Tytuł oryginału: MILLÉNIUM, STIEG ET MOI

Copyright © Actes Sud 2011

All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros A. Kuryłowicz 2011

Polish translation copyright © Krystyna Szeżyńska-Maćkowiak 2011

Zdjęcia w książce pochodzą ze zbiorów prywatnych Evy Gabrielsson

Zdjęcie na okładce przedstawia Evę Gabrielsson i Stiega Larssona w roku 1980

Redakcja: Beata Słama

Projekt graficzny okładki: Andrzej Kuryłowicz

Skład: Laguna

ISBN 978-83-7659-432-3

Wydawca

WYDAWNICTWO ALBATROS A. KURYŁOWICZ

Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa

www.wydawnictwoalbatros.com

2011. Wydanie elektroniczne

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych — jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.
virtualo.eu

Dedykacja

Wszystkim tym, którzy mnie wspierali

w chwilach słabości, i wszystkim

tym, którzy nadal tu są.

EVA GABRIELSSON

PRZEDMOWA

Owszem, istnieje tajemnica Millennium. I są także sekrety. Jak w Platońskiej jaskini, w książkach Stiega Larssona ukazana jest tylko część rzeczywistości. Ta, która pozostaje ukryta w cieniu, pełna jest historii otwierających się niczym otchłanie na inne historie. W trylogii jest mnóstwo znaków, z których część zaczerpnięta została z codzienności, inne, zdumiewająco wyraźne, łączą Stiega Larssona i Evę Gabrielsson, towarzyszkę trzydziestu dwóch lat jego życia, z ich własnymi światami — science fiction, Biblii, walki ze skrajną prawicą, walki o prawa człowieka, skandynawskiej mitologii, szpiegostwa...

Widziane oczami uprzywilejowanej czytelniczki, Evy Gabrielsson, Millennium staje się czymś więcej niż zwykłą serią powieści kryminalnych cieszących się światową sławą. To alegoria nieustannej walki jednostki o moralność i sprawiedliwość — wartości, o które Stieg Larsson walczył zawsze. Te książki są niczym zwierciadło ich życia i miłości, a także obraz bolesnych chwil. Pierwsza i najbardziej dramatyczna to oczywiście nagłe odejście Stiega. Zmarł na zawał serca w wieku pięćdziesięciu lat tuż po tym, jak oddał wydawcy rękopis. Nie doczekał ogromnego sukcesu swojej trylogii. Potem nadeszły mroczne czasy. Ponieważ konkubinat nie jest w Szwecji uznawany, Eva została pozbawiona spadku po partnerze, a w pewnym momencie obawiała się nawet, że straci mieszkanie, które tylko w połowie stanowiło jej własność. Istotnym powodem przygnębienia Evy był rozwój „przedsiębiorstwa Stiega Larssona” dokonujący się kosztem człowieka, którym był. Seriale telewizyjne, filmy, książki fałszywych przyjaciół, najrozmaitsze pogłoski... Stopniowo prawdziwy Stieg Larsson — bojownik, feminista, dziennikarz, znawca szeroko pojętej kultury — znikał, ustępując miejsca autorowi powieści kryminalnych.

Całe życie Stiega, od początku do końca, było jak powieść, do której Eva, główna bohaterka intymnej sagi, postanowiła dać nam klucz. Jako kobieta o silnym charakterze, wierna i — podobnie jak Stieg — będąca idealistką nie uznaje kompromisów. Ci, którzy ją znają, dobrze o tym wiedzą. Przyjaciele mogą liczyć na nią tak samo jak kiedyś na niego — oddanego na śmierć i życie. Inni, którzy wkroczyli na drogę zdrady, muszą zostać porzuceni. Tak samo postąpiłby Stieg.

Dziś Eva walczy o uzyskanie praw autorskich do dzieł swego partnera. Robi to dla niego, wiedząc, że nie zgodziłby się, żeby Millennium, artykuły wymierzone w rasizm, książki na temat skrajnej prawicy i młodzieńcze prace, stały się źródłem zysku. Jeżeli wygra, ujawni tajemnicę czwartego tomu, którego genezę zna równie dobrze jak historię narodzin trzech pierwszych.

A zatem miłośnicy Millennium mogą z nadzieją oczekiwać na kolejne spotkanie z bohaterami cyklu. A wrogowie Lisbeth Salander oraz Mikaela Blomkvista niechaj drżą. Książka nosić będzie tytuł Zemsta Boga.

Niech wiedzą, że Eva, doskonała tancerka salsy na scenie teatru Boga, gotowa jest dokończyć opowieść o ich losach i zatańczyć na ich grobach.

MARIE-FRANCOISE COLOMBANI

KAWA

Ludzie często pytają mnie, czy Szwedzi piją tak dużo kawy jak bohaterowie Millennium. Rzeczywiście, sięgamy po nią bardzo często, a Szwedom przypada drugie po Finach miejsce na światowej liście największych konsumentów tego napoju. Gdyby Stiega Larssona miała łączyć z Mikaelem Blomkvistem tylko jedna rzecz, byłaby to niewątpliwie imponująca ilość wypijanych codziennie filiżanek kawy.

Stieg i ja wspólnie podtrzymywaliśmy tradycję, którą obojgu nam wpojono już w dzieciństwie. Od piątego roku życia, a zatem wtedy, gdy na ogół pije się mleko, Stieg rozsmakowywał się w podawanej mu przez babcię kawie. Moja babcia robiła to samo, ale dyskretnie, ponieważ miałam matkę, a ona była temu przeciwna.

Kawa była dla nas obojga wspaniałym lekiem na wszelkie nieszczęścia, te małe i te wielkie. Jako synonim bliskości, gościnności, otwartości, towarzyszyła radosnym chwilom i długim, bardzo długim rozmowom w cztery oczy lub w gronie przyjaciół. Myślę, że przez trzydzieści dwa lata wspólnego życia znacznie przyczyniliśmy się do pomnożenia zysków producentów kawy! Eksperymentowaliśmy, parząc ją na wszelkie możliwe sposoby, zawsze jednak wracaliśmy do kawy po turecku. W naszym domu dzbanek do parzenia kawy stale stał na ogniu.

Dziś nie parzę już sobie kawy. Nie ma przecież sensu napełnianie dzbanka do połowy, a w dodatku ta pusta połowa oznacza, że Stieg nie będzie na mnie zerkał znad filiżanki oczami błyszczącymi z ciekawości, jak u dziecka, które patrzy na prezent, zanim go rozpakuje. I że nie usłyszę już: „Opowiadaj, co dziś robiłaś? Co nowego odkryłaś?”.

W Millennium Lisbeth Salander zdarza się ucinać rozmowę z Mikaelem Blomkvistem słowami: „Zastanowię się nad tym”. Kiedy po raz pierwszy przeczytałam to zdanie, wybuchnęłam śmiechem, jeśli bowiem między Stiegiem a mną dochodziło do poważnej różnicy poglądów i kiedy zapędzaliśmy się w ślepy zaułek, ponieważ nie chciałam zgodzić się z jego opinią, w końcu zawsze wypowiadałam te słowa. Oznaczały, że czas zająć się czymś innym, podjąć rozmowę na bardziej neutralny i milszy temat. Na ten znak jedno z nas natychmiast wstawało i szło przygotować kawę. Znowu byliśmy przyjaciółmi.

Dziś nie piję kawy, kiedy jestem sama w domu.

Przerzuciłam się na herbatę.

□ □ □

Wolałabym nigdy nie napisać tej książki. Opowiada o Stiegu, o naszym życiu, a także o moim życiu bez niego.

Dziewiątego listopada 2004 roku zabrał mi go zawał serca. Ten przeklęty dla mnie dzień wcześniej stał się takim dla wielu innych osób. Mam na myśli 9 listopada 1938 roku, kiedy to podczas kryształowej nocy naziści zbliżyli się o kolejny już krok ku ostatecznemu rozwiązaniu, atakując swoich żydowskich współobywateli. Stieg zawsze upamiętniał to wydarzenie, uczestnicząc w konferencjach naukowych. Wieczorem 9 listopada 2004 roku miał wygłosić wykład w siedzibie ABF (Arbetarnas Bildningsforbund — Robotniczego Stowarzyszenia Edukacyjnego).

Nie było mnie przy nim, gdy umierał. Ponieważ miałam zobowiązania zawodowe, wyjechałam do prowincji Dalekarlia. Czy moja obecność mogłaby cokolwiek zmienić? Oczywiście nigdy się tego nie dowiem, ale chcę w to wierzyć. Fakt, że byliśmy razem, cudownie odmieniał każdą chwilę naszego życia.

□ □ □

„Stieg Millennium”, autor popularnych powieści kryminalnych, urodził się w lipcu 2005 roku, gdy do księgarń trafił pierwszy tom jego trylogii. Potem powstały filmy kinowe i telewizyjne.

Jednak Millennium jest tylko epizodem w karierze Stiega, nie zaś dziełem jego życia.

Stieg z „przedsiębiorstwa Millennium” niewiele mnie obchodzi.

Ten, który mi się podoba, to towarzysz mojego życia i zawsze wierny sprzymierzeniec. To człowiek, którego gorąco kochałam i z którym przewędrowałam trzydzieści dwa lata. Czuły, pełen entuzjazmu, dowcipny, zaangażowany, szlachetny... Dziennikarz, feminista, działacz, miłość mojego życia.

Tracąc go, utraciłam także wielką część samej siebie.

□ □ □

Ten Stieg urodził się 15 sierpnia 1954 roku..

MŁODOŚĆ

W Mężczyznach, którzy nienawidzą kobiet, pierwszym tomie Millennium, Mikael Blomkvist natrafia na zdjęcie zrobione w dniu zaginięcia Harriet Vanger, podczas defilady z okazji Dnia Dziecka na Hedeby, w starej części miasteczka Hedestad. Chcąc uzyskać informacje o tym dniu, aby odnaleźć trop umożliwiający wyjaśnienie, co tak przeraziło dziewczynę, wyrusza na spotkanie z parą turystów, którzy sfotografowali tę scenę przed czterdziestu laty. Poszukiwania prowadzą go na północ Szwecji, najpierw do Norsjö, potem do Bjursele w regionie Västerbotten. Wybór może wydawać się dziwny, bo to odludne, bardzo słabo znane tereny Szwecji. Jednak Stiegowi były one szczególnie bliskie. To właśnie tam trafił w 1955 roku jako malutkie dziecko, by zamieszkać u rodziców swojej matki. Jego rodzice, Erland Larsson i Vivianne Boström, zbyt młodzi, by zająć się nim jak należy, zamieszkali później tysiąc kilometrów na południe. W 1957 roku znowu się przeprowadzili, tym razem do Umeå (wymowa: Umio), małego miasteczka, położonego w odległości dwustu kilometrów od Norsjö.

Wspominając te miejsca i opisując je, Stieg na swój sposób uhonorował małą lokalną społeczność, z którą przeżył najlepsze chwile młodości. I podziękował dawnym znajomym za wartości, jakie mu wpoili.

□ □ □

Stieg mieszkał z dziadkami w drewnianym domku pod lasem. Mieli jeden pokój i kuchnię, nie było tam ani wody, ani elektryczności, ani toalety. Ten rodzaj domu w rodzinnym gospodarstwie rolnym jest typowy dla szwedzkiej wsi. Dawniej w takich domach mieszkali starzy gospodarze, gdy ich dzieci przejmowały farmę. Ściany domku dziadków były słabą izolacją, deski uszczelniono zapewne — jak to się często wówczas robiło — wiórami. Cały system ogrzewania stanowiła opalana drewnem kuchnia, na której babka gotowała posiłki. Zimą temperatura na dworze spadała nawet do -37°C, a w ciągu dnia światło pojawiało się najwyżej na pół godziny. W takie dni Stieg wędrował do szkoły na nartach biegowych i przy blasku księżyca. Z wrodzoną ciekawością, nigdy się tym nie nudząc, penetrował lasy, poznawał jeziora i drogi, a przede wszystkim ludzi i zwierzęta. Warunki, w jakich żył, były bardzo trudne, a przetrwanie wymagało wielkiej pomysłowości. Ale taki sposób życia kształtuje jednostki samodzielne, zaradne, szlachetne i solidarne. Jak Stieg.

Severin, jego dziadek, był — jak opowiadał Stieg — komunistą i antyfaszystą, który podczas drugiej wojny światowej trafił wraz z innymi działaczami ruchu oporu do obozu dla internowanych. Po wojnie społeczeństwo niechętnie odnosiło się do tych bojowników. Ten epizod szwedzkiej historii, pomijany milczeniem już w latach pięćdziesiątych, do dziś jest mało znany. W 1955 roku Severin wyjechał ze Skelleftenhamn, rezygnując z pracy w fabryce, aby zamieszkać z żoną i małym Stiegiem w drewnianym domku. Naprawiał rowery, motocykle i pracował dorywczo w okolicznych gospodarstwach, by zapewnić byt małej rodzinie. Stieg uwielbiał chodzić z nim na ryby i polowania. Na pierwszych stronach Mężczyzn, którzy nienawidzą kobiet Mikael Blomkvist przyjmuje zaproszenie Henrika Vangera, stryjecznego dziadka Harriet Vanger, i spędza jakiś czas w domku gościnnym nieopodal Hedestad. Zima jest w pełni i Blomkvist pisze, że „na wewnętrznej stronie okien powstawały lodowe kwiaty”, takie same, jak malowane przez mróz róże, w które wpatrywał się zafascynowany Stieg w chacie dziadków, gdy para unosząca się nad garnkami z wiecznie wrzącą na ogniu wodą osiadała na szybach. Nigdy nie zapomniał tego urokliwego widoku ani zimna, które umiał tak sugestywnie opisać. Jego dzieciństwo nie było łatwe, a mimo to szczęśliwe, radosne i pełne miłości.

Na czarno-białych zdjęciach mały chłopiec uśmiecha się, stojąc między dwojgiem dorosłych, którzy dla zabawy się przebrali. To oni pozwolili mu uwierzyć, że w życiu nie ma rzeczy niemożliwych. I oni wpoili mu głęboką pogardę dla pogoni za pieniądzem. Jego dziadek miał starego forda anglia, którego silnik zdołał naprawić zapewne tylko dzięki talentom mechanika i majsterkowicza. To właśnie tego wozu z rejestracją AC, czyli Västerbotten, poszukuje Mikael w nadziei, że w ten sposób natrafi na trop Harriet Vanger. Stieg wplatał w Millennium mnóstwo szczegółów zaczerpniętych z własnego życia, a także z mojego i naszego wspólnego.

□ □ □

W grudniu 1962 roku Severin Boström, dziadek Stiega, zmarł nagle na zawał serca (w wieku pięćdziesięciu sześciu lat, jak jego córka, matka Stiega). Babka opiekowała się jeszcze wnukiem przez pół roku, jednak nie mogła dłużej mieszkać sama z dzieckiem w domku na uboczu, więc wyjechała pod Skellefteå w hrabstwie Västerbotten. Stieg odwiedzał ją każdego lata do chwili jej śmierci w 1968 roku.

Tak oto szczęśliwy i beztroski świat Stiega nagle przestał istnieć. Mając prawie dziewięć lat, zamieszkał w Umeå z rodzicami — Erlandem i Vivianne, którzy pobrali się w 1958 roku, oraz urodzonym w 1957 roku bratem Joakimem. Ledwo ich znał. Stieg często opowiadał o dziadkach, a tylko sporadycznie o rodzicach. Jednak od bliskich przyjaciół jego dziadków słyszałam, że Vivianne często przyjeżdżała odwiedzać synka. Jesienią 1963 roku Stieg zaczął naukę w szkole podstawowej w mieście. I jego życie gwałtownie się zmieniło. Środowisko miejskie było mu zupełnie obce i wydawało się wrogie. Kiedy mieszkał w chacie z bali na łonie natury, cieszył się pełną swobodą. Teraz żył zamknięty w małym mieszkanku w centrum. Oderwanie od przyrody i przeniesienie w asfaltowy świat okazało się bolesne. Rodzice pracowali całymi dniami, często nie było ich w domu, a przecież dziadkowie zawsze mieli dla niego czas. Życie chłopca stało się bardziej unormowane, a zarazem pełne ograniczeń. Płynęło zgodnie z ustalonym harmonogramem.

Początkowo imię Stieg pisane było bez „e” i właściwie nie wiem, kiedy dodał do niego tę literę, ponieważ stało się to, zanim go poznałam. W Umeå mieszkał inny Stig Larsson. Legenda głosi, że ich mylono i że rzucali monetą, by ustalić, który zmieni imię. Wiem tylko, iż po wielu listach wysłanych do Stiega z biblioteki, która domagała się zwrotu książek wypożyczonych przez jego imiennika, podjął decyzję, by ułatwić odróżnianie go od kolegi. Zawsze bawią mnie ludzie, którzy opowiadają anegdoty o Stiegu, zupełnie jakby byli świadkami relacjonowanych wydarzeń albo jakby on sam im o nich mówił, podczas gdy tylko ja znam prawdę, a oni — moje wspomnienia zawarte w wywiadach, których udzielałam.

Stieg wyprowadził się od rodziców, mając siedemnaście lat, i zamieszkał w małej kawalerce, w suterenie tej samej kamienicy. O tamtych latach nie wiem praktycznie nic poza tym, że nie był szczęśliwy. Wydaje mi się, że właśnie wtedy bardzo się „zapuścił” i przestał dbać o zdrowie. Jakby to wszystko nie miało już żadnego znaczenia, jakby on sam nic już nie znaczył ani dla siebie, ani dla innych.

Poza bardzo rzadkimi okresami, kiedy żeglowaliśmy, Stieg, podobnie jak Mikael Blomkvist, praktycznie nie uprawiał sportu, jadł byle co, palił i pił, jak już wspomniałam, za dużo kawy. Wszystko to, w połączeniu ze stresem, niewątpliwie przyczyniło się do jego przedwczesnej śmierci.

Przez lata, które spędziliśmy razem od 1972 roku, Stieg tylko raz wrócił do domu swojego dzieciństwa. Było to jesienią roku 1996.

Mój brat, siostra i ja jesteśmy właścicielami siedmiu hektarów ziemi w hrabstwie Vasterbotten, gdzie leżą Norsjö i Bjursele. Ta po części zalesiona działka należy do mojej rodziny od pokoleń. W latach dziewięćdziesiątych byłam tam ze Stiegiem dwa razy, żeby karczować zarośla w lesie, którym się opiekowaliśmy. Za drugim razem, w 1996 roku, spędziliśmy kilka ciężkich dni na wyczerpującej pracy, którą utrudniały nam nachalne bąki i węże, byliśmy jednak zadowoleni, że uciekliśmy z biur i musieliśmy zdobyć się na wysiłek fizyczny. Sąsiedzi z Önnesmark bardzo chcieli dowiedzieć się czegoś więcej o dzieciństwie Stiega, i gdy uporaliśmy się z pracą, pojechaliśmy obejrzeć chatę jego dziadków.

Domek był zamknięty. Stieg przywarł twarzą do okna. Nic się tam nie zmieniło.

— Jest dokładnie tak jak kiedyś! Popatrz, spałem tam, z dziadkiem. Kuchnia jest wciąż taka sama! Pamiętam, że rankiem była zawsze wychłodzona i marzliśmy.

Oglądał dokładnie każdy metr kwadratowy ziemi, każde drzewo, kamień, pieniek... Wspomnienia wracały stopniowo. Był wzruszony, ja — zbulwersowana. Nigdy go takim nie widziałam. Nawet jego głos brzmiał inaczej. Był niższy, cieplejszy, Stieg mówił ciszej, niemal szeptem. Zadawaliśmy pytania, a on snuł anegdotę za anegdotą. Kiedy nadeszła chwila wyjazdu, zaczął powtarzać:

— Jeszcze chwileczkę, jeszcze chwileczkę...

Nie mógł rozstać się z tym miejscem.

Ponieważ robiło się coraz później, spojrzał na mnie błagalnie i spytał:

— Evo, czy moglibyśmy kupić ten dom?

— Ależ, kochanie, to tysiąc kilometrów od Sztokholmu. To za daleko! Nie moglibyśmy tu często przyjeżdżać. Nie mamy dość pieniędzy ani czasu, a jeśli o niego nie zadbamy, popadnie w ruinę.

Wtedy Stieg szepnął melancholijnie:

— Ale... to wszystko, co mam.

Poczułam, że ogarnął go bezgraniczny smutek, rozżalenie dziecka, jakby cofnął się o trzydzieści lat i znów przeżywał oderwanie od korzeni. Długo milczeliśmy, oddając się rozmyślaniom. Wreszcie powiedział z rezygnacją:

— To niemożliwe.

I odjechaliśmy z ciężkimi sercami.

Zrobiłam dużo zdjęć tej chaty. Potem skomponowałam z nich kolaż, oprawiłam i podarowałam Stiegowi. Był tak zadowolony, że powiesił go nad łóżkiem.

Wielokrotnie wspominaliśmy tę podróż jako magiczną chwilę. Latem 2004 roku, po złożeniu rękopisu trzech tomów Millennium w wydawnictwie, snuliśmy najrozmaitsze plany na przyszłość. Myśleliśmy między innymi — wrócę do tego nieco później — o „naszym małym domku pisarskim”, który chcieliśmy wybudować na wyspie. Oboje rysowaliśmy go, siedząc obok siebie na kanapie i pijąc kawę. Często oglądałam zdjęcia jego drewnianej chaty i chciałam mu zrobić niespodziankę, budując takie samo wejście i wstawiając takie same biało-niebieskie drzwi.

Spis treści

Dedykacja

PRZEDMOWA

KAWA

MŁODOŚĆ

NASZE MAMY

SPOTKANIE

PODRÓŻ DO AFRYKI

SZTOKHOLM

AGENCJA TT

EXPO

POGRÓŻKI

MILLENNIUM

DZIENNIKARSKIE ZALETY STIEGA

FEMINIZM

W SERCU BIBLII

OBOWIĄZEK ZEMSTY

ADRESY W MILLENNIUM

BOHATEROWIE

GRENADA

ŻEGLOWANIE

BRUDNE INTERESY NA RYNKU BUDOWLANYM

BLIŻEJ WYDANIA

LISTOPAD 2004

DZIEŃ ZA DNIEM

POŻEGNANIE

ZEMSTA BOGÓW

MÓJ DZIENNIK Z ROKU 2005

LATA 2005-2010

SUPPORTEVA.COM

TOM CZWARTY

PODZIĘKOWANIA