

Śmierć kliniczna w szpitalu

O funkcjach mózgu i świadomości

Czy świadomość istnieje po śmierci?

Rola nauki w badaniach nad świadomością

Potrzeba nowego spojrzenia na ten problem

Nauka to stawianie pytań bez uprzedzeń

Wieczna świadomość

Doświadczenie śmierci klinicznej: pomost między nauką i życiem duchowym

Struktura książki

1 Śmierć kliniczna i życie potem

2 Co to jest doświadczenie śmierci klinicznej

Definicja

Warunki diagnozy doświadczenia śmierci klinicznej

Częstotliwość występowania doświadczenia śmierci klinicznej

Podział doświadczenia śmierci klinicznej na fazy według Moody’ego

Podział doświadczenia śmierci klinicznej na fazy według innych kryteriów

Podział według Ringa

Podział według Saboma

Podział według Greysona

Różnica między retrospektywnymi i prospektywnymi badaniami naukowymi

Głębokość doświadczenia śmierci klinicznej

Dwanaście elementów śmierci klinicznej poparte przykładami

1. Niezdolność opisu

2. Uczucie błogiego spokoju i pogody ducha, brak odczuwania bólu

3. Świadomość śmierci

4. Uczucie unoszenia się, opuszczania ciała

5a. Uczucie znajdowania się w ciemnym pomieszczeniu

5b. Uczucie przemieszczania się tunelem

5c. Uczucie przerażenia w czasie doświadczenia śmierci klinicznej

6. Doświadczenie przebywania w nieziemskim otoczeniu

7. Spotkanie i rozmowy ze zmarłymi

8. Spotkanie ze źródłem promieniującego światła lub świetlistą istotą

9. Spojrzenie wstecz na własne życie

10. Spojrzenie w przyszłość – flash forward

11. Doświadczenie uczucia przekraczania granicy

12. Świadomy powrót do ciała

Empatyczne doświadczenie śmierci klinicznej

Wnioski

3 Zmiany w zachowaniu człowieka po przeżyciu śmierci klinicznej

Wprowadzenie

Jakie są następstwa doświadczenia śmierci klinicznej?

Badania nad zmianami w życiu człowieka spowodowanymi przez doświadczenie śmierci klinicznej

Czynniki mogące zmienić proces transformacji

Proces integracji doświadczenia śmierci klinicznej

Pozytywne i negatywne aspekty transformacji

Przegląd zmian

Zmiana w postrzeganiu siebie

Współczucie dla innych

Szacunek dla życia

Zanik strachu przed śmiercią, wiara w życie po śmierci

Zmniejszenie religijności przy zwiększeniu uczuć religijnych

Rozwój życia duchowego

Zmiany cielesne

Podwyższona zdolność intuicyjna

Problemy psychiczne po doświadczeniu śmierci klinicznej

Wpływ czasu na procesy zmian u ludzi, którzy przeżyli doświadczenie śmierci klinicznej, i ludzi, którzy tego nie przeżyli

Wnioski

4 Doświadczenie śmierci klinicznej u dzieci

Wprowadzenie

Badania naukowe

Warunki występowania

Tematyka doświadczenia śmierci klinicznej u dzieci

Zmiany u dzieci po doświadczeniu śmierci klinicznej

Spontaniczne uczucie opuszczania ciała lub przebywania poza ciałem

Przykład doświadczenia śmierci klinicznej w wieku dziecięcym

5 Badania naukowe nad doświadczeniem śmierci klinicznej

Wprowadzenie

Rozwój badań naukowych

Jak często występuje doświadczenie śmierci klinicznej

Znaczenie wieku pacjenta

Kto przeżywa doświadczenie śmierci klinicznej?

Warunki, w jakich może występować doświadczenie śmierci klinicznej

Tymczasowe konkluzje dotyczące występowania doświadczenia śmierci klinicznej

Teorie na temat przyczyn i treści doświadczenia śmierci klinicznej

Teorie fizjologiczne

Niedotlenienie

Nadmiar dwutlenku węgla

Reakcje chemiczne w mózgu

Aktywność elektryczna mózgu

Teorie psychologiczne

Strach przed śmiercią

Czynniki osobowościowe

Wspomnienie momentu urodzenia

Halucynacje

Sny

Zastosowane leki

Wnioski

6 Holenderskie badania nad doświadczeniem śmierci klinicznej

Wprowadzenie

Założenia holenderskich badań prospektywnych

Organizacja badań

Częstotliwość występowania śmierci spowodowanej ustaniem akcji serca

Badania długoterminowe

Program badań

Pierwszy wywiad z pacjentem

Ukryty znak, widoczny tylko przy uczuciu przebywania poza ciałem

Program badań długoterminowych

Spostrzeżenia wynikające z badań prospektywnych

Rezultaty badań prospektywnych

Procent przypadków doświadczenia śmierci klinicznej

Stałe elementy doświadczenia śmierci klinicznej

Czynniki niemające wpływu na powstanie doświadczenia śmierci klinicznej

Czynniki wpływające na powstanie doświadczenia śmierci klinicznej

Wnioski z badań prospektywnych

Spostrzeżenia wynikające z badań długoterminowych

Rezultaty badań długoterminowych

Komentarz do holenderskich badań nad doświadczeniem śmierci klinicznej

Porównanie z badaniami prospektywnymi w USA i Wielkiej Brytanii

Badania amerykańskie

Badania angielskie nr 1

Badania angielskie nr 2

Wnioski

7 Co dzieje się w mózgu, kiedy nagle przestaje bić serce?

Wprowadzenie

Paradoks stanu pełnej świadomości przy stwierdzonym ustaniu pracy mózgu

Pomiary aktywności pracy mózgu przy ustaniu pracy serca

Co dzieje się w mózgu, kiedy serce przestaje bić?

Różnica między chwilowym i stałym ustaniem funkcjonowania organu

Co dzieje się w trakcie reanimacji?

Czasowe i stałe uszkodzenia mózgu w przypadkach zatrzymania krążenia

Doświadczenie śmierci klinicznej Pameli Reynolds

Wnioski

8 Co wiemy o funkcjach mózgu?

Wprowadzenie

W poszukiwaniu świadomości

Wiarygodność współczesnych badań mózgu

Nieudowodnione hipotezy

Neurony i pola elektromagnetyczne

Wpływ aktywności elektromagnetycznej na funkcje mózgu

Stymulacja magnetyczna

Stymulacja elektryczna

Efekty terapeutyczne

Badania świadomości za pomocą TMS

Mózg, pojemność przechowywania informacji i pamięć

Neuroplastyczność

Efekt placebo i psychoterapia

Terapia kognitywna (poznawcza)

Medytacja

Wolna wola

Podsumowanie neuroplastyczności

Nasz mózg to nie komputer

Wnioski

9 Fizyka kwantowa i świadomość

Wprowadzenie

Nowe spojrzenie na niektóre elementy doświadczenia śmierci klinicznej

Krótki opis tego rozdziału

Tradycyjny obraz świata

Dualizm falowo-cząstkowy (korpuskularny)

Splątanie kwantowe

Nielokalność

Nowy obraz świata oparty na fizyce kwantowej

Co to właściwie jest fala?

Pojęcie pola

Hologram

Pola elektromagnetyczne

Pola, częstotliwość i informacja

Nielokalność przestrzeni i fale prawdopodobieństwa

Świadomość i nielokalność w przestrzeni

Komplementarność w przestrzeni nielokalnej

Teorie pola w systemach żywych

Czy fizyka kwantowa obowiązuje w systemach żywych?

Teoria kwantowa, samoorganizacja i świadomość

Wnioski

10 Mózg i świadomość

Wprowadzenie

Podejście materialistyczne

Śmierć kliniczna, świadomość i mózg

Ciągłość świadomości

Nowe teorie naukowe

Nowa wizja działania świadomości i mózgu

Nielokalność świadomości i nielokalność przestrzeni

Teoria komplementarności

Porównanie do światowej komunikacji

Nielokalne splątanie świadomości jest udowodnione naukowo

Interfejs między nielokalną świadomością a mózgiem

Krótkie podsumowanie

Możliwe teorie tłumaczące przechodzenie świadomości z jednego stanu w drugi, interfejs

Połączenie świadomości z (wirtualnymi) fotonami

Wpływ świadomości poprzez kwantowy efekt Zeno

Przekazywanie informacji poprzez korelację spinów kwantowych

Wnioski

11 Ciągłość istnienia zmieniającego się ciała

Wprowadzenie

DNA

Krótkie podsumowanie rozdziału

Czym dokładnie jest DNA

Epigenetyka

Prawdopodobne funkcje DNA śmieciowego

Biofotony

DNA jako źródło informacji dla każdej komórki

Nielokalne przekazywanie informacji poprzez DNA

DNA, dziedziczenie i świadomość

Komunikacja z komórkami na odległość

Transplantacja pamięci

Wnioski

12 Wieczna świadomość

Wprowadzenie

Nasza świadomość i „rzeczywistość”

Jednostkowe i społeczne aspekty świadomości

Transpersonalne aspekty świadomości

Doświadczenia zmiany świadomości

Nielokalna świadomość

Śmierć kliniczna jest jednym z aspektów nieskończonej świadomości

Inne formy nielokalnej świadomości

Wizje na łożu śmierci

Doświadczenia kontaktów z (nielokalną) świadomością osób zmarłych

Doświadczenia kontaktu okołośmiertnego (perimortalnego)

Doświadczenia kontaktu pośmiertnego (postmortalnego)

Wiara w postaci ciągłości istnienia jednostki

Ciągłość istnienia świadomości po śmierci cielesnej

Inne formy wymiany nielokalnych informacji

Podwyższone zdolności intuicyjne

Doświadczanie zdarzeń na odległość (doświadczanie intuicyjne)

Genialność

Wpływ świadomości na materię: psychokineza, telekineza i teleportacja

Wnioski

13 Nic zgoła nowego nie ma pod słońcem

Wprowadzenie

Nic nowego

Mistyczne doświadczenia jako źródło wiedzy o śmierci

Religie świata i doświadczenia mistyczne

Hinduizm

Starożytne Indie

Indie współczesne

Buddyzm tybetański

Filozofia starożytnych Greków

Mistyka starożydowska

Chrześcijaństwo

Islam

Przykłady opisów śmierci klinicznej w starych przekazach

Platon: mit o Erze

Opis śmierci klinicznej z VIII wieku

Opis śmierci klinicznej z XIX wieku

Dwa opisy medyczne śmierci klinicznej z XIX wieku

Wnioski

14 Często zadawane pytania

Wprowadzenie

Nieufność nauki do przeżyć związanych ze śmiercią kliniczną

Reinkarnacja

Transplantacja organów: gdzie podziewa się „istota duchowa”

Intrygujące pytania

Niepełna i jednostronna informacja

Kiedy następuje śmierć mózgowa?

Czy śmierć mózgowa oznacza prawdziwą śmierć?

Spadek liczby organów od ludzi ze stwierdzoną śmiercią mózgową

Wnioski

15 Praktyczne znaczenie doświadczenia śmierci klinicznej

Opieka lekarska po doświadczeniu śmierci klinicznej

Śmierć kliniczna w szpitalach

Nieudane próby samobójstwa i pacjenci po próbach samobójczych

Oddziały opieki paliatywnej

Doświadczenia po śmierci

Poglądy na śmierć w służbie zdrowia

Eutanazja i pomoc w samobójstwie

Wnioski

Epilog

Doświadczenie śmierci klinicznej a nauka

Doświadczenie śmierci klinicznej a służba zdrowia

Doświadczenie śmierci klinicznej a obraz człowieka

Podziękowania

Słowniczek trudnych terminów

Przypisy

Wprowadzenie

2 Co to jest doświadczenie śmierci klinicznej

3 Zmiany w zachowaniu człowieka po przeżyciu śmierci klinicznej

4 Doświadczenie śmierci klinicznej u dzieci

5 Badania naukowe nad doświadczeniem śmierci klinicznej

6 Holenderskie badania nad doświadczeniem śmierci klinicznej

7 Co dzieje się w mózgu, kiedy nagle przestaje bić serce?

8 Co wiemy o funkcjach mózgu?

9 Fizyka kwantowa i świadomość

10 Mózg i świadomość

11 Ciągłość istnienia zmieniającego się ciała

12 Wieczna świadomość

13 Nic zgoła nowego nie ma pod słońcem

14 Często zadawane pytania

15 Praktyczne znaczenie doświadczenia śmierci klinicznej

Epilog

Podziękowania

Bibliografia

Indeks nazwisk

Strona redakcyjna

1

Śmierć kliniczna i życie potem

To jest test, za pomocą którego można się przekonać, czy twoje zadanie na ziemi zostało wypełnione: jeśli żyjesz, to znaczy, że masz jeszcze coś do zrobienia.

Richard Bach, pisarz

Najpierw pragnę przytoczyć typowy opis przypadku śmierci klinicznej i trudnego procesu zaakceptowania tego faktu, który nastąpił po tym przeżyciu. W tym wypadku powodem śmierci klinicznej były poważne komplikacje podczas porodu.

„Dwudziestego trzeciego września 1978 roku poczułam pierwsze skurcze porodowe. Byłam w dziewiątym miesiącu ciąży, jak się potem okazało, z naszą drugą córeczką. Cała ciąża przebiegała normalnie. Po pewnym czasie, kiedy skurcze się nasiliły, ja, mój mąż i położna pojechaliśmy do szpitala. Zaprowadzono mnie do sali porodowej. Położna regularnie osłuchiwała mój brzuch za pomocą wielkiej, drewnianej trąbki. Przekłuto mi błony płodowe. Na sali zrobiło się bardzo cicho. Wszyscy chodzili w kółko i porozumiewali się szeptem. Na moje pytanie, co się stało, ani ja, ani mój mąż nie otrzymaliśmy odpowiedzi. Skurcze ustąpiły, ale czułam się świetnie. Tymczasem zjawił się ginekolog i więcej pielęgniarek. Nie wiedzieliśmy, co się dzieje. Powiedzieli mi, że mam przeć. Nie czuję skurczów! Nie mogę przeć. Słyszę szczękanie narzędzi: szczypiec, nożyczek, miseczek, widzę opatrunki. Mąż zemdlał, wyniesiono go z sali i ułożono w przejściu.

Nagle zauważyłam, że patrzę z góry na kobietę leżącą na łóżku, z nogami szeroko rozstawionymi i umieszczonymi na podpórkach. Widzę panikę wśród lekarzy i pielęgniarek, mnóstwo krwi na łóżku i na podłodze. Widzę, jak duże dłonie silnie naciskają na brzuch kobiety i rodzi się dziecko. Natychmiast zabierają je do innego pomieszczenia. Pielęgniarki są przygnębione. Wszyscy na coś czekają. Moja głowa twardo uderza o łóżko, kiedy szybkim ruchem wyciągają spode mnie poduszkę. Znowu duże zamieszanie. Lecę jak strzała przez ciemny tunel. Ogarnia mnie uczucie potężnego spokoju i szczęścia. Czuję się ogromnie szczęśliwa, zadowolona, spokojna i rozluźniona. Słyszę przepiękną muzykę. Widzę łąkę ze ślicznymi kwiatami we wszystkich możliwych kolorach. W oddali dostrzegam piękne, jasne, ciepłe światło. Muszę tam iść. Widzę istotę w jasnych szatach. Czeka na mnie i wyciąga rękę. Czuję, że oczekuje mnie z ciepłem i miłością. Trzymając się za ręce, idziemy w kierunku ciepłego światła. Nagle puszcza moją dłoń i odwraca się ode mnie. Czuję, że coś wsysa mnie z powrotem. Muszę wracać. Czuję, jak pielęgniarka mocno uderza mnie w policzki i woła.

Po pewnym czasie (?) zdaję sobie sprawę z tego, gdzie jestem, i wiem, że to z moim dzieckiem stało się coś niedobrego. Nasza córeczka nie żyje. Jak ten powrót do życia boli! Jak bardzo chciałabym wrócić do... no właśnie, gdzie. Życie toczy się dalej.

Przyczyną mojej śmierci klinicznej było silne krwawienie okołoporodowe. Personel nie zauważył, czy też niedostatecznie zwrócił uwagę na krwawienie w czasie porodu. Prawdopodobnie wszyscy skupili się na samym porodzie. Dopiero w ostatnim momencie podjęto odpowiednie środki, wyciągnięto poduszkę spod mojej głowy, przeprowadzono transfuzję krwi i... Nie widziałam tego wszystkiego, bo w tym czasie przebywałam w rajskiej krainie szczęśliwości.

Powrót z tego pięknego świata, z tego doświadczenia, do normalnego świata był zimny, nieprzyjemny i przede wszystkim pozbawiony miłości. Pielęgniarka, której próbowałam opowiedzieć, jak piękne rzeczy widziałam, pozbyła się mnie uwagą, że wkrótce dostanę lekarstwa, zasnę głęboko i zapomnę o tym wszystkim. Zapomnę? O tym? Wcale tego nie chciałam. Ja chciałam tam właśnie wrócić. Ginekolog uspokajał mnie, że jestem jeszcze młoda, że jeszcze będę mogła rodzić dzieci, że muszę żyć dalej i nie myśleć o przeszłości.

Przestałam opowiadać o tym, co przeżyłam. Trudno znaleźć słowa mogące opisać moje doświadczenie, nic nie potrafiło tego oddać. Ale co dalej? Komu mogłam w takim razie tę historię opowiedzieć? Co się ze mną działo? Oszalałam?

Jedynie mojemu partnerowi do znudzenia powtarzałam tę historię. Słuchał, pytał, ale sam też nie za bardzo wiedział, czego doświadczyłam, co mam z tym zrobić, jak coś takiego się nazywa i czy tylko ja jedna przeżyłam taką przygodę. Do dzisiaj jestem mu bardzo wdzięczna, że potrafił tak słuchać. To przeżycie nie miało wpływu na stosunki między nami. Teraz wiem, że to bardzo cenna rzecz taka bezwarunkowa miłość. Czułam się tak, jakbym była jedyną osobą, która uległa takiemu doświadczeniu. Na tym świecie nikt mnie nie pytał o to przeżycie, nikt nie chciał o tym nic wiedzieć. W moim przypadku było to tym boleśniejsze, że oczekiwałam narodzin dziecka, a musiałam się zmierzyć z jego śmiercią. Już sam ten fakt jest dla wielu szokiem, a tym bardziej moje przeżycia, które dla wielu wydawałyby się niewiarygodne.

Żyłam w tym czasie jak robot. Dbałam o męża, opiekowałam się córeczką, ale myślami byłam gdzie indziej. Przy moich przeżyciach. W jaki sposób można tam wrócić? Gdzie można usłyszeć taką niebiańską muzykę, zobaczyć takie kolory, kwiaty, światło, doświadczyć takiej bezwarunkowej miłości? Czy oszalałam? Co się ze mną dzieje?

W pracy magisterskiej umieszczam ważną radę dla pracowników służby zdrowia: „Gdybym wtedy otrzymała jeden procent porad, które są teraz dostępne w książkach i artykułach na temat doświadczenia śmierci klinicznej, byłabym niezmiernie wdzięczna!”. W 1978 roku służba zdrowia była widocznie niedostatecznie poinformowana o takich doświadczeniach. Oprócz ginekologa, pielęgniarek i położnej nikt się ze mną nie kontaktował. Lekarz domowy nie przyszedł mnie odwiedzić ani po porodzie, ani w następnych tygodniach. Nie chciał rozmawiać ze mną. Czyżby zakładał, że wszystko jest w porządku? Ja również nie poszłam do niego, bo co mu miałam powiedzieć? Doszłam do wniosku, że to doświadczenie nie jest normalne i że lepiej milczeć. Kontrola u ginekologa przebiegała normalnie. Fizjologicznie wszystko było w porządku. Poza tym nikt o nic nie pytał.

A ja milczałam.

Przez lata żyłam w milczeniu i poszukiwałam. Kiedy w końcu znalazłam w bibliotece książkę, w której znajdował się opis doświadczenia śmierci klinicznej, nie chciało mi się wierzyć, że ja coś takiego przeżyłam. To niemożliwe! Nie ufałam samej sobie. Bardzo powoli zaczęłam zdawać sobie sprawę z tego, co przeżyłam, że to prawda. Starałam się ją zaakceptować. Nie było to proste. W ciągu wielu lat rozwinęłam w sobie strategię ucieczki od tego tematu. Uciekałam od uczuć, od siebie. Starałam się coraz więcej pracować, fanatycznie uprawiałam jogging (jakże symboliczne!). Uciekałam od siebie i tego doświadczenia. Początkowo życie płynęło normalnie, przynajmniej według reguł tego świata. Czasami stałam nawet na podium zwycięzcy z kwiatami w rękach, ale to nie były kwiaty, których szukałam. Miałam coraz więcej trudności w zaakceptowaniu zdania innych. Byłam w konflikcie ze sobą, między tym, co czułam, a tym, co wiedziałam. Życie stawało się coraz trudniejsze.

Ciało zaczęło protestować. Byłam zestresowana, przepracowana, spalona. Wpadłam w depresję. Terapię prowadził psycholog homeopata. To nie był przypadek! To była pierwsza osoba, która z uwagą mnie wysłuchała. Nie zdziwił się, pozwolił mi wszystko opowiedzieć i przyjął to normalnie. Minęło jednak dwadzieścia lat od przeżycia doświadczenia śmierci klinicznej. Poradził mi zająć się tym doświadczeniem – narysować, opisać. Dzięki niemu i razem z nim odbyłam inspirującą podróż w głąb siebie. Pogodziłam się z sobą i zaakceptowałam moje przeżycie. Zrozumiałam, że nie oszalałam, ale zmieniłam się pod wpływem tego doświadczenia. Dlatego całkowicie zniknął strach przed śmiercią. To była ogromna różnica w porównaniu z latami przed tym przeżyciem. Wtedy bardzo bałam się śmierci i często o tym myślałam. Przez to przeżycie mam trudności z pojęciem czasu. Wcale się nim nie przejmuję, a przedtem żyłam z zegarkiem w ręku. Świat rzeczy materialnych stał się dla mnie nieważny. Liczy się tylko bezwarunkowa miłość. I miałam ją w osobie mojego męża, chociaż czytałam jakieś badania, że ludzie nie potrafią jej przeżywać. Mnie nikt nie chce wierzyć! Po tym przeżyciu czuję się czasami czarną owcą wśród ludzi. Na wakacjach wciąż poszukuję krajobrazów, kolorów i kwiatów, które wtedy widziałam. Nie lubię kłótni, chcę otaczać się spokojem. Nie potrafię się sprzeczać.

Teraz, po tej terapii i podróży w głąb siebie, cieszę się, że przeżyłam doświadczenie śmierci klinicznej. To było piękne przeżycie, dało mi spokój, pozwoliło odnaleźć siebie, w końcu zaakceptować to przeżycie. Dobrze mi żyć z tym doświadczeniem. Widzę świat w lepszych kolorach, cieszę się życiem. Moje uczucia i myśli są ważne, nie oszalałam, nie jestem dziwaczką. Pozwalają mi odnaleźć się w chaotycznym świecie, bronić własnego zdania. Uważam, że moim zadaniem jest szerzenie wiedzy o doświadczeniu śmierci klinicznej, szczególnie wśród pracowników służby zdrowia. Mój miniwywiad wśród lekarzy miejscowości, w której mieszkam, udowodnił, że do tej pory nie wiedzą, jak obchodzić się z pacjentem, który coś takiego przeżył.

Najważniejsze jest to, że mogę być taka, jaka jestem, razem z moimi przeżyciami. Jestem tym, kim jestem: ani mniej, ani więcej. I to dobrze”.

E.M.

Tytuł oryginału:

Eindeloos bewustzijn.

Een wetenschappelijke visie op de

BIJNA – DOOD ERVARING

Tłumaczenie z języka niderlandzkiego: Małgorzata Woźniak-Diederen

Konsultacja medyczna wydania polskiego: lek. med. anestezjolog Tadeusz Wierzbicki

Zdjęcie autora na IV stronie okładki: Frank Muller

Projekt okładki: Studio ADEKWATNA

Redakcja: Krystyna Śliwa

© 2007 by Pim van Lommel/Uitgeverij Ten Have

© 2010 for the Polish edition by ARTVITAE Sp. z o.o.

All Rights Reserved

ARTVITAE Sp. z o.o.

e-mail: artvitae@poczta.onet.pl

eISBN: 978-83-7884-894-3

Inpingo SA
ul. Niedźwiedzia 29B
02-737 Warszawa

Plik cyfrowy został przygotowany na platformie wydawniczej Inpingo.

Warszawa 2013