Karol Baykowski

Z NAD GROBU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Zamiast Przedmowy

I.

SPOWIEDŹ

Karol Baykowski, emigrant polski.

Do Jaśnie Wielmożnego Posła Cesarsko-Rosyjskiego we Francyi.

Karol Baykowski.

II.

Do Pańslwa Antoniostwa P.

Do tego listu Seweryn Goszczyński dołączył od siebie następujący

Do brata mego Aleksandra B.

Do tegoż.

Do Rodziców moich.

Do brata mego Aleksandra B.

Odpowiedź Karola Różyckiego Mehmedowi Sadykowi Paszy.

Odpowiedź wzywającym mię do powrotu do kraju.

Do rodziców moich.

Do rodziców moich.

Do kuzynki H.

OBJAŚNIENIE.

Z NAD GROBU

I. Spowiedź — II. Wyjątki z listów przez Karola Baykowskiego

Cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies.

Zamiast Przedmowy

ODPOWIEDŹ NA PYTANIE:

(Dlaczego te luźne kartki, za młodu jeszcze kreślone, i tylko dla siebie i swoich najbliższych na pamiątkę chowane, dziś, nad grobem już stojąc, wydaję na widok publiczny?

Dlaczego? — Nie wiem: jestto najprawdziwsza i najszczersza odpowiedź, która jednakże pewnego wyjaśnienia wymaga.

Kiedy razu jednego, w przeczuciu niedalekiego już może końca życia mojego, zabrałem się do zrobienia porządku w rzeczach, a naprzód w starych papierach moich, nie mogłem odważyć się na rzucenie tych kartek w ogień, który już wiele innych pochłonął; a to dlatego, że odczytując je, doznawałem tego samego wzruszenia jak wtedy kiedym je kreślił. Pomyślałem więc sobie: może, po mojej śmierci, dostaną się one komuś, co przeczytawszy je, pomodli się za moją biedną duszę a może też wyciągnie z nich i dla siebie samego jakiś pożytek; — niechże zostaną; i zamknąłem je znowu do biurka. Ale wkrótce potem, — a będzie prawie rok temu, — jakiś głos wewnętrzny, na który zrazu niewiele uwagi zwracałem, zaczął mi coraz częściej i coraz natarczywiej doradzać wydrukowanie tych kartek. Wziąłem się więc do pilniejszego ich przeglądania, chcąc spróbować czy z tych materyałów, zwykle doraźnie, jakby jednym tchem w skok pióra pisanych, a tak wybitnie całkiem prywatną i poufną cechę mających, nie uda mi się wyrobić coś takiego, coby zarówno treścią, jak formą, stylem, językiem... słowem całością swoją, więcej się nadawało do puszczenia w obieg. — Wszakże wszystkie próby, które w tym celu niejednokrotnie przedsiębrałem, okazały się bezskatecznemi: za każdym razem przekonałem się, że stary, chcąc niby poprawić, psuję raczej to, co młody, acz w niewytrawionej jeszcze egzaltacyi, i może nie dla wszystkich zrozumiale, ale prawdziwie, jak w duszy czułem, tak też i z duszy wydałem. Zaniechałem więc wszelkich przeróbek i stanąłem na tem:

Ja wprawdzie nie wiem, ale ten niewidzialny doradzca którego głos coraz wyraźniej w duszy mojej słyszę, wie bez wątpienia, dlaczego mam te kartki drukować. A że doświadczenie całego życia nauczyło mię jakie skutki pociąga za sobą posłuszeństwo lub nieposłuszeństwo temu głosowi, który już nieraz w stanowczych dla mnie chwilach budził mię lub ostrzegał, — więc idę za jego wskazówką. I gdyby nawet wydrukowanie tych kartek miało posłużyć na to jedynie, abym przełamał w sobie ten, jak mniemam, każdemu człowiekowi wrodzony wstręt do upokorzenia się, nie tylko przed Bogiem, i nie tylko przed swymi najbliższymi i najżyczliwszymi, ale choćby nawet i przed całym światem, — to niechże i tak będzie! — Cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies.

Kraków, 2-go Listopada, 1890 r.

Karol Baykowski.

I.

SPOWIEDŹ

W Imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Amen.

W piątym roku życia mojego, rodzice moi, Podkomorstwo Owruckiego powiatu, mając przy miernej sytuacyi majątkowej ośmioro dzieci, oddali mię bliskim a bogatym krewnym naszym, mieszkającym na Ukrainie, którzy mieli jednego tylko trzyletniego synka i ofiarowali się przyjąć mię za drugie dziecko swoje, a w skutek tego zapewnili mi wychowanie i los daleko świetniejsze niż te, którebym mógł od rodziców otrzymać. Jakoż urzeczywistnili oni w zupełności uczynione rodzicom moim przyrzeczenie, żadnej materyalnej różnicy między mną i dzieckiem własnem nie czyniąc: jednakowo byliśmy zawsze ubrani, jednakowe mieliśmy zabawki, tych samych nauczycieli i sługi, słowem wszystko to samo, od największych aż do najdrobniejszych szczegółów. — Ale ja, jako dziecko, przez długi czas dobrodziejstw tych nie tylko ocenić, ale nawet pojąć nie byłem w stanie, owszem, wśród wygód i wymagań przyzwoitości krępujących naturalne życie moje, tęskniłem jakby do utraconego raju, do owych chwil swobody, gdzie w domu rodzicielskim, bez czapki i boso biegałem z chłopiętami po śniegu; a tęskniłem tem bardziej, że mimo najzupełniejszej równości zewnętrznej z towarzyszem moim, doświadczałem bolesnej dla mnie nierówności w uczuciu rodziców jego a opiekunów moich, i chociaż nie umiałem sformułować sobie tego, czułem to doskonale, na każdym kroku i w każdej chwili, że on jest synem, a ja sierotą na łaskawym chlebie. Ta, skądinąd naturalna ale dla dziecięcego serca niemniej dotkliwa różnica doznawanego uczucia, stała się dla mnie zawczasu źródłem zbawiennej operacyi, w której dusza moja zaczęła zwracać się do Boga i tęsknić do Nieba.

Od 8-go już roku życia zacząłem doświadczać peryodycznie porywów niezwykłej pobożności, a powiem nawet, egzaltacyi religijnej. W takich to peryodach, modlitwa w samotności była tak wielką potrzebą duszy mojej, że nieraz w nocy, a szczególniej kiedy księżyc świecił i kiedy już wszystko w domu spało, ja cichaczem wychodziłem do ogrodu i płacząc wielbiłem Twórcę, błagałem Go o zmiłowanie się nademną grzesznym i skarżyłem się Jemu, że źle mi jest na tym świecie. Kiedy w ciągu dnia zgrzeszyłem w taki sposób, że wieczorem nie mogłem się modlić z uniesieniem duszy, o! to już wtedy i zasnąć nie mogłem, w nocy ogarniała mnie trwoga i jeśli do ogrodu wyjść nie mogłem, to wstawszy z łóżka kładłem się krzyżem na podłodze i dopóty tak leżąc wzdychałem, aż dopóki rozpłakawszy się z rozczulenia, nie poczułem, że Bóg mi przebaczył. Powieści z Historyi Świętej starego testamentu były najmilszym przedmiotem czytań i rozmyślań moich. Pamiętam jak poruszony nadzwyczajnie ofiarą Abrahama, wybrałem w ogrodzie krzak, w którym przez jakiś czas składałem Bogu na ofiarę łakocie otrzymywane. — Nieraz płakałem nad tem, gdzie się podziały te szczęśliwe czasy w których ludzie żyli z Bogiem jakby z Ojcem swoim, i dla czego Pan Bóg nie stworzył mię wtedy, ale teraz, kiedy tak przeciwnie dzieje się na świecie!...

To szczęśliwe usposobienie duszy mojej nie było ciągłe, ale peryodyczne, jak już to wyżej powiedziałem, a co najgorsza, że peryody te przemijały nie zostawując po sobie żadnego śladu we mnie. To budzące się, zwykle w nocy tylko, życie ducha, przez lat kilka nie wywierało najmniejszego wpływu na życie moje codzienne na ziemi; byłem zupełnie inny w nocy, a inny w dzień; inny wewnętrznie, a inny zewnętrznie; a zwłaszcza zupełnie inny kiedy doświadczałem ucisku i niesprawiedliwości, a inny kiedy mię nic nie dolegało. Miękki, rzewny, czuły dla Boga i dla tamtego świata, a nawet i dla otaczających mnie osób, wtedy kiedy nie byłem z niemi w styczności, np. w nocy, w dzień byłem zazwyczaj prawdziwem bydlątkiem, i to bardzo niedobrem bydlątkiem, nikogo nie kochałem, byłem twardy, niesforny, namiętny i mściwy; chciałoby mi się płatać figle i żyć bujnie, a że byłem trzymany w rygorze, przeciwko któremu czułem się najzupełniej bezsilnym, więc z tego wyrodziła się chytrość, fałszywość charakteru, i dla tego to nazywano mię zwyczajnie jezuitą, zcichapękiem.

Rzecz dziwna, że zwykle nie to za co upominany i karany byłem przez starszych, ale jakieś ogólne i ciemne przeczucie grzesznego stanu mej duszy obciążało sumienie moje i budziło mię do upokarzania się i skruchy przed Bogiem. Później dopiero poznałem w sobie niektóre wady, których nikt ani domyślał się we mnie; czułem, że są one jakby wrośnięte w duszę moją. Z tych wad było mi nadzwyczaj ciężko poprawić się. Otóż, kiedy dusza moja gwałtownie nieraz chciała i potrzebowała, a ja nie mogłem modlić się, bo czułem niejako, że Bóg nie przyjmuje modlitwy mojej, to kłółem sobie palec, i piórem we krwi zmaczanem pisałem na papierze przyrzeczenia Bogu, że się poprawię, i taki ślub zawieszałem sobie na szyi i nosiłem dopóty, aż go wiarołomstwem nie znieważyłem; po czem następował zwykle peryod utraty ducha modlitwy, aż do nowego przebudzenia mię dotknięciem Łaski Bożej, albo jakąś bolesną niesprawiedliwością spotykającą mię od ludzi.

W 12-tym roku życia zaczęło raptownie rozwijać się we mnie zamiłowanie do nauk. Historya starożytna, grecka i rzymska, i historya polska egzaltowały ducha mojego do dzieł wielkich, i coraz silniej budziły we mnie uczucia patryotyczne i zapał do wolności powszechnej. Stopniowo rozmiłowałem się i w innych naukach, a wpływ ich był dla mnie pożytecznym szczególniej w tym względzie, że oświecając umysł, uszlachetniał zarazem serce i ludzki charakter mój. Uczyłem się chętnie i pilnie, a wolne od nauki chwile spędzałem najczęściej w samotności, na modlitwie i dumaniu.

W krótkim czasie zmieniłem się do niepoznania, tak, że w 14-tym roku, nikomu już nawet i na myśl przyjść nie mogło, aby nazywać mię jezuitą, albo zcichapękiem, ale nazywano mię starym, melancholikiem, filozofem, a często nawet poczciwym Karolem. Opiekunowie moi kochali mię już wtedy na równi z synem własnym, a ja czułem wielkie przywiązanie i wdzięczność dla nich i ogólną dla wszystkich miłość i życzliwość.

Kochałem szczególniej lud prosty, litowałem się nad jego niedolą i niewolnictwem, nad jego całkowitą zależnością od łaski i niełaski swych panów i właścicieli. I mogę nawet powiedzieć, że wtedy Ojczyzny wolnej pragnąłem głównie dlatego, aby w niej było lepiej biednemu ludkowi. Jakże często, patrząc na wieśniaczych rówienników moich, myślałem sobie: Mój Boże! gdyby-to te chłopięta tak starannie wychowywano jak mnie naprzykład, iluż to zacnych i światłych mężów, a może wielkich geniuszów i bohaterów zyskałaby Ojczyzna i ludzkość.

Ale o ile z jednej strony miałem ducha łatwo egzaltującego się, o tyle z drugiej strony trudno sobie wyobrazić jak słabego byłem charakteru. O ile byłem wytrwały w pasowaniu się wewnętrznem, w znoszeniu wszelkiego ucisku i t. d., o tyle bałem się nadzwyczajnie wszelkiego hałasu, wszelkiej sprzeczki, każdemu chciałem dogodzić, a nikomu nie narazić się. Wszelki fałsz, a szczególniej wszelka niesprawiedliwość, przemoc silniejszego nad słabszym nieraz raniły i oburzały duszę moją do najwyższego stopnia i napełniały mię wstrętem do tych, którzy się tego dopuszczali; radbym był uciec od nich na drugi koniec świata, ale wystąpić choćby najsłabiej przeciwko nim, nigdy nie miałem odwagi; — wolałbym zdaje się umrzeć w walkach i w mękach wewnętrznych, aniżeli zakłócić zewnętrzną spokojność. Z tego to źródła pochodziło zamknięcie się moje w sobie samym do tego stopnia, że dotąd prawie nikomu z ludzi nie czułem potrzeby ani wspominać nawet o tem co we mnie działo się, bo to co działo się na około mnie, było przeciwne temu co w sobie nosiłem; czułem instynktowo, że objawienie tego wywołałoby opozycyą i przeciwności, którym nie miałbym siły podołać; wolałem więc milczeć i cierpieć. — Dwóch tylko miałem powierników, którym szczerze otwierałem duszę moją, chociaż do pewnego tylko stopnia, bo w całości nawet sam siebie nie rozumiałem i nie mogłem zdać sobie sprawy z wrażeń, uczuć i walk wewnętrznych, które odbywały się we mnie, najczęściej pomimo woli, i że tak rzekę, bez udziału mojego. Pierwszym z powierników moich był Eustachy I., chłopiec o lat dwa starszy odemnie, którego rodzice oddali do domu moich opiekunów, aby przy guwernerze naszym sposobił się w naukach; był on bardzo pobożny i marzył o tem, aby zostać księdzem. A kiedy w 15-tym roku życia jego, rodzice idąc za skłonnością jego, posłali go na naukę do akademii duchownej do Wilna, powiernikiem moim został nasz nauczyciel muzyki, marzyciel pierwszego rzędu, z najczulszem sercem i z najsłabszym, tak jak ja charakterem. Od pierwszej chwili przybycia jego do nas nieszczęśliwa i uciśnięta postać jego obudziła we mnie sympatyą i zaufanie do niego, tak dalece, że nie wylewając się już nikomu po całorocznem rozstaniu się z Eustachym, zapytałem go wstępnie przy pierwszej znajomości : czy wierzy on w nieśmiertelność duszy? A gdy okazał mi zdziwienie jak mógłbym wątpić o takiej wierze jego, odpowiedziałem: „nie dziw się pan, bo wszyscy mówią, że wierzą, ale gdyby rzeczywiście wierzyli, to inaczej czyniliby jak czynią." Rzucił mi się na szyję i zawołał słowami Mickiewicza: „Znamy się z sobą niedługo, lecz wiele," — Człowiek ten, jakkolwiek miły i blizki mi usposobieniem duszy swojej, nie mógł mi wystarczyć, owszem, po pewnym czasie najściślejszej przyjaźni, jego słabość i niedołęstwo charakteru zaczęły mi się uprzykrzać i budzić wstręt do tejże wady we mnie samym.

Zacząłem mimowolnie coraz silniej poczuwać, że nie dość jest pięknie czuć i myśleć, nie dość boleć nad tem, że źle jest na świecie, chcieć i modlić się aby było lepiej, itp., ale że trzeba jeszcze coś robić, aby przyczynić się do tego polepszenia, że trzeba jakiegoś wiązania się ze światem, jakiegoś działania na zewnątrz. Otóż wtedy nowe ciemności zaczęły mię ogarniać. Duch mój, żyjący dotąd samem uczuciem w abstrakcyi, skoro zaczął zastanawiać się nad tem, co zrobić z tem uczuciem, jak je utrzymać i urzeczywistnić wśród tak przeciwnego mu życia na świecie, zaczął też, że tak powiem, domagać się u mnie samego o współdziałanie rozumu i innych władz moich człowieczych, a tymczasem znalazł on opór i przeszkodę w tych właśnie władzach, które do spółki i pomocy wyzywał. Niedoświadczane dotąd nigdy wątpliwości i sprzeczności zaczęły coraz tłumniej powstawać we mnie; a rozum mój, nie umiejąc ani wytłómaczyć sobie tego co czułem instyktowo tylko, ani dociec jak to zastosować do czynu, zaczął obwiniać uczucie i poddawać wątpliwości powagę i prawdziwość jego. Ta krnąbrność rozumu podsycana była coraz silniej nauką i wzmagającemi się namiętnościami, trzymanemi dotąd jakokolwiek na wodzy samą wiarą w nieśmiertelność duszy i bojaźnią kary Bożej na tamtym świecie. Matematyka, którą namiętnie polubiłem, tak dalece, że z czasem stłumiła ona we mnie zupełnie dawną predylekcyą moją do historyi i literatury, wysuszała mnie coraz więcej, tępiła uczucie, a zaostrzała wymaganie dokładności i ścisłości rozumowej, przynajmniej w samych zasadach moich, jeżeli już nie w życiu według tych zasad. Ani się spostrzegłem jak coraz mniej zacząłem modlić się i dumać, a coraz więcej myśleć, rezonować i wątpić. A wszystkie moje wątpliwości i sprzeczności skupiły się ostatecznie w tej głównej: „Jestem chrześcianinem, więc powinienbym wypełniać prawo Chrystusa co do joty; — jestem Polakiem, więc powinienem użyć wszystkich środków do wyjarzmienia Ojczyzny mojej. Ale jakże to z sobą pogodzić, kiedy jako Polak, powinienbym konspirować dla zniszczenia wrogów Ojczyzny mojej, a Chrystus każe nam miłować nieprzyjacioły i czynić dobrze tym, którzy nas nienawidzą?" To zadanie stanęło przedemną jak mur, o który próżno głową tłukłem, bo jak dobrze mówi przysłowie: „głową muru nie przebijesz".

O jakże radbym pominąć i przeskoczyć te straszne lat kilka oddzielające chwilę do której doszedłem w tej spowiedzi mojej, od tej na wieki wieków błogosławionej chwili, w której nie głowa moja, ale Miłosierdzie Boże zlewające się w Sprawie Bożej, ten mur fatalny ze szczętem obalić przede mną raczyło! Ale czuję, że mi nie wolno tego przeskoku uczynić, bo to co przez te straszne lat kilka przeszedłem, przechodziła i przechodzi, niestety aż dotąd jeszcze, znaczna część synów nieszczęśliwej Polski. — Opowiem więc o tych przejściach moich to, co czuję że koniecznie powiedzieć należy.

Byłem właśnie w 16-tym roku życia mojego, kiedy mię tak srodze udręczała ta niepewność i niezgoda z samym sobą, o której mówiłem, i kiedy doszła aż do mnie przerażająca wiadomość o odkryciu spisku Konarskiego i o męczeństwie jego. W tymże samym czasie powrócił z Wilna dawny towarzysz i powiernik mój Eustachy; ale wrócił nie księdzem, lecz najzapaleńszym demokratą i demagogiem. Zrazu puścił on na mnie tak czarujący potok zapału do czynu dla Ojczyzny, przedstawił w tak żywych barwach obraz bolesnego męczeństwa jej i zasługi tych co się dla niej poświęcają, że patrząc w jego błyszczące oczy i zapienione usta, zdawało mi się, że widzę przed sobą coś więcej jak człowieka. Przysiągłem, że ostatnia kropla krwi i ostatnie tchnienie moje będzie dla Ojczyzny, i prosiłem go tylko aby rozwiązał mię z dręczącej sprzeczności wyobrażeń moich o obowiązkach Polaka z jednej, a chrześcianina z drugiej strony. Na to on z tryumfem odrzekł: „U nas takie węzły nie rozwiązują się, „ale na wzór Aleksandra Macedońskiego przecinają się; jestem ateuszem; demokracya, to „więcej jak Chrześciaństwo, a Konarski więcej „jak Chrystus!" Krzyknąłem jak gdybym odebrał śmiertelną ranę, ale zatruta strzała utkwiła w sercu tak, że już jej wyjąć nie mogłem; a Eustachy, który tym razem bawił u nas z parę tygodni, chodził za mną i potrząsając głową mówił: „O jakżeś ty jeszcze głupi, jaki dzieciak!" Broniłem się jeszcze, ale już coraz słabiej, i w końcu fatalnego pobytu jego u nas, acz zasępiony w duszy, słuchałem już jednak z jakimś niewolniczym urokiem, podniecających wyobraźnię i ambicyą moją obrazów narodowej przyszłości naszej, opartej na rozwoju i zastosowaniu takich zasad, jak te naprzykład: że wiara należy do tych uczuć instynktowych, które tylko zwierzęciu wystarczyć mogą, nie zaś człowiekowi, którego sam tylko rozum wywyższa nad zwierzę; że miłość Ojczyzny jestto nienawiści i zemsta nad jej wrogami, a wolność i potęga Ojczyzny, to wolność i wszech władztwo ludu, oparte na wytępieniu panów, ciemiężców ludu, na zniesieniu wszelkich prerogatyw rodu i stanu i nakoniec na stopniowem zastępowaniu religii rozwojem cywilizacyi umysłowej.

Po wyjeździe Eustachego zasępiałem się coraz więcej, bo sumienie, którego zagłuszyć jeszcze zupełnie nie mogłem, obwiniało mię, że dopuszczam się niewierności względem Boga, do którego kiedyś we wszystkich biedach moich, z dziecinną ufnością udawałem się i Łaską Jego przenajświętszą zawsze pocieszony bywałem! Wywoływując w pamięci mojej te dotknięcia Łaski Bożej, dla tego jedynie, aby wmówić w siebie, że to nie była rzeczywistość, a tylko gra wyobraźni mojej, mimowolnie wracałem do tejże rzeczywistości i z rozczulenia płakałem; a potem znowu oburzałem się za to na siebie, obwiniając się o mazgajstwo, o brak tego hartu duszy, bez którego nie tylko czyn dla Ojczyzny, ale nawet wszelkie działanie i dążenie na ziemi jest niepodobne.

Ojciec Niebieski chciał mię jeszcze raz nawrócić, chociaż ja sam nawrócić się już nie chciałem; dostałem silnego zapalenia mózgu i bezprzytomny przez dni 14 miotałem się jak szalony, do tego stopnia, że musiano mię przywiązywać do łóżka. Nie wiem jak to stać się mogło, a jednak jest to rzeczą najpewniejszą, że zachowałem i zachowuję aż dotąd pamięć i silne wrażenie niektórych przejść, których dusza moja doświadczyła w ciągu tej bezprzytomności, ale czuję, że mi tego powtarzać nie wolno; powiem więc to tylko, że odzyskałem przytomność wśród łez największego rozrzewnienia i z modlitwą błagalną do nieskończonego Miłosierdzia Bożego o przebaczenie mi nieprawości moich. Zdawało mi się, że to była ostatnia godzina życia mojego, cieszyłem się z tego niewymownie, i z czułością dziecka otrzymującego od ojca najwyższe dobrodziejstwo, dziękowałem Bogu, że dozwala mi umierać z pełną wiarą i miłością dla Niego. Ale z największem zdziwieniem mojem. kiedy opiekunka moja, na proźby moje, czytała nademną modlitwy i litanie za konających, ja poczuwać zacząłem, że nie odchodzę na tamten świat, jasny i pogodny, ale że znowu powracam na ten pochmurny i ciemny padół. Poddałem się i uradowałem się nawet, bo w jednem mgnieniu przypomniałem sobie to, co duch mój widział w ciągu nieprzytomności mojej. Przeszło sześć miesięcy jeszcze musiałem leżeć w łóżku, bo miałem prawą nogę okrytą pięcia ogromnemi wrzodami, z których porobiły się szkaradne rany, tak że z początku myśleli doktorowie, że nie obejdzie się bez amputacyi. Po zagojeniu się ran poszedłem piechotą na odpust do miasteczka o dziesięć wiorst odległego, aby dopełnić ślubu, który opiekunka moja, w trosce prawdziwie macierzyńskiej, uczyniła za mnie do Matki Najświętszej, prosząc o zachowanie mi życia.

Straszno i boleśnie jest powiedzieć, ale powiedzieć trzeba, że mimo tak cudownej Łaski jaką otrzymałem od Boga w powrocie do pełnej wiary w duszy i do życia na ziemi, rychło zacząłem żałować, dla czego Bóg nie zabrał mnie ze świata tego; bo w miarę powrotu do sił i do dawnego koła nauk, myśli i marzeń moich, wszystkie też same trudności powróciły w większym jeszcze stopniu. Nie mogąc w żaden sposób pogodzić pojęcia mojego o chrześciaństwie z pojęciem mojem o patryotyzmie, coraz więcej byłem naglony do stanowczego wyboru między jednem a drugiem. Zresztą nigdzie na świecie ścisłej zgody tych dwóch pierwiastków nie widziałem, a wszędzie, czy to w konfesyonale, czy u przełożonych i rówieśników moich, spotykałem jednostronność lub powierzchowność, bo spotykałem tylko te trzy alternatywy: albo uczucie religijne z bierną rezygnacyą co do przyszłości Ojczyzny i ludzkości, albo zapał do czynu dla Ojczyzny z zupełnem wyłączeniem uczucia religijnego z pola czynu tego, albo nakoniec powierzchowne, nakręcone do jakichś konwencyonalnych formułek, zlepianie jednego z drugiem, przed czem wzdrygała się obrzydzeniem cała natura moja; bo w takiem zlepianiu widziałem tylko wykręt, dobrowolne absurdum, brak szczerości z sobą samym. Zdarzało mi się wprawdzie znajdować u wielu jedno i drugie, ale to było u nich, jak i u mnie, w najzupełniejszym rozdziale i przeciwieństwie jednego z drugiem. Otóż silne czucie, że przeciwieństwo to będzie mię zawsze paraliżować we wszelkiem działaniu mojem, nagliło mię coraz więcej do wyboru, który z wymarzonych a prawie równie dla mnie ponętnych ideałów moich mam zrealizować — chrześcianina, czy patryoty ? Powtórne spotkanie się z Eustachym rozstrzygnęło stanowczo wybór mój. Nie mogąc, choćbym chciał nawet, zostać rozmyślnym ateuszem, bo jak to łatwo zrozumieć z tego co dotąd powiedziałem, nie podobnaby mi było żadnym racyonalizmem obalić faktów, których chociaż nie zmysłowo, ale niemniej niewątpliwie doświadczyłem, postanowiłem nie walczyć z tą oczywistością, a tylko zapomnieć i nigdy nie myśleć o niej, aż dopóki nie zrealizuję, o ile to mi podobnem będzie, ideału mego patryotycznego, z którego wszelkie czucie niema jące ścisłej konfirmacyi rozumu, a szczególniej wszelka tkliwość wyłącza się jako pierwiastek najszkodliwszy w narodowem położeniu naszem, a rozum, namiętność, przebiegłość itd., uważają się za najsilniejsze dźwignie do czynu. Do tego ideału należała też gotowość poświęcenia dla wyzwolenia Ojczyzny, albo powiedzmy raczej, dla zemsty nad ciemięzcami jej, nie tylko życia, rodziny, majątku, karyery osobistej itd., nie tylko honoru i opinii świata, ale nawet sumienia, nawet zbawienia duszy. Raz przyjąwszy do serca taki ideał, podsycałem go tem wszystkiem czem go tylko podsycić mogłem, nawet Pismem świętem, a szczególniej tą groźbą samego Chrystusa Pana, że kto chce zachować duszę swoją, ten straci ją. Ach! Panie Boże, Ty widzisz jak mi boleśnie jest przypominać sobie dzisiaj te straszne nadużycia i wykrzywiania tego, co było jest i będzie najświętszem na świecie!... Taki to ideał mój nazywałem siłą moją moralną, i biedny opętany młokos najszczerzej przekonany byłem, że taką siłą moralną prowadzona konspiracya niechybnie wybawi Polskę z jarzma, które wedle mojego mniemania, utrzymywanem było nad Polską, samą tylko przewagą bezmyślnej siły bagnetów rosyjskich. Z prawdziwą litością nad sobą samym przypominam dziś sobie jak byłem dumny z tej mniemanej siły mojej moralnej, o której wkrótce mająca nastąpić bolesna rzeczywistość przekonała mię, że był to tylko piekielny obłęd gorącego wprawdzie, ale nieukorzonego Bogu serca i krwi polskiej.

W 1841 roku, mając lat 18, wstąpiłem do uniwersytetu, w skutek wyrobionego przez opiekunkę moją pozwolenia cesarskiego dla jej syna i dla mnie, abyśmy wprost z domowego wychowania do wstępnego egzaminu przypuszczeni zostali. Obrałem sobie wydział matematyczny i skończyłem kurs czteroletni ze stopniem kandydata i ze złotym medalem. W uniwersytecie, oprócz nauki, miałem jeszcze na celu wyćwiczenie się w charakterze konspiratorskim, jako to: w zawiązywaniu stosunków z ludźmi wszelkiego rodzaju; w wybadywaniu i poznawaniu ich, bez dania się im poznać, chyba tam tylko gdzieby tego była potrzeba; w przygotowaniu sobie ścieżek do jakiegoś stanowiska na świecie, bo zdawało mi się wtedy, że im wyższe stanowisko zajmować będę, a zwłaszcza w sferach rządowych, tem skuteczniej będę mógł działać w duchu konspiratorskim, itd. Nie lękałem się, zaraz na samym wstępie, narazić się wielu kolegom moim posuniętą aż do przesady gorliwością w spełnianiu wszelkich formalności wymaganych od studentów przez władze, których dobrą opinię starałem się zjednać sobie. Umiałem na pamięć wszystkie prawiła studientów Uniwersitieta Swiatoho Władimira, i te prawiła nosiłem zawsze przy sobie. Ale w pierwszym roku kursów moich byłem jeszcze tak słaby w charakterze, który wyrobić w sobie usiłowałem, że kiedy Wielki Książe Michał Pawłowicz, przybywszy do Kijowa, miał odbywać smotr studentów, to ja, nieczując jeszcze w sobie dość siły do ukrycia istotnych uczuć, jakie widok jego osoby mógłby we mnie obudzić, udałem chorego i położyłem się na dni kilka do łóżka, dla usprawiedliwienia nieobecności mojej na tej paradzie. Na 3-cim zaś czy 4-ym kursie, w czasie podobnegoż stnotru, umiałem już samego Cesarza Mikołaja z udaną swobodą i radością praważat głazami. — Pamiętam, jak przed tym ostatnim smotrem, przybiegł do mnie jeden z kolegów, któremu nie tajne były rzeczywiste uczucia moje, i proponował mi abyśmy wywołali między kolegami naszymi jakąś manifestacyą, mającą na celu dać poznać carowi, że czujemy dotkliwie poniżenie w jakiem się znajdujemy w porównaniu z innymi uniwersytetami cesarstwa. 1) Z najzimniejszą krwią odpowiedziałem temu koledze: „Do żadnej próżnej manifestacyi nigdy należeć nie będę; ale jeśli czujesz w sobie dość siły aby ugodzić cara, to rachuj na mnie z pewnością, że wszelki los twój podzielę; jeśli zaś nie masz jeszcze tej siły, to lepiej zachowajmy się na czas późniejszy". Kolega przyznał mi racyą, i oba przykładnie zachowaliśmy się na tej pamiętnej mi rewii, na której zimnych i groźnych słów cara słuchałem z taką swobodą, jak gdyby one nigdy do mnie stosować się nie mogły.

Brzydzi mi się i nie widzę żadnego pożytku, ani dla siebie, ani dla nikogo, w przypominaniu tych wszystkich stopni, po których podnosząc się we własnym mniemaniu i w mniemaniu tych, przed któremi podnieść się chciałem, coraz więcej poniżałem się w duszy i zatwardzałem się w sumieniu. Wspomnę więc tylko jeszcze parę faktów z owego czasu, które mi się głęboko w pamięci wyryły.

Między profesorami moimi był jeden, rodem rusin, z którym wiązały mię bliżej niż z innymi wzajemnie życzliwe stosunki. Otóż, gdym razu jednego odkrył się przed nim trochę więcej niż należało z moim sposobem myślenia, odrzekł mi potrząsając głową: „Ej ! Karolu Gracyanowiczu, jaki z ciebie filozof? Chciałoby się tobie być Walenrodem i oszukać russkiego cara; ale czyż nie wiesz, że tron jego otaczają wszyscy russcy święci i że on nie to czyni co chce, ale to co oni jemu dyktują; a chybaż ty się spodziewasz nawet i świętych okpić?!'' I odtąd ile razy starałem się wmówić w niego, że się już zmieniłem i że chcę być jak on wiernym sługą cara, on mi zawsze jednostajnie odpowiadał: J\iet, chitriec, nie byt' tiebie Walenrodom! -— Te słowa z których sobie wówczas żartowałem, ileżto razy później boleśnie mi się przypomnieć miały!...

Drugim faktem był ten, że Eustachy, który razem ze mną wszedł do uniwersytetu, w parę lat po stłumieniu spisku Konarskiego popadłszy w apatyą i zwątpienie, z owego zapaleńca demokracyi quasi-narodowej, został naraz najobrzydliwszym bigotem, bo przy bigoterii tęskniącym li tylko do nauki i do spokojnego a wygodnego życia, dla którego gotówby był nawet z bigota katolickiego, zostać bigotem prawosławnym. Posuwałem się nieraz do rozpaczliwej wściekłości, chcąc w nim rozpalić na nowo zagaszoną bez śladu iskrę patryotyczną, ale nie mogłem tego dokazać; więc opuszczając Kijów zerwałem z nim wszelkie stosunki; a będąc już na emigracyi, dowiedziałem się, że po zdaniu egzaminu na magistra filozofii, został on popem prawosławnym gdzieś tam w Małorosyi.

Oto straszny obraz samobójstwa ducha! Świadczy on wymownie, że jeżeli człowiek nie zawsze wie czem jest i czem być powinien, to przynajmniej przeczuciem może się tego doławiać, dopóki w duszy jego jest choć słaba ale czysta iskierka dla Boga i dla Ojczyzny; ale kiedy tę iskierkę wydrze sobie z duszy i zatwardzi sumienie, o! to już wtedy nikt nie wie i wiedzieć nie może w co się obróci.

Ale nie tak to pojmowałem wówczas ten straszny przykład straconego przyjaciela! Owszem, przykład ten rozpalił mię jeszcze więcej do szalonego ideału mojego; zdawało mi się bowiem, że to wszystko Co już mam w sobie, powinienem jeszcze powiększyć tem wszystkiem co się zatraciło w Eustachym. W takiem to roznamiętnieniu, skończywszy uniwersytet, zamiast jechać do Petersburga dla zrobienia szybszej karyery, jak to już od dawna zamierzałem, pojechałem do Warszawy, sam nie wiedząc po co. Muszę tu bowiem zrobić tę uwagę, że ja który coraz więcej wzbijałem się w pychę, na tej zasadzie, że wszystko opieram na rozumie i ścisłej rozwadze, byłem ciągle w największej sprzeczności z tą zasadą: brak wszelkiego zastanowienia, lekkomyślność i zapędność przy głębokości li tylko abstrakcyjnej, była wyłączną i uderzającą cechą wszelkiej niemal czynności mojej, wszystko robiłem siłą samego wrażenia i chwilowego impetu, jak się o tem wkrótce przekonać musiałem.

Przybywszy w Grudniu 1845 r. do Warszawy, rychło dowiedziałem się o wkrótce mającem wybuchnąć powstaniu narodowem, i poznawszy się z kilkoma młodymi ludźmi, z którymi połączyła mię bliżej wspólność wyobrażeń i dążeń, po krótkiej z nimi naradzie, co mam z sobą uczynić aby stać się użytecznym w powstaniu, postanowiłem starać się o wejście na służbę do kancelaryi Namiestnika, albo do którejkolwiek z gałęzi głównego sztabu armii rosyjskiej. Równie bowiem niedoświadczony, jak pełen zarozumienia, byłem przekonany, że bylebym tylko dostał jakąkolwiek posadę w jednym z tych zarządów, to już łatwo mi będzie poznawać tajemnice onego, a zatem i wydawać je spiskowym; że nakoniec mundur rosyjski zasłaniałby od podejrzenia przed rządem mnie samego i tych, którzyby mieli stosunki ze mną. Ale nie łatwo było dostać się do takiej służby, bo prawo wzbraniało wstępu do niej Polakom, którzyby nie wysłużyli uprzednio dwunastu lat w guberniach wielkorosyjskich, a ja nietylko nie miałem tych warunków, ale nadto jeszcze byłem synem przestępcy politycznego z 1831 roku, na którym ciążyło ośm lat zsyłki do Wiatki, i bratem drugiego przestępcy, który, na mocy niedowiedzionego mu wprawdzie podejrzenia o udział w spisku Konarskiego, odbył pięć miesięcy cytadeli w Warszawie i ośm miesięcy fortecy w Zamościu. Jakim sposobem usunęły się tak wielkie trudności, tego opowiadać nie będę, dość, że zostałem przyjęty do kancelaryi dyżurstwa głównego sztabu armii czynnej. Sądziłem wtedy, że to się stało siłą zręczności i przebiegłości, z jaką poruszyłem przygotowane od dawna na podobne cele sprężyny, ale dziś przypisuję to jedynie temu dopuszczeniu Bożemu, które stało się dla mnie koniecznem, abym wśród najdotkliwszych ciemności i cierpień moralnych poznał do gruntu całą nicość moją, całą szkaradę wszelkiego fałszu, a zwłaszcza fałszu pozorem świętej miłości Ojczyzny osłonionego, i abym przez to usposobił się do przyjęcia z tem większym i czystszym zapałem prawdziwej drogi ratunku Ojczyzny, którą miłosierdzie Boże w niedalekiej już przyszłości ukazać mi zamierzyło.

Ciężka operacya, która miała mię do tego celu doprowadzić, zaczęła się dla mnie jednocześnie z otrzymaniem posady, o którą tak się usilnie starałem, a którą dostałem wtedy właśnie, kiedy ciemięzcy nasi zaczęli już krwią samychże braci naszych zalewać ten ogień powstania, który miał tylko wybuchnąć, ale do wybuchu dopuszczonym nie został. »A cztoż! Paliaki chatieli nas pierieriezat', a tiepier my ich pieriewieszajem« — tak się w kancelaryi naszej wesoło witano, już w parę tygodni po mojem tam wejściu. A ja, zakrwawioną duszą i sercem dzielący los swoich rodaków więzionych, wieszanych, zsyłanych na Sybir itd. itd., osobą zaś moją przykuty po rydwanu tryumfujących nieprzyjaciół, musiałem, co najmniej z udaną obojętnością słuchać codziennych naigrawań się ich z tych nieszczęść, w których wielbiłem bohaterską i męczeńską ofiarę dla Ojczyzny, a w których oni widzieli tylko głupotę, junakieryą i tak strasznie upokorzoną pychę i zuchwalstwo buntowszczyków. — Co więcej, ja który się starałem o tę posadę w tej jedynie nadziei, że mi ona da możność poznawania tajemnic nieprzyjacielskich i wydawania ich spiskowym, nie miałem żadnej a żadnej styczności z t. z. Siekretnym Oddieleniem kancelaryi naszej. Małżeństwa sołdatów, urlopy i zapomogi dla chorych oficerów i kilka innych również mi obojętnych przedmiotów, należały do t. z. Sioła, do którego przydzielony zostałem. A jeżeli zdarzało mi się niekiedy nietylko widzieć, ale nawet mieć w ręku jakieś siekretnyja bumagi, to chyba tylko jakby na urągowisko uczuciom i intencyom moim. Opowiem tu, dla przykładu, jedno z nielicznych podobnych zdarzeń.

Jednego razu, kiedy odbywałem 24-godzinny dyżur w kancelaryi naszej, przylatuje o godzinie 2-giej w nocy żandarm na koniu z rozkazem (nie pamiętam już od kogo) abym doręczone mi przytem trzy ekspedycye, opatrzone piórkiem przylepionem do laku na pieczęci, i napisem siekretnoje i wieśma nużnoje, oddał co najprędzej we własne ręce naczelnika głównego sztabu, jenerała Gorczakowa. Kancelarya nasza była w prymasowskim pałacu, na senatorskiej ulicy a książę Gorczakow mieszkał w Łazienkach. Zostawiwszy więc na miejscu mojem podoficera przydawanego do pomocy dyżurnemu urzędnikowi, siadam na dorożkę i pędzę do Łazienek. A w dro-dze mówię sam do siebie: „A cóż? masz to, czego kiedyś tak bardzo pragnąłeś! Czemuż nie przeczytasz tego i nie wydasz spiskowym. ale lecisz jak opętany doręczyć to ciemięzcom ?... A może właśnie wskutek tych papierów znowu niejeden z naszych padnie ofiarą?!..." — „Ha! odpowiedziałem sobie, spisek już przepadł — zuchwalstwo moje już nikogo nie ocali, a tylko mnie samego niechybnie zgubi, i to na zawsze !..." I po tej, nader smutnej z duszą własną rozprawie, spełniłem powinność — nie mściciela Ojczyzny — ale nieszczęsnego niewolnika tyrana jej.

Łatwiej sobie wyobrazić niż mnie dzisiaj opisać to wszystko, com przecierpiał w ciągu tej kilkomiesięcznej służby mojej. A mógłżem przynajmniej spodziewać się, że po przejściu tych dni okropnych, w których się czułem jakby na poły rozdartym, doczekam się choć kiedyś możności odwetu?... Dość długo łudziłem się tą nadzieją; ale i ta znikała coraz bardziej w obec nabywanego codziennem doświadczeniem przekonania, że wprawdzie, przy pewnych warunkach, mogę ja z czasem dojść w służbie rosyjskiej do zaszczytów i majątku, czyli do zrobienia osobistej karyery; ale żywiąc w sercu nienawiść i żądzę zemsty względem Rosyi, dojść do takiego zaufania w gotowość moją poświęcenia się dla niej, żeby aż dorobić się stanowiska, na którem mógłbym się pomścić na niej krzywd mego narodu, to nigdy być nie może! Uczucie tego niepodobieństwa ścigało mię coraz silniej, podkopując do samego gruntu ideał mój konspiratorski. Co chwila przychodziły mi na myśl słowa kijowskiego profesora mojego: »Niet chitriec; niebyt' tiebie Walenrodom « ; a gorzką boleść nad doznanym zawodem głuszyłem już tylko poniżającą mię coraz bardziej rozpustą!...

W tym stanie zupełnego niemal odrętwienia, w który popadłem, zaszła jednakże acz krótka przerwa; a chociaż dzisiaj myśl moja z największym wstrętem odwraca się od tego, co w owem ocknieniu się mojem jakby z letargu, czyniłem, muszę przecież powiedzieć o tem choćby tyle tylko, ile to jest dla związku z dalszym ciągiem rzeczy koniecznem.

Po za godzinami urzędowemi nie żyłem wcale z biurowymi kolegami moimi, a u siebie przyjmowałem tylko rodaków, i to takich, z którymi ściślej byłem zaprzyjaźniony i w których całkowite zaufanie pokładałem. Owoż razu jednego, już ku końcowi nieszczęsnej służby mojej, przyszło ich do mnie czterech. Zwykły przedmiot rozmów naszych — klęski nasze, a zwłaszcza klęska ostatnia, która i wtedy jeszcze ukrywające się dotąd ofiary chwytała i pochłaniała — roznamiętnił nas do najwyższego stopnia, i przyszliśmy do tego wniosku: że wszelkie powstania i wszelkie spiski na większą skalę zawiązywane, są w obecnem położeniu naszem absolutnem niepodobieństwem, a jedna tylko rzecz jest możebną, mianowicie, dopełnienie aktu. zemsty, czyli, jak go nazwaliśmy, „aktu narodowej sprawiedliwości," którego plan rychło ułożonym został przez nas pięciu. 2) Zaprzysięgliśmy go pod tymi dwoma warunkami: naprzód, że nikogo więcej do tajemnicy naszej ani w najmniejszej części nie przypuścimy, a powtóre, że każdy z nas, po dokonaniu części zamachu do której się zobowiązał, natychmiast sam sobie życie odbierze. Warunki te wydawały mi się koniecznemi, z jednej strony dlatego, aby odjąć czynowi naszemu wszelką cechę jakiejkolwiek osobistości; a z drugiej dlatego, aby ten, Co sam siebie bezwarunkowo na śmierć skazawszy, już tylko jako nieboszczyk po tej ziemi chodzić będzie, miał tem więcej odwagi dopełnić to, do czego się zobowiązał. Ale kiedy wszystko, czegośmy do wykonania aktu naszego potrzebowali, było już prawie gotowem, a od terminu wykonania już tylko trzy czy cztery dnie nas oddzielały, — trzech z nas pięciu cofnęło się... Dziś gorąco Bogu za. to dziękuję, ale wtedy!... Popadłem w większą niż kiedykolwiek rozpacz, bom zwątpił do reszty o wszystkiem, nawet i o przyszłości Ojczyzny, przez co popełniłem na polu ojczystem ten sam grzech, który przed kilkoma laty, przy spotkaniu się z Eustachym, popełniłem na polu religijnem. Odtąd ścigała mię już tylko myśl samobójstwa; miałem zawsze przy sobie dwie nabite krucice, bo jeszcze i wtedy nie chciałem sam zginąć, bez zemsty.

O Boże, Boże Wszechmogący! jakoś mnie nieszczęśliwego szeregiem cudów miłosierdzia Twojego od doczesnej i wiecznej zatraty ocalić raczył, tak też ocalić racz wszystkich podobnie nieszczęśliwych braci, rodaków naszych!...

Wkrótce po wspomnionym tylko co wypadku, było to w 1-szej dziesiątce października 1846 r., budzę się ze snu mniej niż zwykle ponury; jakiś promyk nadziei, bez żadnej wiadomej mi przyczyny, wszedł do duszy mojej i porozpędzał ciemne myśli moje; nie idę do bióra, ale czekam, jak gdybym z pewnością wiedział, że ktoś przyjdzie do mnie z dobrą nowiną. Jakoż przychodzi jeden z owych pięciu przyjaciół moich, ś. p. Bohdan Dziekoński, i powiada: „Wiesz co ? tu nie ma co robić, chyba co prędzej zginąć; chcesz uciekać do Francyi ? bo ja, jeśli nie umknę, to lada dzień pójdę do cytadeli, a za mną i ty niewątpliwie tam się dostaniesz." — „Do Francyi!..." zawołałem ze łzami radości, jak gdybym po raz pierwszy w życiu posłyszał to imię magiczne. I w mgnieniu oka stanęła decyzya, aby Bohdan w przeciągu dwóch dni wystarał się o pieniądze na podróż, — bo wydawszy już wszystko cośmy mieli i cośmy zkądkolwiek dostać mogli na niedoszłe do skutku sprzysiężenie nasze, byliśmy oba bez grosza, — a ja, wnet po znalezieniu funduszu na drogę, miałem wziąć, a w potrzebie zfabrykować sobie urlop, i Bohdana, jako mego deńszczyka, dostawić bezpiecznie do granicy, a dalej, to już jak się uda!... Bohdan pieniędzy nie dostał; i nic dziwnego, bo były to czasy, gdzie przyjaciel bał się i wystrzegał przyjaciela, zwłaszcza takiego jak Bohdan, którego policya od dawna już miała na oku. Nie było więc rady! trzeba było uciec się do jednego z tych środków rabunku kas skarbowych, nad któremi tyle razy łamaliśmy sobie głowy, na przypadek potrzeby publicznej. Tu była wprawdzie potrzeba osobista tylko, ale taka, że trzeba było wybierać między podobieństwem a niepodobieństwem życia. Takiem niepodobieństwem było zostanie w Warszawie, a więc zdecydowałem się zapieczętować nieszczęsną konspiratorską karyerę moją jednoczesnem dostaniem urlopu i uszczupleniem kasy rządowej 669½ rublami, odebranemi z poczty na mocy fałszywego upoważnienia jenerała Zabołockiego, w czem ułatwiła mi tylko niezmierna ilość wymaganych formalności, utrudniająca rychłą ich weryfikacyę.

Zarówno w wydobyciu się naszem z samej Warszawy, jako i w przejeździe przez granicę, wśród białego dnia, i w całej podróży naszej najeżonej mnóstwem niebezpieczeństw, byliśmy prowadzeni tak nieprzewidzianemi i cudownemi drogami, że niepodobna jest nie uznać w tem miłosiernej ręki Opatrzności. W jednem mieście pruskiem, nie dojeżdżając do Gdańska, uciekliśmy landratowi z samejże policyi, a w Gdańsku, gdzieśmy przeszło dziesięć dni bawili i dokąd w ślad za nami przyszły listy gończe z Warszawy, po trzykroć byliśmy już prawie w ręku policyi, aleśmy uszli przed zasadzkami jej. Nareszcie już po zrobieniu umowy z kapitanem statku angielskiego, którym mieliśmy odpłynąć do Londynu, dowiedzieliśmy się przypadkiem, że konsul rosyjski postanowił wszystkie statki przed wyjściem ich z portu tak zrewidować, abyśmy żadną miarą nie uszli z rąk jego. Pobudziło go jeszcze więcej do tej zawziętości świeże wymknięcie się Rufina Piotrowskiego, uciekającego z głębi Sybiru. Ale kiedy konsul szukał nas na statkach, my zostawiając, dla nieposzlaki, w ręku kapitana naszego zaliczony mu zadatek na rachunek podróży naszej, dążyliśmy w ciągłej obawie to dyliżansem, to koleją żelazną, aż do Brukseli, gdzieśmy dopiero swobodnie odetchnęli. — Dziękując Tobie, o Boże Miłosierny! za te cuda Opieki Twojej nademną, tak ich niegodnym, nie zapomnę nigdy, że nie uczyniłeś tego dla przedłużenia tylko nędznego żywota mojego, ale dlatego, abym pomnożył liczbę żywych świadectw miłosierdziu Twojemu zlewającemu się w świętej sprawie Twojej, w której znalazłem drogę zbawienia dla zbłąkanej duszy mojej i drogę ratunku Ojczyzny mojej, którą dozwoliłeś mi kochać i wtedy jeszcze, kiedy już o niej zwątpiłem. Dziękuję Tobie i przez wieki wieków dziękować będę, że kiedy szatan wydarł już z duszy mojej wszystko, coś Ty w niej złożył, o Stwórco mój, nie dopuściłeś mu wydrzeć mi tej ostatniej iskierki miłości dla ziemi ojczystej — iskierki, którą Sprawa Boża wygrzebała z zastygłych już popiołów moich, a wygrzebawszy, oczyściła i rozdmuchała ją w jeden ogień miłości i żądzy ofiary dla Ciebie o Panie! dla Ojczyzny chrześciańskiej i dla bliźniego!...

Z pięciodniowego pobytu mego w Brukselli wspomnę to tylko, żem był dwa czy trzy razy u jenerała Skrzyneckiego. Przejęty najgłębszą czcią dla tułaczych bohaterów z 1830 r. żywych pomników narodowej chwały naszej, poszedłem do niego z iście synowskiem uczuciem, i byłem nawzajem przez niego prawdziwie po ojcowsku przyjęty, wsparty najżyczliwszą radą, abym się nigdy nie wdawał w żadne stronnicze waśnie emigracyjne, ale oddał się odrazu, z całem zamiłowaniem i wytrwałością, zamierzonym studyom wojskowym, a nareszcie zachęcony najmilszą nadzieją, że może jeszcze wspólnie z nim i pod jego wodzą będę kiedyś jako oficer artyleryi walczył za wolność i niepodległość drogiej Ojczyzny. W wilią wyjazdu mego do Paryża, opatrzył mię jenerał polecającym listem do swego przyjaciela, Walerego Wielogłowskiego, i zaprosił mnie i mego towarzysza, Bohdana, na obiad pożegnalny. Podczas tego obiadu uderzyło mię mocno to, co już nieraz i przedtem zauważyłem, że ilekroć ktoś z obecnych wspomniał o Towiańskim, przypisując mu w złośliwych żartach najniedorzeczniejsze mowy i uczynki, jenerał milknął, zachmurzał się i rychło starał się zwrócić rozmowę do innego przedmiotu. Gdy więc po obiedzie, mężczyźni, poszliśmy za jenerałem do jego gabinetu na kawę i cygaro, zebrałem się na odwagę i zacząłem go wypytywać, czy zna Towiańskiego i czy może powiedzieć mi o nim coś jaśniejszego i pewniejszego, niż to, co dotąd o nim słyszałem? Co do mnie bowiem, to już oddawna w przekradanych do kraju naszego dziennikach emigracyjnych czytałem o nim rzeczy prawie niepodobne do uwierzenia. W Warszawie widywałem na wieczorach u pani N. dwóch braci K., których pocichu nazywano Towiańczykami, ale w których nie dostrzegłem nic takiego, coby ich szczególniej od innych wyróżniało. W Gdańsku, poznałem się z dawnym znajomym towarzysza mego, Józefem K., od którego oba doznaliśmy nawet wielkiej pomocy w ułatwieniu nam ucieczki; a ten mówił mi, że zna osobiście Towiańskiego, 3) że pisze on obecnie bardzo ważne objaśnienia do Apokalipsy Ś. Jana, (!) że to jest wielki i głęboki filozof chrześciański, którego mało kto rozumie, a on jest jednym z tych rzadkich szczęśliwców; ale ja niestety jego samego, ilekroć zaczął mi o tej filozofii bajać, zgoła zrozumieć nie mogłem. Powiedziawszy to wszystko jenerałowi, dodałem: „Nareszcie i tu, w domu samegoż jenerała, słyszę ciągle o Towiańskim takie rzeczy, których nie mogę nawet nazwać śmiesznemi i zabawnemi, bo we mnie tylko ckliwość one wzbudzają. A jednakże, pomimo to wszystko, niezaprzeczonym jest faktem, że tacy mężowie jak Mickiewicz, Różycki, Goszczyński i inni, których czci i wielbi Polska cała, są najgorliwszymi zwolennikami tego człowieka. Więc jakże to wszystko jedno z drugiem pogodzić?" Jenerał wysłuchawszy mię z pewnem, jak mi się zdawało, zadowoleniem, dał mi odpowiedź, która tak głęboko utkwiła mi w pamięci i którą tyle już razy powtarzałem przyjaciołom moim, iż pewien jestem, że ją tu przytaczam, nie dosłownie wprawdzie, ale jak najwierniej co do treści a nawet i co do wielu wyrażeń. „Pytasz mię szczerze i poważnie (mówił jenerał), więc ci też szczerze i poważnie odpowiem. O! nie jest to wcale rzecz śmieszna. Znam Towiańskiego od dawna. Osobistemu charakterowi jego nic zarzucić nie mogę: jest to człowiek dobry, prawy, szlachetny, a nawet obdarzony niepospolitemi przymiotami umysłu i serca. Ale oprócz tego jest w nim coś, co go zupełnie od innych ludzi odróżnia: a jest to jakiś tajemniczy urok, który on na drugich wywiera, jakaś siła nadprzyrodzona, którą oczarowuje; i ja sam, jak mię widzisz, byłem pod wpływem tego uroku i tej siły. Kiedy razu jednego z nadludzką niemal wymową mówił mi o Chrystusie, rozwijał niektóre prawdy św. religii naszej, przedstawiał przyszłość Polski i świata, to ja, jak bóbr płacząc, do nóg mu się rzuciłem; a innym razem, kiedym go spotkał na samotnej przechadzce za miastem, oblicze jego tak się promieniło, jakby jakąś aureolą świętości, że byłbym w błocie przed nim ukląkł, gdyby mię sam od tego nie powstrzymał. Więc to nie są żarty! Takiego daru, takiej mocy wstrząsania dusz ludzkich i wpływania na nie, żaden człowiek nie ma sam przez się, a może ją mieć ten tylko, komu ją da Bóg, albo... szatan. (?!) Kiedyś wierzyłem, że Towiański ma tę moc od Boga; dziś wierzę i przekonany jestem, że ją ma od szatana; — a przekonał mię o tem spowiednik mój, świątobliwy kapłan i biegły teolog, któremu zwierzyłem się w konfesyonale ze stosunków moich z Towiańskim i dałem własnoręczny rękopis Towiańskiego do przeczytania, a który w tym właśnie rękopisie odkrył mnóstwo najszkaradniejszych herezyi. 4) Odtąd więc mam Towiańskiego za człowieka obłąkanego, czyli po prostu mówiąc, opętanego przez szatana, chociaż bezwiednie zapewne, bo i teraz nie podejrzywam go o brak dobrej wiary. A mówię to wszystko dla przestrogi i nauki twojej młodzieńcze: Strzeż się fałszywych proroków, i pamiętaj, że we wszystkiem, co się naszej św. religii dotyczy, jedynym, prawdziwym i nieomylnym sędzią jest Kościół rzymsko katolicki, pod przewodnictwem widomej głowy swej, Namiestnika Chrystusowego. A ja wierzę nawet i w to, że Ojczyznę naszą odzyskamy niewątpliwie wtedy, kiedy sam Ojciec Święty wezwie nas do boju za nią, i na ten bój pobłogosławi nas!" — Sprzeczność dwóch wrażeń, jakie tak szybko jedno po drugiem sprawiły na mnie początek i koniec tej odpowiedzi jenerała, oniemiła mię zupełnie. Oba z Bohdanem pożegnaliśmy go natychmiast, i w głębokiem zamyśleniu wróciliśmy do hotelu. Z Brukselli udaliśmy się do Paryża, dokąd przybyliśmy w drugiej połowie listopoda 1846 r. Tu w 16-letnią rocznicę rewolucyi naszej, byłem obecny na kilku obchodach tej wielkiej pamiątki narodowej; bo rząd Ludwika Filipa nietylko sam corocznie powtarzał tę niezmienną zwrotkę: La nationalité polonaise ne périra pas, ale pozwalał nadto wygnańcom polskim raz na rok z trybuny ubranej w polskie i francuskie sztandary, głośno urągać i grozić carskiemu barbarzyństwu ! W obec rzeczywistości mąk narodowych, na które tak niedawno jeszcze patrzałem, te błahe pogróżki wydawały mi się tylko smutną igraszką zdzieciniałych weteranów narodowej sprawy. Jeden tylko jenerał Dwernicki, który krótko przemówił w prostym, żołnierskim duchu i zakończył mowę swoją łzami, poruszył mię, nie politycznym poglądem, ale szczeropolskiem sercem swojem. Wszystkie inne mowy dziwnie boleśnie przypomniały mi nasze niegdyś warszawskie przechwałki. Dla nas, świeżo z kraju przybywających z wyobrażeniem o idealnej doskonałości emigracyi, zbyt bolesnem było takie rozczarowanie. Nie dziw więc, że nie mogłem poprzestać na jednorazowej, powierzchownej próbie. Owoż byłem u księcia Adama Czartoryskiego i miałem z nim godzinną konferencyą, poznałem też z bliska najzapaleńszych jego stronników, bo jako sam od dawna stronnik demokracyi a przeciwnik królewszczyzny, czułem się obowiązany poznać szczególniej to, co mniej znałem. O demokracyi z własnego doświadczenia wiedziałem już czego się trzymać, bo jej zasadami nakarmiłem się w kraju do sytości i do przesytu. Poznałem i partyą tak zwaną katolicką. Chodziłem przez trzy tygodnie do szkoły wojskowej jenerała Chrzanowskiego, przewertowałem sporą liczbę broszurek i różnobarwnych dzienników emigracyjnych itd. itd. I z tego wszystkiego powziąłem to przekonanie, że nigdzie tam niema ani śladu jakiegokolwiek gruntu, na którym możnaby, bez dobrowolnego łudzenia się, oprzeć nadzieje co do przyszłości Ojczyzny; że te wszystkie części emigracyi, które poznałem, stoją o tyle niżej od kraju, o ile ucisk i niewola wyrabiają moralną stronę człowieka więcej niż sama tylko materyalna nędza, przy źle używanej swobodzie; że nareszcie, gdyby każdy chciał i umiał być szczerym do końca przed własnem sumieniem, to powiedziałoby ono niejednemu, że interes namiętności i dążeń osobistych jest główną podstawą i pierwszą przyczyną politycznego wyznania jego. „Basta! — rzekłem sam sobie — ja, który czując się już tak zwiędłym i zeschłym, spodziewałem się odżyć przy świętym ogniu tułaczów, do reszty więdnieję i usycham przy lodzie ich sofistycznych doktryn !..." I chory już od samej chwili przybycia mego do Paryża, w wilią Bożego Narodzenia położyłem się do łóżka, z którego po kilku dniach nietylko wstawać nie mogłem, ale nawet już i poruszać się w niem było mi trudno. Znowu w ciemnościach rozpaczy oczekiwałem śmierci lada chwila, a choć żyć się nie chciało, straszno też było i umierać. Spać nie mogłem, bo mię okropne widziadła co chwila z przerażeniem budziły, a doktór, francuz, upominał mię, że daremne są wszystkie leki jego, si vous continuez á vous livrer aux sonibres pensées qui vous tuent. Wszystkim znajomym moim zdawało się, że już po mnie, i mnie samemu tak się zdawało. Ale przypominając sobie chwilowo, że nie wszystko jeszcze na emigracyi poznałem, bo nie poznałem jeszcze nikogo z t. zw. Towiańczyków, przypuszczałem od czasu do czasu jakiś promyczek nadziei do duszy mojej; ale mimo to, jakaś instynktowa obawa nie pozwalała mi jeszcze zwrócić się stanowczo w tę stronę. Przyczyną tej obawy były niezliczone dziwactwa, brudy, oszczerstwa na Sprawę Bożą i na sługę Bożego ciskane przez rodaków wszystkich stronnictw, a to nie dla tego bynajmniej, abym mógł na ślepo wierzyć takiemu chaosowi kłamstw najprzeciwniejszych sobie, ale owszem dla tego właśnie, że tak niepojęta zawziętość przeciwko rzeczy, o której nikt z miotających na nią pociski nie mógł mi dać najsłabszego nawet, a byle choć trochę wiarogodnego pojęcia, przypominała mi mimowolnie szaleństwo nienawiści żydowskiej przeciwko Chrystusowi, a ztąd rodziła przeczucie tak wielkiej świętości rzeczy tej, że ja, grzesznik i potępieniec, czułem się oddalonym nieprzebytą przestrzenią od świętości takiej. Zresztą sami wrogowie Sprawy Bożej czyniąc jej, między tylą a tylą czarnymi zarzutami, i ten, wedle nich najczarniejszy a jednogłośny zarzut, że sprawa ta porywa wszystko co tylko wyższego i zdolniejszego pokaże się na wychodztwie, czyż już przez to samo nie oddawali jej najszczytniejszego, choć tak przeciwnego inten-cyom swoim świadectwa ? Takież wrażenie czyniło na mnie gorliwe poświęcenie się dla sprawy tej, w całej Polsce znanych i wielbionych mężów, Mickiewicza, Różyckiego i t d.; takież nareszcie wrażenie odebrałem z kilku słów usłyszanych w tymże przedmiocie od ks. Edwarda Duńskiego, którego w pierwszych dniach przybycia mego do Paryża, poznałem w domu PP. Wielogłowskich, i który powiedział mi, że lubo sam rzeczy tej dokładnie nie zna, ale widział na najbliższych znajomych swoich tak nadzwyczajne przykłady gruntownego nawrócenia się do Boga i wejścia na drogę wzorowego chrześcijańskiegożycia, że poczytuje sobie za święty obowiązek poznać tę sprawę u samego jej źródła, skoro tylko Bóg pozwoli mu usunąć przeszkody, które dotychczas nie dozwalały mu uczynić tego. 5) Wszystko to, o ile powiększało tajemny urok mój dla tej przeczuwanej świętości, o tyle też powiększało i uczucie niegodności mojej zbliżenia się do niej. A znowu z drugiej strony była we mnie i ta obawa: „A jeśliby, broń Boże, i tam była tylko idealna, abstrakcyjna doskonałość i świętość, a nic dla Ojczyzny, prócz chwały nowego jakiegoś systemu filozofii chrześciańskiej?"... Obawa z tego podwójnego źródła płynąca trzymałaby mię może w zawieszeniu aż do ostatniej chwili życia, gdyby miłosierdzie Ojca niebieskiego nie ośmieliło mię samo.

Dnia drugiego czy trzeciego Stycznia 1847r. wieczorem, Bohdan, który dotąd trunkiem tylko koił straszną tęsknotę swoją po kraju, przyszedł do mnie z obliczem promieniejącem jakąś niebieską radością i wzruszony do głębi duszy, rzucając mi się na szyję, upewniał mię, że znalazł początek przyszłej, prawdziwej Polski — Polski wyrastającej z tego samego pierwiastku chrześciańskiego, którym ona żyła i kwitnęła przed upadkiem swoim; że drogę do niej wskazuje Sprawa Boża, do której Andrzej Towiański słowem i czynem powołuje wszystkich rodaków, bez różnicy wyznań ich religijnych i wyobrażeń politycznych, a nawet bez różnicy płci i bez wyłączania od usługi swojej i od spółdziałania z sobą największych grzeszników, żałujących przeszłości swojej, owszem, ułatwiając im drogę oczyszczenia się ze wszelkich grzechów swoich przed Niebem i ziemią. Takie świadectwo uczucia, idące od nie mniej jak ja zbolałego i zrozpaczonego przyjaciela, nie mogło nie wywrzeć na mnie głębokiego wpływu, tem bardziej, że popartem ono było cudowną zmianą w życiu świadczącego, który naraz zaprzestał pić, a zaczął koić frasunki swoje modlitwą, rzewnem rozmyślaniem nad sobą samym i nad Ojczyzną, malowaniem religijnych i patryotycznych obrazków, itd. Przesiadywał on prawie ciągle w moim pokoju i usługiwał mi w mojej chorobie; ztąd nieraz, kiedy malował, mogłem widzieć ciche łzy spływające po twarzy jego. Dowiedziawszy się, że sługą sprawy, który wlał do duszy jego tak zbawczą pociechę, był znany mi z imienia belwederczyk, Leonard Rettel, tem skwapliwiej zażądałem od Bohdana, aby go uprosił o odwiedzenie mnie, tak ciężką chorobą duszy i ciała złożonego. Ten, jak go nazwaliśmy, apostoł miłości chrześciańskiej uczynił zadosyć prośbie naszej, odwiedził mię, i nietylko tą razą, ale przez dni kilka codzień przychodził do mnie na godzinkę i usiłował zeschłą duszę; moją ożywić swą wiarą w miłosierdzie i potęgę Bożą, objawiającą się w Sprawie Bożej. Ja za każdą razą zaczynałem go słuchać z zimnem badawczem milczeniem, a kończyłem smutnem westchnieniem i temi słowy: „zazdroszczę tobie wiary twojej!" Ale 15-go Stycznia wieczorem, po zwykłem wysłuchaniu tego nowego, a już najmilszego mi przyjaciela, powiedziałem mu; „Z tego wszystkiego, co słyszę od ciebie, rozumiem doskonale, jak dobrzeby było mnie samemu, gdybym miał tę wiarę i tę pobożność, jaką w tobie widzę, ale cóż po tem wszystkiem Ojczyźnie, której zbawienie obchodzi mię więcej jak zbawienie duszy mojej?" Na to otrzymałem odpowiedź tej treści: Sprawa Boża uczy nas, że tylko tym, którzy zbawiają duszę swoją przez bezwzględną miłość i ofiarę dla Boga, danem będzie przyczynić się do zbawienia Ojczyzny, bo Ojczyznę zbawimy nie my, ale Bóg przez nas, o ile czyści przed Nim będziemy — a ty nie jesteś czysty, bo zatarłeś w sobie nie tylko miłość Boga, ale nawet i wiarę w Niego — nie poruszasz duszy i serca twego tem wszystkiem, co słyszysz o miłosierdziu Bożem, ale analizujesz to suchym i zimnym rozumem. Otóż, dopóki nie obudzisz w sobie tego czucia wiary i miłości dla Boga, które widziałeś nieraz w pobożnym ludzie naszym, a które może i sam kiedyś, choć w dzieciństwie miałeś, dopóty próżnobym ci mówił coś więcej nad to, co powiedziałem; ztąd darujesz, że już więcej przychodzić do ciebie nie będę." — "Ale jakżeż to czucie obudzić, zawołałem, kiedy go nie mam ?" — „To czucie jest darem Bożym, i Boga o nie prosić należy." — Temi słowy pożegnał on mię, zostawiając w pokoju moim książkę, którą przyniósł był z sobą. Nie mogłem zrozumieć takiego kroku ze strony człowieka, który okazawszy mi tyle życzliwości, raptem, bez żadnej osobistej urazy, owszem po obudzeniu we mnie najszczerszej sympatyi dla siebie, oddala się odemnie dla tego jedynie, że nie mam takiego jak on czucia dla Boga!... Bohdan rozwiązał mi tę zagadkę w ten sposób: „A ty, czy raz, bez żadnej osobistej obrazy, zrywałeś stosunki z tymi, co nie dzielili zapału twego dla Ojczyzny? Otóż jego miłość dla Boga jest tak realną, jak twoja dla Ojczyzny." Trafiło to do mego przekonania i powiększyło jeszcze szacunek mój dla tego człowieka, za którym coraz silniej zacząłem tęsknić, myśląc, że już nie wróci do mnie.

O dziesiątej wieczorem, zostawszy sam, sięgnąłem machinalnie po książkę, którą przyjaciel nasz zostawił. Otwieram ją — była to Ewangelia Święta. Westchnąłem z głębi duszy, jakoby dziękując Bogu, że w najgorszych nawet chwilach obłąkania mojego unikałem tylko tej księgi, ale nigdy nie śmiałem uledz poszeptom szatańskim, aby ją czytać dla krytyki i dla obalenia świętych maksym, zawartych w niej. Zacząłem ją czytać od deski do deski, i długo w noc czytając, ani wiedziałem, co we mnie i ze mną się działo. Aż dopiero, kiedy w Ewangelii Śgo Jana doszedłem do tych słów niebieskiej modlitwy Zbawiciela świata: „A nie tylko za temi proszę lecz i za owemi, którzy przez słowo ich uwierzą w mię..." całe wnętrze moje drżało już od rzewnego płaczu, książka wypadła mi z rąk, a ja porwałem się z łóżka, plackiem rzuciłem się o ziemię i długo długo płakałem, całowałem ziemię i biłem się w piersi. A w tem wezbraniu uczucia, które przewróciło całe wnętrze moje, obudzona we mnie nieograniczona wiara, miłość i wdzięczność dla Zbawiciela, zawarła w sobie nierozłącznie już odtąd takąż wiarę, miłość i wdzięczność dla Sprawy Bożej i dla sługi Bożego! W takiem uczuciu przebyłem aż do białego dnia, a kiedy Bohdan, przyszedłszy do mnie i zastawszy mię ubranego i gotowego do wyjścia, począł mię upominać, że mogę umrzeć, wychodząc na zimno i słotę w tak niebezpiecznym stanie zdrowia, jam go uspokajał i gotów byłem przysiądz na to, że nie umrę, tak silnie wierzyłem, iż Bóg naznaczył mi przedłużenie żywota, abym poświęcił go na wierną służbę świętej sprawie Jego.

Spieszno mi było rzucić się w objęcia przyjacielowi, który wczorajszem pożegnaniem tak skutecznie ukoronował cierpliwie przez dni kilka przeciąganą chrześciańską usługę swą dla mnie. Zstępując w tym celu ze schodów, spotykam jednego z rodaków, który mieszkając w tym samym domu co ja, przychodził do mnie zwykle co rana, i z usilnością godną lepszej sprawy i pomyślniejszego skutku, namawiał mię, abym wpisał się do partyi, której on był zwolennikiem, a w której, oprócz niewątpliwych, wedle niego, środków odzyskania Ojczyzny w rychłej już może przyszłości, miał się jeszcze znaleść i dla mnie osobiście natychmiastowy sposób zarobku na utrzymanie życia. Rodak ten był zaciekłym nieprzyjacielem Sprawy Bożej i patrzał okiem nader nienawistnem na zawiązującą się przyjaźń moją z bratem, który mnie wczoraj opuścił; więc spotkawszy mię wychodzącego z domu i oczom własnym nie wierząc, zawołał zdumiony: „Co ja widzę? czy nie nowy cud mistrza Towiańskiego?" — „Sam osądź, odpowiedziałem, widziałeś mię wczoraj jeszcze bliższego śmierci niż życia, a dzisiaj widzisz mię już dalekiego od śmierci, bo silnego niezłomną wiarą w Boga i w Jego Świętą Sprawę." Na taki argument nie było rady; trzeba było wytoczyć z arsenału działo największego kalibru; huknęło ono, i wyleciał z niego następujący kartacz: „Zobaczymy czy cudotwórca da chleba! nie umarłeś z choroby, to możesz jeszcze umrzeć z nędzy." — „Dziękuję za szczerość, odrzekłem, wiem teraz dla czego nienawidzisz Towiańskiego!" a mój artylerzysta widząc, że mię jego kartacz ani drasnął, ustąpił mi z drogi.

Poszedłem więc do Rettla, który także prędzej spodziewałby się śmierci, jak moich odwiedzin i pełnego wylewu, jaki uczyniłem przed nim z ciężarów ugniatających duszę moją, a mianowicie z tego najbardziej gniotącego ją ciężaru: jak mogę być sługą Sprawy Bożej, sprawy najczystszej i najświętszej, kiedy na sumieniu mojem tak boleśnie cięży plama zabrania i użycia na własną potrzebę owych pieniędzy rosyjskich, które dziś z najwyższą radością odesłałbym w tejże chwili, gdyby nie to, że mi już z nich ani grosza nie pozostało. Rettel pocieszał mię jak mógł i wlał we mnie tę pełną ufność, że skoro oczyszczę duszę moją przed Bogiem, a to, przez wytrzebienie z niej do ostatka, gorszych niż same uczynki, zasad piekielnych, któremi przez lat tyle trawiłem się aż do zamienienia ich w naturę moją, skoro wytrwałą pracą wewnętrzną zamienię we własność i w nową naturę moją to czucie wiary i miłości dla Boga i dla sprawy Jego, które Bóg cudem łaski swojej wzbudził we mnie tej nocy a na które złe nie omieszka godzić, aby wydrzeć je z duszy mojej, że po takiem tylko odrodzeniu się wewnętrznem, Bóg miłosierny nagrodzi mię zapewne możnością oczyszczenia się i zewnętrznie, przed ludźmi; a zwłaszcza nagrodzi mię możnością zbliżenia się do sługi swojego, który zaspokoi wszystkie potrzeby duszy mojej, rozwiąże tajemnice przeszłości i. w jedności mnie właściwej, poda drogę na przyszłość, drogę służenia Bogu, bliźniemu i Ojczyźnie, i w tej służbie zbawienia duszy.

Te słowa były jakby programem krzepiącym duszę moją i utrzymującym przy życiu schorzałe ciało moje, a to wśród bardzo dotkliwej nędzy materyalnej i wśród dotkliwszych jeszcze ucisków ducha, jakie przez cały rok odtąd przebywałem. Łaska Boża, która mię w tej pamiętnej nocy wskrzesiła, odstąpiła odemnie i powracała tylko w pewnej mierze na gorące i wysilone jęki moje o zmiłowanie się nademną grzesznym. Co wieczór kładłem się z duszą, takiemi jękami i Łaską Bożą zstępującą na nie, wyzwoloną od pętów namiętności i zasad, któremi przesiąkłem; co noc prawie budzony byłem strasznemi snami, w których wracałem do dawnego świata mojego i które kończyły się zwykle tem, że mię Moskale chwytali i męczyli, a co rana wstawałem zeschły, zbity i bezsilny na duszy i ciele; zrzadka, bo zaledwie kilka tylko takich nocy w całym tym roku liczyłem, w których doznałem jakiegoś nadzwyczajnego pokrzepienia.

W takim to opłakanym stanie męczyłem się, kiedy dnia trzynastego Stycznia 1848 r. stanął przedemną, w mojej mansardzie, niejaki pan Jacquin, huissier prés le Tribunal Civil de la Seine, który wręczył mi pozew podpisany przez hrabiego Kisielewa, pełnomocnika cesarza rosyjskiego we Francyi, powołujący mię jako poddanego rosyjskiego, do stawienia się pierwszego marca tegoż roku, przed sądem wojennym w Warszawie. Mimo ciągłego upokorzenia w jakim od roku już żyłem, odezwała się we mnie dawna natura, i pod tym wpływem napisałem do posła rosyjskiego list mniej więcej następującej treści: „Nie jestem poddanym rosyjskim, bo jestem synem kraju tymczasowo tylko i bezprawnie zajętego przez wojska cesarza Rosyi, z którym walczymy i walczyć nie przestaniemy o niepodległość naszą. Nie mam żadnych rachunków do zdawania rządowi rosyjskiemu, a przeciwnie mam w Bogu nadzieję, że wkrótce zabłyśnie ten dzień szczęśliwy, w którym rachunek mój osobisty z rządem rosyjskim, stanie na liście ogólnego rozrachunku między dwoma walczącymi narodami, a wtedy dopiero pokaże się kto komu winien !" Po wysłaniu tego listu piętnastego stycznia, sumienie zaczęło mię niepokoić, że lubo na pozór jest to prawda, co napisałem, jednakże w istocie niema tam prawdy, bo niema tam tego czucia, które cud łaski Bożej obudził we mnie tej nocy, której rocznicę za kilka godzin obchodzić miałem; nie ma tam tego tonu, który Aleksander Chodźko, zostawszy sługą Sprawy, wydał w piśmie swojem do cesarza Mikołaja, podając się do dymisyi z urzędu swego konsula rosyjskiego w Persyi. Ale, pomimo woli mojej, była jeszcze we mnie tak dalece inna miara dla mnie samego i dla przyjaciół Polski, a inna dla nieprzyjaciół, że niepodobna mi było prawdziwie i szczerze upokorzyć się przed Rosyanami, o których starałem się tylko nie myśleć, bo wszelka myśl o nich wyprowadzała mię z tego czucia chrześciańskiego, w którem utwierdzenie stało się głównym obowiązkiem sumienia mojego i jedynym przedmiotem wysileń moich. Zastosowanie czucia tego do stosunków Polski z Rosyą było jeszcze nad siły moje, i czułem, że jeden tylko mistrz może wyrwać ze mnie nienawiść dla rządu i narodu rosyjskiego, bez uszkodzenia patryotycznego uczucia mojego, bez zamienienia mię w jakiegoś obrzydłego kosmopolitę lub obłudnika. Chociaż więc list wysłany wydawał mi się niedobrym, czułem wszakże, że gorszem jeszcze byłoby nieszczere odwołanie go. A za to postanowiłem upokorzyć się i wyznać całą winę moją przed rządem francuskim, którego gościnności i opieki doznaję ja i tylu rodaków moich, i w tym celu opisałem szczerze dawne zasady i smutne przygody moje w liście do p. Bernard, szefa wydziału policyi tyczącego się wszelkich spraw emigracyjnych. Zacny ten urzędnik był bardzo ujęty szczerością moją i radził mi, abym na czas jakiś opuścił Francyą, gdyż poseł rosyjski, jednocześnie z pozwem do mnie wystosowanym, uczynił też i do rządu francuskiego wezwanie o wydanie mię jako nie politycznego, a zwyczajnego tylko przestępcę i dezertera, a rząd Ludwika Filipa może i rad byłby skorzystać z tej okoliczności, aby dać Rosyi nowy dowód niewątpliwej przychylności swojej. Rada była wyborna, i jakże skwapliwie wykonałbym ja, gdyby podobnem mi było udać się do Szwaj caryi, do tego sługi Bożego, do którego dniem i nocą zwracała się dusza moja z nieopisaną tęsknotą; ale ja byłem w takiej nędzy, że jadałem nie codzień, a do syta nigdy, więc jakże tu myśleć o podróży za granicę? Ale Bogu wszystko podobna. Wychodząc z policyi po tej rozmowie z p. Bernard, spotykam jednego ze znajomych moich warszawskich, Ludwika Norwida, przybyłego od niejakiego czasu do Paryża za pasportem, z którym mówiłem już nieraz o Sprawie Bożej i który lubo sam sobie wystarczał najzupełniej , a ztąd nie przyjmował sprawy tej dla siebie, dla postępu swojego, był jej wszakże przychylnym. Otóż przedstawiam mu całe położenie moje, komunikuję kopię listu, który doręczyłem panu Bernard, mówię z głębi duszy o trawiącej mię tęsknocie do głębszego poznania Sprawy Bożej u samego jej źródła, i nad wszelkie spodziewanie moje, otrzymuję od niego przyrzeczenie, że za dwa lub trzy tygodnie udamy się oba do źródła tego. Po upływie naznaczonego terminu odstąpił on od zamiaru swego co do siebie; ale dzięki Bogu, uznając mimo to, że dla mnie Sprawa Boża jest niemniej potrzebną jak powietrze, bez którego żyć nie możemy, udzielił mi fundusz na tę upragnioną podróż. Oby Bóg w miłosierdziu swojem hojnie porachować to raczył na zasługę jego.

Witajże mi nakoniec, witaj, o dniu wielce błogosławiony, nie tylko w tem doczesnym, ale i w wiecznym żywocie ducha mojego!... dniu 25-ty lutego 1848 roku, w którym Bóg w Trójcy Świętej jedyny, przez sługę swojego, Andrzeja Towiańskiego, przez to wybrane narzędzie woli i miłosierdzia swojego dla świata na wieki poczętej epoki chrześciańskiej, rozwiązał ciężkie zaklęcie moje; rozwiązał i dostępną zmysłom moim uczynił tajemnicę tej wiecznie dręczącej mię niezgody mojej z samym sobą, z duchem własnym — niezgody, w której i dla której nie miałem i nie mogłem mieć dotąd ani jednej chwili rzeczywistej zgody ani z niebem, ani z ziemią, ani z piekłem, a to, pomimo tak wyraźnie i tak silnie objawiającego się w całem życiu mojem wpływu na mnie Nieba, ziemi i piekła, i pomimo tak nadzwyczajnej zależności mojej od wpływu tego!... dniu, w którym okazanem mi zostało jak na dłoni i w najściślejszej jedności z chrześciańskiem powołaniem mojem, po co na ten świat przyszedłem ; dla czego w tym a nie innym czasie; dla czego urodziłem się chrześcianinem, katolikiem i polakiem, a nie innej religii, wyznania i narodowości członkiem; czem i dla czego grzeszyłem i cierpiałem; co we mnie było grzechem, mimo pozoru cnoty, a co nie grzechem, a nawet zasługą, mimo pozoru winy; ztąd co powinienem w sobie zniszczyć, co nabyć a co oczyścić, sprostować i podnieść; jakie na ten doczesny i na wieczny mój żywot pójdą dla mnie kierunki w skutek przyjęcia i spełnienia, a jakie w skutek odrzucenia i niespełnienia przedstawionego mi, z woli Bożej, celu życia i drogi do celu tego prowadzącej !... dniu, w którym po raz pierwszy w życiu mojem to przykazanie Chrystusa: „Kochaj Boga nadewszystko, a bliźniego jak siebie samego," przykazanie, mieszczące w sobie cały Zakon i Proroki, stało się dla mnie nie abstrakcyjnym tylko ideałem ducha, ale uczuciem najrealniejszem i najnaturalniejszem, bo ten sługa Boży, na którego patrzałem, którego dotykałem, z którym rozmawiałem jakby ze znanym mi od dawien dawna ojcem i przyjacielem, czemże on był, czemże było każde słowo i każdy ruch jego, jeśli nie uosobieniem, ucieleśnieniem, i żywem wydaniem uczucia tego, a tylko w nieskończenie wyższym stopniu nad to wszystko, do czego duch mój kiedykolwiek sięgał w chwilach najwyższych uniesień i przeczuć swoich!... Realność uczucia tego, od pierwszej chwili wejścia i spojrzenia na sługę Bożego, przechodziła z niego we mnie, we wszystkie władze moje, ducha i człowieka, i już w końcu rozmowy naszej i długo, długo jeszcze po rozmowie, ja sam promieniłem się cały takiemże uczuciem dla Boga, dla całego stworzonego ogromu Bożego i dla wszystkich cząstek ogromu tego; ja sam realnie kochałem Boga nad wszystko, a bliźniego jak siebie samego; bo siebie kochałem tylko miłością zbawienia, które w tej chwili posiadałem, i tego zbawienia zarówno dla wszystkich bez wyjątku bliźnich moich pragnąłem. W tej miłości mieściłem wiecznotrwały Kościół Chrystusa Pana i nieszczęśliwą Ojczyznę moją i ludzkość całą, mieściłem ten i tamten świat, żywych i umarłych, przyjaciół i nieprzyjaciół!... Mówię: kochałem nieprzyjaciół., jak siebie samego, bo w tej miłości mojej było gorące pragnienie i gotowość poświęcenia całego siebie, aby wszyscy nieprzyjaciele moi i Ojczyzny mojej stali się nam, Polakom, w tem uczuciu które mię przenikało, braćmi i przyjaciółmi w Chrystusie Panu, i Zbawicielu nas wszystkich!... A Bóg na niebie był świadkiem moim, że w tejże chwili i temże uczuciu, którem przez trzy dni porwany do Nieba żyłem i napawałem spieczoną pragnieniem duszę moją, duch Rosyi, dla którego żywiłem niegdyś nienawiść narodową, i duchy tych osób, do których nosiłem osobiste zażalenie, odbierały we łzach najgłębszej skruchy mojej należną im restytucyę od ducha mojego i zarazem błaganie do nich o przebaczenie mi i o niestawienie mi przeszkód do postępu na tej drodze, na której po raz pierwszy w życiu byłem pełnie sam sobą i pełnie przytwierdzony do Nieba, otrzymując w tym stanie moim jakoby normę, którą trwale osiągać i urzeczywistniać we wszystkich myślach mowach i uczynkach moich, stało się odtąd najpierwszą, jedyną powinnością moją, jedynym celem wszystkich usiłowań doczesnego i wiecznego żywota mojego !

Na dopełnienie tej spowiedzi duszy mojej, powiem jeszcze jak zakończyła się sprawa moja z rządem rosyjskim:

Od powrotu mego z Biningen 6) do Paryza w marcu 1848 r., prawdy chrześciańskie i narodowe przyjęte do gruntu duszy u źródła Sprawy Bożej, zaczęły mię coraz więcej budzić do odwołania owego listu mego do pełnomocnika rosyjskiego, z 15-go stycznia, i do napisania natomiast innego, który byłby, o ile podobna, najwierniejszem wydaniem tej zmiany chrześciańskiej, którą Sprawa Boża uczyniła we mnie. Nie miałem wtedy żadnej pobudki do obawy o osobiste bezpieczeństwo moje, bo Francya była już wolną rzecząpospolitą, a ogół emigracyi polskiej, z wyjątkiem sług Sprawy Bożej, rachował z pewnością na zbrojną interwencyą Francyi w ruchach politycznych, które jej rewolucya wywołała w kraju naszym i w całej Europie. I dla tego tem silniej czułem, że jako sługa świętej sprawy, opierający jedynie na Bogu wszelkie nadzieje i działania swoje, oddam tem wiarogodniejsze świadectwo rzeczywistości zmiany mojej, kiedy owoc tej zmiany złożę przed władzami rosyjskiemi w tym właśnie czasie, w którym osobiście niczego nie mam do obawiania się z ich strony. Jakoż w tym samym dniu 15-go maja 1848 r., i w tej samej chwili, w której cały lud paryski, tłumnie po ulicach chodząc z francuskiemi i polskiemi sztandarami, wołał w uniesieniu: »En Pologne! En Pologne! Vive la Pologne!...« ja kończyłem następujący list, który nazajutrz, 16-go maja, w poselstwie rosyjskiem złożyłem:

Do Jaśnie Wielmożnego Pełnomocnika Cesarska Rosyjskiego we Francyi.

Jaśnie Wielmożny Panie !

Otrzymałem 13-go stycznia b. r. pozew podpisany przez JW. Hr. Kiselewa, powołujący mię do stawienia się na dzień I-szy marca tegoż roku w Warszawie, przed sądem wojennym; a to, w celu wyjaśnienia ciążących na mnie zarzutów, na który to pozew, w liście moim z dnia 13-go stycznia b. r. odpowiedziałem, że nie poczuwam się do obowiązku tłumaczenia się przed rządem rosyjskim. Dziś uznając ten krok mój za naganny, poczułem powinność stanięcia w czystości przed rządem rosyjskim, powinność wylania się przed nim w całej szczerości.

Od najmłodszych lat moich cierpiałem wiele nad poddaństwem biednego ludu polskiego, szukałem źródła niedoli jego i zdawało mi się, że znalazłem to źródło w niewoli politycznej narodu mojego. Wtedy to, z całym zapałem duszy rzuciłem się na pole polityki, zupełnie dotąd pogańskie, i tam przyjąłem jako główną zasadę moją to mniemanie, że miłość dla (Polski jest to nienawiść ku Rosyi. Ta to nienawiść miała odtąd kierować całą karyerą moją. Czyniłem wszelkie możebne wysilenia, aby ją ukryć przed wszystkimi, aż do czasu, w którym mógłbym urzeczywistnić ją w czynie moim. I to udało mi się do tego stopnia, że mimo wszystkich trudności jakie rząd rosyjski czyni Polakom w przyjmowaniu ich na służbę do biur rosyjskich w Warszawie, otrzymałem miejsce w sztabie głównym. Niepodobna mi jest opisać tych cierpień moralnych, których doświadczyłem w tej służbie mojej. Tam to straciłem wiarę w siłę nienawiści mojej, a nie mogłem obudzić w duszy żadnego innego uczucia, któreby tę nienawiść mogło zastąpić i tchnąć we mnie nowe życie. Widziałem w około siebie same tylko ciemności, wśród których dusza moja wzdychała do czegoś, co jej nieznanem jeszcze było w tem życiu; a wszystkie wysilenia i męki moje doprowadzały mię tylko do uznania powiększającej się z dniem każdym nędzy mojej. Nareszcie, nie mogąc znieść dłużej ciężaru takiego życia, postanowiłem opuścić kraj rodzinny i udać się do Francyi, a nie mając środków do tej podróży i powodowanym będąc fałszywą zasadą moją, zdecydowałem się ująć z sumy, którą miałem odebrać z poczty, na rachunek administracyi, w której służyłem, ilość 669 rubli i 54½ kopiejek.

Miłosierdziem Bożem widomie prowadzony przybyłem do Paryża, i tam, nim jeszcze wyrzekłem się fałszywej zasady mojej, pisałem rzeczoną odpowiedź. Wkrótce potem miłosierdzie Boże zbliżyło mię do źródła Sprawy Bożej, do męża Bożego, męża epoki, naznaczonego wyjaśnić człowiekowi i narodom wolę Bożą wzywającą ich do wyjścia z ciemności i nędzy ich, naznaczonego stosować Ewangelią do prywatnego i publicznego życia człowieka. Przeszłość i przyszłość moja zostały mi wyjaśnione. Usłyszałem, zrozumiałem i poczułem te prawdy Słowa Bożego: że tem wszystkiem, co dziś dzieje się na świecie, Bóg wzywa i budzi coraz silniej człowieka do spełnienia niezmiennej woli Swojej; że człowiek o tyle tylko wyjść może z chaosu, w którym, zostaje, o ile przyjmie drogę Bożą wytkniętą przez Chrystusa Pana, odrzuconą i zaciemnioną przez człowieka, a obecnie wyjaśniającą się przez Sługę Chrystusowego, przez męża tej wyższej epoki chrześciańskiej; że większa jeszcze niedola, większa niewola pójdzie dla człowieka wskutek nieposłuszeństwa jego temu wezwaniu Bożemu, bo nie będzie on miał żadnej wymówki przed trybunałem Bożym. Bóg  chcąc, aby człowiek więcej Go kochał i więcej mu był posłusznym, daje się więcej poznać człowiekowi, uchyla jemu w stopniu naznaczonym zasłonę tajemnic Ewangelicznych; to co dotąd było w teoryi, wyjaśnia się dziś i okazuje się w praktyce; człowiek może wiedzieć czem jest, dla czego najlepszy Ojciec dopuszcza na niego tyle cierpień, a to, częstokroć od samego już urodzenia; może wiedzieć czem być powinien, aby nie cierpiał, co czynić i dla czego to czynić powinien; że Polacy i Rosyanie, rozdzieleni dotąd z sobą grzechem, ziemskim interesem, powinni dziś połączyć się z sobą we wspólnym i prawdziwym interesie swoim, powinni podać sobie wzajemnie dłoń bratnią i wydać z głębi dusz swoich jęk skruchy prawdziwej: jedni nad tem, że zasłużyli na tak długie cierpienia pod uciskiem braci swoich; drudzy, że zasłużyli na to, aby być obranymi za narzędzie męczarni dla braci swoich; że spółka ich bratnia powinna odtąd świadczyć o poddaniu się tych dzieci woli najlepszego Ojca; że nie dawne to, nie te ziemskie środki, do których uciekali się Polacy, a tylko spełnienie przez nich woli Bożej, czysty rachunek ich przed Bogiem, czyste ich sumienie i w skutek tego ramię Boże da im to, co im jest naznaczone, da im wolność, wielkość i pomyślność wedle myśli Bożej.

Oświecony miłosierdziem Bożem, przeniknięty obrzydzeniem do dawnego złego i do fałszywej zasady mojej, zmieniłem mój sposób myślenia i postępowania, i powziąłem mocne postanowienie służenia odtąd Bogu, jako prawdziwy chrześcianin i prawdziwy polak. Bardzo żałuję, że odpowiedziałem rządowi rosyjskiemu w sposób niechrześciański; przepraszam za to rząd ten, i proszę aby rzeczoną odpowiedź moją uważał za niebyłą, a przyjął natomiast odpowiedź moją obecną, w której staję w obec braci mych Rosyan i wobec ich rządu takim, jakim się czuję przed Bogiem i przed własnem sumieniem. Uznając się dłużnikiem rządu rosyjskiego, będę się starał o zarobek, i nieomieszkam skorzystać z pierwszej chwili, w którejbym z tego długu mógł się uiścić; jest to bowiem brzemię zbyt boleśnie ciążące na sumieniu mojem i zaćmiewające czystość moją przed Bogiem i przed bliźnimi mojemi Rosyanami.

Co się zaś tyczy wezwania, które otrzymałem do stawienia się w Warszawie przed sądem wojennnym, powinienem także odpowiedzieć szczerym wylewem:

Należę tylko do Boga, który mię stworzył, i skoro Bóg dał mi wolną wolę, z której będę musiał sprawiać się przed Nim, mam przeto prawo rozporządzać sobą. Stanąłem pod sztandarem sprawy, którą Bóg czyni w tych dniach na ziemi, pod sztandarem Chrystusa i sług Chrystusowych: Mojżesza, Napoleona, Kościuszki, tych opiekunów czuwających nad powierzonymi ich kierunkowi narodami; zostałem apostołem tej wyższej epoki chrześciańskiej, i nie mogę, bez obrazy Bożej, opuścić stanowiska służby mojej. Odpokutuję za błędy moje, nie cierpieniem niewolniczem, ale dobrowolną i nieustanną skruchą, a nareszcie najrychlejszem, o ile mi to podobnem będzie, uiszczeniem się względem rządu rosyjskiego.

Chciej przyjąć, JW. Panie, czyste uczucia, w których będę usiłował być na zawsze

Jego bratem w Chrystusie i sługą na drodze Chrystusowej

Koniec wersji demonstracyjnej.

Karol Baykowski, emigrant polski.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Do Jaśnie Wielmożnego Posła Cesarsko-Rosyjskiego we Francyi.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Karol Baykowski.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Do Pańslwa Antoniostwa P.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Do tego listu Seweryn Goszczyński dołączył od siebie następujący

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Do brata mego Aleksandra B.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Do tegoż.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Do Rodziców moich.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Do brata mego Aleksandra B.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Odpowiedź Karola Różyckiego Mehmedowi Sadykowi Paszy.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Odpowiedź wzywającym mię do powrotu do kraju.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Do rodziców moich.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Do rodziców moich.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Do kuzynki H.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBJAŚNIENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej