Tytuł oryginału

THE MAN WITHOUT A FACE

THE UNLIKELY RISE OF VLADIMIR PUTIN

Copyright © 2012 by Masha Gessen

All rights reserved

No part of this book may be reproduced, scanned, or distributed in any printed or electronic form without permission. Please do not participate in or encourage piracy of copyrighted materials in violation of the author’s rights. Purchase only authorized editions.

Projekt okładki

Prószyński Media

Zdjęcie na okładce

World Economic Forum

Redaktor prowadzący

Adrian Markowski

Redakcja

Ewa Charitonow

Korekta

Grażyna Nawrocka

ISBN 978-83-7839-843-1

Warszawa 2012

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-654 Warszawa, ul. Garażowa 7

www.proszynski.pl

PROLOG

Obudziłam się, czując szarpanie za ramię. Kate patrzyła na mnie z przerażeniem w oczach.

– W radio mówią coś o Galinie. – Jej głos był niewiele wyższy od szeptu. – I o broni. Sądzę… Nie rozumiem…

Wstałam i niepewnym krokiem skierowałam się do małej kuchni, w której Kate przygotowywała śniadanie, słuchając nadal Echa Moskwy – najlepszej rozgłośni w kraju. Pamiętam tamten sobotni poranek, wyjątkowo świeży i jasny jak na moskiewski listopad. Nie mogę powiedzieć, by rewelacje Kate mną wstrząsnęły; jej strach w ogóle mi się nie udzielił. Cokolwiek wychwyciła z audycji, choć raczej powinnam pewnie powiedzieć: czegokolwiek z niej nie zrozumiała (biorąc pod uwagę jej ograniczoną znajomość rosyjskiego), mogło stać się co najwyżej zaczątkiem kolejnego doskonałego artykułu. Pracowałam wtedy jako główny korespondent największego tygodnika informacyjnego w Rosji, „Itogi”, więc automatycznie wszystkie większe sprawy przypadały mnie. A takich wtedy nie brakowało. W kraju, który próbował określić się na nowo, każde miasto, każda rodzina i każde przedsiębiorstwo stanowiły nową, niezbadaną dziedzinę. Był rok 1998. W zasadzie wszystkie artykuły, które napisałam od pierwszych dni lat dziewięćdziesiątych, były historiami niepodobnymi do jakiejkolwiek opowiedzianej przeze mnie wcześniej. Wiele czasu spędzałam poza Moskwą, podróżowałam do obszarów ogarniętych konfliktami zbrojnymi, odwiedzałam kopalnie złota, sierocińce i uniwersytety, trafiałam do opuszczonych wiosek i do rozwijających się przy rafineriach nowych miast, a każde z tych miejsc miało własną historię. Gazeta, dla której pracowałam, należąca, nawiasem mówiąc, do właściciela Echa Moskwy, nagradzała mnie, nigdy nie kwestionując moich nieco dziwnych tras podróży i umieszczając wiele moich artykułów na pierwszej stronie.

Innymi słowy, zaliczałam się do grupy młodych ludzi, którzy w latach dziewięćdziesiątych zyskali wszystko. Cenę za zmiany przyszło zapłacić innym – tym przede mną i za mną. Hiperinflacja pożarła oszczędności starszego pokolenia, a zlikwidowanie, niewzruszalnych, wydawałoby się, instytucji Związku Radzieckiego pozbawiło tę generację tożsamości. Młodsi dorastali w cieniu strachu rodziców oraz ich porażek, ale dla mnie – w chwili rozpadu Związku Radzieckiego osoby dwudziestoczteroletniej – i moich rówieśników lata dziewięćdziesiąte były czasem rozwoju oraz budowania tego, co uznawaliśmy za podwaliny nowego systemu. Mimo że przestępczość w kraju osiągnęła w tamtym czasie niespotykany poziom, wszyscy czuliśmy się względnie bezpiecznie. Zdarzało się nam obserwować działania półświatka, czasami nawet je opisywać, ale zawsze z bezpiecznej odległości, bez przeświadczenia, że mogą one w jakikolwiek sposób wpłynąć na nasze życie. Poza tym byłam przekonana, że wszystko zmierza ku lepszemu. Właśnie kupiłam dawne mieszkanie komunalne w centrum Moskwy i przygotowywałam się do remontu w mocno zniszczonym lokalu, do którego planowałam przeprowadzić się z klitki wynajmowanej teraz wspólnie z Kate, angielską redaktorką, pracującą dla jednej z kompanii naftowych. Miałam własny kąt, planowałam rodzinę. Tego dnia byłam umówiona z szefem ekipy budowlanej – mieliśmy wybierać armaturę łazienkową.

Kate wskazała na radioodbiornik z taką miną, jakby ten miał zaraz wybuchnąć, po czym przeniosła na mnie pełne wątpliwości i niezrozumienia spojrzenie. Galina Starowojtowa – nazwisko wciąż powtarzane w relacji – była jednym z najbardziej znanych polityków w Rosji, deputowaną do niższej izby parlamentu i moją bliską znajomą. Pod koniec lat osiemdziesiątych, gdy imperium radzieckie stało na krawędzi rozpadu, Starowojtowa, z wykształcenia etnograf, dała się poznać jako czynny działacz ruchu na rzecz demokracji. Była też jednym z najzagorzalszych rzeczników praw mieszkańców Górskiego Karabachu – armeńskiej eksklawy leżącej na obszarze Azerbejdżanu, targanej już wtedy zbrojnym konfliktem na tle etnicznym, jednym z wielu, jakie miały wkrótce naznaczyć cały proces rozpadu bloku wschodniego. Starowojtowa niemal natychmiast znalazła się w centrum zainteresowania wszystkich w kraju; ta cecha zdawała się charakteryzować wszystkich polityków wyrosłych z kręgów akademickich. Choć całe życie spędziła w Petersburgu, właśnie ją obywatele Armenii chcieli widzieć w Radzie Najwyższej, pierwszym zgromadzeniu wybranym na drodze prawie demokratycznego głosowania, w roli swojej reprezentantki, czemu dali wyraz w 1989 roku, wprowadzając Starowojtową do rady przytłaczającą większością głosów. Stanęła tam na czele tak zwanej Międzyregionalnej Grupy Deputowanych, prodemokratycznej mniejszości, do której należeli między innymi Andriej Sacharow i Borys Jelcyn. Gdy w 1990 roku Jelcyn został wybrany na przewodniczącego Rady Najwyższej RFSRR – wtedy było to stanowisko głównie ceremonialne i co najwyżej prestiżowe – Galina została jego najbliższym doradcą. Oficjalnie zajmowała się wyłącznie sprawami mniejszości etnicznych, nieoficjalnie doradzała Borysowi Nikołajewiczowi we wszystkim, także w obsadzaniu stanowisk rządowych. W roku 1992 Jelcyn rozważał nawet oddanie w jej ręce teki ministra obrony1. Takie posunięcie – przyznanie władzy nad wojskiem kobiecie, cywilowi i zdeklarowanej pacyfistce – byłoby typowe dla działań Jelcyna na początku lat dziewięćdziesiątych. Stanowiłoby kolejną deklarację, że oto nic w Rosji, a może nawet na świecie, nie pozostanie takie, jak było.

Obalenie starego porządku było zresztą głównym punktem programu Galiny. Jej stanowisko wydawało się skrajne nawet jak na standardy obowiązujące w tamtych czasach w obozie zwolenników ruchu na rzecz demokracji. Starowojtowa, wraz z niewielką grupą prawników i polityków, starała się bezskutecznie doprowadzić do procesu działaczy Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego. Opracowała nawet projekt ustawy lustracyjnej2 (pochodzące z greki słowo, jakoś dziwnie kojarzące się z czystkami…) mającej zakazywać działaczom partyjnym i pracownikom tajnej milicji zajmowania stanowisk publicznych (idea ta stała się bardzo popularna we wszystkich krajach dawnego bloku wschodniego). W 1992 roku odkryła, że KGB3 zrekonstruowało dawne struktury partyjne, co pozostawało w sprzeczności z dekretem prezydenta Jelcyna4, wydanym po zakończeniu nieudanego puczu sierpniowego w 1991 roku, delegalizującym KPZR. Podczas publicznego spotkania z prezydentem w czerwcu 1992 roku Starowojtowa spróbowała zapoznać go ze swoimi odkryciami, ale Jelcyn odprawił ją niegrzecznie, dając do zrozumienia, że jej kariera w administracji dobiegła końca. Był to jednocześnie gest pojednania w kierunku tajnych służb i twardogłowych komunistów, którzy utrzymali władzę bądź pozostali w kręgu rządzących. Po zwolnieniu z funkcji doradcy Jelcyna, Galina próbowała jeszcze uzyskać poparcie dla projektu ustawy lustracyjnej, a gdy to się jej nie udało, porzuciła rosyjską scenę polityczną i przeniosła się do Stanów Zjednoczonych, gdzie początkowo udzielała się w U.S. Institute for Peace w Waszyngtonie, a następnie podjęła pracę wykładowcy na Brown University.

W czasie pierwszego spotkania z Galiną nie zdołałam jej nawet dokładnie zobaczyć. Otaczał ją tłum ludzi, zebrany na moskiewskim placu Majakowskiego, by 28 marca 1991 roku wyrazić poparcie dla Jelcyna. Zajmujący wtedy urząd prezydenta ZSRR Michaił Gorbaczow nieco wcześniej udzielił Jelcynowi publicznej reprymendy, wydał też dekret zakazujący urządzania protestów w granicach miasta5. Tego dnia do stolicy wjechały czołgi. Rozstawiono je w taki sposób, by utrudnić ludziom dotarcie na wiec. Organizatorzy zareagowali natychmiast, wyznaczając dwa nowe miejsca zbiórki, by wszyscy zainteresowani mogli pojawić się na jednym bądź drugim spotkaniu. Wszystko to działo się podczas mojej pierwszej wizyty w Moskwie od dziesięciu lat, które spędziłam na emigracji. Zatrzymałam się w mieszkaniu babci, w pobliżu placu Majakowskiego. Gdy po wyjściu z domu odkryłam, że główna arteria miasta, ulica Twerska, jest zablokowana, ruszyłam w swoją stronę podwórkami. Po wyjściu z bramy znalazłam się nagle w zbitym tłumie. Widziałam jedynie głowy stojących przede mną osób, ubranych w identyczne szare bądź czarne wełniane płaszcze. Ponad zbiegowiskiem rozbrzmiewał donośny głos; jakaś kobieta mówiła o nienaruszalności konstytucyjnego prawa do zgromadzeń.

– Kto to? – spytałam stojącego obok mężczyznę. Pamiętam, że w jednej dłoni ściskał żółtą siatkę, drugą ujmował dłoń dziecka.

– Starowojtowa – odpowiedział. W tym momencie kobieta zaczęła skandować pięciosylabowe hasło, natychmiast podchwycone przez tłum. Po chwili od murów w całym mieście odbijało się głośnym echem:

– Ros-si-ja! Jel-cyn!

Niecałe pół roku później Związek Radziecki przestał istnieć, a Jelcyn stanął na czele nowej, rządzonej demokratycznie Rosji. Nieuchronność tego faktu stała się oczywista dla wszystkich – również dla mnie – którzy tamtego marcowego dnia sprzeciwili się reżimowi i zebrali w miejscu publicznym, by mówić o swoich prawach.

Nie pamiętam, kiedy po raz pierwszy spotkałam Galinę osobiście. Zaprzyjaźniłyśmy się, dopiero gdy przez rok wykładała na Brown University. Bywała wtedy częstym gościem w bostońskim domu mojego ojca. Ja kursowałam pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Moskwą, więc Galina w naturalny sposób stała się moim mentorem i przewodnikiem po świecie rosyjskiej polityki, choć czasem zdarzało się jej jeszcze zarzekać, że teraz zajmuje ją wyłącznie kariera naukowa. Zmieniła stanowisko dopiero w 1994 roku, gdy Jelcyn zarządził zbrojną ofensywę w Czeczenii, zbuntowanej republice dawnego Związku Radzieckiego. Jego ówcześni doradcy musieli zapewnić go, że powstanie da się stłumić szybko i bezboleśnie dla federacji. Galina już wtedy przepowiadała, że wojna będzie nie tylko ogromną tragedią – to nie podlegało dyskusji – ale też największym zagrożeniem dla świeżej rosyjskiej demokracji. Wiosną udała się na Ural, by przewodniczyć kongresowi mającemu doprowadzić do odrodzenia zakładanego przez nią niegdyś ruchu, Demokratyczna Rosja, jeszcze nie tak dawno liczącej się siły w kraju. Opisywałam ten zjazd z ramienia zatrudniającej mnie gazety, choć dotarcie do Czelabińska nie było łatwe. W czasie podróży, która wymagała odbycia trzygodzinnego lotu i kolejnych trzech godzin spędzonych w autobusie, dałam się okraść. Do miasta dotarłam około północy, przemarznięta do kości i bez grosza. W holu hotelowym wpadłam na Galinę, która właśnie zakończyła ostatnie z wielu spotkań tego dnia. Nim zdołałam powiedzieć choćby słowo, zaprowadziła mnie do swojego pokoju, nalała kieliszek wódki, posadziła w fotelu i przygotowała cały talerz małych kanapek z salami. Pożyczyła mi też pieniądze, bym miała za co kupić bilet powrotny do Moskwy.

Z całą pewnością Galina nieco mi matkowała – byłam przecież równolatką jej syna, który wyjechał do Anglii z ojcem mniej więcej w tym okresie, gdy jej kariera polityczna nabrała rozpędu – ale te kanapki były też dowodem na coś innego. W kraju, w którym polityka kojarzyła się albo z odzianym w skórzany płaszcz komisarzem, albo ze zniedołężniałym aparatczykiem, Galina starała się wprowadzić zupełnie nową jakość – zbudować obraz działacza, który jednocześnie jest człowiekiem. Na zjeździe rosyjskich feministek zaszokowała zebranych, unosząc spódnicę. Odpowiedziała w ten sposób na krytykę jednego z polityków-mężczyzn, który zarzucił jej, że ma krzywe nogi. W wywiadzie, udzielonym jednej z pierwszych kolorowych gazet w Rosji, opowiedziała o trudnościach, jakie mają z doborem ubrań osoby z poważną nadwagą (sama zaliczała się do tej grupy). Jednocześnie nie ustawała w wysiłkach, by realizować swój program polityczny. Pod koniec 1997 roku ponownie usiłowała doprowadzić do przyjęcia ustawy lustracyjnej, ale i ta próba zakończyła się niepowodzeniem. W roku 1998 zaangażowała się w śledztwo6 mające odkryć szczegóły finansowania kampanii jej przeciwników politycznych, w tym jednego z deputowanych do Dumy, niższej izby parlamentu, z ramienia partii komunistycznej (która znów miała prawo działać i cieszyła się sporą popularnością).

Kiedyś zapytałam Galinę, dlaczego zdecydowała się wrócić do polityki, mimo że nie mogła przecież liczyć na odzyskanie tak znaczącej pozycji, jaką zajmowała kiedyś. Kilkukrotnie usiłowała jakoś to wytłumaczyć, ale ani razu nie udało się jej podać powodu, który zadowoliłby ją samą. Wreszcie zadzwoniła do mnie ze szpitala. Lada moment miała poddać się operacji pod narkozą i ewidentnie starała się uporządkować własne poglądy na życie. Wtedy właśnie zdołała znaleźć wyjaśnienie, które ją satysfakcjonowało. „W starożytnej Grecji wierzono, że harpie to cienie, które ożywają dopiero po zakosztowaniu ludzkiej krwi. Naukowcy wiodą żywot cieni. Dopiero gdy człowiek zaczyna uczestniczyć w kształtowaniu przyszłości, choćby w niewielkim stopniu – a przecież tym właśnie zajmują się politycy – jego życie nabiera barw. Wtedy przestaje się być cieniem. Ale to wymaga picia krwi, także własnej”, usłyszałam.

Popatrzyłam na radioodbiornik, który wskazywała Kate. Radio zatrzeszczało nieco, jakby miało trudności z przekazaniem słów spikera. W wiadomościach nadawali właśnie informację o śmierci Galiny, zastrzelonej przed kilkoma godzinami na klatce schodowej domu, w którym mieszkała. Tego samego wieczoru przyleciała z Moskwy do Petersburga. Razem z Rusłanem Linkowem, który pomagał jej opracowywać szczegóły ustaw, odwiedzili jeszcze jej rodziców, a potem udali się do mieszkania Starowojtowej, znajdującego się przy Kanale Gribojedowa, jednej z najpiękniejszych ulic miasta. Klatkę schodową kamienicy spowijała ciemność; w toku śledztwa odkryto, że zamachowcy wykręcili żarówki. Mimo to Starowojtowa i jej współpracownik rozpoczęli wspinaczkę po schodach. Rozmawiali o sprawie, jaką partia nacjonalistyczna wytoczyła Galinie. Nagle rozległ się przypominający klaśnięcie dźwięk, coś błysnęło i Galina zamilkła w pół słowa. „Co się dzieje?”, krzyknął Rusłan, biegnąc w kierunku dźwięku i rozbłysku. Dwie kolejne kule trafiły go w pierś.

Musiał na moment stracić przytomność. Odzyskał ją na krótką chwilę, która wystarczyła jednak, by zdołał zadzwonić z telefonu komórkowego do znajomego dziennikarza. Ten wezwał milicję.

Teraz zaś głos w radiu informował mnie, że Galina nie żyje, a Rusłan – dobry znajomy – znajduje się w stanie krytycznym w szpitalu.

Gdybym była bohaterką powieści, po usłyszeniu szokującej wiadomości o śmierci przyjaciółki zapewne rzuciłabym wszystko i czując, że nic już nigdy nie będzie takie samo, ruszyłabym do działania, by oddać chwili należną jej cześć. Ale życie to nie powieść. W rzeczywistości rzadko kiedy czujemy, że świat zmienił się nieodwracalnie, nie potrafimy też znaleźć się w obliczu tragedii. Tego samego dnia pojechałam do sklepu po armaturę łazienkową do nowego mieszkania. Dopiero gdy szef ekipy remontowej zagadnął mnie: „Słyszała pani o Starowojtowej?”, straciłam grunt pod nogami. Pamiętam, że długo wpatrywałam się we własne buty i w szary, zdeptany tysiącem stóp śnieg ulicy. „Mieliśmy stawiać jej garaż”, dodał robotnik. Wtedy dotarło do mnie, że moja przyjaciółka nie potrzebuje już żadnego garażu. Poczułam się nagle bezradna, wystraszona i zła. Wskoczyłam do samochodu, pojechałam na dworzec, a chwilę później siedziałam już w pociągu do Petersburga. Jechałam tam, by dowiedzieć się, co dokładnie przytrafiło się Galinie Starowojtowej, i by przedstawić to światu.

W ciągu kilku kolejnych lat nieraz powracałam do Petersburga; w sumie spędziłam w tym mieście niezliczone tygodnie. Rzeczywiście, znów trafiłam na przypadek, którego nikt dotąd nie opisał, ale był to temat znacznie bardziej złożony niż wszystko, z czym przychodziło mi się mierzyć do tej pory. Zdarzenia, o których się dowiedziałam, przerastały znacznie historię zabójstwa jednego z najbardziej znanych polityków w kraju. Odkryłam, że Petersburg, drugie co do wielkości miasto w Rosji, to prawdziwe państwo w państwie. Rządziło nim niepodzielnie KGB, organizacja, przeciwko której Starowojtowa prowadziła najbardziej zaciekłą i jednocześnie najbardziej beznadziejną kampanię. Tamtejsi politycy i dziennikarze byli przekonani, że ich biura i telefony są na podsłuchu, a wszystko wskazywało na to, że mieli rację. Było to miasto, w którym zabójstwo polityka czy przedsiębiorcy nie dziwiło nikogo. W Petersburgu można było trafić do więzienia z powodu jednego nieudanego interesu. Mówiąc wprost, życie tam dawało przedsmak tego, co miało czekać mieszkańców całej Rosji, gdy rządzący Petersburgiem lat dziewięćdziesiątych ludzie objęli najważniejsze stanowiska w kraju.

Nigdy nie zdołałam odkryć, kto zlecił zabójstwo Starowojtowej (dwaj skazani po latach mężczyźni byli tylko wynajętymi bandytami), nie udało mi się też dowiedzieć, dlaczego wydano na nią wyrok. Zrozumiałam natomiast, że przez całą dekadę, gdy ja i moi rówieśnicy tworzyliśmy nasze życie w nowym państwie, równolegle do naszego świata powstawał inny, w którym udoskonalano i utrwalano struktury znane z czasów Związku Radzieckiego. W tym samym czasie powstał system rządów, który za wszelką cenę starał się usunąć swoich wrogów – zamknięty, paranoidalny twór, który pragnął władzy absolutnej bądź zniszczenia tego, czego nie mógł kontrolować. Ciężko powiedzieć, które z działań Starowojtowej przyczyniło się do jej śmierci, ponieważ całą swoją postawą, wszystkimi podejmowanymi przez siebie krokami definiowała siebie jako wroga tego systemu. A to sprawiło, że stała się niewygodna. Została naznaczona i skazana na śmierć. Nieraz przychodziło mi pisać ze stref działań wojennych, pracowałam pod ostrzałem, ale to sprawa petersburska, próba rozwikłania śmierci Galiny Starowojtowej, stała się najbardziej przerażającą historią, z jaką przyszło mi się do tej pory zmierzyć. Nigdy wcześniej nie musiałam opisywać ludzi tak wyzutych z uczuć, tak okrutnych i pozbawionych wyrzutów sumienia.

W ciągu kilku lat to, czego doświadczyłam w Petersburgu, stało się codziennością całej Rosji. Postaram się opowiedzieć, w jaki sposób do tego doszło.

1 Jak napisał „The Economist” z 26 listopada 1998 r., Starowojtowa obróciła propozycję w żart, mówiąc, że „Rosja nie jest jeszcze gotowa na zaakceptowanie ministra obrony w spódnicy. Armia nie byłaby zadowolona” (przyp. red.).

2 Pełny tekst projektu na stronie http://www.shpik.info/statya1.html. Dostęp: 14 lipca 2010 (przyp. aut.).

3 Marina Katys, Położytielnyj itog: Interwiu s dieputatom Gosudarstwiennoj Dumy, sopriedsiedatielem fiedieralnoj partii „Diemokraticzeskaja Rossija” Galinoj Starowojtowoj, „Professionał”, 1 lipca 1998, http://www.starovoitova.ru/rus/main.php?i=5&s=29. Dostęp: 14 lipca 2010 (przyp. aut.).

4 Decyzja Sądu Konstytucyjnego przytaczająca treść dekretu i uchylająca ważniejsze z jego punktów, http://www.panorama.ru/ks/d9209.shtml. Dostęp: 14 lipca 2010 (przyp. aut.).

5 W rzeczywistości dekret Gorbaczowa był uzupełnieniem zakazu zgromadzeń wydanego przez Biuro Polityczne. Powoływał on do życia specjalne oddziały milicji, które miały uprawnienia, by egzekwować zakaz zgromadzeń. Rosyjski rząd uznał obydwa przepisy za niezgodne z konstytucją. Gorbaczow z kolei stwierdził, że rząd nie ma odpowiednich uprawnień, by podważać praworządność uchwały Politbiura i dekretu prezydenta, http://iv.garant.ru/SESSION/PILOT/main.htm. Dostęp: 15 lipca 2010 (przyp. aut.).

6 Andriej Cyganow, Sielezniew dobiłsia izwinienija za statju Starowojtowoj, „Kommiersant”, 14 maja 1999, http://www.kommersant.ru/doc-rss.aspx?DocsID=218273. Dostęp: 15 lipca 2010 (przyp. aut.).

Rozdział pierwszy

PREZYDENT Z PRZYPADKU

Wyobraź sobie, że masz kraj i nikogo, kto mógłby nim rządzić. W takim właśnie niełatwym położeniu znalazł się w 1999 roku Borys Jelcyn oraz ludzie z jego najbliższego otoczenia.

Jelcyn od dawna był poważnie chory. Miał za sobą kilka ataków serca, a w 1996 roku, krótko po zdobyciu fotela prezydenckiego na drugą kadencję, przeszedł poważną operację kardiologiczną. Większość ludzi wierzyła, że miał poważne problemy z alkoholem, co nie dziwiło nikogo, jako że alkoholizm jest w Rosji nader często spotykaną przypadłością, z kolei najbliżsi prezydentowi utrzymywali cały czas, że nagłe napady braku orientacji czy zamykania się w sobie miały ścisły związek z jego stanem zdrowia. Niezależnie od przyczyn, Jelcynowi kilkukrotnie zdarzyło się zachowywać chaotycznie podczas oficjalnych spotkań (bądź w ogóle na nie nie dotrzeć), co stawiało jego popleczników w bardzo trudnej sytuacji i zdecydowanie przyczyniło się do stopniowego spadku popularności Borysa Nikołajewicza w sondażach.

Badania wykonane w 1999 roku wykazały, że urzędujący prezydent cieszy się poparciem zaledwie kilku procent społeczeństwa. Jelcyn stał się cieniem samego siebie. Wprawdzie nadal uciekał się do pomocy narzędzi, które niegdyś świadczyły o jego wielkości: wprowadzał nieoczekiwane zmiany w kręgach ludzi sprawujących władzę, w zależności od potrzeby sprawował rządy bardzo bezpośrednie bądź stosował mechanizmy silnie liberalne, a gdy trzeba było, zachowywał się w dramatycznie przerysowany sposób, lecz teraz przypominał co najwyżej ślepego boksera, który miota się po ringu, próbując mierzyć się z nieistniejącym przeciwnikiem i nie dostrzegając prawdziwego wroga.

Druga połowa ostatniej kadencji Jelcyna upłynęła pod znakiem częstych i nagłych przetasowań personalnych. Prezydent zdymisjonował premiera, pełniącego tę funkcję przez niemal sześć lat, i zastąpił go nikomu nieznanym trzydziestosześciolatkiem, tylko po to, by i jego zwolnić ze stanowiska po upływie zaledwie czterech miesięcy. Jelcyn namaszczał kolejnych wybrańców, a następnie, gdy zawiedli oczekiwania, odprawiał ich publicznie w sposób upokarzający zarówno dla nich, jak i dla wszystkich, którzy musieli być świadkami ich upadku.

Oczywiście, coraz mniej przewidywalne zachowania prezydenta przysparzały mu nowych wrogów, którzy z czasem zaczęli jednoczyć siły. Rok przed końcem drugiej i ostatniej kadencji prezydenckiej Jelcyn znalazł się na szczycie bardzo kruchej piramidy. Ustępowali doświadczeni politycy, przez co najważniejsze funkcje w ministerstwach i agencjach federalnych przypadały młodym i niedoświadczonym pracownikom, często zwyczajnie miernym, którzy zostawali zassani na szczyt, by wypełnić panującą tam próżnię. Naprawdę zaufanych pozostało niewielu. Przez ich bliskie powiązania, ze sobą i samym prezydentem, prasa okrzyknęła tę grupę Rodziną. Zaliczano do niej córkę Jelcyna, Tatianę, szefa kancelarii prezydenckiej Aleksandra Wołoszyna, byłego szefa kancelarii i późniejszego męża Tatiany Walentina Jumaszewa, ekonomistę i autora planu prywatyzacji w Rosji Anatolija Czubajsa oraz przedsiębiorcę Borysa Bieriezowskiego. Ten ostatni jako jedyny z sześciu oligarchów, biznesmenów, którzy za czasów prezydentury Jelcyna dorobili się ogromnych fortun i zrewanżowali się, angażując znaczne środki w kampanię prezydencką, nie opuścił prezydenta w trudnych czasach.

Prawo nie zezwalało osobie pełniącej dwukrotnie urząd prezydenta ubiegać się o reelekcję, i nawet gdyby Jelcyn znalazł uzasadnienie dla takiego kroku, nie miał dość sił, by sprostać trudom kampanii i dalszego pełnienia funkcji. Miał natomiast wszelkie powody, by obawiać się odwetu ze strony nieprzychylnego następcy. Należy tu pamiętać, że Jelcyn był kimś więcej niż tylko niepopularnym prezydentem. Zyskał status polityka, któremu zaufali Rosjanie, więc ich rozczarowanie będzie równie wielkie jak pokładane nadzieje.

A Rosjanie byli umęczeni, przerażeni i zawiedzeni. Pod koniec lat osiemdziesiątych po raz pierwszy poczuli siłę i nadzieję płynące z jedności. Na tej fali zdołali powstrzymać puczystów, którzy w sierpniu 1991 roku usiłowali obalić władzę Gorbaczowa. Naród wierzył Jelcynowi, jedynemu (jak dotąd) demokratycznie wybranemu przywódcy w historii Rosji. W zamian otrzymał hiperinflację, która w ciągu zaledwie kilku miesięcy zjadła oszczędności ich życia, biurokratów i przedsiębiorców okradających na oczach wszystkich kraj i ludzi oraz nierówności społeczne i ekonomiczne, z jakimi nigdy dotąd nie miał do czynienia. Jednak największym ciosem dla wielu Rosjan, jeśli nie dla większości, był brak pewności jutra. Wraz z brakiem poczucia bezpieczeństwa zniknęła jedność, która pozwoliła społeczeństwu przetrwać trudną końcówkę lat osiemdziesiątych i początek kolejnej dekady.

Ludzie Jelcyna, i on sam, popełnili wielki błąd, odcinając się od bólu i strachu obywateli. W ciągu zaledwie dziesięciu lat Jelcyn, wcześniej prawdziwy populista (jeżdżący autobusami, a gdy sytuacja tego wymagała – wspinający się na czołgi), stopniowo wycofał się zupełnie do niedostępnego i doskonale strzeżonego świata pancernych limuzyn i zamkniętych dla ogółu spotkań. Wyznaczony przez niego pierwszy premier, młody, błyskotliwy ekonomista Jegor Gajdar, uosobienie zmian, jakie zaszły w pokomunistycznym układzie społeczno-ekonomicznym, nie ukrywał, że przeciętny obywatel jest zbyt głupi, by móc stać się równym partnerem dla rządu w dyskusji dotyczącej reform. Można zatem powiedzieć, że Rosjanie, porzuceni w trudnych czasach przez swoich przywódców, zaczęli szukać pocieszenia w nostalgicznych wspomnieniach. Nie sądzę, by komunistyczna ideologia zdołała nagle zawładnąć ich sercami – jej czar wygasł całe dziesięciolecia wcześniej – ale z pewnością tęsknili do czasów, gdy Rosja cieszyła się statusem supermocarstwa. W 1999 roku wyraźnie wyczuwało się wiszące w powietrzu napięcie, nic więc dziwnego, że i Jelcyn, i członkowie Rodziny czuli się zagrożeni.

Poczucie krzywdy i narastająca złość zaślepiły ludzi, co z kolei sprawiło, że dokonania Jelcyna w mijającym dziesięcioleciu popadły w zapomnienie. Pomimo naprawdę licznych nieprawidłowości, jakie miały miejsce podczas prywatyzacji, udało się skutecznie przekształcić większość dotychczasowej własności państwowej w prywatną; największe przedsiębiorstwa stały się konkurencyjne. Choć przepaść pomiędzy najbogatszymi a najbiedniejszymi osiągnęła niespotykane dotąd rozmiary, sytuacja większości Rosjan zmieniła się zdecydowanie na korzyść7. Zwiększyła się liczba gospodarstw domowych, w których korzystano z telewizorów, pralek automatycznych i lodówek, podwoiła się liczba samochodów w posiadaniu osób prywatnych, a liczba turystycznych wyjazdów za granicę w latach 1993–2000 wzrosła niemal trzykrotnie. W roku 1998 Rosja nie zdołała spłacić należności z tytułu zaciągniętych kredytów, co spowodowało gwałtowny skok inflacji, ale od tego czasu notowano już stały wzrost gospodarczy.

Media rozkwitały; w niespotykanie krótkim czasie Rosjanie zdołali stworzyć piękną, naprawdę wysokiej klasy telewizję, którą uzupełniały wiadomości przekazywane w licznych gazetach i publikacjach elektronicznych. Zaczynała funkcjonować poprawnie infrastruktura. Choć, oczywiście, nie rozwiązano wszystkich nękających ją problemów, to pociągi międzymiastowe znów kursowały zgodnie z rozkładem, poczta wykonywała usługi należycie, a prywatne numery telefonów stawały się coraz bardziej powszechne. Jedna z prywatnych firm, dostawca telefonii komórkowej, zadebiutowała w 1992 roku z powodzeniem na giełdzie nowojorskiej.

Mimo to rząd nie potrafił przekonać ludzi, że sytuacja w kraju uległa znacznej poprawie w stosunku do warunków, w jakich żyło się jeszcze kilka lat wcześniej, i była nieporównywalnie lepsza od stanu sprzed dekady. Rozpad Związku Radzieckiego sprawił, że Rosjanie stracili grunt pod nogami. Od tamtego czasu ich życiem rządziła narastająca niepewność jutra, a każda porażka stanowiła jedynie kolejny dowód nieuchronności ponurego końca. Każde zwycięstwo natomiast rodziło strach o to, co zostało zdobyte z takim trudem. Jelcyn mógł odwoływać się jedynie do swoich populistycznych zagrań, a te nie zdołały sprostać oczekiwaniom narodu ani zmienić go w żaden sposób. Jako przywódca nie miał ludziom do zaproponowania ani nowych dróg, ani nowej retoryki. Jedyne, co mu pozostało, to spróbować dać im to, czego pragnęli.

Nikt nie potrafił stwierdzić, o czym marzyli wtedy obywatele Rosji, było natomiast oczywiste, że zdecydowanie nie chcieli widzieć Jelcyna w roli swojego przywódcy. Dziesiątki milionów Rosjan winiły go osobiście za każde niepowodzenie, jakie spotkało ich w ciągu minionych dziesięciu lat, za utracone nadzieje i zniszczone pragnienia, a nawet, choć wydaje się to nieprawdopodobne, za utraconą młodość. Nienawiść obywateli do Jelcyna była ogromna, zatem każdy, kto przejąłby po nim władzę, mógłby z łatwością zyskać poklask. Wystarczyłoby jedynie postawić byłego prezydenta w stan oskarżenia. Schorowany Jelcyn obawiał się najbardziej rosnącego w siłę bloku Otczestwo – Wsia Rossija (Ojczyzna – Wszechrosja; nazwa ugrupowania, będąca połączeniem nazw dwóch tworzących ją partii, nie była zbyt elegancka). Na jego czele stali były premier Rosji oraz kilku merów i gubernatorów. Po dojściu do władzy niechybnie spróbowaliby wziąć odwet na Jelcynie i członkach Rodziny, co oznaczało, że były prezydent spędziłby ostatnie dni życia w więzieniu.

W tym momencie na scenie pojawił się Władimir Putin.

Bieriezowski wspomina przebieg prowadzonych przez Rodzinę rozpaczliwych poszukiwań następcy prezydenta. Nie sposób nie zauważyć dysproporcji – niewielka grupa ludzi żyjących w niemal zupełnej izolacji (może nawet należałoby powiedzieć: w oblężeniu) szuka desperacko kogoś, komu można by powierzyć pieczę nad największym krajem świata, kto wziąłby w posiadanie jego potencjał nuklearny i kto poniósłby brzemię jego tragicznej historii. Lista kandydatów nie była długa; mniej pozycji liczył jedynie spis wymagań, jakie im stawiano. Ostatecznie wszyscy, którzy mieli jakiekolwiek ambicje polityczne czy predyspozycje do pełnienia tak odpowiedzialnej funkcji, dawno już opuścili Jelcyna. Nowi kandydaci wywodzili się z kręgu wpływowych, acz zupełnie nieznanych ogółowi ludzi.

Bieriezowski utrzymuje, że Putin był jego osobistym protegowanym. Wyznanie to usłyszałam w podlondyńskiej willi oligarchy (obiecałam, że natychmiast po powrocie do miasta zapomnę, jak do niej dotrzeć). Bieriezowski i Putin spotkali się w 1990 roku, gdy biznesmen szukał kontaktów, które umożliwiłyby mu rozwinięcie filii firmy w Leningradzie. Był wówczas dilerem Łady, marki tandetnych samochodów produkowanych w Związku Radzieckim na starej licencji Fiata. Jego firma sprowadzała też używane pojazdy z Europy Zachodniej8 i utrzymywała sieć stacji oferujących naprawę tych aut. Putin był wtedy bliskim współpracownikiem Anatolija Sobczaka, ówczesnego włodarza miasta. Pomógł Bieriezowskiemu uruchomić stację obsługi pojazdów jeszcze w Leningradzie, odmawiając jednocześnie przyjęcia łapówki; już samo to wystarczyło, by oligarcha go sobie zapamiętał. „Był pierwszym urzędnikiem, który nie brał łapówek”, zapewniał mnie Bieriezowski. „Naprawdę. Zrobiło to na mnie piorunujące wrażenie”9.

Bieriezowski zaczął regularnie wpadać w odwiedziny do Putina za każdym razem, gdy pojawiał się w Petersburgu. Chyba potrafię sobie wyobrazić, biorąc pod uwagę nieco szalony sposób bycia biznesmena, jak wyglądały te wizyty. Zapewne wbiegał do gabinetu Putina, trajkotał jak przekupka i wypadał z pokoju, nie zwróciwszy nawet uwagi na reakcję gospodarza. Podczas naszej rozmowy Bieriezowski nie potrafił przypomnieć sobie czegokolwiek, co miałby powiedzieć Putin w czasie tych spotkań, „ale wierzyłem, że jest naszym sprzymierzeńcem”, podsumował za to. Zaimponowała mu także postawa Putina, gdy ten odmówił pozostania na stanowisku zastępcy mera po przegranej Sobczaka.

Z chwilą przeprowadzki do Moskwy Putina, który w 1996 roku przyjął posadę w administracji Kremla, spotkania tych dwóch stały się jeszcze częstsze. Od tej pory odbywały się w luksusowym klubie należącym do Bieriezowskiego. Biznesmen, korzystając ze swoich wpływów, zdołał doprowadzić do ustawienia znaków zakazu wjazdu przy dwóch kolejnych przecznicach ulicy w centrum Moskwy. Wydzielił w ten sposób jej fragment do prywatnego użytku (tym samym pozbawiając pozostałych mieszkańców prawa dojazdu do własnych domów).

Ale na początku 1999 roku ten wszechwładny dotąd człowiek znajdował się w opałach, znacznie większych niż pozostali członkowie Rodziny; jego jednego wyjątkowo dotknęła utrata dotychczasowej pozycji w światku towarzyskim Moskwy. Bieriezowski, uwikłany w desperacką i, jak się wydawało, skazaną na przegraną walkę o władzę z byłym premierem Jewgienijem Primakowem, który stanął na czele antyjelcynowskiej koalicji, stał się wyrzutkiem. „Pamiętam urodziny mojej żony, Leny”, wspominał. „Postanowiliśmy nie zapraszać wielu osób. Nie chcieliśmy, by relacje ewentualnych gości z Primakowem uległy pogorszeniu, więc ograniczyliśmy się do grona najbliższych przyjaciół. W pewnym momencie pojawił się mój ochroniarz i oznajmił: »Borysie Abramowiczu, za dziesięć minut przyjedzie Władimir Władimirowicz Putin«. Pytam zatem: »Co się stało?«, a on odpowiada: »Chciałby złożyć życzenia urodzinowe pani Lenie«. I rzeczywiście, dziesięć minut później Putin stał już w drzwiach z bukietem kwiatów w ręce. Pytam więc: »Wołodia, po co to robisz? I bez tego masz wystarczająco dużo problemów. Robisz to na pokaz?«, a on odpowiada: »Tak, zdecydowanie robię to na pokaz«. W ten sposób przypieczętował naszą przyjaźń. Zaczęło się od tego, że nie wziął łapówki, potem nie opuścił Sobczaka, a tamta wizyta przekonała mnie, że mam do czynienia z dobrym, bezpośrednim człowiekiem. Wywodzącym się z KGB, ale nadal człowiekiem”. Ten obraz na zawsze utkwił Bieriezowskiemu w pamięci.

Bieriezowski to typowy rosyjski biznesmen z tamtych czasów: nieprzeciętnie inteligentny, doskonale wykształcony i kochający ryzyko. Jak większość jemu podobnych, pochodził z żydowskiej rodziny, przez co od wczesnego dzieciństwa stał zawsze nieco na uboczu. Jak każdy z nich cierpiał na przerost ambicji, a energia dosłownie go rozsadzała. Z wykształcenia doktor matematyki, zajął się prowadzeniem firmy importującej i eksportującej samochody oraz świadczącej usługi serwisowe. Zakupy lewarowane w połączeniu z hiperinflacją pozwoliły mu wyłudzić miliony dolarów od największego producenta samochodów w Rosji10. W pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych zajął się bankowością, nie rezygnując wcale z handlu autami, potem wszedł w posiadanie udziałów w rafinerii i co najważniejsze, stanął na czele telewizji publicznej, tak zwanego Kanału Pierwszego – najczęściej oglądanego programu11. Dzięki temu mógł docierać do 98 procent domów w Rosji.

Podobnie jak pozostali oligarchowie, Bieriezowski zaangażował się w kampanię reelekcyjną Jelcyna, ale w odróżnieniu od reszty zrobił z tego dobry użytek, wpływając na kilka istotnych nominacji. Kursował po kraju, pośrednicząc w układach politycznych, udzielał się czynnie w negocjacjach pokojowych w Czeczenii, nurzał się w rosnącej sławie. Usilnie kreował się na szarą eminencję, z pewnością wyolbrzymiając swoje wpływy. Jestem też przekonana, że wierzył przynajmniej w połowę tego, co mówił bądź sugerował, widząc pewne sprawy dokładnie takimi, jakimi je przedstawiał. W efekcie kolejni zagraniczni korespondenci pracujący w Rosji żyli w przekonaniu, że w kraju za sznurki pociągał Bieriezowski.

Reszta w pełnej wersji

7 Andriej Szlejfer, Daniel Treisman, A Normal Country: Russia After Communism, „Journal of Economic Perspectives”, vol. 19, nr 1 (zima 2005), s. 151–174, http://www.economics.harvard.edu/faculty/shleifer/files/normal_jep.pdf. Dostęp: 30 kwietnia 2011 (przyp. aut.).

8 David Hoffman, The Oligarchs: Wealth and Power in the New Russia, Nowy Jork, PublicAffairs, 2002 (przyp. aut.).

9 Z wywiadu przeprowadzonego przez autorkę z Borysem Bieriezowskim w czerwcu 2008 roku (przyp. aut.).

10 Hoffman (przyp. aut.).

11 Jak dotąd nie udało się ustalić, czy Bieriezowski rzeczywiście był właścicielem 25% Sibneftu i 49% ORT, pierwszego kanału telewizji. W chwili przygotowywania książki do druku nie było jeszcze wyroku sądowego w tej sprawie. Wiadomo natomiast, że był głównym dyrektorem stacji telewizyjnej i że czerpał znaczne korzyści z rafinerii (przyp. aut.).

Rozdział drugi

WOJNA PRZEDWYBORCZA

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział trzeci

WYZNANIA CHULIGANA

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział czwarty

BYŁ SOBIE SZPIEG

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział piąty

PUCZ I KRUCJATA

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział szósty

KONIEC REFORMATORA

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział siódmy

DZIEŃ, W KTÓRYM UMARŁY MEDIA

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział ósmy

DEMONTAŻ DEMOKRACJI

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział dziewiąty

RZĄDY TERRORU

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział dziesiąty

BEZGRANICZNA CHCIWOŚĆ

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział jedenasty

POWRÓT ZSRR

Dostępne w pełnej wersji

Epilog

JEDEN GRUDNIOWY TYDZIEŃ

Dostępne w pełnej wersji

PODZIĘKOWANIA

Dostępne w pełnej wersji