Tytuł oryginału

CONFESSIONS OF A CONJUROR

Redakcja

Grażyna Mastalerz

Projekt okładki

Bożena Tokarczyk-Figas

Zdjęcie na okładce

© Rune Hellestad/Corbis/Fotochannels

Illustrations © by Patrick Mulrey

Skład

Dariusz Piskulak

Korekta

Małgorzata Denys

Maciej Korbasiński

Copyright © Derren Brown, 2010

First published as Confessions of a Conjuror by Transworld Publishers, a vision of The Random House Group Limited.

Copyright for the Polish edition © by Wydawnictwo Czarna Owca, 2013

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Wydanie I

ISBN 978-83-7554-692-7

ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
e-mail: wydawnictwo@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. (22) 616 29 36; faks (22) 433 51 51
Zapraszamy do naszego sklepu internetowego:
www.czarnaowca.pl

Skład wersji elektronicznej:
Virtualo Sp. z o.o.
Virtualo Sp. z o.o.

Dla Dolly

Rozdział 1

Przeklinałem samego siebie. Serce waliło mi jak młotem pod idiotyczną bluzeczkowato pedalską koszulą. Robiłem to już tysiące razy, ale – wydało mi się to absurdem – znów dopadła mnie znajoma pokusa: ukryć się w jakimś ciemnym kącie, zostawić tych wszystkich ludzi w spokoju, niech się zajmą swoimi sprawami. Czułem na sobie wzrok barmana, Francuza. Zauważył, że w ciągu piętnastu minut trzy razy wychodzę z toalety dla niepełnosprawnych, a teraz przyglądał mi się z dobrze odmierzoną mieszaniną ciekawości, wyrzutu i protekcjonalności. To spojrzenie mogło oczywiście być zwyczajnym spojrzeniem Francuza pracującego za granicą, ale w tamtej chwili mnie powaliło. Uznałem, że moja skłonność do prokrastynacji została zdemaskowana. Poziom mojej niechęci do samego siebie podniósł się o kolejną kreskę i jeszcze trudniej było mi się wyrwać z obezwładniającego stuporu.

Bez względu na to, co on wie, muszę się przygotować psychicznie, a potem bez pośpiechu, uważnie i precyzyjnie wybrać odpowiednich widzów. Z poważną miną po raz setny rozejrzałem się po sali i odwróciłem w dłoni talię kart.

Nowa czerwona talia kart pokerowych firmy Bicycle. Przez całe popołudnie przygotowywałem ją do występu, wyginając, tasując i przekładając, aż w końcu jej duch został złamany. Tak samo szczeniak, któremu każe się chodzić przy nodze, sikać na gazetę i zabrania się ściągać ze stołu pieczeń wołową, traci niezdarną żywiołowość i uczy się grzeczności. Nowiutka talia kart Bicycle jest niepewna i skłonna do szaleństw. Przez pierwszych kilka minut z łatwością rozkłada się w rękach, karty bez oporu przejeżdżają po sobie, niemal unosząc się na dziewiczej, oleistej gładzi, która w reklamach nazywa się poduszką powietrzną. Wchłaniają najmniejszy ruch i nacisk palców i przekształcają go w piękny, równy wachlarz, każdy kartonik przemieszcza się płynnie wraz z sąsiadem z góry i z dołu. Ta precyzja ruchu wzbudza zachwyt. Podobnie na widok pięćdziesięciu czterech znaczków oddalonych od siebie w idealnie równych odstępach, w okamgnieniu tworzących wstęgę między dłońmi, mamy wrażenie, że to mistrzowskie umiejętności. Przy użyciu bardziej zużytych kart nie da się tego osiągnąć nawet po latach praktyki. Mimo to nowa talia jest ryzykowna i czasem potrafi rozsypać się bez ostrzeżenia, z wyjątkiem dwóch kart, które pozostają w dłoni. Przyczyną jest naturalna wilgoć opuszków kciuka i palca wskazującego: przyklejają się do grzbietu karty leżącej na wierzchu i awersu karty leżącej na spodzie, przytrzymują je, a reszta kart bezczelnie spada na podłogę.

Idiota. W aksamitnym garniturze i w koszuli z marszczonymi mankietami wyglądałem jak jakaś pokraczna hybryda Jana Sebastiana Bacha i Martina Kempa z jego najlepszych czasów. Na twarzy miałem zarost przypominający owłosienie łonowe siedemnastolatka, nie tknąłem go maszynką do golenia, od kiedy się pojawił wiele lat temu, jeszcze w czasach studenckich. Dopiero za rok w lodowatej łazience na półpiętrze, tuż przy schodach z mojego mieszkania, zacznę go ścinać po bokach nożyczkami do bekonu z zamiarem całkowitego pozbycia się go, gdy nagle ukaże mi się całkiem przyjemna bródka Mefistofelesa.

Trzymałem talię w dłoniach, dla zabawy rozkładałem i zginałem śliski stosik, ale nie na tyle mocno, żeby karty wypadły mi na kamienne płyty, jak w scenariuszu, który właśnie rozwijał się w moim umyśle. Wyobraziłem sobie, jak wysypują się na podłogę, ja, skruszony i zawstydzony, pochylam się, żeby je pozbierać, a goście patrzą na mnie w milczeniu, z drwiną i zażenowaniem. Zauważyłem, że znów się rozpraszam, więc spróbowałem na powrót skupić uwagę na gościach, za których zabawianie dostawałem pieniądze. Spróbowałem, ale po paru sekundach znów obsesyjnie skupiłem się na przekładaniu pięćdziesięciu dwóch kartoników i na tym, co się może stać.

Gdy to, że karty się rozsypią, jest już nieuniknione, bo trzymało się je zbyt mocno i ułożyło nierówno, palec wskazujący i kciuk wciąż instynktownie podążają ku sobie, a kiedy talia nagle zniknie, jedynie górna i dolna karta (jeśli to nowe, jeszcze nietasowane karty firmy Bicycle, będzie to joker i karta z ofertą rabatu w wysokości pięćdziesięciu centów na każdy kolejny zakup w US Playing Card Company) spadną na siebie ruchem podobnym do tego, jaki wykonuje tancerka brzucha, grając na sagatach; wszystkie pozostałe będą już leżały na podłodze. I w tym momencie pojawiają się dwa powody do zdenerwowania: pierwszy to konieczność padnięcia na kolana i pozbierania kart, co wymaga nie tylko odwrócenia ich koszulkami do dołu (albo do góry, w zależności od tego, co pójdzie szybciej), ale także dokonania znacznie trudniejszej sztuki – szybkiego złożenia chaotycznie rozrzuconych kartoników w jeden porządny bloczek. Łatwiej to powiedzieć, niż zrobić. Zwykle wykonuje się manewr znany doświadczonym graczom i magikom: należy zgarnąć karty na jedną kupkę, a potem, trzymając je prostopadle do podłogi (lub stołu), przetaczać nieporządny stos w tę i z powrotem, aż narożniki znajdą się na swoim miejscu. Drugim, nieco mniej dolegliwym powodem dyskomfortu jest irytująca świadomość, że talia została zbrukana – już nikt nie zobaczy kart w kolejności, w jakiej ułożył je producent, a opatentowana poduszka powietrzna została zapewne bezpowrotnie zniszczona przez włoski, łupież i inne śmiecie, które dostały się między karty.

Barman obsługiwał bez specjalnego zainteresowania tęgiego mężczyznę w wąskim, luźno zawiązanym krawacie, wpatrującego się w stojące za kontuarem whisky. Blat wbijał mu się w brzuch. Usiłował sięgnąć jak najwyżej, żeby móc przeczytać nalepki na glenmorangach, laphroaigach i macallanach stojących z dumą na półce nad różnymi brandy i koniakami. Wspinał się na palce, przytrzymując się obiema rękami mosiężnej poręczy, która obiegała bar mniej więcej stopę poniżej blatu. Zastanawiałem się, co w tej chwili czuje: napięcie ścięgien pod kolanami, chłód mosiądzu, nacisk krawędzi blatu na brzuch, wytężanie wzroku i wyciąganie szyi w przód, żeby jak najwyraźniej widzieć butelki i naklejki. Usiłowałem wzbudzić w sobie te doznania, a gdy zamarłem i pogrążyłem się w jego mikrokosmosie, uznałem, że w tym momencie to właśnie czuje; że całe jego życie sprowadza się teraz właśnie do tego, a ja (ze swoim zdenerwowaniem, nienawiścią do samego siebie i niechęcią do pracy) jestem jedynie zamazanym przedmiotem gdzieś na obrzeżach jego pola widzenia.

Wskazał jakąś butelkę i po chwili, zadowolony, że barman zrozumiał, co zamawia, wrócił do normalnej pozycji stojącej, a ja spróbowałem zanurzyć się w jego świecie, takim, jakim go sobie wyobrażałem. Starałem się zobaczyć przed sobą bar i barmana, gwar restauracji usłyszeć z tyłu, a nie z boku, usiłowałem poczuć jego posiłek w swoim brzuchu, jego ciężar na swoich kościach, ledwo zauważalną ulgę dla stóp, jaką się czuje, kiedy się normalnie stanie na podłodze i znika nacisk butów na palce. Zastanawiałem się, czy zna gatunek whisky, którą zamówił – uznałem, że tak, bo asortyment nie był specjalnie porywający, a on wybierał bardzo starannie – i czy w takim razie już sobie wyobraża ten mocny, torfiasty smak, którym za chwilę będzie się rozkoszować. W pretensjonalnej swobodzie barmana i jego zdecydowanym geście, którym postawił na kontuarze szklaneczkę, było coś z przedstawienia, przebłysk tandetnego sprytu, który towarzyszy przygotowywaniu koktajli; wydawało mi się, że tamten również zauważył tę sztuczność, irytująco bezcelową, i odpowiednio ją ocenił. Ja też ją zauważyłem, choć miałem punkt odniesienia: mgliste wspomnienie plakatu do filmu Koktajl i powtarzającą się w kółko scenę, w której szachista stawia konia na polu i tak samo wyzywającym gestem wkręca go w planszę.

Minęła mnie kobieta. Wyłoniła się z damskiej toalety i przerwała mi zabawę. Szum wody wypełniającej spłuczkę najpierw był głośny i wyraźny, a potem, kiedy zatrzasnęły się drzwi, nagle umilkł. Gruby mężczyzna, lekko wstawiony, oddalił się chwiejnym krokiem od baru i ode mnie, a moje utożsamianie się z jego myślami i doznaniami rozpłynęło się wysoko pod sufitem dużej gwarnej sali. Znów miałem przed sobą restaurację, dłoń sama zauważyła, że zaciska się na kartach. Żałowałem, że ta więź się zerwała, ciekawiło mnie, czy wnikanie w meandry czyichś myśli i podążanie za sennymi skojarzeniami tego kogoś pozwala go naprawdę poznać, dużo lepiej i głębiej, niż można to zrobić dzięki testom osobowości, opiniom ze szkoły czy wybiórczej, retrospekcyjnej narracji tradycyjnej biografii.

Patrzyłem, jak zbliża się do niskiego stolika, przy którym siedzieli jego znajomi, rozgadani i niezwracający na niego uwagi, jak z cichym, podwójnym brzdęk-brzdęk stawia na kamiennym blacie szklaneczkę i stojąc, rozgląda się po sali. Jego wzrok sunął niepewnie w moją stronę, widziałem, że mnie mija, jakby nadal czegoś szukał. W końcu napotkał plecy jednego ze szczupłych, schludnych, ubranych na biało kelnerów obsługujących dolną salę; kelner zbierał z pustego stolika zmięte serwetki i szklanki (w każdej była gruba na cal warstwa częściowo roztopionego lodu, kawałek cytryny i długie plastikowe mieszadełko) i kładł je na czarnej, okrągłej, pokrytej gumą tacy.

Tęgi mężczyzna podszedł do niego niepostrzeżenie. Kelner ruszył ku wielkim, rzeźbionym, drewnianym drzwiom prowadzącym na małe zaplecze. Wiedziałem, gdzie trafią szklanki i serwetki. Już wcześniej widziałem ogromne zmywarki i inne maszyny stojące w dolnej kuchni, w której dla gości, chcących coś przetrącić przed głównym daniem na górze, przygotowywano półmiski finezyjnych zakąsek. Mężczyzna, starszy i tęższy, poruszał się wolniej, ale zawołał na kelnera, zanim ten zdążył zniknąć wśród stali i kłębiącej się pary (a także wśród prowadzonych z ciężkim cudzoziemskim akcentem dyskusji o zaopatrzeniu na następny dzień). Kelner się odwrócił i uniósł pytająco brwi, nagle czujny i uśmiechnięty. Wciąż z tym samym uśmiechem ledwo zauważalnie wysunął głowę do przodu i zmrużył oczy, żeby choć trochę zrozumieć wypomadowanego żarłoka mówiącego obcym dla niego językiem. Gdy tylko grubas zaczął mówić, kelner spojrzał w moją stronę i wskazał na mnie: wyprostował wolną prawą dłoń, z jej wnętrzem skierowanym w lewo, i zatoczył nią w powietrzu obszerny łuk. Na chwilę przedłużenie tego łuku spoczęło niemal dokładnie na mnie, ale kelner szybko i zgrabnie zgiął palce, wskazując w ten sposób mężczyźnie, że ma skręcić w lewo, gdzie należało skręcić, jeśli się chciało trafić do męskiej toalety. Mężczyzna bąknął coś w podziękowaniu i ruszył w moją stronę, twarz mu obwisła, poruszał się ociężale, jakby to, że się oddala od rozgadanych, pełnych energii znajomych, nagle go zasmuciło.

Patrzyłem, jak się zbliża, jak niemal wpada na dziewczynę z rozjaśnionymi włosami, Boliwijkę albo Bułgarkę, która spryskiwała zwolniony przez gości stolik słodko pachnącym płynem; miała na sobie czarny uniform, a jej angielski był równie nieprzenikniony, jak pozbawione radości, głęboko osadzone w ciemnych oczodołach oczy. Usunąłem się w prawo, żeby mu dać więcej miejsca. Gdy podszedł bliżej, zauważył, że mu się przyglądam. Obaj spuściliśmy wzrok, minął mnie, zerkając obojętnie na karty, które trzymałem w rękach.

Widziałem zdarte krawędzie jego czarnych butów na miękkiej podeszwie i zegarek. Brązowy skórzany pasek zaciskał się ciasno na przegubie, niczym drut na kawałku ciasta. Przypomniałem sobie denerwującą opaskę na zabawce, którą miałem w dzieciństwie. Był to zielony, wypełniony wodą balon, który toczył się sam, zmieniając kształt, i potrafił wystrzelić z rąk, gdy się go próbowało mocno chwycić. Miał gumową opaskę, która nie tylko rozczarowująco zdradzała spojenie materiału, ale także, ponieważ była trochę za ciasna, od czasu do czasu zatrzymywała balon i psuła zabawę. (Z czasem okazało się, że płyn w tego rodzaju zabawkach jest toksyczny, co skłoniło moją matkę do pozbycia się jej mimo moich zapewnień, że będę bardzo uważał, żeby jej nie przebić).

Znów skupiłem uwagę na kartach. W roztargnieniu cały czas się nimi bawiłem. Miały oczywiście czerwony rewers – te granatowe nigdy mnie nie pociągały. Granat nie kontrastuje zadowalająco z zielonym suknem ani z czernią smokingu, czerwień ma więcej jaj. Karty z granatowym wierzchem wypadają na tle czerwonych tak jak solidne pecety przy pełnych życia mackintoshach, jak BA przy Virgin. Już w czasach szkolnych nabrałem niechęci do granatowego tuszu i atramentu, chociaż pióra generalnie lubiłem. Granat był kolorem zalecanym w mojej podstawówce i w szkole średniej. Do tej pory, gdy używam granatowego tuszu, nie mogę się oprzeć wrażeniu, że znów jestem uczniem i że za chwilę będę musiał oddać swoją pracę do oceny. Tak samo widok i zapach taniego różowego mydła wypływającego z dozownika w łazience w mojej ulubionej włoskiej restauracji (i w indyjskiej restauracji w Blackpool) przerzuca mnie, niczym proustowskie petit madeleine, w wiek dzieciństwa i przynosi wyraźne wspomnienie łazienki w szkole podstawowej, z zieloną cementową podłogą, papierem toaletowym z pergaminowej bibuły, workami na kapcie i butami do piłki nożnej. Zapach mydła szybko miesza się z ziemistym zapachem piłkarskich korków i chemicznym odorem toalet. W tej odbywanej przez zmysł węchu podróży potrafię przypomnieć sobie szczegóły, o których nie myślałem dziesiątki lat. W dumnej ze swojej tradycji szkole używaliśmy obsadek ze stalówkami, a atrament w bakelitowych kałamarzach, pełnych osadów i plamiących palce, zawsze był granatowy.

Szkolny atrament. Trochę później w dobrym, stojącym wśród drzew liceum w Croydon ulubionym kolorem pana Pattisona był turkusowy, dlatego turkus ściśle kojarzy się z dziwactwami bardzo podziwianych i trochę ekscentrycznych nauczycieli. Przez wiele lat, na studiach i później, lubiłem pisać brązowym atramentem, bawił mnie wiktoriański wygląd sepiowych rękopisów wylewających się nierównym strumieniem spod mojego szylkretowego parkera, którego wciąż mam i który, jak zauważyłem po krótkich poszukiwaniach, wciąż nosi ślady rzeczonego atramentu, choć przez wiele lat zaniedbań zbiorniczek wysechł aż do samej stalówki, kiedy moja lojalność przeniosła się na niebotyczne szczyty Mont Blanc. Wtedy przerzuciłem się na czarny atrament, powodowany chęcią oczyszczenia się z tego, co w moim życiu wydawało mi się w sposób oczywisty nienaturalne: jako że wciąż nawiedzał mnie duch ambiwalentnych uczuć wobec zmanierowanych turkusowych zapisków pana Pattisona, musiałem zastąpić brązowy atrament czymś mniej pretensjonalnym.

Gdy tanie mydło z restauracyjnej toalety wywołuje nieświadome skojarzenia z błotnistym, mydlanym zapachem szatni w szkole podstawowej, pamięć sensoryczna pozwala dotrzeć do korzeni subtelnej awersji do atramentu określonej barwy, dzięki czemu możemy zrozumieć, dlaczego po trzydziestu latach kupujemy hurtowo setki talii kart tylko w jednym kolorze; taki powrót do dawno zapomnianego świata i przypominanie sobie szczegółów, do których świadomym wysiłkiem nie udałoby nam się dotrzeć, to szczególnie bliski kontakt z przeszłością.

Czymś dokładnie przeciwnym jest odkrywanie swoich zdjęć z dawnych lat. Przechowywane w umyśle obrazy szkolnych kolegów starzeją się razem z nami, i to do tego stopnia, że gdy jako dorośli natrafimy na fotografię przedstawiającą nas i naszych przyjaciół w wieku siedmiu czy ośmiu lat, nie możemy uwierzyć, że wszyscy wyglądamy na niej tak idiotycznie młodo. To naprawdę jest J., któremu tak strasznie zazdrościłem figurek z Gwiezdnych wojen i z którym kłóciłem się o zasady kierowania założonym przez nas fanklubem Worzela Gummidge’a? A to chyba P., trochę starszy od nas; mówiłem kolegom, że ma bioniczne implanty, i już wtedy kochały się w nim dziewczyny. O Boże, a ta wysoka dziewczyna z miotłą włosów na głowie to M.? Moi rodzice mawiali, że jest trochę opóźniona, a kiedyś po lekcji francuskiego pokazywała chłopakom, co ma z przodu. Dzieciak w szortach z jasnymi, platynowymi włosami, który znakomicie rysował czarownice i któremu często gratulowali ładnego charakteru pisma, to chyba ja. Na tych zdjęciach wszyscy jesteśmy dziećmi, mamy dziecinne fryzury i dziecinne buzie, które zupełnie nie pasują do obrazów tworzonych w pamięci przez umysł – uświadamiam sobie, że wyobraźnia podsuwała mi starsze twarze moich rówieśników, że próbowała odmalować poważniejsze miny, ostrzejsze rysy, w rezultacie zapamiętałem nas takich, jakimi nigdy nie byliśmy (niedawno spotkałem kolegę z klasy – kilkadziesiąt lat wcześniej dostałem kapciem¹ za to, że wbiłem mu w tyłek stalówkę – i wcale go nie poznałem). Stare fotografie są dziwne, bo dopiero na nich widzimy, że nasz świat był prawdziwym światem dzieciństwa i dziecięcych trosk.

Fotografie podsuwają chłodne spojrzenie bezwładnej rzeczywistości, podczas gdy zapach różowego mydła zmniejsza nas jak Alicję i wyprowadza przez boczne drzwi, za którymi nienawidzimy pana White’a za to, że krzyczał na nas podczas treningu piłki nożnej; wstydzimy się, bo nie umiemy odpowiedzieć na pytanie pani Parker, ile kosztuje znaczek pocztowy drugiej klasy; jesteśmy wściekli, bo mamy pójść do gabinetu dyrektorki, która nazwie nas idiotą (a skończy się to kolejną karą cielesną, bo zostaniemy przyłapani na kłamstwie, chociaż tylko udawaliśmy, że zameldowaliśmy się u tej osiemdziesięcioletniej lesbijki w blezerze. Wciąż mam w pamięci piekące uderzenie tenisówki spadającej ze złością na moją wyciągniętą dłoń; łzy płynące po twarzy nie tyle z powodu bólu, ile upokorzenia, bo musiałem wejść do klasy, w której dyrektorka prowadziła lekcję, i poprosić o lanie, a do tego wytłumaczyć, czym na nie zasłużyłem; pamiętam, jak zdejmuję swój przepisowy szary but gimnastyczny, wszystko na oczach milczących, zafascynowanych uczniów starszej klasy, bez wątpienia podekscytowanych tym, że będą mieli rzadką okazję zobaczyć najwyższy wymiar kary; pamiętam, jak wyciągam rękę z dłonią zwróconą ku górze i czekam, aż stary potwór walnie mnie tenisówką, i mam tylko nadzieję, że nie trafi w palce, bo tam najbardziej boli. W podstawówce dostałem taką karę jedenaście razy, głównie za zwyczajną bezczelność, raz za ten incydent ze stalówką i raz za to, że wepchnąłem B. do sadzawki z żabami).

Dłoń, w której trzymałem karty, zaczęła mnie lekko piec, jakby się skarżyła na powracające wspomnienia.

W czwartkowe wieczory parter dwukondygnacyjnej restauracji stawał się moim terytorium, to tutaj goście sączyli swoje digestif, a po kolacji mogli oglądać występy zatrudnionych na ten dzień zabawiaczy. Jednym z tych zabawiaczy byłem ja: mieszkający w Bristolu magik do wynajęcia, który dopiero za kilka lat, dzięki fartownemu telefonowi, znajdzie się w telewizji i przeniesie z zielonego miasta artystów, psychoterapeutów i włóczęgów do szarej metropolii aktorów, onanistów i agentów funduszy hedgingowych. Po występie w jednej z wielu knajp tego samego właściciela zostałem zaangażowany do zespołu rozrywkowego tej świetnie rozwijającej się, odpowiadającej masowym gustom restauracji, która stała się moją zawodową siedzibą. Dla pracującego magika stały kontrakt w knajpie jest bezcenny. Widzowie też mi pasowali: w restauracji brakowało zacisznych kącików, ale za to mogły się zmieścić duże grupy. Dlatego w każdy czwartek przez kilka godzin występowałem dla pracowników korporacji albo grup przyjaciół, którzy często zamawiali prywatny pokaz, co dokładało się do mojej restauracyjnej pensji i pozwalało mi zarabiać wymarzoną pracą na wygodne życie.

To prawda, kochałem swoją pracę, ale krążenie między stolikami i proponowanie swoich usług jest potwornie nieznośne, chyba że się jest człowiekiem ohydnie pozbawionym kompleksów. Ja akurat nie miałem najgorzej, bo większość gości spodziewała się występów magika, ale podchodzenie do pogrążonej w rozmowach grupy z propozycją pokazania kilku sztuczek zawsze wprawiało mnie w zakłopotanie. Doświadczony magik doskonale wie, że nie powinien przerywać posiłku, i ma swoje sposoby na zaskarbianie sobie względów gości. Na szczęście gdy jego obecność zostanie już zauważona albo gdy go ktoś wręcz do stolika przywoła, jego praca staje się łatwiejsza; może pokazać kilka sztuczek, które z pewnej odległości wyglądają jeszcze bardziej interesująco, i w ten sposób wzbudzić ciekawość gości, dzięki czemu unika kłopotliwego przedstawiania się przy kolejnych stolikach. Niestety nieczęsto wszystko idzie tak gładko, więc magik na ogół ma dość samego siebie. Kiedy wszystko idzie dobrze, czuje się co najwyżej jak tresowana małpa, przywoływana tu i tam, żeby zaimponować jakimś pijanym idiotom, których w innych okolicznościach nie chciałby nawet znać. Gdy idzie gorzej (kiedy jakaś grupa grzecznie, lecz stanowczo wyrazi brak zainteresowania występem, a inni zgadzają się jedynie dla świętego spokoju), wraca do domu, nienawidząc samego siebie – tylko najnowszy odcinek Przyjaciół, który nagrał się pod jego nieobecność, oglądany w towarzystwie highland malt, gadającej papugi i pudełka czekoladek, jest w stanie odwrócić jego uwagę od poważnych trosk.

Niechęć do samego siebie to problem nieunikniony, wynikający po prostu z tego, że robi się coś, co wydaje się dziecinadą albo oszustwem; nasza praca bawi i zachwyca, ale każdy magik jest dosłownie o włos od tego, że ludzie potraktują go, całkiem słusznie, jak głupiutkie dziecko. W końcu to tylko sztuczki. Iluzjonistyczną brać oburzają takie hańbiące czyny jak ujawnienie sposobu wykonywania jakiegoś efektu albo wykonywanie efektu innego magika (zamiast słowa „sztuczka” chętniej używamy słowa „efekt”, bo określenie to zwraca również uwagę na fabułę, za którą widz powinien podążać, a nie tylko na metodę, która wszystko wyjaśnia); z kolei powodem słusznej dumy może być to, że stosuje się metodę wymyśloną przez samego siebie, a nie wyszperaną w obszernych zasobach tajemnej biblioteki bractwa iluzjonistów (annały te zawierają najwspanialsze, najbardziej niezwykłe i najbardziej bezużyteczne teksty stworzone przez człowieka), ale z pewnego dystansu problemy te mogą się wydawać absurdalne. W dowolnym miejscu na świecie, w którym spotykają się iluzjoniści, spór dwóch dorosłych mężczyzn o kawałki sznurka albo o to, kto pierwszy wsunął do kieszeni kartę takim, a nie innym ruchem, może zaognić atmosferę i doprowadzić do mało dżentelmeńskich zachowań. Zapewne dziwaczność i hermetyczność środowiska magików sprawia, że w tym świecie problemy dotyczące statusu nabierają takiej wagi. Wielu moich kolegów po fachu zdobyło znaczącą pozycję, która jednak jest ważna tylko w klubach i na zjazdach iluzjonistów. Wzbudza to wielką gorycz. Nawet artyści, który odnieśli większy sukces, nie mogąc wyrazić przed publicznością radości z tego, że umiejętnie posługują się psychologią i że wymyślają i stosują metody oparte na iluzji, puszą się i nadymają aż do granic śmieszności w ciągłych zmaganiach z własnym pełnym poczucia winy lękiem, że zostaną uznani za oszustów.

Zagrożenie, jakim dla stolikowego magika jest narzucony samemu sobie status, najlepiej widać w chwili, gdy podczas wykonywania sztuczki do stołu podchodzi kelner i przerywa przedstawienie. Prowadzona przez magika i precyzyjnie kontrolowana gra między napięciem uwagi a odprężeniem rozpada się w pył, ale, co gorsza, pojawia się podejrzenie (które już nie zniknie), że gdy widzowie przenieśli uwagę na kelnera, iluzjonista mógł zrobić wszystko. Dumny ze swojej rangi samozwańczy Svengali musi nagle ustąpić miejsca pracownikowi restauracji. Zapewne znieruchomieje, czując, że wielki finał się oddala, i to tym szybciej, im dłużej kelner wykonuje swoje obowiązki.

W świecie zaludnianym przez kelnerki i kelnerów przypadki znieruchomienia zdarzają się bardzo często. Pojawienie się kelnera wywołuje taki sam dramatyczny efekt jak wtargnięcie intruza do windy, w której gawędzi jakaś para. Przy restauracyjnym stoliku następuje tak zwana chwila parmezanu – nawet najbardziej ożywione rozmowy milkną w pół słowa, zaczyna się faza kriogeniczna, która trwa tak długo, jak długo kelner trze twardy ser na talerze gości, jeszcze przed chwilą tak pełnych wigoru. Gdy obrotowa tarka z rączką wdziera się w pole widzenia, przyziemne konwersacje i banalne paplaniny stają się nagle absolutnie poufne. Gdybym to ja był kelnerem (mam nadzieję, że ten pomysł został już gdzieś wcielony w życie), obracałbym rączką tak wolno, jak to możliwe, przyspieszając od czasu do czasu, żeby złagodzić frustrację milczącego towarzystwa i nie pozwolić, żeby jego irytacja osiągnęła poziom wymagający słownej ekspresji. Z przyjemnością wyobrażam sobie, jak pracownicy restauracji dyskretnie mierzą sobie nawzajem czas stoperami podczas kolejnych prób ustanowienia rekordu: najdłuższej chwili parmezanu, która kończy się wtedy, gdy cała kostka sera zostanie starta albo gdy jakiś gość, na granicy wybuchu, zaczyna wrzeszczeć, żeby wreszcie zakończyć tę irytującą operację.

Przedziwna zaduma, uroczysta reakcja na pojawienie się kelnera z serem, przypomina zdziwienie, jakie odczuwamy, gdy serwetka, o którą poprosiliśmy, zostaje nam podana na tacy z pompą i całym kelnerskim show, zarezerwowanym, jak nam się wydawało, do podawania przystawek. Ta niezwykła prezentacja serwetki nie wynika bynajmniej z konieczności zachowania higieny, bo kelner i tak w końcu weźmie ją w palce i położy teatralnym gestem na stole, lecz z upodobania do ceremonii, dzięki której biała ściereczka leżąca na tacy jest czymś bardziej wyjątkowym niż zwiotczała biała ściereczka zwisająca z dłoni. Chodzi o kontekst, o zwrócenie uwagi na samą serwetkę przez stworzenie wokół niej czystej przestrzeni. Podobnie obraz wiszący w galerii wygląda znacznie lepiej, niż gdyby go postawiono lub powieszono obok przedmiotów naruszających jego święte granice. W albumie nawet nieostre czy źle skadrowane zdjęcia wyglądają znośnie; każde z nich, gdyby je umieścić na środku pustej strony, mogłoby nawet uchodzić za sztukę. Przestrzeń otaczająca przedmiot nadaje mu szczególny status (co jest może sprzeczne z powszechnym przekonaniem, jakiego się nabiera, gdy się widuje celebrytów i członków rodziny królewskiej otoczonych rojem ochroniarzy, dziennikarzy i/lub fanów).

Pewien znajomy pokazał mi kiedyś swoje zdjęcia z wakacji w Nowym Jorku. Wysłał je ze swojego komputera – metodą przeciągnij i upuść – do wirtualnego albumu, który, po uiszczeniu niewielkiej opłaty, został wydrukowany, oprawiony i odesłany pocztą. Rezultat był niezwykły: ładne, ale zwyczajne fotki rodzinne stały się nagle pracami profesjonalnego fotografa zebranymi w profesjonalnie wykonanym tomie. Przestrzeń otaczająca zdjęcia nie była już przypadkowym efektem wklejenia ich w przygotowane wcześniej miejsca, była częścią projektu graficznego; dzięki temu wartość tych fotografii wzrosła jeszcze bardziej. Te same zdjęcia wydawałyby się niewarte uwagi, gdyby je pokazywać bez obramowania tworzonego przez poszczególne strony, po prostu przekładając kolejne pocztówkowe odbitki z wierzchu stosu pod spód, ruchem, który zna każdy, kto uczestniczył w rodzinnym przeglądaniu fotek z wakacji. W każdym razie każdy, kto dorastał w czasach, gdy zdjęcia oglądało się nie tylko na komputerze.

Wraz z zanikiem fotografii drukowanej (zastępowanej przez odbitki ze zdjęć cyfrowych, które – przynajmniej teraz, kiedy piszę tę książkę – są sentymentalnym reliktem kojarzącym się z matkami i wymierającą klasą komputerowych analfabetów) straciliśmy znaczną część repertuaru mimetycznego: przeskakiwanie z jednego zdjęcia na drugie dzięki kliknięciu myszką pozbawia nas całego zestawu gestów właściwych dla tej przyjemnej czynności, jaką jest oglądanie zdjęć. Cały czar znika. Do niewinnych czynności, które mają specyficzny urok wynikający z wykonywania przynależnych tylko im ruchów i procedur, należą między innymi:

Jazda rowerem

Kiedy się jedzie rowerem, wykonuje się szereg czynności związanych tylko z jazdą na rowerze; a biorąc pod uwagę to, że istnieją dużo bardziej efektywne sposoby przenoszenia się z punktu A do punktu B, ów zestaw czynności jest tak szczególny, że zbliża się do granicy nikomu niepotrzebnego kaprysu. Już samo pedałowanie nadaje temu środkowi transportu szczególną oryginalność. Gdy rowery wyjdą z użycia, wraz z nimi zniknie pewien czar (a potwierdzenie będzie następujące: każdy, kto postanowi wsiąść na rower, zostanie uznany za ekscentryka).

Wchodzenie po schodach

Domy jednopiętrowe albo wyższe mają szczególny urok, którego próżno szukać w najładniejszych nawet bungalowach czy domach parterowych. Po części wynika to z konieczności architektonicznego umiejscowienia schodów i z tego, że już sama ich obecność zachęca do unikatowej i łatwo rozpoznawalnej sekwencji ruchów. Winda jest takiego uroku pozbawiona, bo unicestwia schodowość schodów, a tym samym ich charyzmę.

Przyklejanie znaczka

Porozumiewanie się za pomocą pisma zostanie kompletnie pozbawione uroku, gdy nie będzie wymagało żadnych szczególnych czynności i będzie się odbywać jedynie drogą elektroniczną.

Przygotowywanie do pierwszego użycia tubki pasty

albo innej substancji. Odkręca się nakrętkę, odwraca ją do góry nogami i znów zakręca, w tej właśnie pozycji, dzięki czemu ostry stożek znajdujący się w rzeczonej nakrętce przebija aluminiową folię zamykającą otwór tubki. Nikły urok tej czynności wzmacniają: a) ledwo zauważalne napięcie w chwili wkręcania odwróconej nakrętki i oczekiwanie na chwilę, kiedy przebije folię i b) niemal niewyczuwalny sygnał dotykowy dochodzący w chwili, gdy maleńki srebrny krążek zostaje unicestwiony potęgą twojej siły fizycznej obracającej małą nakrętkę.

Czytanie książki

Tak jak serwetka pojawiająca się z wielkim ceremoniałem na tacy o ogromnych rozmiarach (żeby gość poczuł, że nawet zwykłe wytarcie ust jest świętością w oczach personelu pogrążonego w czołobitnym zachwycie nad jego decyzją, żeby zjeść i wytrzeć się w tych akurat murach), tak samo magik tworzy przy stole fizyczną albo psychologiczną przestrzeń wokół przedmiotu, który macie uznać za ważny. Jednocześnie ktoś, kto chce was wprowadzić w błąd, pozornie ignoruje przedmiot naprawdę istotny – fałszywą monetę, specjalną kartę albo kartę ukrytą w dłoni – i odsuwa go na bok, wiedząc, że jeśli sam nie nada mu znaczenia, wam nie przyjdzie to do głowy.

Załóżmy, że magik chce stworzyć iluzję, że nóż przebija banknot dwudziestofuntowy; używa w tym celu prawdziwego banknotu i specjalnego noża kupionego w sklepie dla iluzjonistów albo zrobionego samodzielnie, który wywołuje złudzenie, że przechodzi na drugą stronę banknotu, ale tak naprawdę go nie uszkadza. Magik może pożyczyć banknot od kogoś z widowni, żeby udowodnić wszystkim, że jest autentyczny, ale prawdziwy profesjonalista, odsunąwszy na bok zastawę i sztućce, wyjmuje dwudziestkę ze specjalnej przegródki we własnym portfelu i kładzie ją na stole, świadomie ściągając podejrzenia na tę niewinną rzecz. Pusta przestrzeń wokół banknotu nadaje mu wagę. Tymczasem specjalny nóż leży już wśród sztućców i talerzy, które magik przed chwilą odsunął – pozbawiony przestrzeni i niewyeksponowany, a zatem pozbawiony również znaczenia, które zostało przerzucone na Bogu ducha winną forsę. Magik podnosi banknot, ani na chwilę nie spuszczając z niego wzroku, drugą ręką bierze nóż (jakby sięgał po dowolny ostry przedmiot) i wbija go w papierowy pieniądz. Wydaje się, że wyciąga potem ostrze, ale publiczność widzi, że banknot pozostał nietknięty. Nie dowierzają, wpatrują się tam, gdzie powinna być dziura. Magik podtrzymuje ich uwagę, powoli kładąc banknot na stole, zwracając go przestrzeni, którą dla niego stworzył i z której widzom nie wypada go wyjąć, żeby go lepiej obejrzeć. Uprzątnięty kawałek stołu sprawił, że banknot stał się punktem centralnym, a iluzjonista, nie mówiąc ani słowa, pozwolił, żeby wszystkie podejrzenia skierowały się na niewinny przedmiot.

Znów kładąc banknot na stole, magik odsuwa swój nóż, po czym zatrzymuje dłoń nad leżącym tuż obok podobnym nożu. Tego nieznacznego ruchu nikt nie dostrzega, bo całą uwagę skupia na sobie banknot. Widzowie tylko czekają, żeby móc wziąć go do ręki i obejrzeć z bliska. Magik daje gestem przyzwolenie, widzowie chwytają dwudziestofuntówkę, a on tymczasem siada, bierze leżący pod jego ręką niewinny nóż i kładzie go tam, gdzie poprzednio leżał banknot. Wykorzystuje więc tę samą przestrzeń, żeby nadać znaczenie nożowi (ale nie temu nożowi). Po chwili publiczność stwierdza, że nie ma czego szukać w banknocie, więc zwraca uwagę na nóż, podnosi go, dokładnie ogląda, ale oczywiście na próżno. Fizyczne wyjaśnienie tej pięknej iluzji, którą jest magiczny nóż, może się wydawać rozczarowujące, ale dopiero zręczne wykorzystanie przestrzeni przez magika, służące przyciągnięciu uwagi i bezsłownemu nadawaniu znaczenia poszczególnym przedmiotom, tworzy atmosferę tajemniczości.

Dziewicze, pokryte białymi obrusami stoły, będące w tej restauracji moim miejscem pracy i nieustannie wprawiające mnie w przygnębienie, wywoływały wspomnienia poplamionych kawą tanich kawiarnianych stolików z sosnowego drewna albo melaminy, przy których w czasach studenckich spędzałem większość przerw między zajęciami. Na wzgórzach Bristolu kwitnie przemysł kawiarniany, więc jak każdy pozujący na artystę osobnik z mnóstwem wolnego czasu często bywałem w takich lokalach. Pociągała mnie, i nadal pociąga, estetyka popijającego herbatę flâneura (wiotkość, zniewieściałość, melancholia), mimo że dandysowskie herbaciarnie z moich lat studenckich ustąpiły miejsca starbucksom. Warto tu wspomnieć o szczególnej radości, jaką jest posiadanie ulubionych stolików w najczęściej odwiedzanych lokalach. Dziś większość czasu zajmuje mi praca, a mimo to wciąż wynajduję sobie w londyńskich kafejkach ulubione stoliki, a potem zazdrośnie ich strzegę. Mam nadzieję, że nie zabrzmi to niedorzecznie, ale zajęcie miejsca przy takim stoliku sprawia mi szczególną przyjemność. Przyjemności takie dziwnie mnie poruszają, zapewne dlatego, że niosą ze sobą powiew nostalgii za dawnymi latami w Bristolu.

Jak większość ludzi wolę siadać przy oknie, a mój ulubiony stolik, w zwykłym starbucksie, stoi przy oknie wychodzącym na wąską przecznicę tuż przy skrzyżowaniu z dużą ulicą. To korzystne położenie daje dobry widok na ruchliwe życie Londynu, a jednocześnie zapewnia dyskretny punkt obserwacyjny, dzięki czemu tylko niewielu ludzi przechodzących boczną alejką jest świadomych mojej obecności. Uwielbiam czytać albo pracować w takim gwarnym otoczeniu. Potwierdza to jedynie moje przekonanie, że jestem raczej typem miejskim; patrzenie przez okno na jednostajny wiejski krajobraz nie tylko pozbawia przyjemności, jaką niesie sporadyczne obserwowanie tłumów, ale też nie daje okazji do krótkich chwil relaksu, koniecznych, jeśli się chce pracować przez całe popołudnie. Z ciepłego wnętrza kafejki możemy patrzeć na przechodniów po drugiej stronie ulicy znacznie dłużej, niż im się wydaje (zapewne zdają sobie sprawę, że widać ich ze sklepów i knajpek po ich stronie, ale rzadko zastanawiają się, czy ktoś ich obserwuje z przeciwka). Możemy bez współczucia zawiesić wzrok na grubych tłuściochach, a potem przenieść go na narkomanów na cracku, na małe dzieci albo na elegancko ubrane starsze pary. Możemy uznać, że wyglądają banalnie, albo zapałać do nich ciepłą miłością, w zależności od tego, w jakim stanie emocjonalnym znaleźliśmy się w trakcie lektury. Możemy też na swój własny użytek zabawić się w zabawę: gdybym miał przelecieć kogoś z tej ulicy, kogo bym wybrał. Opcji mamy naprawdę dużo.

Możemy też, jeśli przyjdzie nam taka ochota, zająć się bezpośrednią i bardziej szczegółową obserwacją gości kawiarni, czemu towarzyszy rozkoszne napięcie wynikające ze świadomości, że ten, kogo obserwujemy, w każdej chwili może podnieść wzrok i spojrzeć nam w oczy. W kawiarni da się zaobserwować zachowania bardziej subtelne i intymne: ile cukru, słodziku albo przypraw ludzie dodają do kawy; co robią, gdy zdejmując płaszcz, szalik i słuchawki w niewłaściwej kolejności, zaplątują się w coś i wpadają w zakłopotanie; jak nagle na ich twarzach pojawia się wyraz przesadnego wyczerpania, bo znalazłszy się przy swoim stoliku, zauważają, że zapomnieli wziąć patyczek do mieszania, więc muszą po niego wracać przez całą kawiarnię (na oczach wszystkich innych gości, którzy przed chwilą widzieli, jak biorą różne utensylia i dosmaczają sobie napój przy barze, do którego teraz muszą się udać jeszcze raz), dając przy okazji wyraźny sygnał, że dla nich jest to irytujące, tak samo jak dla innych gości zabawne albo niestosowne.

To wyrażające zniecierpliwienie przewrócenie oczami przypomina gest, który zrobilibyśmy na ulicy, zorientowawszy się, że idziemy w kierunku odwrotnym niż zamierzony. Chcąc się odwrócić, ale bojąc się, że złamanie szeregów i zwrot o sto osiemdziesiąt stopni bez żadnej wyraźnej przyczyny ściągnie na nas uwagę tłumu, postanawiamy dać znany z kreskówek znak mówiący: „Czegoś zapomniałem!”. Unosimy nieznacznie palec wskazujący – aha! – podnosimy brwi, stajemy w pół kroku, dostarczając w ten sposób widocznego uzasadnienia dla obrotu, który właśnie mamy zrobić. I już możemy sobie wyobrazić, co myślą przechodnie: „Spójrzcie tylko, ten facet o czymś sobie przypomniał, to zrozumiałe, że zawraca. Bardzo rozsądne posunięcie”. Gdybyśmy byli sami, darowalibyśmy sobie ten kreskówkowy gest oznaczający, że nagle nam się coś przypomniało.