Tytuł oryginału:

The Diary of Anaïs Nin, 1934-1939

Copyright © 1967 by Anaïs Nin

Edited and with an Introduction by Gunther Stuhlmann

Introduction © 1967 by Gunther Stuhlmann

This book was negotiated through the Graal Literary Agency, Pruszkowska, and Tree L. Wright, Author's Representative, P.O. Box 26053, Los Angeles, CA 90026.

Projekt okładki: Anna Pol

Zdjęcie na okładce: © The Anaïs Nin Trust

Redaktor prowadzący: Katarzyna Rudzka

Korekta: Michał Załuska

ISBN 978-83-7839-862-2

Warszawa 2013

Wydawca:

Prószyński Media Sp. z o.o.

ul. Rzymowskiego 28, 02-697 Warszawa

www.proszynski.pl

WSTĘP

Gdy wiosną 1966 roku ukazał się dziennik Anaïs Nin z lat 1931–1934, Karl Shapiro, poeta i laureat nagrody Pulitzera, napisał w „Book Week”: „Przez całe pokolenie świat literacki po obu stronach Atlantyku żył pogłoskami o niezwykłym dzienniku. Szczęśliwcy, którzy mieli okazję wcześniej zapoznać się z rękopisem, wyrażali się o nim w zapierających dech w piersi superlatywach, umieszczając go pośród największych objawień literackich. Znaczna część dziennika ukazała się wreszcie drukiem, potwierdzając najpochlebniejsze o nim opinie”.

W istocie uznanie, z jakim czytelnicy przyjęli pierwszy tom, świadczyło dobitnie, że choć ogromnego dzieła Anaïs Nin z różnych względów nie da się opublikować w całości, przedstawione fragmenty nie tracą nic na sile oddziaływania, prezentując zjawisko wyjątkowe, choć cięcia były nieuchronne. Nawet bowiem pokaźny fragment owego pierwszego tomu, obejmujący niespełna trzyletni okres życia pisarki, to zaledwie sześćset z liczącego piętnaście tysięcy stronic zapisu pierwotnych tomów dziennika, które dziś wypełniają dwie, zawierające po cztery szuflady szafki w podziemiach brooklińskiego banku.

Wybór najodpowiedniejszych tekstów ze spójnej, organicznie rozwijającej się całości, jaką stanowi dziennik, z jego plątaniną czasu i zdarzeń, naturalnymi lukami i powtórzeniami, stopniowym dojrzewaniem, jest nieodmiennie przedsięwzięciem ryzykownym. Najpierw naturalnego doboru dokonuje pisarka, po czym proces ten zostaje powtórzony w pracy redakcyjnej. A i sam dziennik, mimo całej swej narracyjnej pełni, jest zaledwie odbiciem, refrakcją całości autorskiego „ja”. Nie przedstawia on wiernego obrazu Anaïs Nin, jaką była na co dzień, osadzona w miejscu i czasie, nie jest to wizerunek podstylizowany z myślą o czytelniku. Ukazując swą osobowość bez obsłonek, czasami wręcz w niepochlebnym świetle, komunikując nam swe spontaniczne reakcje na ludzi, wydarzenia i idee, autorka odkrywa przed nami tajniki swego życia, serca i myśli bez pisarskich wybiegów. Lecz to właśnie dzięki owemu pisarskiemu talentowi i artystycznemu mistrzostwu, które objawiły się już we wczesnych latach, stronice dziennika tętnią życiem, a nawet wyimek z tego zapisu odznacza się rozmachem i siłą oddziaływania jednolitej całości. W którymkolwiek miejscu otworzylibyśmy tę książkę, zostajemy wciągnięci w powieść z życia autorki, toczącą się instynktownie, logicznie, niczym w marzeniu sennym, snującym się wedle własnych rytmów, napięć, działań i przeciwdziałań.

Pierwszy tom rozpoczyna się w czasie, gdy Anaïs Nin miała zadebiutować na literackiej scenie krótkim, pełnym zaangażowania studium pisarstwa D.H. Lawrence’a. Przyszła pisarka mieszkała wówczas wraz z rodziną w starodawnym, odgrodzonym od świata domu, w sennej wiosce Louveciennes na obrzeżach Paryża. Wychowana w wierze katolickiej, Anaïs Nin miała wówczas za sobą burzliwe, lecz wspaniałe dzieciństwo, które spędziła w Europie, oraz trudną młodość imigrantki w Stanach Zjednoczonych. Ale pozorny spokój sielskiej okolicy wkrótce zburzyły jej coraz ściślejsze, niezwykle emocjonalne więzy z chmarą artystów i intelektualistów, wśród których czołowe miejsca zajmowali: nieznany wówczas „pisarz-rozbójnik” Henry Miller, jego niezwykła żona June oraz twórca pełnych ekscytacji, surrealistycznych poematów Antonin Artaud. Wciśnięta w liczne, wielostronne role: artystki, żony, siostry, córki, opiekunki, muzy, powiernicy i olśniewającej gwiazdy na towarzyskim firmamencie – które sama sobie narzuciła – miotała się pomiędzy wygładzoną pustką „towarzystwa” i szorstką swobodą „cyganerii”. Anaïs dręczyło niejednokrotnie rozdzierająco bolesne poczucie samoświadomości, prześladował ją też elegancki, egotystyczny cień ojca, hiszpańskiego pianisty, który porzucił rodzinę, gdy córka była jeszcze małym dzieckiem. Za pomocą psychoanalizy usiłowała zrozumieć i rozwikłać liczne sploty swej osobowości. Lecz zarówno dr René Allendy, założyciel Francuskiego Towarzystwa Psychoanalitycznego, jak i dr Otto Rank, odtrącony uczeń Zygmunta Freuda, z którym wspólnie zgłębiał rolę i możliwości twórcze kobiety we współczesnym świecie, zdołali udzielić jej zaledwie cząstkowych odpowiedzi. Ucieczki szukała w dzienniku, który nosiła ze sobą wszędzie niczym magiczny amulet – analizowała w nim analityków. We wrześniu 1934 roku Henry Miller, przy jej niezłomnym wsparciu, opublikował swą pierwszą powieść, Zwrotnik Raka. Dwa miesiące później, gdy Anaïs skończyła pisać pierwszy tom dziennika, gotowała się do wyjazdu z Paryża. Doktor Rank, który z powodu Wielkiego Kryzysu musiał przenieść swą praktykę do Nowego Jorku, usilnie namawiał swoją pacjentkę, by przez jakiś czas współpracowała z nim w Stanach Zjednoczonych.

Niniejszy tom dziennika podejmuje opowieść tuż po przybyciu Anaïs do Nowego Jorku. Podobnie jak pierwszy, stanowi całość samą w sobie, ograniczoną wydarzeniami, które wywołują ważne zmiany zarówno w życiu pisarki, jak i w jej rozwoju duchowym oraz stanowią naturalne obramowanie tej części narracji.

Tom ten zawiera mniej więcej połowę tekstu oryginalnego rękopisu – tomy od czterdziestego do sześćdziesiątego, obejmujące okres od 1934 do 1939 roku. Wątki dotyczące niektórych osób, jak męża Anaïs i członków jej rodziny, trzeba było usunąć. Nazwiska pacjentów, których poddawała psychoanalizie, zmieniono lub pominięto, podane zaś przez wydawcę daty porządkują jedynie poszczególne oznaczenia czasowe z oryginału, które – ze względu na późniejsze refleksje autorki na temat minionego wydarzenia – niekiedy są niejasne.

Jeśli między tym i poprzednim tomem zachodzi jakaś różnica, polega ona chyba na odwrocie od introspekcji, umocnieniu się postawy Anaïs wobec świata zewnętrznego. Bezsprzecznie, krytyczne spojrzenie pisarki na samą siebie pozostaje tak samo ostre i szczere. „Najbardziej w sobie lubię – pisze – swoją śmiałość i odwagę. Wynalazłam sposoby, by być wobec siebie szczera, nie sprawiając zbyt wielkiego bólu, nie wyrządzając nadmiernych szkód... Z całego serca nienawidzę swej próżności, potrzeby błyszczenia, zdobywania poklasku i mojej sentymentalności. Chciałabym być twardsza. Gdy tylko spróbuję z kogoś pożartować, podśmiewać się, czuję wyrzuty sumienia”. Ale jej potrzeba wywnętrzania się, a zatem i konfesyjna funkcja dziennika, ulegają zmianie. Unicestwiła ducha ojca, choć nadal instynktownie poszukuje „przywódcy”, figury ojca. Inaczej odnosi się do Henry’ego Millera i jego przyjaciół z artystycznej cyganerii. Mniej pobłaża cudzym wybrykom, marnowaniu talentu. Jej zaangażowanie we własną pracę, stosunki z Gonzalem, nieobliczalnym indiańskim rewolucjonistą, i jego słabującą żoną, Helbą, z młodym Lawrence’em Durrellem zyskują nowy wymiar, nieznaną dotąd stabilność. Nadal „nie mogę nigdzie spokojnie zapuścić korzeni, gdyż ciągle wypuszczam nowe pędy, tkwią we mnie pokłady skrytych tajemnic, muszę się jeszcze rozwijać”. Nadal tkwi w sieci swych różnych personae, ale, jakimś sposobem, świat staje się bardziej realny, bardziej uchwytny, możliwości wyboru wyrazistsze.

„Dziennik – pisze pod koniec lat trzydziestych – niegdyś traktowałam jak chorobę. Teraz nie piszę go z tych samych powodów. Dawniej prowadziłam zapiski, bo czułam się samotna albo dlatego że nie umiałam porozumiewać się z innymi. Takie porozumienie było mi potrzebne. Teraz piszę nie dla pocieszenia, lecz dla przyjemności opisywania bliźnich, z obfitości doznań”.

Jej wrodzona technika – wybiórcze oko wcześniejszego dziennika – która poprzedniemu tomowi nadała tak żywą bezpośredniość, staje się coraz bardziej świadomą zasadą artystyczną: uchwyconą chwilą pełnej napięcia, emocjonalnej rzeczywistości. „Portrety”, jak tłumaczy, tworzyła tylko „wówczas, gdy dana osoba była dla mnie ważna. Człek wznosi się i opada, pojawia się i znika tylko w stosunku do mnie”. Narracja zewnętrzna, zaledwie opisowa, nadal jest fragmentaryczna. „Przypomina posąg bez ramienia czy ręki, odkopany, który trzeba rozszyfrować, odgadnąć”. I tak, gdy przybywa do Nowego Jorku, postaci, które tak intensywnie zaludniały jej paryskie życie, bledną pod naporem nowych sytuacji, nowych uwikłań. Dziennik pęka od opowieści pacjentów, których Anaïs poddaje psychoanalizie. Gdy powraca do Francji, zmuszona dokonać wyboru między pracą psychoanalityka a potrzebą twórczości pisarskiej, temu samemu procesowi podlegają jej nowojorscy znajomi. Migają na ekranie dziennika tylko w chwilach wyjątkowego napięcia, przywołani poczuciem troski czy przebłyskiem kontaktu emocjonalnego.

Widoczne w tym tomie przesunięcie głównego akcentu, zmiana celu i funkcji dziennika, być może jest też odzwierciedleniem narastającej w Anaïs instynktownej świadomości nieuchronnego wyboru, przed którym we współczesnym świecie staje jednostka, a zwłaszcza artysta. W obliczu zbierających się w Europie politycznych burz – hiszpańskiej wojny domowej, tej krwawej próby kostiumowej przyszłych koszmarów, pisarka wyznaje: „Zdawałam sobie sprawę z rozgrywających się politycznych dramatów, lecz nie stawałam po żadnej stronie, gdyż w moich oczach politycy, wszyscy jak jeden mąż, są zepsuci do szpiku kości i obchodzi ich tylko gospodarka, nie humanitaryzm. Wydaje mi się, że na cierpienia tego świata nie ma lekarstwa, możemy tylko indywidualnie udzielać pomocy. Nie ufam żadnemu ruchowi ani systemowi”. A choć czynnie daje wyraz swoim przekonaniom, uczestnicząc w wiecach i przepisując na maszynie listy popierające sprawę lojalistów, jej postawa polityczna nadal tchnie pesymizmem. „Nic nie zmieni natury człowieka – stwierdza gorzko. – Wiem aż nazbyt dobrze, iż człowiek może jedynie sam siebie zmienić pod względem psychologicznym oraz że strach i chciwość pozbawiają go człowieczeństwa, a każda rewolucja przynosi jedynie zmianę ról, oddając władzę w ręce innych ludzi, i tyle. Zło pozostaje”.

Jako kobieta, jako artystka, dokonała wyboru, być może sięgającego korzeniami do samotności dzieciństwa: „Zbudowałam sobie prywatny świat, ale obawiam się, że nie zdołam przyczynić się do budowy świata zewnętrznego”. A jednak jej wybór nie jest jedynie ucieczką od żywiołu, nad którym nie da się zapanować. To akt oporu, optymistyczne odgraniczenie kąta, w którym „da się żyć” na jej własnych warunkach. Jako przyjaciółka, słuchaczka, wspierająca to, co jej zdaniem zasługuje na wsparcie, wszczęła prywatną walkę ze złem, jakie niosą ze sobą człowieczy strach i pęd do niszczenia. Louveciennes, nowojorski pokój hotelowy ze śladami łez, łódź mieszkalna na Sekwanie pod dotknięciem osobistej magii Anaïs stały się wzorcowymi wyspami na wzburzonym morzu. Żyjąc pełnym, bogatym życiem, a zarazem, w miarę możliwości, troszcząc się o innych, pisarka daje własną odpowiedź na dylemat ludzkiej egzystencji. Idąc w ślad za jej odbiciem po zawiłym labiryncie dziennika, czytelnicy mogą zdobyć klucz do ogromnych komnat jaźni, czekających, by się w nie zapuścić. Albowiem, jak trafnie ujmuje to Anaïs Nin: „Życie osobiste głęboko odczute zawsze sięga prawd leżących poza nim”.

Nowy Jork

listopad 1965

Gunther Stuhlmann

DZIENNIK ANAÏS NIN

(Listopad 1934)

Mój statek, płynąc do Nowego Jorku, chwalebnie pobił wszelkie rekordy prędkości. Przybiliśmy w nocy. Grała orkiestra, a drapacze chmur mrugały milionami oczu. Wypatrywałam na nabrzeżu doktora Ottona Ranka, wlepiając wzrok w to babilońskie miasto, ludzi pełnych napięcia, w Nowy Jork – marzenie spowite mgłą i zapachami morza.

Rank czekał w porcie. Dzięki interwencji jego wpływowego pacjenta szybko uwinięto się z formalnościami, w okamgnieniu wpakowano do taksówki mnie i cały bagaż, po czym pomknęliśmy do hotelu „Chaotica”, jak go natychmiast nazwałam, gdzie Rank zarezerwował pokój.

Usiedliśmy w barze. Rank miał pełne kieszenie biletów do teatru oraz naręcze książek dla mnie. Porobił plany na każdy wieczór tygodnia. Umówił mnie z George’em Balanchine’em, gdyż kiedyś wspomniałam tęsknie, że chciałabym na nowo podjąć lekcje tańca.

Z miejsca, w którym siedzieliśmy, widziałam cały Nowy Jork pnący się w górę, ku wniebowstąpieniu, w przyszłość, ku radosnemu uniesieniu, Nowy Jork z jego naoliwionymi zawiasami w drzwiach, plastikowym blichtrem, powierzchniami z twardego metalu, blaskiem i hałasem, Nowy Jork, szorstki, ostry i wietrzny, całkowite przeciwieństwo Paryża.

Rank znalazł tu nowe życie. Dni już ma wypełnione po brzegi.

Zaraz następnego ranka poszłam do Adamsa, gdzie doktor przyjmuje, by się odeń uczyć i pomagać mu. Przybywali tu słynni ludzie, siedzieli w poczekalni. Od wdzięcznych pacjentów przychodziły prezenty, bilety na premiery, do opery, zaproszenia do nowych restauracji, nowych szkół. Pokazywał je z dumą, jakby zyskał panowanie nad życiem miasta, a ja natychmiast poczułam się w samym środku i wewnątrz zdarzeń, co uwielbiam.

Wieczorem zabrał mnie na stację metra Pennsylvania, by mi pokazać magiczne drzwi, otwierające się, gdy się do nich zbliżyć, jakby odczytywały nasze myśli. Potem wjechaliśmy na taras Empire State Building, który zdawał się falować na wietrze, żeby obejrzeć stamtąd panoramę. Była piękna i wyrazista, jej zarys dźgał przestrzeń; zuchwałe, ostro zakończone strzały przeszywały niebo, jakby pragnąc uciec z ziemi na inne planety.

Akustyka Nowego Jorku nadzwyczaj dobrze wydobywa dźwięczność śmiechu, gdyż życie kieruje się na zewnątrz, ku działaniu, nie zaś ku myśli, medytacji, marzeniu, refleksji; uderzająca jest niezmierna ruchliwość. Nie ma tu miejsca na pamięć o przeszłości, obejrzenie się wstecz, wątpliwości, pytania.

Reszta w pełnej wersji

(Styczeń 1935)

Dostępne w pełnej wersji

(Luty 1935)

Dostępne w pełnej wersji

(Marzec 1935)

Dostępne w pełnej wersji

(Kwiecień 1935)

Dostępne w pełnej wersji

(Czerwiec 1935)

Dostępne w pełnej wersji

(Lipiec 1935)

Dostępne w pełnej wersji

(Sierpień 1935)

Dostępne w pełnej wersji

(Październik 1935)

Dostępne w pełnej wersji

(Styczeń 1936)

Dostępne w pełnej wersji

(Kwiecień 1936)

Dostępne w pełnej wersji

(Maj 1936)

Dostępne w pełnej wersji

(Czerwiec 1936)

Dostępne w pełnej wersji

(Lipiec 1936)

Dostępne w pełnej wersji

(Sierpień 1936)

Dostępne w pełnej wersji

(Wrzesień 1936)

Dostępne w pełnej wersji

(Październik 1936)

Dostępne w pełnej wersji

(Listopad 1936)

Dostępne w pełnej wersji

(Grudzień 1936)

Dostępne w pełnej wersji

(Styczeń 1937)

Dostępne w pełnej wersji

(Luty 1937)

Dostępne w pełnej wersji

(Marzec 1937)

Dostępne w pełnej wersji

(Lato 1937)

Dostępne w pełnej wersji

(Sierpień 1937)

Dostępne w pełnej wersji

(Jesień 1937)

Dostępne w pełnej wersji

(Październik 1937)

Dostępne w pełnej wersji

(Listopad 1937)

Dostępne w pełnej wersji

(Styczeń 1938)

Dostępne w pełnej wersji

(Marzec 1938)

Dostępne w pełnej wersji

(Lato 1938)

Dostępne w pełnej wersji

(Październik 1938)

Dostępne w pełnej wersji

(Styczeń 1939)

Dostępne w pełnej wersji

(Luty 1939)

Dostępne w pełnej wersji

(Wiosna 1939)

Dostępne w pełnej wersji

(Lato 1939)

Dostępne w pełnej wersji

(Wrzesień 1939)

Dostępne w pełnej wersji