Teodor Tomasz Jeż

ZE WSPOMNIEŃ ODESSKICH

Konwersja: Nexto Digital Services

ZE WSPOMNIEŃ ODESSKICH

Jeż Teodor Tomasz

"Ó wieku młody, tyś wiosną człowieka!"

O tak ! Wiek młody jest wiosną, uśmiechającą się urokami, rozdzwaniającą wróżbami i nadziejami, ukazującemi przyszłość na kształt idącego w nieskończoność pochodu tryumfalnego. O przeszkodach się nie myśli, albo raczej myśli się o nich, ale ani się przypuszcza, ażeby na drodze pochodu znalazła się taka, która by się zwalić i zdeptać nie dała. A! zkąd?... Cóżby się oprzeć zdołało tej sile wrzącej, jaką młodzieniec dziewiętnastoletni w sobie czuje?...

Miałem lat dziewiętnaście, skończonych w miesiącu marcu, kiedym stanął na bruku odesskim. Dawno to temu — oh! Lata upłynione zbiegły mi bardzo prędko w ruchu i pracy, a jednakże, gdy jeszcze rok jeden upłynie, będzie lat tych, co chwilę teraźniejszą od owej dla mnie pamiętnej oddzielą, równo pięćdziesiąt. Tak — pięćdziesiąt, — to znaczy: pół wieku. W przeciągu czasu tego dwa nowe przybyły pokolenia: jedno z nich ku starości się już ma; drugie byłoby mi rówiesnem, gdybym o czterdzieści dziewięć lat później na świat przyszedł. Ano — stało się! Do przychodzenia na świat ludzie nie wybierają ani czasu, ani miejsca, ani rodziców.

Czy, gdyby tych ostatnich wybór odemnie zależał, byłbym wybrał innych, aniżeli tych, których mi natura dała? Zapytanie to po raz pierwszy mi w głowie strzeliło, a gdym nad niem pomyślał, odpowiedziałem sobie: "Nie — byłbym innych nie wybrał. " Nie znalazłbym lepszych, ani bardziej mnie odpowiadających. Oboje dzieciom (a było nas siedmioro — ja najstarszy) świecili przykładem, przykładem pod każdym względem i w najdrobniejszej rzeczy dobrym.

Wychodziłem z pod opieki bardzo zacnych i bardzo dobrych ludzi, kochających mnie i przezemnie kochanych, — zpod opieki, która mi nie bardzo ciężyła. Dziad mój ojca mego wychowywał przy pomocy boćkowskiego monitora. W wychowaniu mojem monitor ów najmniejszej nie odegrał roli: ani z nim, ani nawet z rózgą, którą przecie "Duch święty dziateczki bić radzi, " nie zetknąłem się ani razu. Do Odessy przybywałem w celu kontynuowania nauk w liceum; przybywałem wolen od plag, z zapasem nabytych w gimnazyum niemirowskiem wiadomości i z dwoma na sumieniu grzeszkami, noszącemi w kodeksach odpowiednich miana: poezyi i miłości. Pisywałem wiersze i kochałem się. Obydwa grzeszki, jak się zdaje, oddziaływały na siebie wzajemnie, wywołując jeden — drugi. Gdybym się był nie kochał, możebym wierszy nie pisywał; gdybym był wierszy nie pisywał, możebym się nie kochał. Kwestya to do rozstrzygnięcia trudna. Notuję fakt ze względu na ścisłość historyczną i dodać winienem, że wyraził się on tak niewinnie, jak najniewinniej wyrazić się może stosunek pomiędzy młodym chłopcem, dobierającym końcówki jednobrzmiące, a młodą panienką, rozmiłowaną w brzmieniach rytmicznych. "Pomiędzy nami nic nie było" — bo nawet do pocałunku nie przyszło. Ona mi dawała niezapominajki, którem starannie, niby skarby, chował; ja w zamian ofiarowywałem jej od czasu do czasu po kilka dłuższych lub krótszych strof. Jedną z nich zapamiętałem. Brzmiała ona jak następuje:

Zmieniają się godziny, jako straż pułkowa,
Z pamięci wszystko znika, co było przed chwilka.
Wszystko znika, uchodzi; — zostają się tylko
Ostatnie lubej rozmowy słowa.

Na rozmowach też wszystko się kończyło na rozmowach, w których wyraz "kocham" nie zabrzmiał ani razu. Dziś już nie pamiętam, co ich treść stanowiło. Przypominam sobie jeno, że nas mocno zajmowały. Przesiadywaliśmy nieraz we dwójkę długo w noc; rozstawaliśmy się, mówiąc sobie "dobra noc", przy akompaniamencie mocnego, wyrazistego uściśnienia dłoni; rozchodziliśmy się i nazajutrz rano bardzo spotykaliśmy się przy krzaku porzeczek lub agrestu i rozmawialiśmy dalej.

Takim był grzeszek, obciążający sumienie moje w r. p. 1848, w miesięcu wrześniu.

Pospieszam jednak dodać, że odpadło od niego to, co stanowiło jego przyczynę, czy skutek. Przed wyjazdem moim, ojciec często wyzywał mnie na omawianie fakultetu, na jaki mam wstąpić. Jam się oświadczał za matematycznym. Ojciec, dla względów chlebowych, radził mi prawny albo medyczny; że jednak medycyna nic wykładała się w Odessie, obstawał przeto przy prawie. Długie w tym względzie staczaliśmy dyskusje, które się zakończyły we wigilją wyjazdu. Ojciec w następujące do mnie odezwał się słowa:

— Nie chcę na ciebie nacisku wywierać... Zrobisz, jak ci poradzi skłonność, czy zamiłowanie... Pragnąłbym jednak do jednej cię zobowiązać rzeczy...

— Do jakiej?... zapytałem.

— Ażebyś przez czas pobytu w liceum wierszy nie pisał...

Pomyślałem chwilkę i odrzekłem:

— Dobrze!...

— Słowo ?...

— Słowo...

— Zobaczymy, czy dotrzymasz...

Dałem to słowo niebacznie trochę. Zniewoliła mnie do tego ta okoliczność, żem się z wierszowaniem swojem przed ojcem ukrywał; ukrywałem zaś nie dla tego, że, zdaniem rodzica mego, " po Mickiewiczu kiep chyba porwie się do pisania wierszy po polsku". Słuchaczkami i "zachwycającemi się'' czytelniczkami mojemi były matka i siostra; o rymowaniu mojem wiedziało rodzeństwo młodsze: nic mógł przeto nie wiedzieć i ojciec, przed którym razy parę musiałem się popisywać i który mnie niemiłosiernie krytykował, zapewniając, że czas tracę na próżno. Dla tego, kiedy wyraził życzenie, ażebym zaniechał dosiadania Pegaza, zmieszałem się i pośpiesznie słowo dałem.

Słowom dał i dotrzymał.

Przez czas cały pobytu w liceum dwóch wierszy nie skleiłem. Poezja mnie odpadła i pociągnęła za sobą miłość. Gdy odpadła jedna, odpadła i druga. Ztąd wnioskuję, że pomiędzy miłością a poezyą ścisły musi zachodzić związek, mający się, jak przyczyna do następstwa. Nie wiadomo jeno, która z nich jest przyczyną, a która następstwem. Sądząc po sobie, przyczynowość poezyi bym przypisał, wiersze bowiem układać zacząłem, zanim pannę K. (pierwsza głoska imienia chrzestnego) poznałem. Miłość na tle rymów jawiła się, jako ilustracja. Tło znikło — znikła miłość, ale najprzód zbladła.

Ze zbladłym więc grzeszkiem na sumieniu przekroczyłem linję celną, która naonczas oddzielała Odessę od ciężącego ku niej we względzie ekonomicznym kraju i czyniła z niej gród egzotyczny, zasadzony na gruncie chersońskim. Dojazd do niej odbywał się inaczej, aniżeli dziś. O kolejach żelaznych nikomu się jeszcze nie śniło: stanowiły one wieści, dochodzące zdaleka i przyjmowane, jako ciekawość nadzwyczajna, jako rodzaj wybryku, na który pozwalają sobie ludzie, mający pieniądze do wyrzucenia. Szosy nawet były w kraju nieznane. Nie wyobrażano sobie, ażeby wóz toczyć się mógł bez pomocy koni lub wołów — chyba z góry. Ale — po równej drodze?; ale — pod górę? ale — po błocie?... A!... Szlachcic pewien — zrozumieć nie był w stanie parowozu bez orczyków. Odbywano więc podróże starodawnym zwyczaiem, własnym powozem i własnemi końmi lub najętą furmanką. Podróżowanie pocztą, własnym powozem lub na t. zw. "perekładnej", nie koniecznie wygodnem i nie dla każdego dostępnem było.

Dla mnie w owym momencie najpodatniejszym dla dostania się do Odessy sposobem przedstawiła się bryka żydowska, owa bryka staroświecka, budowana na wzór i podobieństwo korabia, na którym Noe, napływawszy się po wodach potopu przez dni czterdzieści, osiadł na górze Ararat, bryka głęboka, pakowna, płótnem okryta i w brzękadła zaopatrzona. Od korabia różniła się jednak trochę. Toczyła się na kołach, obracających się na osiach, smarowanych dziegciem, który w maźnicy, przyczepionej z tyłu stanowił niezbędny zapas podróżny. Toczyła się dzięki trójce koni okaleczałych, ciągnących ją, przy dyszlu, który im po nad uszami sterczał i na nierównościach gruntu wyglądał na kształt szubienicy, wlokącej biedne szkapy za sobą.

Toczyła się obwieszona dzwonami na budzie, na dyszlu, na kantarkach końskich, na szyjach koni, na luszniach, na półdrabkach, ku odstraszaniu wilków, będących postrachem dla potomków Jozuego, co za pomocą trąbienia mury wywracał.

Na takiej bryce wybrałem się w podróż w towarzystwie dwóch młodych ludzi, których wypadek nadarzył mi za przewodników i ciceronów w obcym dla mnie świecie. Jeden z nich by ł studentem liceum Riszeliewskiego, drugi uczniem siódmej klasy odesskiego gimnazyum. Byli to bracia metra muzyki w Niemirowie — muzycy sami. Ćwiczyli się na instrumentach w widokach artystycznych. Na artystów jednak się nie wykierowali; nie wiem, jaka ich spotkała przyszłość; zachowałem dla nich w sercu wdzięczność za towarzystwo, jakiego mi dotrzymywali w podróży i za wskazówki, jakich mi udzielili na miejscu.

Jechaliśmy z Niemirowa na Bałtę, na Bajtały, na Ananiew i dalej stepami traktem czumackim. Za Bałtą zaczynała się dla mnie kraina nieznana. Dostałem się w okolice, w których "wóz nurza się w zieloności i jak łódka płynie. " Prawdziwy step — szeroki i mirażami grający. Coś podobnego, ale nie to, widzieć się dawało na Ukrainie gdzieniegdzie. Stepy ukraińskie, w czasach o których piszę, cechowała już kultura, która je pierwotnej pozbawiała dziewiczości. Tu kultura przejawiała się wypadkowo i sprawiała zdziwienie, wyglądała bowiem, jakby nie na swojem miejscu — niby nadwyrężycielka harmonii, panującej pomiędzy sklepieniem niebieskiem a rozłogami, pokrytemi samorodną trawą. Trawa przedstawiła się mi zeschłą. Za poruszeniem wiatru wydawała dziwny jakiś, łagodny a śpiewny szelest metaliczny. Śród niej łodygi chwastów, wystrzelających do góry, jedne panoszyły się turbanami, inne powiewały kitami. Nade drogą susły nurka dawały zupełnie jak później przeze mnie widziane delfiny, dalej zaś, niby kolumny wojska, zbitemi massami, zajmowały stanowiska stada dropi, przypatrujących się naszej budzie z niebardzo daleka, z widocznem lekceważeniem.

Nie pamiętam, gdzieśmy popasali, ani gdzie nocowali. Zapamiętałem jeno odpowiedź, jaką mi dała żydówka w Bajtałach i wrażenie, jakie sprawił na mnie liman Kujalnicki. Żydówkę młodą i przystojną, co dla nas jakiś posiłek pietrasila, zaczepiłem jakiemś niedyskretnem pytaniem, na które mi ona odcięła:

— Nie bądź Waspan taki ciekawy, bo prędko posiwiejesz...

Przestroga jej nie skutkowała i przepowiednia się nie ziściła. Pomimo, żem był bardzo ciekawy, siwizna mnie późno nawiedziła, a dziś nawet nie jest taką, jaką by być powinna.

Gdym Kujalnicki liman ujrzał, wydało mi się, że to morze. Towarzysze podróży wyprowadzili mnie z błędu. Sprawdzałem smak wody przez ciekawość. Morze sprezentowało mi się nazajutrz, jak skoro wyruszyliśmy z noclegu, któryśmy odbyli o pięć wiorst od Odessy w zajeździe, w jakim nigdy przedtem nie bywałem. Nie wyobrażałem sobie, ażeby na kuli ziemskiej istniały zajazdy odmienne od żydowskich, to jest, nie posiadające stajni pod jednym z pokojami gościnnemi dachem. Wszędzie po drodze, aż do Sewerynówki, wjeżdżało się do domostwa, jak do tunelu. Wydawało mi się, że tak Pan Bóg przykazał. Nie małem też było zdziwienie moje, gdy bryka zatrzymała się przed domem oddzielnie stojącym i następnie, gdyśmy z niej wysiedli, odjechała do stajni, zbudowanej w głębi oparkanionego deskami podwórza.

— Inny świat... — pomyślałem sobie.

O! inny. Odmienność zadokumentowało najprzód morze, które mi się wnet po wyjeździe z noclegu w oczy rzuciło, następnie miasto.

Widok morza zawiódł moje oczekiwanie. Marzyłem o bezmiarze bezmiernym, o gonitwie oka pomykającego daleko, jeszcze dalej, wciąż dalej i nie znajdującego granicy, na którejby się zatrzymać mogło. Tymczasem granica ukazała się za pierwszem wejrzeniem. Masę wody otaczała obrączka horyzontu. Słońce jasno świeciło; woda szklistym połyskiwała odblaskiem; było jej dużo, bardzo dużo, więcej aniżeli w widywanych przezemnie dotychczas największych stawach; ale ta obrączka fantazyę moją ujęła niby w kleszcze i powiadała: "Wszędzie i we wszystkiem jest granica, mój chłopcze."

Granica mi efekt zepsuła.

O mało, żem nie zawołał, jak ów chłop, gdy tak samo jak ja po raz pierwszy morze zobaczył:

— Oto wody!... nie pomieściłaby się w naszym stawku...

Miasto mi efekt naprawiło trochę.

Do momentu owego miasta największe, jakie oglądałem, Humań, Niemirów, Bracław, Bałta, Winnica, nie przechodziły wielkości Tulczyna. Tulczyn, dziś, jakem słyszał, w upadku się znajdujący, służył mi za miarę porównania. Z Berdyczowem zabrałem znajomość później, równie jak Kijowem, Żytomierzem, nie miałem przeto innej miary, aniżeli Tulczyn, pobrzmiewający jeszcze echami dawniejszego rozgłosu, jaki mu nadawała ta okoliczność, że był stolicą wielkiego a głośnego pana, przyozdobiony pomnikiem, pałacem, ogrodem publicznym i wystawniejszemi niż gdzieindziej domostwami zajezdnemi. Wyobrażałem sobie, że miasta największe różnią się od Tulczyna rozmiarami jeno. Więc mnie zafrapowała Odessa. Znalazłem się w mieście prawdziwem, europejskiem, pełnem budowli imponujących; ulice brukowane, przy ulicach chodniki; bulwary, pomniki, magazyny, obsługiwane przez młodzież elegancką. Osobliwości takie nie mogły nie sprawić wrażenia. Przypatrywałem się temu, jak dużo później przypatrywałem się dziwom różnym na świecie spotykanym. Nie mogło być inaczej. Po naszych naprzykład miastach, po sklepach, sprzedających towary łokciowe, nawykłem do widoku poważnej w muszkach i w cycełe bałabuste, która się targowała do upadłego i gadała, jakby się jej w gębie młyn obracał. Jakże mnie nie miało dziwić, gdym w funkcyi bałabustych zobaczył szarmanckich, wypomadowanych, wyperfumowanych i wedle ostatniej mody przyodzianych młodzieńców, uskuteczniających sprzedaż z akcentem salonowym! Gapiłem się na te i tym podobne dziwowiska.

Lecz, ponieważ nietylko dla gapienia się do Odessy przyjechałem, musiałem takowe na później odłożyć, a zająć się otworzeniem sobie wstępu do liceum na jeden z trzech fakultetów, jakie ten zakład naówczas posiadał: kameralny, fizyko-matematyczny i prawny, ten ostatni z działem sekcyi języków wschodnich. Kandydaci na słuchaczy na dwa dzielili się rodzaje: na takich, dla których wstęp otwarty był bez egzaminu i na takich, co egzamin zdawać musięli. Należałem do rodzaju tych ostatnich — było nas ze dwudziestu z rozmaitych gimnazjów i różnych narodowości. Kolegów moich z Niemirowa jawiło się kilku.

Przed przystąpieniem do egzaminu, należało się podać na fakultet. Miałem do wyboru jeden z dwóch: bądź prawny dla uczynienia zadość życzeniu ojca, bądź matematyczny, dla dogodzenia sobie. Wahałem się i, po długiem ze sobą samym walczeniu, przychyliłem się na stronę ojcowską. Zapisałem się na prawo. Jako kandydat na jurystę do egzaminu stanąłem i z próby z tryumfem wyszedłem.

Do egzaminu stanąłem przysposobiony należycie i byłbym takowy zdał mimo pomocy, jaka na mnie spadla niespodzianie. Spotkała mnie ona, kiedy, w ławce siedząc, zamyśliłem się nad przetłumaczeniem na język Wirgiliusza podyktowanego nam przez egzaminatora ustępu jakiegoś. Układałem sobie w myśli o ile można najszykowniej i regułom gramatycznym najodpowiedniej frazesy i okresy łacińskie, gdy jeden z członków komitetu egzaminacyjnego z za stołu wstał i obok mnie usiadł. Wydało mi się, że uczynił on to, celem kontrolowania nas zbliska. Usunąwszy się mu, dalej moją robotę ciągnąłem. On siedział chwilkę spokojnie; naraz do mnie się zwrócił, skrypta moje przed siebie przysunął i zadane mi tłumaczenie jednym ciągiem po łacinie napisał. Zrobiwszy to, papier do mnie odsunął. Pozostawało mi jeno przepisać. Nie omieszkałem z tego ułatwienia, które mnie nie pomało zdziwiło, skorzystać — później się dowiedziałem, że niespodziewanym pomocnikiem moim w egzaminie z języka łacińskiego był Simonowicz, profesor ekonomji politycznej. Dla czego on to zrobił? nigdym się o tem nie dowiedział.

Przypuszczam, że była to z jego strony prosta fantazya, a przypuszczenie to tem jest prawdopodobniejszem, że należał on do rodzaju profesorów ekscentryków, dopuszczających się niekiedy wybryków, nie koniecznie z powagą profesorską licujących. O tem atoli poniżej napiszę, gdy z kolei przystąpię do kreślenia sylwetek mężów, co umysł mój kształtowali. Pierwej skończę rzecz o fakultecie.

Tak tedy, wstąpiłem na prawo. Po załatwieniu formalności wstępnych, zapoznałem się z wewnętrznym rozkładem zakładu, z rozkładem prelekcyj i, gdy się wykłady rozpoczęły, przesiedziałem w audytoryi, w której prawa nauczano, godzin nie pomnę ile przed południem i po południu.

"Ja na prawie?... na prawie?"... powtarzałem ustawicznie, usiłując nadaremnie przeciwstawiać temu piękność czynu, polegającego na dogodzeniu życzeniu ojcowskiemu.

"Ja na prawie?"

Dziwiło mie to i gryzło, trapiło, spokoju nie dawało. W usposobieniu tem zasnąłem. "La nuit porte conseil'' — głosi przysłowie francuzkie. Noc rozstrzygnęła dla mnie kwestyę fakultetu, albo raczej, rozstrzygnął ją sen. Przyśnił mi się pogrzeb matematyki i taki we mnie wzbudził za nieboraczka żal, żem uderzył w płacz gwałtowny. Przez sen spłakałem się jak bóbr; zmoczyłem łzami poduszkę; śród płaczu obudziłem się i łzy otarłszy, powiedziałem sobie: alea jacta est. Napisałem do dyrekcyi licealnej podanie, wskutek którego w tymże dniu jeszcze przeniosłem się na wydział fizyko-matematyczny.

— Czemu nie na kameralny ?... zapytywali mnie koledzy."

Czemu? Trudno na to odpowiedzieć. Zamiłowanie do tej gałęzi nauk chyba. Zapewne. Winienem atoli powiedzieć, że zamiłowanie to nie spłynęło na mnie z powietrza, ani też wynikło ze szczególnego do matematyki uzdolnienia. W tem ostatniem nic nie było nadzwyczajnego. Natura obdarzyła mnie pojętnością, uczyłem się matematyki z łatwością taką samą, jak historyi, geografji i innych nauk. Jeżelim uzdolnienie szczególne okazywał, to w kierunku literackim, do któregom się nie garnął zgoła. Karyera literacka nie nęciła mnie, — nawetem jej nie rozumiał. Wierszowałem dla siebie, — dla wypowiedzenia udatnie i dosadnie czegoś, co pod osłoną lewych ziober świdrowało. Żeby jednak z tego fach miał się wyszykować, karyera wypośrodkować, nauka wykształtować, o czemś podobnem mi się ani śniło. Lgnięcie przeto do matematyki przypisać nie mogę czemu innemu, tylko wpływowi tegoż samego człowieka, co mnie na prawo pchał, a przy każdej okazyi o matematyce z czcią się wyrażał największą. Zkąd-że ta sprzeczność? Sprzeczności w tem niebyło najmniejszej, albowiem, w jednym względzie, chodziło o chleb, w drugim o naukę. Tę ostatnią, w troskliwości swojej o przyszłość syna, ojciec poświęcał tamtej. Matematykę jednak mimowolnie w umysł mi i w serce wszczepił przez okazywaną dla niej cześć. W sposób ten urobiło się we mnie do tej nauki zamiłowanie. Fakt ten dowodzi siły wpływów rodzicielskich w rzeczy wychowania.

Czyby jurisprudencya zrobiła była ze mnie innego, aniżeli matematyka, Jeża? — Czyja wiem! Zdaje się, że kwestya podobna stawioną być może, ale rozwiązanie onej wymaga takiej subtelnej analizy psychologicznej, że liczyć nie można na osiągnięcie rezultatu pewnego. Nie będę się też w analizę wdawał tak dla trudności, jaką ona przedstawia, jako też dla tego, że przedmiotowość onej, w stosunku do mojej osoby, przeszkadzałaby bezstronnemu zużytkowywaniu materyałów. Stało się. Prawniczość wplątała się w życie moje jako przypadkowość i trwała jedną dobę. Zważając na krótkość życia ludzkiego, doba znaczy więcej, aniżeli cały ciąg życia człowieka pojedynczego wobec wieczności. Może przeto przylgnęła do mnie odrobineczka jakaś z tych godzin, w których słuchałem wykładów nie pamiętam czyich i nie pamiętam czego. Gdym się wyzwolił z wydziału prawnego, nie obchodziły mnie już ani te lekcye, które wziąłem, ani co się tam na nim działo.

Zajęła mnie matematyka — matematyka, powtarzam, nie zaś wydział, który był mixtum compositum, mianował się bowiem fizyko-matematycznym a obejmował nauki, wykładane zazwyczaj oddzielnie. Do programu wchodziły, obok matematyki czystej i stosowanej, nauki przyrodnicze, a dalej: historya powszechna i historya ruska, starożytności ruskie, historya ruskiej literatury i filozofia (logika, psychologia, historya filozofii). Słuchacze na tym wydziale, samej jeno matematyki słuchali oddzielnie; nauk przyrodniczych — wespół z kameralistami; innych zaś — w połączeniu z tymi ostatnimi i z prawnikami. Na wykładach wspólnych w audytoryach gromadziła się studentów ilość spora, których za moich czasów liczba przechodziła głów trzysta — przedstawicieli różnych narodowości, co odpowiadało składowi ludności odesskiej. Nas polaków było trzydziestu mniej więcej, kameralistów po największej części. Na wydział matematyczny wstąpiło pięciu.

Cóż to było — ów wydział kameralny? Nie wiem, jaka myśl powodowała ministerstwem, gdy powzięło postanowienie zaprowadzenia fakultetu tego w wyższych naukowych zakładach. Podobno wzięto wzór z zagranicy i wydział ów założono na próbę w dwóch miejscach: w Dorpacie — zdaje mi się i w Odessię. Mówiono o tem rozmaicie. Niektórzy utrzymywali, że wydział ten przysposabiać ma wykształconych obywateli kraju w zawodach gospodarskim, przemysłowym, handlowym, inni — że zadanie onego zwraca się do służby państwowej, mianowicie do tych takowej gałęzi, co do zakresu dyplomacyi wchodzą lub się z nią w blizkiej znajdują styczności. Domyślano się tego i owego, napewno jednak nikt nie wiedział. Na fakultecie kameralnym bodaj, czy nie jedna tylko ekonomia polityczna wykładała się oddzielnie, innych zaś nauk kameraliści słuchali częścią z prawnikami, częścią z matematykami. Z tymi ostatnimi mieli wspólne: historyę naturalną (botanika, zoologia i anatomia porównawcza), fizykę, chemię i meteorologię. Ekonomia polityczna sama jeno akcentowała fakultet. Wykładał ją Simonowicz, ten co mi sporządził tłómaczenie łacińskie. Był to człowiek niemłody, z pochodzenia Serb, w wykładzie trzymał się ściśle teoryi Adama Smitha a to dlatego, że — jak powiadał — gdyby nie Smith, on (Simonowicz) byłby teoryi tej twórcą. Smith go uprzedził i sławę mu wydarł. Uskarżał się na to przed słuchaczami często, umiejąc przytem nadawać wykładom swoim ożywienie, które sprawiało, że na lekcye jego schodzili się studenci z innych wydziałów. Urobiło mu to śród młodzieży popularność. Niekiedy w audytoryi panowało przepełnienie. Zdarzało się to mianowicie dwa razy w ciągu roku: gdy mówił o pieniądzach i o modzie. Ruchowi pieniędzy przyznawał życie, a na dowód takowego wydostawał z kieszeni rubla i puszczał go na stole w ruch wirowy, pokazując nań palcem i wołając: "Patrzcie, panowie, jak on się kręci i biegnie!... co za życie!... co za pęd!... " Mód był przeciwnikiem, gdy przeto o wpływie ich na przemysł i handel wykładał, nie dość, że dobierał epitetów dosadnych, ale z katedry się zrywał, na głowę sobie cylinder wkładał i, obracając się, wyszydzał w sposób poglądowy frak własny i kapelusz. We fraku przedmiotem szyderstw jego były szczególniej poły.,. Do czego one?... " zapytywał, stając do widzów stroną odwrotną i przekładając rozmaicie tę ozdobę męzkiej odzieży. Ciekawe oraz rzeczy prawił o strojach niewieścich. Jakiem zaznaczył wyżej, należał on do rodzaju profesorów — ekscentryków, co nie było bez wptywu na uczącą się młodzież. Ekscentryczność popularyzowała i jego osobę i wykładany przezeń przedmiot. Dzięki onej, ekonomia polityczna weszła, że się tak wyrażę — w obieg publiczny. Każda niemal prelekcya Simonowicza stawała się przedmiotem rozmów i dyskusyj pomiędzy słuchaczami wszystkich wydziałów.

Do rodzaju ekscentryków należało jeszcze dwóch w składzie profesorskim: Murzakiewicz i Karol Brunn — pierwszy wykładał historyę russką i starożytności, drugi czystą matematykę. Ekscentryczność Murzakiewicza polegała na rozmiłowaniu w archeologii, zwłaszcza, w zabytkach starożytnych, znajdowanych na półwyspie Tauryckim. Archeologia zasłaniała przed nim horyzont: poza nią nic nie widział, ani nawet historyi. Suchość wykładu jego nie budziła zajęcia i nie wyzywała interesowania się przedmiotem, tak, jak starożytności, do wzbudzenia interesu podatnym. Co się zaś tyczy K. Brunna, tego ekscentryczność odnosiła się do powierzchowności, jaką go obdarzyła natura, zaopatrzywszy postać jego we wzrost duży, w abdomen potężny, w oblicze tłuste, w nos krótki i w łysinę wspaniałą. Przedmiot swój wykładał dobrze i z zapałem — z zapałem, któremu się unosić dawał tak dalece, że niekiedy, przy tablicy, gdy go w dzień letni pot oblewał, tą samą szmatą, którą kredę zmazywał, obcierał sobie twarz. Ciekawy mu to nadawało pozór. Z audytoryi wychodził niby z młyna, obsypany proszkiem białym od stóp do głowy i na krągłem, dużem, czerwonem obliczu poznaczony smugami, zabawnie odbijającemi od dużych srebrnych okularów.

O innych profesorach niewiele jest do powiedzenia. Niektórzy w oczach naszych uchodzili za znakomitości. Takimi byli: Nordman (historya naturalna), Hasshagen (chemia) i Filip Brunn, brat rodzony Karola (historya powszechna). Nie uzyskali oni jednak sławy na zewnątrz Odessy. Z nazwiskami ich nie spotykałem się później, kiedym się światu naukowemu zagranicą przypatrywał. Nie znano ich w Kijowie nawet. Jedni z nich wykładali lepiej, drudzy gorzej. Bardzo dobrze wywiązywał się z zadania Michniewicz (filozofia), nie gorzej Lewteropuło (fizyka), jakoteż, jak słyszałem, Becker, który wykładał prawo rzymskie. Byli jednak tacy, których widocznie lekcye nudziły. Załatwiali się z niemi, aby się zbyć — odrabiali pańszczyznę. W ogóle jednak nauczanie profesorskie w Odessie, jeżeli się różniło od nauczania, z jakiem się zapoznałem zagranicą, to nie wiele. Wszystkie na świecie uniwersytety systematyzują jeno wiedzę, dają wskazówki, na drodze pracy naukowej stawiają wytyczne. Liceum Odesskie zadaniu temu odpowiadało w tym zakresie, w jakim je pełnią "uniwersytety małe," zajmujące stanowisko pośrednie pomiędzy szkołą średnią, a zakładem takim, jak np. Sorbona, albo uniwersytety berliński i wiedeński. A nawet w tych zakładach, gdym słuchał wykładów, przypominali się mi profesorowie odesscy i niektórzy z nich z porównania wychodzili z tryumfem. Zapewne — Odesskiemu Liceum brakło wiele we względzie pomocy naukowej, nie posiadało bowiem biblioteki, muzeów i laboratoryów. W owym jednak czasie we względzie tym nie stanowiło ono ani wyjątku, ani osobliwości. K. Vogt opowiada, że na te same braki lat temu pięćdziesiąt chorowały uniwersytety niemieckie, berliński nawet. Na Niemcy całe istniały dwa mikroskopy, jeden w Berlinie, drugi w Getyndze — zamknięte w szafach. Posługiwali się niemi profesorowie; studentom je pokazywano tylko. Nam w Odessie o nich opowiadano, jak zapewne opowiadano słuchaczom nauk przyrodniczych w Lipsku, Heidelbergu i t. d. W owym czasie zoologia zbogaciła się była odkrytym świeżo światem, niewidzialnym dla gołych oczów. Nordman nam o nim dziwa prawił, ale jak mi się zdaje, i on go znał jeno z opowiadania.

Różnonarodowość pomiędzy studentami odbijała się w ciele profesorskiem. Nordman, człowieczek rudy, małego wzrostu, kulawy, wzbudzający w studentach uszanowanie wielkie dla swojej uczoności, był Finlandczykiem; Hassagen, który wykładał według nowego natenczas systemu Berzeliusa, był Berzeliusa uczniem i spółziomkiem, Brunn jeden i drugi — Niemcami. Simonowicz — Serbem, Lewteropuło — Grekiem, Piotrowski (astronomia) — zdaje się, Polakiem.

Dla uzupełnienia rzeczy o liceum, wspomnieć należy o systemie nauczania, jakiego, w skutek przepisów zapewne, trzymali się profesorowie.

Polegał on na tem, że słuchacze układali kolejno z każdej wygłoszonej lekcji tak zwane "żurnały", od odczytywania których rozpoczynała się każda lekcja następna. Układanie "żurnałów" szło porządkiem alfabetycznym: na tej lekcji A, na następnej B, później C i t. d. Studenta czytającego profesor poprawiał. System ten ogromne stanowił do egzaminów ułatwienie, ale stanowił zabójstwo pracy samoistnej. Z "żurnałów" formowały się zapiski, które dość było nauczyć się na pamięć, ażeby z tryumfem wyjść z próby egzaminacyjnej. System ten nic budził rozmiłowania do pewnej gałęzi naukowej, do studyowania i dochodzenia. Nie przypominam też sobie, aby który z kolegów moich zaznaczył się, jako specyalista w tym lub innym kierunku. Z wykładanych nauk najwięcej zajęcia budziły: ekonomja polityczna i anatomja porównawcza, z fizyologją połączona. Tej ostatniej ofiarą padło myszy, szczurów, nietoperzy, żab trochę i kotów parę. Nie stosowaliśmy do nich sposobów usypiania, więc biedne zwierzęta piskiem i skrzekiem napełniały mieszkanie studenckie, w którem je na pastwę nauki oddawano. Z zamiłowaniem oddawał się temu jeden tylko z kolegów moich, Józef P., z którym nie wiem, co się później stało.

Zapowiadał się w nim naturalista i — podobno na zapowiedzi się skończyło.

We mnie zapowiadał się matematyk i także — na zapowiedzi się skończyło.

Do nauki zrazu wziąłem się był gorliwie. Lecz gorliwość spotkała się z przeszkodami, których przełamania lub obejścia nie dopuściła ciekawość. Oh! — ta ciekawość.

Natura nie wszczepiła we mnie żadnej z owych skłonności, których praojcowie nasi synom, kiwając im pod nosem kańczukiem, zakazywali:

"Wara od kieliszka, kart i podwiki!"

Ani kieliszek, ani karty, ani podwika mnie nie pociągały. Budziły jednak ciekawość raz, jako owoc zakazany, następnie, jako rzeczy, wchodzące do kategoryi sportu, stanowiącego przedmiot spółzawodnictwa powszechnego. Kieliszek? Czyżem to się o kieliszku nie naczytał i nie nasłuchał?.. W domu mu nie hołdowano. Pijatyce nie asystowałem pod strzechą rodzinną, pod którą także i karty świeciły nieobecnością tak absolutną, że nikt ich nawet do pasyansa nie potrzebował. Alem je widywał w domach krewnych moich, u sąsiadów i gdzieindziej. Bywałem świadkiem wesołości, podlewanej winem. Na imieniny, na chrzciny zdarzały się zjazdy liczne, przy których dobry humor wystrzelał z dna kielicha. Przy jednej okazyi mnie, małemu na onczas chłopcu, dostał się do rąk kielich, który gładko spełniłem i otrzymałem za to pochwałę.

"Dobry spust"... ktoś się odezwał.

Kiedym się przeto na swobodę z pod opieki rodzicielskiej wydostał, zachciało mi się spust ów przez ciekawość na próbę wystawić. Okazya nie kazała na siebie długo czekać. Jako student obowiązany byłem oblać mundur. Obowiązku tego dokonałem wespół z kolegami. Ten i ów przesadził miarkę. Jam się w mierze zatrzymał i dopiero za drugim razem, gdy jeden z kolegów w dzień Ś-go Teodora uważał za potrzebne obchodzić imieniny moje, uczciłem solenizanta co się zowie. Spiłem się, jak bela i spłodziłem awanturę. Próba ta wyszła mi na dobre o tyle, że była pierwsza i ostatnia. Zraziła mnie ona do kieliszka. Od tego momentu ani pijany, ani nawet tęgo podochocony nie byłem ani razu w życiu. Podobnie wyszedłem z kartami, z bilardem i z rozmaitemi innemi ciekawościami. Zaspakajałem ciekawość, ale, nie posiadając skłonności, nie przywiązywałem się do żadnej z wad, trapiących młodzież płci męzkiej.

Ciekawość moja w kierunku płci niewieściej wyminęła szczęśliwie parę szkopułów, grożących rozbiciem. Jeden mianowicie przedstawiał niebezpieczeństwo niejakie. Była to bardzo ładna, polotna, szykowna, melancholiczna i zalotna córka gospodyni, u której nas kilku na stancyi stanęło.

Koledzy się do niej przysuwali; jam się trzymał zdaleka: zająłem stanowisko obserwacyjne i pozostałem na niem do końca.

Zaspakajanie jednak ciekawości w tym i innym kierunku narażało mnie na stratę podwójną, zabierając mi czas i pieniądze.

Pieniądze nie wynosiły kwot wielkich. Życie podówczas było o wiele tańsze, aniżeli obecnie. Człowiek, co rozporządzał dziesięciu rublami miesięcznie, mógł mieć porządny pokój i przyzwoite jadło. Była to cena przeciętna pomieszkania i pożywienia. Ojciec mi zasiłek ten wyznaczył, zalecając, ażebym się ściśle z nim rachował. Ciekawość atoli wydzierała mi rubla po rublu i wypróżniała prędko sakiewkę, wyciągając na wydatki, nieprzewidziane w ułożonym w Niemirowie budżecie, takie np., jak teatr, cukiernia, koncerty i t.p. Do teatru chodziłem chętnie. Opera włoska zajęła mnie żywo dla śpiewu i dla śpiewaczek, których dwie w Odessie furrorę czyniły i publiczność na dwa przeciwne obozy dzieliły: na Secci-Corsistów i Scalesistów. Jedni trzymali za Secci-Corsi, kobietą niemłodą, ale — jak twierdzono — mającą wysoką szkołę; drudzy — za Scalesi, młodziutką i prześliczną panienką, zajmującą stanowisko soprana i występującą obok ojca, który basem śpiewał. Jam się przyłączył do tych ostatnich. Bywałem w teatrze, ile razy Scalesi figurowała na afiszu i biłem jej oklaski, że mnie aż dłonie bolały. Zachwyt dla niej podzielało wielu, pomiędzy innymi pewien zamożny szlachcic z Podola, który ją za małżonkę pojął i któremu ona — jakiem słyszał — wyśpiewała gromadkę dziatek. Zachwycającą była w Cyruliku Sewilskim, jako Rozyna; ojciec jej grał Figara. Jakież było zdziwienie moje, gdy we dwadzieścia cztery lata później ujrzałem w Paryżu na scenie starego Scalesi w tej samej roli! Przypomniała mi się jego córka; przypomniały mi się bukiety, jakie jej ofiarowywałem.

Ofiary te, w budżecie nie przewidziane, obok innych, również nieprzewidzianych wydatków, mocno finanse moje nadszarpywały. Zniewalało mnie to do pisywania do ojca listów wymownych. Kto wie, azali listy te nie urobiły we mnie talentu literackiego. Ojciec styl ich chwalił i za styl zapewne zasiłki mi dosyłał.

Z tą jedną stratą łączyła się i druga: strata czasu, pociągająca za sobą zaniedbywanie się w naukach. Doszło do tego, że z wyjątkiem matematyki, którą rzadko opuszczałem, na wykłady inne prawieni nie zaglądał. Niektóre — puściłem w trąbę. Na botanikę, np., zajrzałem razy parę w początkach, następnie nie chodziłem wcale. Zaspakajanie ciekawości, która wieśniakowi nastręczała w wielkiem mieście przedmiotów i okazyj mnóstwo, pochłaniała całkowicie mój czas i moją uwagę. Interes wytwarzał się z interesu, dnie przemijały z szybkością błyskawiczną na niczem, nad wieczorem zaś, jeśli pogoda sprzyjała, ciekawość ciągnęła mnie bądź na bulwar, położony nad morzem przy pomniku Richelieu'go i "olbrzymich schodach", sprowadzających nad brzeg śród gruzów, na miejscu których obecnie ogrody się, jak słyszałem, rozlegają, bądź też do "Palais royal, " w którym w dnie oznaczone muzyka wojskowa grywała i publiczność elegancka krążyła. Publiczność elegancka, wytworne stroje, wonie, widok i dotyk pięknych kobiet, śród tłumu których przeciskać się trzeba było na chodnikach, wywierały wpływ odurzający, wypędzający z myśli nie tylko botanikę, ale matematykę nawet. Wobec nich zrównania układały się inaczej, aniżeli w audytorji, albo raczej świat i jego powaby przeistaczały się w audytoryę, pełną nauk i wskazówek ponętnych. Nauki te i skazówki matematyka w formuły szykowała, wkluczając w nie dane nie tylko ze świata eleganckiego, ale oraz i z tego, co stanowi podkład społeczny, ciężko pracuje po warsztatach, na ulicach, po składach, w przemyśle, w handlu, przy roli i zalewa się gorzałką po szynkach. W tym kierunku ciekawość napędzała mi do umysłu postrzeżenia, którychbym napróżno szukał na lekcyach Brunnów, Murzakiewicza, Nordmana, Michniewicza i innych. Nie można powiedzieć, żeby to nie było bez korzyści niejakiej. Korzyść tę atoli uzależniają warunki pewne: nie każdemu się ona nadaje, a przytem — czas zabiera. Rok szkolny minął dla mnie, niby chwila jedna. Maj zawitał — egzamina.

Egzamina zadawalniająco zdane dozwalały przejścia na kurs drugi.

"Czy przejdę?... " zapytałem sam siebie. Obrachunek z sumieniem dawał mi odpowiedź przeczącą, obok której stawała próżność, mogąca uchodzić za ambicyę szlachetną.

Nigdy w życiu nie pracowałem więcej i z gorliwością równą. Na pracy upływały mi dnie i noce. Ze skorym się wywlekał i zdawałem egzamin jeden po drugim. Przed fizyką — pamiętam — nie spałem kilka dni z rzędu. Ledwiem się zawlókł do gabinetu fizycznego i kiedym nakoniec przez ogień próby przeszedł, doszedłem do domu, opierając się o mury i spoczywając. Siły moje pokrzepił trochę sen dwudziesto-czterogodzinny, jednym przespany ciągiem. Następował egzamin z botaniki. Ponieważ prawo pozwalało obciąć się bezkarnie z jednego przedmiotu, przeznaczyłem na ten cel botanikę. Nie przygotowywałem się do niej wcale. Zamiast ślęczenia nad zapiskami używałem przechadzki na futorach, błądziłem po gajach, sprawdzałem regułę kolejności fal morskich, przysłuchiwałem się ich szumowi, ścigałem okiem ukazujące się na horyzoncie i znikające okręty, śledziłem lot mew, wziąłem kąpiel, nad wieczorem przeciskałem się w ciżbie dam pachnących, wieczorem poszedłem do teatru, podjadłem sobie, wyspałem się należycie i nazajutrz z czystem sumieniem i z postanowieniem obcięcia się jawiłem się na egzamin. Wypadek chciał, żem usiadł w ławce obok W. D., kolegi, co się pilnie botaniką zajmował. W. D. przyniósł ze sobą książek kilka, oraz pęk duży kwiatów i roślin...

— Wiesz, żem ja zgoła nie przygotowany... odezwałem się poszeptem do niego.

W. D. ramiona ścisnął.

— Nie mógłbyś mi czego pokazać?.. zapytałem go po chwili.

— Cóż ci pokażę!... odparł. Weź chyba i przejrzyj to...

Posunął ku mnie jakąś książeczkę botaniczną, którąm otworzył i trafił na klasyfikację roślin. Klasyfikacja mnie zainteresowała. Odczytałem ją sobie raz i drugi i zapragnąłem dowiedzieć się, jak się też na roślinach przynależność do klas i familii rozpoznaje. W. D. pokazał mi to na jednym jakimś kwiatku i na bodiaku. Na tem się ograniczała cała moja, w ciągu kwadransa nabyta, znajomość botaniki. Z tym zapasem znajomości, gdy nazwisko moje wywołano, poszedłem do stolika, na którym leżały kartki pytaniowe i stosy roślin, wyciągnąłem pytanie o klasyfikacji, rozpoznałem klasę na bodiaku i zdumiłem profesora.

— Nigdym pana w audytoryi nie spostrzegł... rzekł.

— Jam przecie widywał pana profesora... odrzekłem wymijająco.

— Hm... Znać jednak, żeś się botaniką zajmował...

Na tę uwagę zmilczałem bezczelnie.

W dyplomie moim mam z botaniki "celujący. " To "celujący" sumienie mi gryzie do dnia dzisiejszego. Parę razy w życiu późniejszem próbowałem botaniki się nauczyć; w Genewie czas jakiś na wykłady chodziłem; inne jednak zajęcia dystrakcję mi sprawiały i nie dozwoliły wynagrodzić milczenia, które oszukało Nordmana. Położę się w grobie z wyrzutem na sumieniu.

Gdy jednak nad wyrzutem tym myślę, wielkość onego przybiera rozmiary niekoniecznie wielkie. Cóż to bowiem są egzamina? Od czego powodzenie na takowych zależy? Niekiedy od wypadku, zawsze zaś od przygotowania się, to jest, od nadziania pamięci stosownemi odpowiedziami, nie świadczącemi bynajmniej o znajomości przedmiotu. W chwilowym wysiłku władze umysłowe skupiają się i zapychają pamięć danemi faktami, odnoszącemi się do pewnego działu naukowego, nastrojonego na egzaminową nutę. Po zdaniu egzaminu nuta wnet pęka i zostawia po sobie próżnię. Do wysiłków podobnych, jak mnie późniejsze nauczyły spostrzeżenia, zdolniejszemi są kobiety aniżeli mężczyźni. Lecz i mężczyznom udają się one. Iluż-to znalem takich, co po zdaniu świetnie egzaminu, gdyby im znów z tego samego przedmiotu egzamin zdawać się przyszło, musieliby przygotowywać się na nowo! Iluż-to egzaminowanych i w dyplomy chlubne zaopatrzonych, o nauce wyobrażenia nie mają! Dla tego, luboć mnie gryzie wypadek z botaniką, ale o rozpacz nie przyprawia. Gdyby mi na sądzie pośmiertnym zarzucono, żem oszukał Nordmana, odpowiedziałbym: "Nie jestem, prześwietny sądzie, gorszy od innych, co celujących stopni na egzaminie w życiu nie usprawiedliwili. " Co doktorów niemieckich zasługuje na to, ażeby zamiast biretów nosili korony ośle! Mnie, jak wszystkich innych, nie wyłączając tych doktorów, tłumaczy do pewnego stopnia rozhukanie namiętności, jakie się w młodzieży wytwarza w epoce egzaminacyjnej. Rozbudza się spółzawodnictwo w dojściu do mety za jaką bądź cenę. Owi Leszkowie, z których jeden, gdy o koronę chodziło, na drodze ćwieków nasypał, drugi zaś koniowi swemu kopyta żelazem podbił, stanowią prototyp tych, co do egzaminów stają. Pragnienie powodzenia oślepia i na bezdroże prowadzi.

No — egzamin zdałem i na drugi kurs przeszedłem. Przeszedłem pierwszym. Był to dla mnie tryumf, a zarazem dowód, że egzaminy nie świadczą o nauce.

Poświadczyły jednak o czem innem. Gdym na wakacje do domu przybył, rodzice przerazili się na mój widok. Egzaminy pozostawiły na mnie skórę i kości. Ojciec niezwłocznie wyprawił mnie do lekarza, który był zarazem jego przyjacielem, a mieszkał w Niemirowie. Lekarz wziął mnie na indagację, rozpytał, lekarstwa mi nie przepisał żadnego, tylko mi nakiwał:

— Kawalerze, drugi raz nie powtarzaj podobnej sztuki... To się na nic nie zda... Mens sana in corpore sano... Dam ci do ojca list...

W liście stało polecenie: nie dawania mi przez całe wakacje książki do ręki a natomiast, pędzanie na koniu i wysyłanie z flintą na polowanie — ruchu i świeżego powietrza jaknajwięcej.

Ojciec wyprawił mnie do brata mego ciotecznego, który, na szerokich gospodarując obszarach, mógł mnie wytresować należycie. U niego przez kilka tygodni pędziłem żywot prawie obozowy: na koniu od czwartej rano; około południa po oczeretach i na błotach strzelaliśmy kaczki, krzyki, dubelty; pod wieczór znów na koń i w pole; wieczorem kąpiel spadowa pod młynem. Ćwiczenia te na nogi mnie postawiły. Powróciłem do Odessy wypoczęty, wzmocniony, z dostatecznym zapasem zdrowia fizycznego i moralnego.

Tak — moralnego.

Odbył się we mnie ferment, który się skrystalizował. Do pierwiastków wiejskich domieszały się kwasy miejskie. Skąpanie mieszaniny tej w powietrzu wiejskiem sprowadziło ustalenie się onej. To co wrzało, wrzeć przestało. Pierwiastki według powinowactwa dopasowały się i kształtowały. Nauka, jaka z zaspokojenia ciekawości wynikła, nie poszła w las. Poważniej począłem na zadanie moje, jako członka społeczeństwa, spoglądać; poważniej odniosłem się do zadania słuchacza liceum. Przyczyniła się do tego ta okoliczność, że rodzice powierzyli pieczy mojej brata mego młodszego, który w Odessie do gimazjum wstąpił. W następnym roku przybyli dwaj jeszcze młodsi bracia. Odpowiedzialność za nich na mnie spadała, nie dziw przeto, że w latach następnych moje ja zmieniło się z gruntu. Obowiązek jest hamulcem, powstrzymującym pędzenie z góry na dół na łeb na szyję. Dla tego też hamulec ów częściej się zdarza u ludzi ubogich, zmuszonych zawczasu z obowiązkiem się zapoznawać, aniżeli u bogatych, biorących obowiązek w sensie ustępstwa, nacechowanego łaską.

Odsuwam jednak tę ważną kwestyę na stronę, o którą nawiasowo potrąciłem, a zwrócę się do Odessy, przedstawiając ją pod tym kątem widzenia, pod jakim się mi, z mego punktu, przedstawiała pod względem towarzyskim.

Towarzystwo, w tym sensie, w jakim się pospolicie wyraz ten bierze, było mi nieznane. Czy jednak było znane komu? Wątpię, ażeby kto na pytanie to odpowiedzieć mógł przez tak, w żadnej bowiem sferze ludności nie istniało ognisko spólne. W każdej, z racyi samych etnograficznych właściwości, wytwarzały się kółka, bez punktu dośrodkowego, w którym by się one ogniskowały. O sferze urzędowej nie mówię: tej wcale nie znałem, nie zaglądnąwszy do niej ani razu, nawet przez dziurkę od klucza. Sfera obywatelska, to jest ta, co posiadając gdzieś tam dobra, zamieszkuje w mieście dla przyjemności i wygody, nie istniała. W sferze kupieckiej zachodziła różnorodność spółzawodnicza, odtrącająca Greków od Włochów, jednych i drugich od Francuzów lub Anglików, wszystkich zaś od wynurzających się na jaśnię bankową dzieci Izraela. Dom F. znanym jest i wysoko cenionym obecnie na giełdach di primo cartelo: założyciel onego przy mnie porastać zaczął w pierze, posiadał już jednak najpiękniejszą karetę, najpiękniejszych parę koni i najpiękniejszych parę córek. Był atoli sam po sobie, tkwiąc w kółku swojem, podejrzewanem przez inne kółka, że w niem trefnego nie jadają. To samo działo się w niższych, podkładowych sferach, w tych, co pracują najwięcej, a zarabiają najmniej. Młodzież licealna, zaliczająca się do rodzaju młodzieży coś znaczącej, tworzyła kółka oddzielne, dzielące się na kółeczka. Kółeczko nasze bokiem jeno przymykało do jednej zwłaszcza kategoryi towarzyskiej, do tak zwanych "komisantów zbożowych", zwykle szlachciców wykolejonych, którzy trudnili się pośrednictwem w sprzedaży produktów rolnych. Niektórzy mieli się bardzo dobrze, mieszkali wygodnie, trzymali służbę i konie; żaden z nich jednak nie poczuwał się do obowiązku garnięcia do siebie młodzieży, dając przystęp tym jeno, z których rodziną pozostawał w stosunkach, lub też których ojcom pszenicę sprzedawał.

Dla mnie otworem stało kilka domów, w których rzadko bywałem. Jednego z nich panią była włoszka, z rodziny w Odessie powszechnie znanej i poważanej, panem dozgonny jej towarzysz, Polak. Dom utrzymywali na stopie pańskiej i eleganckiej. Salony, saloniki, wytworność w umeblowaniu, malowidła, posążki, o których pan mówił tonem znawcy i amatora. Gospodarz domu zapraszał mnie bardzo uprzejmie i jam chętnie zaproszenia przyjmował aż do chwili, w której się dowiedziałem o powodzie takowych. Zazwyczaj, ile razy za inwitacyą przyszedłem, zastawałem kogoś ze sfery pańskiej z Podola, bawiącego czasowo w Odessie. Pan X. przedstawiał mnie jemu i w ciągu rozmowy przemawiał do mnie familiarnie, zdrabniając imie moje. Nie raziło mnie to — przeciwnie poufałość ta pochlebiała mi nawet ze strony takiego wielkoświatowca. Zachodziła przytem ta okoliczność, że on znał moją rodzinę. Nie wiedziałem atoli o tej osobliwości, że znajomość tę zmienił na pokrewieństwo, o którem gościom swoim wzmiankował i którem maskował swoje chłopskie pochodzenie. Dowiedziawszy się o tem, bywać u niego przestałem: nie wydało mi się to rzeczą godziwą, ażeby moje szlachectwo za maskę służyć miało.

Najczęściej odwiedzałem dwa domy, w których się spotykałem z literaturą. W jednym kwitnęła krytyka literacka, w drugim lektura. To mi się podobało tembardziej, że rozprawy literackie kończyły się niekiedy skakaniną improwizowaną, urządzaną przez panienki, których — o ile przypominam sobie — było trzy domowych, a trafiały się i zadomowe.

Na lekturę szedłem z wielką ochotą, a to dla tego, że gospodarz domu, świeżo kreowany komisant, posiadał talent prawdziwie znakomitego czytania utworów zwłaszcza humorystycznych. Ani przedtem, ani później nigdy tak nie słyszałem czytanego Wilkońskiego. Wesoło mi na słuchaniu upływały chwile. Ale to nie był dom otwarty. Bywałem w nim z tytułu koligacyi. Zazwyczaj wieczór spędzaliśmy we trójkę: dwoje gospodarstwa i ja. Piliśmy powoli herbatę i lubowaliśmy się Wilkońskim, w przerwach zaś zabawialiśmy się gawędką, biorąc na gryzący ząb spólnych znajomych. Niekiedy treści dostarczali sami państwo S., a to z tej racyi, że pobranie się ich odbyło się nieregularnie. Ją, pannę jedną z najpiękniejszych, przytem mocno posażną, ojciec dziwak uparł się był wydać za starego swego przyjaciela. Nie pomagały prośby, płacze; nie pomagały instancje żadne. Wola ojcowska była niezłomną. Dla uratowania się przeto od tego małżeństwa, panna poprosiła grzecznie pana J., sąsiada swego, który do niej nie aspirował, ażeby ją wykradł. Ten uczynił to z gustem. Młode małżeństwo miodowy miesiąc spędziło w bliziutkiem rodziców moich sąsiędztwie, u spólnych naszych krewnych. Poznałem był ich wówczas. Pokochali się po ślubie i zachwyceni byli sobą. Niestety, niebawem do czary rozkoszy, z które pili, wpadła kropla goryczy. Surowy ojciec wydziedziczył córkę; że zaś pan J. nie był majętny, chwycił się więc pośrednictwa w handlu zbożowym i zamieszkał w Odessię. Interesa mu szły nienajlepiej.

O innych domach wspominać nie będę. Wspomnę za to o człowieku pewnym, poecie zapomnianym, obdarzonym talentem rzeczywistym, który zajaśniał i znikł, niby ognik na bagnie. Utwory jego wyszły w osobnem wydaniu. Niektóre ogłosiła "Rusałka, " rocznik przez Aleksandra Grozę wydawany. Część większa przepadła, a może gdzie w rękopisię butwieje. Poeta ów nazywał się Józef Kotoni. Z poetycznym łączył talent muzyczny, jako wykonawca i kompozytor. Jeden z jego mazurów, grywany po wszystkich domach, gdzie się fortepian znajdował, do dziś mi w uszach brzmi, gdy wspominam młode moje lata. Pamiętam strof kilka. Pierwsza zaczynała się tak:

"Hejże, bracia, dalej wkoło!
Jak kto może, niech się mieści.
Precz tu od nas żal niewieści!
Razem, bracia" a wesoło!

Do wesołości wzywając, sam jednak przykładu nie dawał. Historyi życia jego nie znam. Wedle brzmienia nazwiska sądząc, przypuszczać należy, że na niwę naszą sprowadziły go losy podobne do tych, w skutek których wykwitnął na niej Chopin. Zapewne ojciec, może dziad z pod Apeninów do nas przybył i, ożeniwszy się, gniazdo rodzinne założył. Powierzchowność jego nie zdradzała pochodzenia cudzoziemskiego. Wyglądał na przeciętnego ukraińca: wzrostu średniego, suchy, patrzał na świat okiem błękitnem, oblicze zdobił mu sumiasty wąs barwy płowej. Lat parę zamieszkiwał w Leszczynówce pod Humaniem, jako metr muzyki. Słyszałem wówczas opowiadania o nim. Uchodził za odludka. Z domownikami stykał się, o ile tego konieczność wymagała; gościom nie pokazywał się wcale; do grania w salonie na fortepianie namówić go za żadne skarby nie można było i, dla słuchania jego gry, należało czatować przy oficynach i skradać się pod okno pokoju, w którym mieszkał i w którym na własnym fortepianie grywał dla siebie. Po odbyciu lekcyi, odosabniał się — czytał, pisał, grał i samotne odbywał przechadzki. Opuściwszy Leszczynówkę, zamieszkał w Odessię. Na koncertach się nie popisywał, ale lekcye jego bardzo były poszukiwane.

Nie przypominam sobie, jak zeszliśmy się i na jakiej drodze pomiędzy nim a mną bliższa nieco zawiązała się znajomość. Zdaje się, że od studentów Kotoni nie stronił, jak od gości w Leszczynówce, przyjął bowiem zaprosiny moje na święcone wielkanocne, które mi była matka przysłała w komplecie i w ilości takiej, żem je spoinie z kolegami w tydzień zaledwie pokonał. W pierwszym dniu święta zebrała się u mnie gromadka spora; jak kto mógł, tak się mieścił i, po spożyciu części darów bożych, rozeszliśmy się. Kotoni i ja, w towarzystwie paru innych, wyszliśmy razem.

— Nie zaszlibyście do mnie?.. — zapytał, gdyśmy mimo jego mieszkania przechodzili.

Zaszliśmy, ciągitąc dalej rozmowę, która się była pomiędzy nami zawiązała. My pozajmowaliśmy miejsca na krzesłach i kanapach. Kotoni powoli po salonie chodził, od czasu do czasu się odzywał, wreszcie zamilkł. Rozmowa weszła w fazę zanikową. Jeden ze studentów po cichu pod nosem gwizdać począł na nutę jakiejś dumy ukraińskiej. Nastało milczenie. Nagłe słychać się dały wyrazy Kotoniego.

— Eh!... zagram wam....

Do fortepianu zasiadł, klawisze zamącił, odegrał sztukę jedną, odegrał drugą; słuchaliśmy z zajęciem, z powodu, że w tem, co grał. przebrzmiewała dobitnie nuta swojska. Grając, zwrócił się ku nam i rzekł tonem pretensji rozżalonej

— Słyszycie?... Francuzi nas okradają!...

Sztuki, które wykonywał, były to utwory Chopina. On nie wiedział i myśmy nie wiedzieli, że dzieła te nie z kradzieży pochodziły. O narodowości Chopina wiadomość niebyła jeszcze rozpowszechniona w czasie owym w naszych stronach.

Gdybym był nazwisko Kotoniego napisał i nic więcej o nim nie powiedział, również by go za cudzoziemca wzięto. Chopin pozostał i pozostanie w pamięci. O nim zapomniano. Zajmował on miejsca mało i miejsce to było skromne — skromne dla tego, że się z talentem swoim chował.

Co się z nim stało? gdzie jego kości spoczywają? Czy jaka po nim pozostała spuścizna?

Na wszystkie te pytania odpowiedzieć nie umiem. Ktoś jednak coś wiedzieć musi. Mazur, o którym wyżej wspomniałem — słowa i muzyka Kotoniego kompozycji — brzmiał w uszach całego pokolenia.

Z Kotonim widywałem się rzadko. W ogóle znajomości z mieszkańcami Odessy nie zabierały mi czasu dużo i nie odrywały od zajęć naukowych. To ostatnie zdarzało się, gdy kto z prowincji, ze znajomych lub krewnych, do Odessy zawitał. Trafiało się to w każdym roku po razy kilka. Raz nawet, gdyśmy razem we czterech braci mieszkali, odwiedził nas ojciec z bratem najmłodszym, liczącym natenczas lat pięć czy sześć. Przyjechał z pszenicą. Była to dla nas radość wielka. W następnym roku ojciec sam nie przyjechał, ale pszenicę, którą dawniej na miejscu sprzedawał, przysłał i mnie sprzedaż powierzył. Wywiązałem się z zadania należycie. Ojciec mi wypłacił komisowe od kilkuset korcy. Były to pierwsze pieniądze, jakiem w życiu zarobił.

Sród tych, co za mojej bytności Odessę odwiedzali i ze mną się stykali, na szczególne zaznaczenie zasługuje jedna z ciotek moich. Przyjechała ona również z pszenicą w towarzystwie syna i córki. Syn, na rok przed wstąpieniem mojem, skończył liceum; córka była panną na wydaniu. Wuj część pewną kwoty, mającej być wyręczoną ze sprzedaży zboża, którą się brat mój cioteczny zajmował, przeznaczył dla żony i córki na sprawunki. Otóż to dopiero było kupowanie! Przez dni kilka od rana do wieczora musiałem ciotce towarzyszyć po sklepach i magazynach, które ona zabrać całkowicie pragnęła. Niestety, musiała się ograniczać i wybierać. Przy wybieraniu składy magazynowe do gruntu przewracała. Podziwiałem cierpliwość, kupczyków eleganckich, z elegancją pokazujących jej wszystko i z ugrzecznieniem targujących się z nią do upadłego. Wybierała, targowała się i kupowała. Kupowała mnóstwo: każdego wieczora do mieszkania jej w hotelu znoszono stosy sprawunków rozmaitych. Na ich widok, syn wołał:

— Mamo, jak my to zabierzemy?...

— Spakujemy.... odpowiadała.

— Ależ... komora!!...

— Co tam, komora!...

Gdy się pora wyjazdu zbliżała, w mieszkaniu ciotki zapanowała praca gorączkowa, mająca na celu przedmioty nowe przerobić na używane. Na ten koniec dywany podszywano starem płótnem, mięto rzeczy krochmalone, jako też szale i chustki, ze sztuk materji, płócienek i muślinów fabrykowano fantastyczne spódnice i sarafany. Mimo to pozostawało dużo przedmiotów, które należało albo opłacić, albo przekraść. O opłaceniu ciotka słyszeć nie chciała. Syn przeto urządził wyjazd w ten sposób, że zawezwał do pomocy dawniejszych swoich i paru moich kolegów i pomiędzy nich rozdał artykuły różne, ażeby je oni przy sobie pochowali. Do liczby kontrabandzistów należałem i ja. Na moją dolę przypadła sztuka materji, którąm się obwinął po koszuli a przytem kieszenie wypchałem drobiazgami galanteryjnemi. W sposób podobny przystrojeni byli wszyscy, nie wyjmując furmana, lokaja, panny służącej, siostry mojej ciotecznej i ciotki samej. Ciotka, niewiasta korpulentna, obwijać się nie mogła ze względu na to, że i tak poważnie wyglądała. Na siebie przeto wzięła wodę kolońską, sprzedawaną w owym czasię w długich ważkich butelkach, których kupiła tuzinów kilka. Butelkami temi kazała sobie we trzy rzędy spódnicę ugarnirować. Dowodziło to dowcipu ciotki. Przy takiem zamaskowaniu, kontrabandy pod spódnicą ani się domyślać można było. Udział nasz w przekradaniu osłaniał pozór odprowadzania odjeżdżających i żegnania ich za rogatką. Ruszyliśmy przeto do rogatki gromadą — ciotka w powozie, spólnicy na dorożkach. Rzecz cała poszła gładko. Ryzykowne przedsięwzięcie powiodło się w zupełności. O wiorstę za rogatką każdy co miał przy sobie oddał; spólnicy w przekroczeniu praw celnych pożegnali się i powrócili, unosząc za sobą wyrazy dozgonnej ciotki wdzięczności. Pomiędzy powracającymi nie było mnie, na mnie bowiem ciotka wymogła, ażebym towarzyszył jej do Sewerynówki, tam przenocował i nazajutrz powrócił. Pojechaliśmy tedy dalej. W drodze ciotka zawadzającą jej z powodu garnitury szklannej spódnicę rozwiązała, spuściła i w powozie u nóg położyła. Z tą spódnicą, obok mnóstwa pakunków i pakuneczków, było nam niewygodnie. Na to jednak rady nie było. Grunt w tem, żeśmy szczęśliwie do Sewerynówki dojechali. Jak skoro powóz w zajeździe przed drzwiami Ze wspomnień izby gościnnej stanął, ciotka, nim wysiadła, kazała służącej spódnicę zabrać i ostrożnie w kącie złożyć.

W Sewerynówce nastąpić miało przepakowywanie na urząd, na co przeznaczony był wieczór. Pierwiej jednak należało wypocząć i posilić się. Ciotka, sapiąc i dmuchając, kanapę zajęła; my młodzi, chodząc, wyciągaliśmy się i koście prostowali; lokaj ukazał się we drzwiach z walizą w rękach. Przypominam sobie, żem się oglądnął, szukając oczami spódnicy; zanimem jednak ją znalazł, słyszeć się dał trzask głuchy i na izbę buchnęła woń wody kolońskiej.

— Ach!... krzyknęła ciotka głosem rozpaczy.

Zerwała się i ręce załamała.

Na razie osłupiała i oniemiała. Wprędce jednak mowę odzyskała. Że zaś posiadała w wysokim stopniu zdolność pytlowania językiem, miał co słuchać niefortunny sprawca szkody. Oburzenie jej i gniew tak były wielkie, że, gdyby jej odpowiednie przysługiwało prawo, byłaby lokaja na śmierć skazała.

Następnie gniew jej zwrócił się ku pannie służącej

Następnie gniew ustąpił miejsca żalowi. Łzami się zalała. W końcu się uspokoiła i nazajutrz w dobrym humorze w dalszą ruszyła podróż.

Podobna przeprawa nie powtórzyła się dla mnie więcej, pomimo żem nieraz krewne moje i panie nasze z Odessy wyprowadzał i w obchodzeniu prawa im pomagał. Zdarzało mi się wyprowadzać i panów z dobrym skutkiem. Upamiętniła się mi szczególnie wizyta stryja mego, dla którego pozwoliłem był sobie na trzydniową rekreację. Nie chodziło o żadne przekradzenia. Stryj pomocy mojej w niczem nie potrzebował. Gdy miał odjeżdżać, namówił mnie, ażebym mu towarzyszył do odległej o wiorst 50 — 60 od Odessy wsi, zamieszkałej przez znajomego jego, do którego miał jakiś interes.

— Zajedziemy dziś, zabawimy przez jutro: ty do Odessy wrócisz, ja odjadę do siebie... Poznasz wieś chersońską...

Nie dałem siebie prosić długo i nie żałowałem tego, zażyłem bowiem przyjemności, która mi zadowolnienie sprawiła. Wieś (nazwa jej, równie jak nazwisko właściciela z pamięci mi wypadły), leżała w płytkim jarze, szerokiemi otoczona stepami. Jesień zwarzyła trawy i zioła i pochyliła je do ziemi; tylko tu i owdzie, bądź jak kępy, bądź w kształcie smug podłużnych, stały burzany. Gospodarz sprawił nam polowanie na wilki. Zdziwiło mnie, że myśliwi nie brali ze sobą ani psów, ani strzelb. Wybrało się nas jeźdzców kilkunastu, i uszykowawszy się w stepie na wzór flankierów, ruszyliśmy stępem. Każdy z nas miał w ręku harapnik; u kilku zaś spostrzegłem przy boku zawieszony prosty duży nóż w pochwie skórzanej. Noże te noszą nazwę kordelasów. Posuwaliśmy się w szeregu stepem z godzinę, gdy nagle jeden z jeźdzców krzyknął "hu - ha." Z burzanów pomknął wilk. Cała linia jeźdzców razem ruszyła za nim. Zrazu wilk umykał w prostej linii; po niejakim czasie jednak wziął się w lewo i ku lewemu z ukosa podążał skrzydłu. Gdy się na wysokość onego dostał, jeździec lewoskrzydłowy drogę mu przeciął, z harapa palił i zmusił go nawrócić w prawo. Wilk, chcąc nie chcąc, ku prawemu się skrzydłu jął po linii ukośnej przebierać, a gdy na wysokość onego doszedł, spotkało go to samo, co na lewem. Przepędzony z prawa na lewo i na odwrót, powtórzył ten manewr razy kilka, tracąc coraz to bardziej pęd pierwotny. Za czwartym czy piątym razem, przysiadał, zrywał się i ruszał dalej. Dalej przysiadanie powtarzało się raz po raz. Wówczas jeźdzcy skupiać się poczęli. Wreszcie wilk, z otwartą paszczą i wywalonym językiem, z oczami o litość wzywającemi, usiadł na dobre. W chwili tej jeden z jeźdzców z konia zeskoczył, za ogon go pochwycił, do góry podniósł, kordelas pod ogon po rękojeść wbił i zakręcił. W sposób ten zakończył się żywot jednego z morderców owiec, cieląt, łosząt i wszelakiej nierogacizny. Dawszy się koniom wyprychać, ruszyliśmy po drugiego wilka, lecz poszukiwania dalsze okazały się daremne. Wymykały zające, zrywały się stadka kuropatw, wylatywały pardwy, odlatywały stada dropi; o te nam jednak nie chodziło.

Polowanie to sprawiło mi przyjemność wielką, albowiem polowanie należało do rozrywek tego rodzaju, do której bym się mógł był roznamiętnić, gdyby okoliczności na przeszkodzie nie stanęły. Lubiłem zwłaszcza polowanie z chartami. Nie gardziłem atoli i strzelbą, pomimo że do celnego strzelania brakło mi wiele.

W Odessie gustowi temu dogadzać nie mogłem. Było nas jednak kilku, oddających się ćwiczeniom cynegetycznym raz na rok, w jesieni, gdy winograd dojrzewał. Wybieraliśmy się na dni trzy conajmniej na suchy Liman. Nie było to polowanie porządne. Strzelaliśmy, co się trafiło i powracaliśmy ze zdobyczą niewielką, dystrakcję bowiem sprawiał nam winograd, którego spożywanie kosztowało rubla całe towarzystwo. Za rubla do winnicy nas wpuszczano. "Jedzcie, ile wlezie, tylko do kieszeni nie bierzcie." Zwierzyna przeto uchodziła cało; dla nas zaś improwizowała się kuracja winogradowa, skutkująca doraźniej w rozciągłości całej. Wracaliśmy oczyszczeni ze wszelkich szlamów, dających przytułek bakterjom, których owoczesna medycyna nie przeczuwała jeszcze.

Raz o mało, że jeden z nas nie wrócił, zastrzelony przezemnie i to umyślnie. W bólu wściekłość mnie opanowała; ból zaś sprowadził wypadek następujący. Na suchy Liman chodziliśmy piechotą przez tyrespolską rogatkę. Za rogatką zejść należało z traktu w lewo i kierować się po plączących się drożynach ku futorom. W roku poprzednim ktoś świadomy przewodniczył nam. Przewodnika tym razem zabrakło i mnie się zdawało, że go zastąpić mogę. Za dnia szło dobrze. Gdy jednak noc zapadła, drogę zgubiłem, alem nic stracił wiary w siebie. Szedłem przodem i byłem widny, miałem bowiem na sobie białą kitlę. Koledzy szli za mną, dogadując mi, że błądzę i drwiąc ze mnie. Niecierpliwiło mnie to i drażniło. Nie odpowiadałem żartownisiom i nagle — z oczu im znikłem.

— Gdzie on?... gdzie?... — słyszałem głosy.

Głosy do słuchu mego dochodziły z góry, trafiłem bowiem na jar i na dno onego spadłem — spadłem i usiadłem tak niewygodnie, żem trafił ścięgnami w kulszach o kamień, co mi sprawiło ów, znany pod nazwą "złapania stryjka" ból, który cały organizm przenika i mowę odbiera. Ból nie przeminął, gdy nad brzegiem jaru, tuż nad moją głową, rozległy się śmiechy szyderskie. Wściekłość mię porwała. Odwiodłem kurek, podniosłem strzelbę, pociągnąłem za cyngiel — na moje i tego, co najbliżej stal, szczęście, strzelba nic wypaliła.

Szczupłą jest wiązanka wspomnień, które zgromadziłem. Znalazło by się więcej, gdybym w pamięci staranniej pogrzebał....

Co się mnie osobiście tyczy, ręka by mi pierwiej uschła, zanimbym na Odessę cisnął kamieniem. Mam jej niemało do zawdzięczenia. Wyniosłem z niej systematyczność w poglądach, co zapewne nastąpiło za wpływem matematyki, posiadającej własność porządkowania władz myślenia. Rozbudziłem z niej w sobie postrzegawczość, zdobywając dane wiadome, które mi następnie posłużyły do układania formuł, celem rozwiązywania zagadnień. Paletę moją Odessa zaopatrzyła w farby....

KONIEC.