Goethe Johann Wolfgang

Z mojego zycia t I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OD AUTORA

CZĘŚĆ PIERWSZA

KSIĘGA PIERWSZA

KSIĘGA DRUGA

KSIĘGA TRZECIA

KSIĘGA CZWARTA

KSIĘGA PIĄTA

CZĘŚĆ DRUGA

KSIĘGA SZÓSTA

KSIĘGA SIÓDMA

KSIĘGA ÓSMA

KSIĘGA DZIEWIĄTA

KSIĘGA DZIESIĄTA

Z MOJEGO ŻYCIA. ZMYŚLENIE I PRAWDA

Tom I

Goethe Johann Wolfgang

OD AUTORA

Jako wstęp do niniejszej pracy, może bardziej niż wiele innych tego wymagającej, niechaj posłuży list przyjaciela, który spowodował to bądź co bądź drażliwe przedsięwzięcie.

„Posiadamy więc teraz, drogi przyjacielu, dwanaście tomów Twoich dzieł poetyckich i czytając je znajdujemy w nich rzeczy znane i niejedną nieznaną; niektóre utwory, już zapomniane, zbiór ten odświeży w naszej pamięci. Musimy oczywiście przyjąć te dwanaście książek, stojących tu przed nami w jednolitym formacie, jako całość i miałoby się ochotę odtworzyć sobie z nich wizerunek duchowy autora i jego talentu. Nie da się też zaprzeczyć, że dwanaście tomików musi nam się wydać dorobkiem zbyt szczupłym z uwagi na rozmach, z jakim autor rozpoczynał swój zawód pisarski, i długi okres czasu, jaki od owej chwili przeminął. Tak samo nie da się ukryć, że poszczególne prace powstały przeważnie dzięki osobliwym podnietom i że odzwierciedlają zarówno pewne przedmioty zewnętrzne, jak też określone stopnie dojrzałości wewnętrznej. Ponadto znajdujemy w nich pewne maksymy moralne i artystyczne oraz przekonania danego czasu. Ogólnie jednak biorąc, dzieła te nie wykazują żadnego związku; czasem doprawdy trudno uwierzyć, że są to twory tego samego pisarza.

Przyjaciele Twoi atoli nie poniechali badań i starają się, jako bliżej obznajmieni z Twoim sposobem bycia i myślenia, rozwiązać niejedną zagadkę, rozwikłać niejeden problem; ba, dzięki dawnej dla Ciebie życzliwości i długoletnim stosunkom znajdują nawet pewien urok w nastręczających się trudnościach. Powitaliby jednak chętnie tu i ówdzie jakąś wskazówkę, której chyba nie odmówisz naszym przyjaznym naleganiom.

Pierwszą więc rzeczą, o którą prosimy, jest to, abyś nam w nowym wydaniu swe dzieła poetyckie, uporządkowane wedle pewnych wewnętrznych związków, ułożył w chronologicznym porządku i abyś nas zapoznał w pewnej ciągłości ze stanem umysłowym oraz warunkami życiowymi epoki, które poddały Ci tematy, dalej z okolicznościami, które wywarły na Ciebie wpływ, a także a teoretycznymi zasadami, którymi się kierowałeś. Podejmij się tego trudu dla małego grona, a być może, przyniesie to pożytek i sprawi przyjemność szerszemu ogółowi. Aż da najpóźniejszej starości pisarz nie powinien rezygnować z okazji przemawiania i nadal do życzliwych mu czytelników. A chociaż nie każdemu jest dane w podeszłym wieku tworzyć dzieła oryginalne i wstrząsające, to jednak w tym okresie życia, kiedy poznanie świata staje się pełniejsze a świadomość wyrazistsza, byłoby chyba bardzo interesującym i ożywczym zadaniem móc dawne swe utwory zużyć ponownie jako tworzywo i doprowadzić je do szczytu doskonałości; wzbogaciłoby to na nowo wiedzę tych, którzy niegdyś razem z autorem i na nim się kształcili."

To tak łaskawie wyrażone życzenie wzbudziło we mnie bezpośrednią chęć uczynienia mu zadość. Bo jeśli w młodości z zapałem własną kroczymy drogą i by z niej nie zboczyć, niecierpliwie odrzucamy żądania innych, to w późniejszych latach bardzo jesteśmy radzi, gdy jakieś żywe zainteresowanie podnieci nas i życzliwie do nowej działalności nakłoni. Zabrałem się więc natychmiast do przygotowawczej pracy nad oznaczę. niem większych i mniejszych poematów z moich dwunastu tomów i chronologicznym ich uporządkowaniem. Usiłowałem tedy uprzytomnić sobie czas i okoliczności, w jakich je tworzyłem. Atoli zadanie stało się niebawem uciążliwe, gdyż wymagało szczegółowych wskazówek i objaśnień, by wypełnić luki między już ogłoszonymi utworami. Nasamprzód bowiem brakowało wszystkiego, na czym pierwotnie się zaprawiałem, brakowało niejednej zaczętej i nie dokończonej pracy; nawet zewnętrzny wygląd niektórych ukończonych rzeczy zmienił się kompletnie, zostały one bowiem w późniejszej fazie całkowicie przerobione i w inną formę ujęte. Poza tym musiałem przywieść sobie, na pamięć wysiłki moje w zdobywaniu nauki, wiedzy i sztuki oraz to, co przyswoiłem sobie z tych tak obcych, wydawałoby się, dziedzin, ucząc się bądź sam, bądź wspólnie z przyjaciółmi, dla własnej przyjemności lub gwoli ogłoszenia drukiem. Wszystko to pragnąłem powoli włączyć w całość, by zadośćuczynić życzliwym mi osobom; atoli usiłowania te i rozważania wiodły mnie coraz dalej. Pragnąc bo-wiem spełnić owo dobrze przemyślane żądanie i starając się opisać po kolei wewnętrzne impulsy, wpływy zewnętrzne, teoretyczne i praktyczne osiągnięcia dotychczasowe, wypłynąłem z ciasnoty życia prywatnego na szeroki świat: mnóstwo postaci wybitnych ludzi, którzy większy lub mniejszy wpływ na mnie wywarli, stanęło mi przed oczyma, co więcej, należało przede wszystkim uwzględnić potężne ruchy polityki wszechświatowej, które zarówno na mnie, jak i na współczesnych silnie oddziałały. Gdyż głównym zadaniem biografii jest chyba pokazanie człowieka na tle jego epoki i wykazanie, w jakiej mierze wszystkie okoliczności współczesne przeciwstawiały mu się, a w jakiej mu sprzyjały, jak na tym tle kształtował sobie pogląd na świat i ludzi i w jaki sposób odzwierciedlił to na zewnątrz, jeśli był artystą, poetą czy pisarzem. Jest to jednak zadanie prawie niewykonalne, człowiek musiałby bowiem znać siebie i swoją epokę; siebie, by stwierdzić, czy pod naporem okoliczności zewnętrznych pozostał zawsze taki sam, epokę zaś jako nurt porywający zarówno chętnych, jak opornych, kształcąc ich i urabiając tak dalece, że można chyba powiedzieć, iż każdy, chociażby tylko dziesięć lat wcześniej czy później urodzony, byłby, co się tyczy własnego wykształcenia i oddziaływania na zewnątrz, niemal zupełnie innym człowiekiem.

Na tej drodze, z takich rozmazań i  prób, z  takich wspomnień i rozmyślań powstała niniejsza opowieść i z tego punktu widzenia jej genezy może stać się głębokim przeżyciem, przynieść największy pożytek i ułatwić najwłaściwszą ocenę. Co poza tym można by jeszcze powiedzieć szczególnie o na poły poetyckim, na poły historycznym ujęciu tematu, do tego nadarzy się zapewne jeszcze niejedna sposobność w toku opowiadania.

CZĘŚĆ PIERWSZA

KSIĘGA PIERWSZA

Dwudziestego ósmego sierpnia 1749 roku, z uderzeniem godziny dwunastej w południe, przyszedłem na świat we Frankfurcie nad Menem. Konstelacja niebios sprzyjała: słońce było w zenicie i stało w znaku Panny; Jowisz i Wenera przyglądali mi się przyjaźnie, Merkury bez niechęci, Saturn i Mars zachowywali się zgolą obojętnie: li tylko księżyc, który właśnie osiągnął pełnię, rozsiewał moc swych odbitych promieni, tym silniej, że oto nadeszła pora jego planetarnego górowania. Sprzeciwiał się więc moim narodzinom, które nie mogły nastąpić do chwili, aż pora owa przeminęła.

Pomyślne aspekty na niebie, które w późniejszym, mym życiu astrologowie tak wysoko cenili, stały się zapewne przyczyną mego ocalenia: skutkiem bowiem niezręczności położnej przyszedłem na świat bez życia i tylko dzięki wielorakim staraniom udało się doprowadzić do tego, że ujrzałem światło dzienne. Okoliczność ta sprawiła rodzinie mej wiele kłopotu, okazała się jednak korzystna dla moich ziomków, bo skłoniła, mego dziadka, burmistrza Jana Wolfganga Textora, do zarządzenia, by odtąd zatrudniono na miejscu stałego akuszera i wprowadzono, a raczej wznowiono naukę położnictwa, co w przyszłości niewątpliwie wyszło na dobre niejednemu noworodkowi.

Jeśli usiłujemy sobie przypomnieć, co nas spotkało w najwcześniejszej młodości, to zdarza nam się często, że mylimy własne poglądy i zdobyte doświadczenia z tym, cośmy zasłyszeli od innych. Nie zapuszczając się przeto w dokładne badania i tak do niczego nie prowadzące, jestem świadom tego, że mieszkaliśmy w starym domu, który składał się właściwie z dwóch domów z przebitym przejściem. Schody w kształcie wieży prowadziły do nie połączonych ze sobą pokoi, a nierówność poziomów wyrównano stopniami. Obszerna sień na dole, gdzie obok drzwi znajdował się duży okratowany ganek, była dla nas, dzieci, dla młodszej ode mnie siostry i dla mnie, najmilszą częścią domu, gdyż miało się tu bezpośrednią łączność z ulicą, co dawało poczucie swobody. Tego rodzaju klatka znajdowała się w wielu domach. Siadywały tu kobiety z szyciem lub robotą na drutach, kucharka przebierała sałatę, sąsiadki starym zwyczajem gawędziły ze sobą przez ulicę, co latem nadawało jej charakter południowy. Człowiek czuł się wolnym mając styczność ze światem. Dzięki tym gankom i dzieci zawierały znajomości z sąsiadami, a mnie polubili szczerze mieszkający naprzeciw trzej bracia Ochsenstein, osieroceni synowie zmarłego burmistrza; opiekowali się mną i przekomarzali ochoczo. Moi krewni chętnie opowiadali najprzeróżniejsze sowizdrzalskie figle, do których zachęcali mnie ci samotni i skądinąd poważni panowie. Wspomnę tu tylko o jednym. Właśnie odbywał się targ na garnki, zaopatrzono więc przy tej okazji w odpowiedni sprzęt na najbliższy okres nie tylko kuchnię, lecz kupiono i dla nas, dzieci, małe kuchenne naczynia do zabawy w gospodarstwo. Pewnego pięknego popołudnia, gdy cisza i spokój panowały w domu, zabawiałem się na ganku swoimi miskami i garnkami, a gdy mi się już znudziło, wyrzuciłem jedno naczynie na ulicę, uradowany, że się tak wesoło rozprysło. Bracia Ochsenstein widząc, jaki jestem rozpromieniony, że aż w rączki kłaskałeta z uciechy, zawołali: „Jeszcze!” Nie trzeba mi było dwa razy tego powtarzać, cisnąłem następną farfurkę, a ulegając ustawiczriym wołaniom: „Jeszcze!", wyrzuciłem po kolei wszystkie miseczki, tygielki, dzbaneczki na bruk. Sąsiedzi nie przestawali okazywać mi swego uznania, a ja byłem nad wyraz rad mogąc im sprawić tyle przyjemności. Atoli zapas mój wyczerpał się, a oni wciąż wołali: „Jeszcze!" Popędziłem przeto wprost do kuchni i zabrałem gliniane talerze, które, rozbijając się, jeszcze zabawniejsze nastręczały widowisko; biegałem więc tam i z powrotem i skazywałem na zagładę jeden talerz po drugim, po kolei wszystkie, jakie mogłem dosięgnąć na półce kuchennej. Później dopiero zjawił się ktoś, by temu przeszkodzić i zapobiec dalszemu zniszczeniu. Nieszczęście się stało, ale w zamian  za tyle rozbitych garnków pozostała chociaż dykteryjka, którą do końca życia najbardziej rozkoszowali się figlarni sprawcy tej zabawy.

Matka mego ojca, w której domu właściwie mieszkaliśmy, zajmowała duży pokój od tyłu, w bezpośrednim sąsiedztwie sieni, i zazwyczaj w zabawach naszych docieraliśmy aż do jej fotela, a nawet, gdy była chora, aż do jej łóżka. Ta piękna, szczupła, stale biało i schludnie ubrana kobieta przybrała w moich wspomnieniach niemal postać ducha. Pozostała w mej pamięci łagodna, miła, dobrotliwa.

Słyszeliśmy zawsze, że ulicę, przy której stał nasz dom, nazywano Hirschgraben. Ponieważ nigdzie nie było widać ani dołu, ani jeleni, domagaliśmy się wyjaśnienia tej nazwy. Opowiadano wtedy, jakoby dom nasz stał na gruncie leżącym dawniej poza miastem, tu zaś, gdzie obecnie przechodzi ulica, znajdował się niegdyś dół, w którym hodowano jelenie. Rzekomo trzymano tam i karmiono te zwierzęta, gdyż według starego zwyczaju senat musiał publicznie rokrocznie spożyć jelenia; należało przeto na tę uroczystość mieć go w dole pod ręką, w razie gdyby książęta i rycerze tego grodu chcieli ukrócić uprawnienia łowieckie w okolicy i przeszkodzić w łowach lub gdyby, co gorsza, nieprzyjaciel okrążył lub oblegał miasto. Bardzo nam się to spodobało i pragnęliśmy, by taka knieja z  obłaskawioną zwierzyną i w naszych czasach tu się znajdowała.

Z tylnej części domu, szczególnie z pierwszego piętra, roztaczał się uroczy widok na nieprzejrzane niemal obszary sąsiednich sadów, ciągnących się aż do murów miasta. Niestety, posesję naszą wraz z kilku innymi domami, blisko rogu ulicy położonymi, obcięto pokaźnie przy zamianie dawnych placów gminnych na ogrody przy domach, przy tej okazji bowiem domy od strony Rossmarktu przywłaszczyły sobie obszerne oficyny i duże ogrody, podczas gdy dość wysoki mur naszego podwórza dzielił nas od tego tak bliskiego raju.

Na drugim piętrze znajdował się pokój zwany ogrodowym, dlatego że ustawione tu w oknach zielone rośliny miały nam powetować brak ogrodu. Gdy podrosłem, spędzałem tam najmilsze chwile, acz pełne tęsknoty, jednak pozbawione smutku. Za owymi ogrodami, hen za murami i wałami miasta, widać było piękną, żyzną równinę: tę, która rozpościerała się w kierunku, miasta Höchst. W lecie zazwyczaj tam odrabiałem lekcje, wyczekiwałem, aż burze przeminą, by móc się upajać widokiem zachodzącego słońca za tym właśnie oknem. Jednocześnie widziałem sąsiadów przechadzających się w swych ogrodach i pielęgnujących kwiaty, bawiące się dzieci, grupy rozweselonych ludzi, słyszałem toczące się kule w kręgielni i łoskot przewracających się kręgli, co wzbudzało we mnie już od wczesnych lat poczucie samotności i wynikającej stąd tęsknoty; było ono zgodne z moją wrodzoną powagą i wrażliwością, i już wtedy wywarło na mnie duży wpływ, który z ibie.giem czasu ujawniał się coraz wyraźniej.

Stary ten dom, pełen zakamarków i ponurych, kątów, nadawał się zresztą do tego, by w dziecięcych umysłach budzić strach i przerażenie. A niestety zasady wychowawcze głosiły, iż należy zawczasu wykorzenić w dzie-ciach lęk przed urojeniami i majakami wyobraźni i przyzwyczaić je do różnych niesamowitych zjawisk. Kazano przeto nam, dzieciom, spać samotnie w pokoju, a gdy nie mogąc tego znieść wyślizgiwaliśmy się po cichu z łóżek, by szukać towarzystwa służby i dziewczyn kuchennych, ojciec, w wywróconym na lewą stro-nę szlafroku, więc dla nas dostatecznie przebrany, zagradzał nam drogę i zapędzał na powrót do sypialni. Łatwo można sobie wyobrazić skutki takiego postępowania. Jakże może wyzbyć się strachu ten, kogo zamyka się w kręgu dwóch okropności? Matka moja, sama zawsze pogodna i wesoła, pragnąc, by wszyscy dobrze się czuli, wymyśliła lepszą metodę pedagogiczną. Osiągnęła swój cel za pomocą nagród. Właśnie dojrzewały brzoskwinie, obiecali więc dawać je nam co rano w obfitości, ilekroć pokonamy w sobie nocny lęk. Udało się to i obie strony były zadowolone.

W domu najbardziej przyciągały mój wzrok widoki Rzymu, którymi ojciec przyozdobił jeden z przedpokojów, a które ryte były przez zdolnych poprzedników Piranesiego znających się dobrze na architekturze i perspektywie; sztychy były bardzo wyraźne i godne uwagi. Codziennie patrzałem  tu na Piazza del Popolo, na Koloseum, ma plac Św. Piotra, na Kościół Św. Piotra od zewnątrz i wewnątrz, zamek Św. Anioła i wiele innych widoków. Kształty te wryły się głęboko w pamięć, a ojciec, zwykle tak małomówny, zdobywał się nawet czasem na objaśnianie nam tych zabytków. Miał wybitne zamiłowanie do języka włoskiego i do wszystkiego, co dotyczyło tego kraju. Niekiedy pokazywał nam mały zbiór różnych gatunków marmuru i okazów przyrodniczych, które stamtąd przywiózł, a znaczną cześć swego wolnego czasu poświęcał opracowaniu w języku włoskim wspomnień z podróży, które własnoręcznie przepisywał i pilnie redagował, wolno i skrupulatnie, zeszyt po zeszycie. Pomagał mu w tym stary, pogodny nauczyciel języka włoskiego, nazwiskiem Giovinazzi. Staruszek śpiewał też niezgorzej i matka moja musiała chcąc nie chcąc codziennie jemu i sobie akompaniować na klawikordzie; tak tedy poznałem wcześnie pieśń Solitaro bosco ombroso i nauczyłem się jej na pamięć, nim zrozumiałem słowa.

Muszę zaznaczyć, że ojciec mój posiadał zmysł dydaktyczny, a nie zajmując się interesami pragnął przekazać innym to, co wiedział i umiał. Toteż w pierwszych latach po ślubie nakłaniał stale moją matkę zarówno do pilnego pisania, jak i do gry na klawikordzie i do śpiewu, co zmusiło ją do pobieżnego zaznajomienia się z językiem włoskim i nabycia jakiej takiej w nim biegłości.

Zazwyczaj wszystkie wolne chwile spędzaliśmy u babci, bo w jej obszernym pokoju mieliśmy dość miejsca na zabawy. Umiała zawsze zająć nas różnymi drobiazgami i uraczyć jakimś smakołykiem. Pewnego wieczoru wigilijnego uwieńczyła wszystkie swe dobrodziejstwa pokazując nam przedstawienie teatru marionetek i wyczarowując w ten sposób w naszym starym domu nowy świat. To nieoczekiwane widowisko opanowało z nieprzepartą siłą nasze młode serca; szczególnie na chłopcu wywarło wielkie wrażenie i pozostawiło niezatarte, głębokie ślady.

Początkowo pokazano nam tylko mały teatr z niemymi aktorami; później ofiarowano go nam, abyśmy własnymi siłami postarali się ożywić scenicznie jego postacie; jakże cenny stał się on dla nas, dzieci, był to przecież ostatni upominek naszej zacnej babci, którą wkrótce potem szybko postępująca choroba od nas odsunęła, a niebawem śmierć na zawsze nam wydarła. Zgon jej odczuliśmy tym silniej, że spowodował on zupełną zmianę warunków życia całej rodziny.

Za życia babki ojciec nie ważył się nawet na najmniejsze zmiany czy renowacje w domu; wiadomo było jednak, że zamyśla gruntowną przebudowę, do której też od razu przystąpił. We Frankfurcie, tak samo jak i w wielu innych starych miastach, chcąc zyskać więcej miejsca, pozwalano sobie przy drewnianych domach stawiać nadbudówki wysunięte w ulicę nie tylko na pierwszym, ale i na wyższych piętrach; przez to szczególnie wąskie ulice stawały się ponure i niesamowite. Wreszcie, wyszła ustawa, że kto stawia dom od posad, temu wolno wysunąć poza fundamenty tylko jedno piętro, dalsze piętra musi jednak wznosić pionowo. By nie utracić wystającego miejsca i na drugim piętrze, ojciec mój, nie troszcząc się o zewnętrzną architekturę elewacji, a dbając tylko o dobre i wygodne wewnętrzne urządzanie, poradził sobie, jak już wielu innych przed nim to uczyniło, wybiegiem, że chce podstemplować wyższe części domu, a od dołu usuwać jedną po drugiej, nowe części zaś niejako tylko włączyć; tak oto całkiem nowa budowla mogła zawsze uchodzić jedynie za remont, chociaż ze starej prawie nic już w końcu nie pozostało. Ponieważ tedy tym sposobem burzenie i stawianie odbywało się stopniowo, ojciec postanowił nie ruszać się z domu, by tym lepiej wykonać nadzór i dawać wskazówki: na technicznej stronie budowy znał się bowiem wcale dobrze; nie chciał także rozstawiać się z rodziną. Ten nowy okres był dla dzieci niespodziewany i zdumiewający. Przyglądać się, jak pokoje, w których trzymano nas na uwięzi i dręczono niezajmującą nauką i pracą, jak korytarze, na których wyprawialiśmy harce, jak ściany, o  których czystość i całość tak pieczołowicie dbano, jak to wszystko waliło się pod ciosami oskardów murarzy i toporów cieśli, i to od dołu poczynając — a jednocześnie w górze na sterczących belkach unosić się jakby w powietrzu i przy tym stale jeszcze być zapędzanym do odrabiania zadawanych lekcji i wykonywania określonych prac — wszystko to wywoływało zamęt w młodych umysłach, które nie tak łatwo było doprowadzić do równowagi. Młodzież jednak mniej odczuwała niedogodności, miała bowiem teraz więcej przestrzeni i swobody do zabawy niż dotychczas, a nieraz nadarzała się sposobność do pohuśtania się na belkach czy deskach.

Z początku ojciec przeprowadzał z uporem swój plan; lecz gdy w końcu i dach częściowo rozebrano, a deszcz mimo rozpiętych ceratowych zasłon, sporządzonych ze zdartych tapet, docierał aż do naszych łóżek, zdecydował się, lubo niechętnie, oddać dzieci na pewien czas do życzliwych przyjaciół, którzy już dawniej ofiarorwali się je przyjąć, i posłać je do publicznej szkoły.

Zmiana ta miała sporo ujemnych stron: dzieci bowiem, dotychczas odseparowane od świata, wychowywane w domu, surowo wprawdzie, ale w czystej, szlachetnej atmosferze, przeniesione zostały nagłe w tłum nieokrzesanych rówieśników, których prostactwo, złe narowy, a nawet niskie instynkty tym bardziej narażały je na nieoczekiwane przykrości, że były bezbronne i nie potrafiły im się przeciwstawić.

W tym okresie właściwie dopiero bliżej poznałem moje miasto rodzinne: i tak oto stopniowo coraz swobodniej i już bez przeszkód począłem krążyć po nim, czasem sam, a czasem z wesołymi kolegami. Ażeby choć w przybliżeniu oddać wrażenia, jakie na mnie wywarły te poważne i dostojne mury i zabytki, muszę wprzód opisać tu mój gród ojczysty, jak się obraz jego powoli w poszczególnych swych częściach przede mną roztaczał. Najchętniej przechadzałem się po wielkim moście na Menie. Długość jego, solidność, piękny wygląd nadawały mu cechy znakomitej budowli; przy tym był to jedyny bodaj z dawniejszych czasów dowód pieczy, jaką władza świecka winna swym obywatelom. Czy spojrzeć w górę rzeki, czy w dół, piękno jej przykuwało mój wzrok; a gdy na przyczółku mostowym złoty kogut w słońcu zabłysnął, robiło mi się przyjemnie na sercu. Zazwyczaj szło się potem spacerkiem przez Sachseohausen, a przeprawa przez rzekę za jednego grajcara była bardzo miłą rozrywką. Tak więc byliśmy znowu po tej stronie, zachodziliśmy ukradkiem na Weinmarkt, podziwialiśmy mechanizm kranów przy wyładowywaniu towarów; szczególnie bawił nas przyjazd statków targowych, na których można było niejedno ujrzeć i z których czasem wysiadały osobliwe postacie. Gdy zapuszczaliśmy się w głąb miasta, witaliśmy czołobitnie Saalhof , który ostał się w tym miejscu, gdzie podobno wznosił się zamek obronny cesarza Karola Wielkiego i jego następców. A potem szło się do starej dzielnicy rzemieślniczej, gdzie zwłaszcza w dni targowe chętnie mieszaliśmy się z tłumem otaczającym kościół Św. Bartłomieja. Od niepamiętnych czasów skupiała się tu stłoczona ciżba przekupniów i kramarzy, zajmując całą przestrzeń, i dlatego później niełatwo dało się znaleźć miejsce dla przestronnych i jasnych, czystych zakładów miejskich. Wielkie znaczenie miały dla nas, dzieci, budy jarmarczne na tak zwanym „Pfarr-eisen" ; zanosiliśmy tam niejeden grosik, by nabyć kolorowe arkusze ze złoconymi zwierzętami. Rzadko jednak miało się ochotę przeciskać przez ciasny, zatłoczony i brudny rynek. Toteż przypominam sobie, jak zawsze uciekałem z przerażeniem od znajdujących się tuż obok wąskich i brzydkich jatek rzeźniczych. Tym przyjemniejszą przechadzkę stanowił Romerberg. Droga ku nowemu miastu poprzez nową ulicę Kräm była zawsze wesoła i ucieszna; korciło nas jedynie to, że ulica w kierunku Zeile nie wiodła prosto obok kościoła Panny Marii i stale musieliśmy iść okrężną drogą przez Hasengasse lub bramę Św. Katarzyny. Najbardziej atoli przyciągały uwagę dziecka liczne miasteczka w samym mieście, warownie w warowni, a mianowicie murem obwiedzione klasztory i pozostałe jeszcze z dawnych wieków mniej lub więcej do kaszteli obronnych podobne budowle, jak Nünberger Hof, Kompostell, Braumfels, gniazdo rodzinne rycerzy von, Stallbung i różne warownie przerobione w późniejszych czasach na mieszkania i warsztaty rękodzielnicze. Nie było wtedy we Frankfurcie żadnej znamienitej architektury; wszystko wskazywało na dawno minione czasy, bardzo burzliwe dla miasta i okolicy. Bramy i wieże, oznaczające granice starego miasta, dalej znowuż bramy, wieże, mury, mosty, wały, fosy, okalające nowe miasto, wszystko to aż nadto wyraźnie świadczyło, że konieczność ochrony społeczności w niespokojnych czasach stworzyła te urządzenia, że place i nawet nowe, później wytknięte szerokie i piękne ulice powstały tylko z przypadku i dowolności, a nie według z góry ustalonych planów. W chłopcu wyrobiło się pewne zamiłowanie do starożytności, podsycane i podtrzymywane szczególnie przez stare kroniki, drzeworyty, jak np. Grava Oblężenie Frankfurtu, przy czym ujawniała się także chęć ogarniania czysto ludzkich stosunków w ich różnolitości i prostocie, lecz bez względu na ich wagę i piękno. Toteż jedną z naszych najprzyjemniejszych przechadzek, na które wybieraliśmy się kilka razy do roku, były spacery po murach miasta. Widać stamtąd liczne ogrody, podwórza, oficyny domów aż po Zwińger ; tysiącom ludzi zagląda się w ich domowe, ciasne, zamknięte, ukryte warunki bytowania. Od wirydarzy i ozdobnych parków bogaczy poczynając aż do sadów obywateli dbających o pożytek, dalej aż po fabryki, bielniki i podobne zakłady, ba, aż po sam cmentarz — w obrębie miasta bowiem mieścił się mały, inny świat — napotykało się tu najbardziej różnorodne, najdziwaczniejsze, z każdym krokiem zmieniające się obrazy, którymi nasza dziecinna ciekawość dość nasycić się nie mogła. Zaprawdę, chyba znany Kulawy Diabeł, zdejmując dla swego przyjaciela w nocy dachy domów w Madrycie, niewiele więcej mógł dla niego uczynić nad to, co się tu działo pod gołym nieibem, w jasny dzień, przed naszymi oczami. Klucze, którymi trzeba się było posługiwać, by móc się przedostać przez przeróżne wieżyce, schody i furtki, znajdowały się u kustoszów arsenału, więc podchlebialiśmy się ich podwładnym, ile tylko się dało.

Ratusz, zwany Römer, miał dla nas jeszcze większe znaczenie i był w innym sensie pożyteczny. Z jakąż przyjemnością błąkaliśmy się po jego dolnych rozległych sklepieniach. Wyrobiliśmy sobie też dostęp do wielkiej, niezwykle skromnej sali posiedzeń Rady. Ściany, do pewnej wysokości wyłożone drzewem, i strop były białe, a całość bez śladu malowideł czy jakichkolwiek rzeźb. Tylko na środkowej ścianie u góry widniał krótki napis:

Gdy jeden tylko gada,

To jakby nikt nie gadał,

Wysłuchać dwóch wypada.

Odwiecznym zwyczajem naokoło sali, o jeden stopień wyżej nad podłogą, umieszczone były ławy dla członków tego zgromadzenia. Toteż łatwo zrozumieliśmy, dlaczego hierarchia naszego senatu ustalona była według ław. Od drzwi z lewej strony aż do przeciwległego rogu, a więc na pierwszej ławie, zasiadali rajcy, w samym rogu burmistrz, który sam jeden tylko miał przed sobą stolik; po jego lewej ręce, od strony okien, siedzieli tedy panowie drugiej ławy; pod oknami była trzecia ława, przeznaczona dla rzemieślników; pośrodku sali stał stół protokolanta.

Za każdej bytności w ratuszu wciskaliśmy się zawsze w ciżbę tłoczącą się na audiencje u burmistrza. Większy jednak zachwyt budziło w nas wszystko, co związane było z elekcją i koronacją cesarzy. Udało nam się pozyskać względy odźwiernych, którzy pozwalali nam wchodzić po nowych, jasnych schodach cesarskich, malowanych al fresco, zamykanych zwykle na żelazną kratę. Sala przeznaczona na wybory, ozdobiona purpurowymi obiciami i złoconymi listwami biegnącymi w fantastycznie powyginanych liniach, napawała nas głęboką czcią. Malowidła na supraportach , na których małe dzieci lub geniusze, ubrane w cesarskie ornaty i dźwigające godła Rzeszy, wyglądały przedziwnie, podziwialiśmy w skupieniu, żywiąc nadzieję, że i my kiedyś na własne oczy ujrzymy prawdziwą koronację. Tylko z wielkim trudem można nas było usunąć ze wspaniałej sali cesarskiej, jeśli nam się przypadkiem udawało do niej wśliznąć; i tego uważaliśmy za naszego najlepszego przyjaciela, kto przy wizerunkach cesarzy, wymalowanych dokoła na pewnej wysokości, zechciał nam coś opowiedzieć o ich czynach.

O Karolu Wielkim dowiedzieliśmy się wiele rzeczy bajecznych, lecz historycznie interesujące sprawy zaczynały się dla nas dopiero od Rudolfa Habsburga, który silną ręką położył kres tak wielkim zamieszkom. I Karol IV przykuwał naszą uwagę. Słyszeliśmy już o Złotej Bulli oraz o inkwizycyjnej procedurze sądów gardłowych, jak również o tym, że nie mścił się na frankfurtczykach za ich przywiązanie do szlachetnego przeciwnika, rywala na tronie, Günthera von Schwarzburg. O Maksymilianie słyszeliśmy, że był przyjacielem ludzkości i mieszczan, tudzież o przepowiedni, że będzie on ostatnim cesarzem z niemieckiej dynastii; sprawdziło się to niestety, gdyż po jego śmierci wybór wahał się tylko między królem hiszpańskim, Karolem V, i królem francuskim, Franciszkiem I. Wtrącano trwożliwie, że teraz znowu krąży podobna wróżba, a raczej przepowiednia: rzuca się przecież w oczy, że pozostało tylko jeszcze jedno miejsce na wizerunek cesarza; okoliczność ta, acz przypadkowa na pozór, napełniała troską umysły patriotów.

W tych naszych wycieczkach nie omieszkaliśmy zajść także do katedry i odwiedzić grób owego dzielnego Günthera, cenionego przez przyjaciół i wrogów. Osobliwą płytę, pokrywającą ongiś grób, ustawiono w prezbiterium. Znajdujące się tuż obok drzwi, które prowadziły do konklawe, pozostały długo dla nas zamknięte, aż wreszcie udało nam się uzyskać od władzy wyższej pozwolenie, by móc zwiedzić to miejsce o tak wielkim znaczeniu. Atoli lepiej byłoby dla nas, gdyby jak dotąd pozostało ono tworem naszej wyobraźni; sala ta bowiem, pamiętna w dziejach Niemiec, w której zwykli byli zbierać się najpotężniejsi książęta dla dopełnienia swej doniosłej czynności, nie była wcale odpowiednio ozdobiona, a co gorsza, zeszpecona ponadto belkami, drągami, rusztowaniami i innymi które tam widać składano. Tym. bardziej za to podnieciło nas i podniosło na duchu to, że wkrótce potem zezwolono nam być obecnymi w ratuszu przy pokazywaniu Złotej Bulli kilku znakomitym cudzoziemoom.

Chciwie słuchałem też często i chętnie powtarzanych opowieści moich najbliższych tudzież starszych krewnych i znajomych o przebiegu ostatnich, krótko po sobie odbytych koronacji. Toż nie było ani jednego frankfurtczyka w wieku dojrzałym, który by tych dwóch wydarzeń i związanych z nimi okoliczności nie uważał  za najszczytniejszą chwilę swego życia.

Aczkolwiek koronacja Karola VII była wspaniała, a uczty wydawane zwłaszcza przez posła francuskiego rzeczywiście świetne, wystawne i w dobrym guście, to jednak następstwa były dla biednego cesarza bardzo przykre, bo musiał opuścić stolicę, swą Monachium i nieomal błagać o gościnę podległe mu miasta Rzeszy.

Koronacja Franciszka. I nie była wprawdzie tak wspaniała jak tamta, za to uświetniła ją obecność cesarzowej Marii Teresy, której uroda ponoć równie wielkie wywierała wrażenie na mężczyzn, jak poważna, dostojna postać i niebieskie oczy Karola VII na kobiety. Toteż wiele osób płci obojga starało się na wszelkie sposoby zaspokoić ciekawość chłopca, przedstawiając mu ową parę dostojników w jak najlepszym świetle. Wszystkie opisy i opowiadania odbywały się w pogodnej atmosferze, bo umysły uspokoiły się już całkowicie: pokój akwizgrański bowiem zakończył na razie wszystkie waśnie i można było z równą swobodą mówić o niedawnych uroczystościach, jak o minionych wojennych wyprawach, o bitwie pod Dettiogen i wielu innych najciekawszych wydarzeniach ubiegłych lat; a jak to zwykle bywa po zawarciu pokoju, zdawało i się, że wszystkie doniosłe i groźne ewenementy, po to tylko się zdarzyły, aby szczęśliwym i wolnym od troski ludziom posłużyć za temat do rozmowy.

Zaledwie pół roku strawiło się w takim li tylko patriotycznym kręgu, a tu już rozpoczynały się targi, które za każdym razem wywoływały we wszystkich główkach dziecięcych niebywałe wrzenie. Nowe miasto rodzące się nagle w śródmieściu z wielu szybko zbudowanych bud jarmarcznych, ruch i krzątanina, wyładowywanie i rozpakowywanie towarów budziły od pierwszej chwili dziecięcej świadomości niepohamowaną ciekawość i szaloną żądzę posiadania, którą dorastający chłopiec starał się zaspokoić w ten czy inny sposób, zależnie od zasobów swej małej sakiewki. Jednocześnie zaś kształtowały się pojęcia o wszystkim, co się na świecie wytwarza, czego światu potrzeba i co mieszkańcom kuli ziemskiej służy do wzajemnej wymiany.

Te wielkie, wiosną i jesienią powtarzające się epoki poprzedzane były przez osobliwe uroczystości, które wydawały się tym wspanialsze, że uprzytomniały nam żywo dawne dzieje oraz ich spuściznę. W czwartek poprzedzający tydzień targów zrywała się cała ludność tłocząc się ku Fahrgasse, ku mostowi aż poza Sachsenhausen: wszystkie okna były zajęte, lubo przez cały dzień nic osobliwego się nie działo; zdawało się, że tłum po to tylko się zebrał, by się tłoczyć, a widzowie, by się sobie przyglądać; to zasie, o co właściwie chodziło, odbywało się dopiero z zapadnięciem nocy, i trzeba tu było wierzyć raczej na słowo, bo nie podobna było czegoś się dopatrzyć.

W owych dawnych, niespokojnych czasach bowiem, kiedy każdy broił do woli albo jeśli wolał, postępował prawomyśłnie, kupcy zdążający na targi samowolnie napastowani byli i nękani przez łupieżców wysokiego i niskiego rodu tak dalece, iż książęta i inni możni panowie musieli swoim ludziom dawać uzbrojone konwoje aż do Frankfurtu. Tu jednak mieszkańcy niezawisłego miasta Rzeszy nie chcieli swych praw ustąpić, wychodzili tedy na spotkanie przybyszów: i nieraz wybuchały spory o to, jak daleko mieli być dopuszczani konwojenci lub czy w ogóle wolno im wjechać do miasta. Ponieważ zdarzało się to nie tylko z okazji targów i jarmarków, lecz także przy zjazdach wysoko postawionych osobistości czasu wojny i pokoju, szczególnie zaś w okresie elekcji, i często dochodziło do burd i awantur, gdy jakiś niepożądany orszak gwałtem chciał wtargnąć ze swym panem przez bramy, toczyły się od dawien dawna liczne narady w tej sprawie, zawierano mnóstwo układów, aczkolwiek zawsze z obustronnymi zastrzeżeniami; nie tracono atoli nadziei, że kiedyś wreszcie da się położyć kres tej od wieków trwającej zwadzie, aż rzecz całą, dla której tak długo i tak gwałtownie się spierano, uznano właściwie aż prawie bezprzedmiotową, a co najmniej zbędną.

Tymczasem przez różne bramy wyruszała w onych dniach konnica obywatelska, składająca się z kilku oddziałów, z komendantami na czele, spotykała w oznaczonym miejscu kilku należących do orszaku uprzywilejowanych dygnitarzy, jeźdźców czy huzarów, których podejmowano i raczono gościnnie wraz z ich przywódcami; trwało to aż pod wieczór, po czym wszyscy wjeżdżali w mury miasta, nie zauważeni prawie przez wyczekujący tłum, a niejeden jeździec z konnicy obywatelskiej ledwo utrzymać się mógł na koniu i puszczał go luzem. Przez bramę mostową wkraczały najznakomitsze orszaki i dlatego też tłok tam był największy. Na samym końcu, gdy noc już zapadała, wjeżdżał norymberski dyliżans pocztowy, tak samo konwojowany, o którym wieść niosła, że według dawnego zwyczaju siedzi w nim zawsze stara baba; z tego to powodu ulicznicy w chwili jego przybycia wybuchali zazwyczaj wrzaskliwym śmiechem, choć nie można było już żadną miarą odróżnić kogokolwiek z siedzących tam pasażerów. Niewiarogodny i doprawdy oszałamiający był natłok ciżby ludzkiej, rzucającej się w tej samej chwili poprzez most za dyliżansem; dlatego też pobliskie domy najsilniej okupowane były przez licznych widzów.

Inną, jeszcze dużo dziwniejszą uroczystością, oglądaną z wielką ciekawością przez publiczność w biały dzień, był sąd piszczałkowy. Obrządek ten przypominał dawne dzieje, kiedy to znaczniejsze miasta handlowe starały się uwolnić od ceł wzrastających na równi z handlem i przemysłem, a przynajmniej uzyskać pewne ulgi. Cesarz, któremu potrzebne były opłaty celne, przyznawał taki przywilej, o ile odeń to zależało, zazwyczaj jednak tylko na przeciąg roku, musiał więc przywilej ten corocznie być ponawiany. Działo się to za pomocą symbolicznych darów, składanych przed rozpoczęciem targów Św. Bartłomieja na ręce cesarskiego burmistrza, który niekiedy bywał jednocześnie głównym poborcą; a wręczano je w chwili, gdy wraz z rajcami odbywał sądy. Chociaż później cesarz nie mianował już burmistrza, lecz wybierało go samo miasto, przysługiwały mu jednak w dalszym ciągu te uprawnienia; zarówno przywilej celny miast, jak i ceremoniał, który gwarantował posłom Wormacji, Norymbergi i Starej Bambergi te odwieczne ulgi, przetrwał aż do naszych czasów. Na dzień przed Narodzeniem Najświętszej Marii Panny obwieszczano publiczne sądy. W wielkiej sali cesarskiej zasiadali na podwyższeniu rajcy, a pośród nich, o jeden stopień wyżej, burmistrz; na prawo od nich upoważnieni przez strony prokuratorzy. Aktuariusz poczyna odczytywać głośno odłożone na ten dzień ważne wyroki; prokuratorzy proszą o odpisy, apelują lub nie apelują, postępując według własnego uznania.

Nagłe jakaś przedziwna muzyka zwiastuje niby nawrót ubiegłych, wieków. Wchodzi trzech muzykantów, jeden z nich gra na szałamajce, drugi na kontrabasie, trzeci na puzonie czy oboju. Mają na sobie niebieskie, złotem obramowane płaszcze, na rękawach przypięte nuty, głowy nakryte. Tak wyruszyli punktualnie o dziesiątej ze swej oberży, podziwiani przez tubylców i obcych, i tak wkraczają na salę, za nimi posłowie i ich orszaki. Przerywa się rozprawy sądowe, muzykanci i towarzyszące im osoby zatrzymują się przed kratkami, poseł wchodzi do środka i staje naprzeciw burmistrza. Symboliczne dary, ustalone najściślej według starego zwyczaju, składały się zwykle z takich towarów, którymi ofiarowujące miasto przeważnie kupczyło. Pieprz zastępował niejako wszelkie towary, tak tedy i tu poseł przynosił pięknie toczony puchar drewniany, napełniony pieprzem. Na nim leżała para rękawiczek misternie skrojonych, jedwabiem stebnowanych i frędzlowanych, na znak dozwolonego i przyjętego przywileju, z którego przecież w pewnych wypadkach korzystał nawet sam cesarz. Obok widniała biała laseczka, niezbędna ongi przy ustawowych i sądowych czynnościach. Dołączono jeszcze kilka drobnych monet srebrnych, a Wormacja ofiarowała stary kapelusz pilśniowy, który potem znowu odkupywała, tak że przez długie lata bywał on świadkiem tego ceremoniału.

Poseł wygłaszał przemówienie, wręczał dary, otrzymywał od burmistrza zapewnienie stałego poparcia, po czym opuszczał salę cesarską, muzykanci grali, orszak oddalał się w porządku, w jakim przybył, sąd podejmował swoje czynności, póki nie wprowadzono drugiego i wreszcie trzeciego posła: zjawiali się bowiem po kolei w pewnych odstępach czasu, by zabawa publiczności trwała dłużej, a także i z tego powodu, że występowali zawsze ci sami staroświeccy wirtuozi, których Norymberga zobowiązała się utrzymywać dla siebie i kilku   innych miast i przysyłać ich corocznie ma miejsce.

Uroczystość ta miała dla nas, dzieci, szczególne znaczenie, gdyż schlebiało nam wielce, że mogliśmy oglądać naszego dziadka na tak honorowym miejscu i zazwyczaj jeszcze tego samego dnia odwiedzać go nieśmiało, by skoro babka wsypie pieprz do swej puszki, wyłudzić jaki kubek i pałeczki, parę rękawiczek lub stary srebrny pieniądz karbowany. A słuchając objaśnień tych symbolicznych obrzędów, wyczarowujących niejako minione wieki, przenosiliśmy się w wyobraźni do zamierzchłych czasów, pragnęliśmy zaznajomić się z obyczajami, zwyczajami i zapatrywaniami naszych praszczurów, którzy w tak przedziwny sposób objawiali nam się w postaciach niejako zmartwychwstałych muzykantów i posłów czy też realnie, pod postacią prawdziwych i dostępnych dla nas darów.

Po takich starodawnych uroczystościach następowały w lecie różne weselsze dla nas, dzieci, zabawy za miastem pod gołym niebem. Na prawym brzegu Menu, idąc w dół rzeki, może pół godziny drogi od bramy, wytryska źródło siarczane, starannie ocembrowane i otoczone odwiecznymi lipami. Niedaleko stoi „Gospoda Dobrych Ludzi", ongiś szpital zbudowany tu z powodu tego źródła. Wokoło na pastwiska gminne spędzano corocznie tego samego dnia trzody wołów z sąsiednich zagród, a pastuchy wraz ze swymi dziewczynami urządzali sobie tu zabawy wiejskie z tańcami i śpiewami, weseląc się ochoczo, a czasem i swawolnie. Po drugiej stronie miasta rozciągał się podobny, lecz obszerniejszy grunt gminny, ozdobiony również studnią i jeszcze piękniejszymi lipami; tam podczas Zielonych Świątek spędzano stada owiec, a jednocześnie wypuszczano z zamkniętych murów na świeże powietrze, biedne, blade sieroty: bo później dopiero miała zaświtać myśl, że takie opuszczone istoty, które kiedyś będą musiały same radzić sobie w świecie, należy zawczasu zetknąć ze światem; miast opiekować się nimi w tak nieudolny sposób, trzeba je było raczej z góry przyzwyczaić do pracy i cierpienia, od dzieciństwa uodpornić fizycznie i moralnie. Mamki i sługi, zawsze skore i chętne do spacerów, lubiły zabierać nas od najwcześniejszych lat w te miejsca, niosąc lub prowadząc za rękę, i dlatego owe ludowe zabawy należą bodaj do najdawniejszych wrażeń, jakie pozostały mi w pamięci.

Dom nasz tymczasem został wykończony, i to dość szybko, gdyż wszystko z góry było rozważone i przygotowane, a potrzebna na to suma pieniężna odłożona. Odtąd wszyscy znowu mieszkaliśmy razem i było nam bardzo przyjemnie, bo dobrze przemyślany plan pozwala po wykonaniu całości zapomnieć o wszystkich niewygodach i przykrościach towarzyszących jego realizacji. Dom był jak na prywatne mieszkanie dostatecznie obszerny, przy tym widny i wesoły, schody miał szerokie, przedpokoje jasne, a z wielu okien można było cieszyć oko widokiem na ogrody. Urządzanie wnętrza i pieczołowite wykańczanie szczegółów i ozdób odbywało się stopniowo, dostarczając nam zarazem zajęcia i rozrywki.

Pierwszą rzeczą, którą doprowadzono do porządku, był księgozbiór ojca; najpiękniejsze tomy zbioru, oprawne w skórę i półskórek, zdobiły ściany gabinetu i pracowni ojca. Posiadał on piękne holenderskie wydania pisarzy łacińskich, które dla symetrii starał się nabywać in quarto, poza tym wiele dzieł dotyczących starożytności rzymskich i prawoznawstwa. Nie brakowało najznakomitszych włoskich poetów, a w Tassie wielce był rozmiłowany. Były tu też najlepsze i najnowsze opisy podróży, a ojciec sam znajdował przyjemność w poprawianiu i uzupełnianiu Keisslera i Nemeiza. Niemniej zaopatrzony był w najpotrzebniejsze dzieła pomocnicze, słowniki różnych języków, encyklopedie, tak że można tu było do woli zasięgać porady i korzystać z nich z pożytkiem i przyjemnością.

Drugą połowę tego księgozbioru, w pergaminowych oprawach z ozdobnymi napisami, ustawiono w oddzielnym mansardowym pokoju. Cierpliwie i akuratnie zajmował się ojciec uzupełnianiem biblioteki nowymi książkami tudzież oprawą i ustawianiem ich w szafach. Nie bez znacznego wpływu pozostawały przy tym uczone ogłoszenia, przypisujące szczególne zalety temu lub owemu dziełu. Zbiór dysertacji prawniczych powiększał się corocznie o kilka tomów.

Nasamprzód jednak obrazy, rozproszone dawniej w starym domu po wszystkich pokojach, rozwieszono teraz na ścianach przytulnego pokoju obok pracowni i rozmieszczono je symetrycznie; wszystkie oprawiono w czarne, złotymi listewkami ozdobione namy. Ojciec mój trzymał się zasady, którą często z pasją wygłaszał, że należy zatrudniać żyjących mistrzów, a mniej troszczyć się o zmarłych, przy których ocenie decydują uprzedzenia.

Miał przekonanie, że z obrazami dzieje się to samo, co z winami reńskim, które lubo z wiekiem nabierają coraz większej wartości, jednak mogą się udać w następnym roku równie znakomicie co w poprzednich latach. Wszak po upływie pewnego czasu młode wino stanie się przecież znowu starym, równie cennym, a może nawet bardziej smakowitym. W tym mniemaniu utwierdzało go zasłyszane zdanie, że wiele starych obrazów głównie wtedy nabiera dla amatorów większej wartości, gdy pociemnieją i zbrązowieją, co często właśnie uwypukla harmonię barw. Ojciec natomiast utrzymywał, że bynajmniej się o to nie lęka, by nowe obrazy z czasem nie poczerniały; nie sądził jednak, że na tym zyskują.

Trzymając się tych zasad zatrudniał przez szereg lat wszystkich artystów frankfurckich: malarza Hirta, który umiał zręcznie wśród lasów dębowych i bukowych lub innych tak zwanych sielskich widoków umieścić bydło jako sztafaż; tak samo Trautmanna, który naśladując Remhrandta osiągnął duże wyniki w przedstawianiu oświetlonych wnętrz i operowaniu światłem odbitym, jako też w sposobie malowania efektownych pożarów, tak że kiedyś zlecono mu wykonanie pendant do obrazu Rembrandta; dalej Schutza, który idąc w ślady Sachtlebena pilnie zajął się okolicami Renu; wreszcie i Junckera, który pięknie i czysto malował kwiaty i owoce, martwe natury, a na modłę flamandzkich malarzy ludzi przy spokojnych zajęciach. Obecnie zaś, dzięki nowemu porządnemu i dogodnemu pomieszgzeniu, a bardziej jeszcze dzięki znajomości z pewnym zdolnym artystą, zamiłowania te odświeżyły się i ożywiły. Był nim Seekatz, uczeń Brinkmanna,   malarz. nadworny z Darmstadtu, którego talent i charakter poznamy bliżej w dalszym ciągu opowieści.

W ten sposób postępowało wykończenie reszty pokoi, stosownie do ich przeznaczenia. Wszędzie panowały czystość i porządek; zwłaszcza lustrzane szyby znakomicie podnosiły jasność pokoi, której brak dawał się odczuwać w starym domu głównie z powodu okrągłych szyb. Ojciec był zadowolony, bo wszystko mu się udało; i gdyby nie psuło mu chwilami humoru to, że pilność i dokładność rzemieślników nie odpowiadały jego wymaganiom, trudno byłoby sobie wyobrazić szczęśliwsze życie, zwłaszcza że dobrze działo się w rodzinie, a i z zewnątrz niejedno dobro nas krzepiło.

Niezwykłe atoli wydarzenie światowe po raz pierwszy wstrząsnęło do głębi umysłem chłopca. 1 listopada 1755 roku nastąpiło trzęsienie ziemi w Lizbonie i przejęło grozą cały świat, przywykły już do ciszy i spokoju. Najpotworniejsze nieszczęście dotknęło niespodziewanie wielką, wspaniałą rezydencję, zarazem miasto handlowe i portowe. Ziemia drży i trzęsie się w posadach, morze huczy, zderzają się okręty, walą domy, kościoły i wieże leżą w gruzach, część pałacu królewskiego pochłania morze, rozpadła ziemia zdaje się ziać płomieniem, gdyż wszędy unoszą się z ruin dymy i pożary. Ginie po społu sześćdziesiąt tysięcy ludzi przed chwilą jeszcze spokojnych i zadowolonych, a najszczęśliwszym jest chyba ten, kto nie może już ani odczuć, ani uświadomić sobie swego nieszczęścia. Płomienie szaleją dalej, a razem z nimi szaleje zgraja uwięzionych dotąd, a przez to wydarzenie oswobodzonych zbrodniarzy. Nieszczęśnicy, którzy ocaleli, zdani są na rabunek, mordy i wszelkie zniewagi; tak oto przyroda ze wszech stron objawia swą nieokiełznaną moc.

Wcześniej niż prawdziwe wiadomości szerzyły się w całym kraju głuche wieści o tym wydarzeniu: w wielu miejscach dawały się odczuć lżejsze wstrząsy, zauważono przedziwne zatamowanie wielu źródeł, zwłaszcza leczniczych; tym większe wrażenie wywarły wiadomości, szybko podawane z ust do ust, najprzód ogólnikowe, a później pełne strasznych szczegółów. Tak tedy ludzie bogobojni poczęli oddawać się rozmyślaniom, filozofowie głosić słowa pociechy, kler strofujące wygłaszać kazania. Wszystko to skupiało przez pewien czas uwagę świata na tym miejscu, a wzburzone cudzą niedolą umysły tym bardziej nękał lęk i troska o własną dolę i życie rodziny, że ze wszystkich krańców świata napływały coraz to nowe i coraz dokładniejsze wiadomości. Kto wie, może duch trwogi nigdy jeszcze nie przesłonił całej ziemi tak szybko i tak przemożnie mrokiem grozy.

Chłopiec, któremu tyle razy wszystko to opowiadano, niemało był przejęty. Bóg, stwórca i opiekun nieba i ziemi, który jawi mu się w wyznaniu pierwszego artykułu wiary jako mądry i łaskawy ojciec, nie okazał bynajmniej swych ojcowskich uczuć skazując na zagładę zarówno sprawiedliwych, jak i niesprawiedliwych. Daremnie młody umysł chłopca starał się bronić przed tymi wrażeniami, tym bardziej że nawet mędrcy i uczeni w Piśmie nie mogli jak należy wyjaśnić zjawiska.

Następne lato nastręczyło sposobność bliższego poznania groźnego Boga, o którym Stary Testament tyle nam przekazał wiadomości. Całkiem niespodzianie rozipętała się burza gradowa z błyskawicami i grzmotami; grad powybijał doszczętnie nowe szyby lustrzane po zachodniej stronie domu, uszkodził nowe meble, zniszczył kilka cennych książek i inne wartościowe przedmioty; burza była dla dzieci tym straszniejsza, że służba domowa straciwszy głowę pociągnęła je za sobą w ciemny korytarz i tam na klęczkach straszliwym wyciem i krzykiem starała się przebłagać zagniewanego Boga. Jedynie ojciec z zimną krwią otwierał i wyjmował okna, przez co uratował wprawdzie wiele szyb, lecz utorował drogę ulewie, która nastąpiła po gradzie. Gdy wszyscy ochłonęli, ujrzeli dokoła w sionkach i na schodach strumienie spływającej wody.

Takie wydarzenia, chociaż niepożądane, w małym tylko stopniu przerywały bieg i kolejność lekcji, których ojciec sam postanowił nam udzielać. Młodość swą spędził w gimnazjum w Koburgu, jednej z najlepszych niemieckich szkół. Tam zdobył dobre podstawy znajomości języków obcych, i innych przedmiotów, które uważano w ogóle za pożyteczne dla ogólnego wykształcenia, następnie poświęcił się w Lip-sikiu stadiom prawniczym, a w końcu doktoryzował się w Giessen. Poważnie i starannie opracowana dysertacja: Electa de aditione hereditatis — bywa dziś jeszcze chlubnie cytowana przez prawników.

Jest marzeniem. wszystkich, ojców, by urzeczywistnić w synach to, czego im samym nie dostawało, bo zdaje im się, że przeżywają życie niejako po raz drugi, i pragną teraz dopiero w pełni wyzyskać doświadczenia swego pierwszego żywota. W poczuciu swej wiedzy, pewien swej wypróbowanej wytrwałości i nieufny wobec ówczesnych, profesorów, ojciec postanowił sam uczyć swe dzieci powierzając tylko niektóre przedmioty odpowiednim nauczycielom. W ogóle objawiał się już pewien dyletantyzm pedagogiczny. Pierwszym powodem były zapewne pedanteria i przygnębienie nauczycieli szkół publicznych. Sziulcama czegoś lepszego zapominając o tym, że wszelkie nauczanie uprawiane przez niefachowców musi być zawsze wadliwe.

Ojcu życie układało się dotychczas po jego myśli; chciałem pójść w jego ślady, by łatwiej i szybciej dojść do celu. Tym wyżej oceniał moje przyrodzone zdolności, im bardziej sam uczuwał ich brak: zdobywał bowiem wszystko tylko dzięki żelaznej pracy, wytrwałości i staranności. Nieraz zapewniał mnie, dawniej i później, na serio i żartem, że z moimi zdolnościami, zupełnie inaczej byłby się wykierował, nie szafując nimi tak rozrzutnie.

Naukę chwytałem w lot, szybko ją przetrawiałem, opanowywałem pamięciowo, wnet więc prześcignąłem wszystko, czego ojciec i inni nauczyciele mogli mnie nauczyć, chociaż niczego nie umiałem gruntownie. Gramatyka nie podobała mi się, gdyż widziałem w niej tylko dowolne prawidła; reguły wydawały mi się śmieszne, bo właściwie przekreślało je mnóstwo wyjątków, których z kolei znowu musiałem się uczyć na pamięć. I gdyby nie rymowany podręcznik do nauki początków łaciny, źle by było ze mną; rymy te jednak chętnie recytowałem i nuciłem. Nasz podręcznik geografii też był ułożony w łatwych do zapamiętania wierszykach, a najokropniejsze rymy najłatwiej wbijały nam się w pamięć, jak:

Ober-Yssel nie cierpimy,

Bo tam w bagnach się topimy.

Formy i zwroty językowe pojmowałem łatwo; toteż bardzo prędko dochodziłem do zrozumienia istoty danego pojęcia: Nikt nie przewyższał mnie w retoryce, w chriach i tym podobnych zadaniach, choć błędy językowe obniżały ich ocenę. Szczególną radość sprawiały ojcu dobre wypracowania i nieraz obdarowywał mnie za nie dość pokaźną jak dla chłopca nagrodą pieniężną.

W tym samym pokoju, w którym kułem na pamięć Cellariusa , ojciec uczył moją siostrą języka włoskiego. Załatwiwszy się w mig z zadaniami, musiałem mimo to siedzieć cicho; przysłuchiwałem się więc wykładowi i szybko przyswajałem sobie język włoski, który uważałem za pocieszną odmianę łaciny.

Pamięciowe moje zdolności i dar kombkiacyjny zjednały mi sławę przedwcześnie rozwiniętego dziecka. Toteż ojciec nie mógł się doczekać chwili mego wstąpienia na uniwersytet. Wkrótce oświadczył mi, że mam, tak samo jak on, studiować prawo w Lipsku, do którego zachował szczególną sympatię, po czym studiować jeszcze na innym uniwersytecie i doktoryzować się. Co się tyczy tej drugiej uczelni, było mu obojętne, którą sobie wybiorę; jedynie do Getyngi żywił nie wiadomo dlaczego jakąś niechęć, ku mojemu zmartwieniu, bo właśnie do tego uniwersytetu miałem największe zaufanie i duże w nim pokładałem nadzieje.

Dalej projektował, bym pojechał do Wetzlaru i Regenstmnga, a także do Wiednia, stamtąd zaś do Włoch; chociaż często utrzymywał, że należy wprzód poznać Paryż, gdyż po Włoszech nic już nie sprawia przyjemności.

Lubiłem słuchać rojeń ojca o mym przyszłym życiu młodzieńczym, zwłaszcza że kończyło się to opowiadaniem o Włoszech i opisem Neapolu. W takich chwilach ożywiał  się, a powaga jego i oschłość topniały niejako, budząc w dzieciach gorące pragnienie zakosztowania tego raju. Lekcje prywatne, których było z czasem coraz więcej, odbywałem razem z dziećmi sąsiadów. Wspólna nauka nie wychodziła mi na dobre; zrutynizowani nauczyciele wykładali byle jak, swawola zaś, a czasem i złośliwe wybryki kolegów przeszkadzały w jałowych lekcjach, wywoływały niepokój i gniew. Chrestomatie, tak urozmaicające i ożywiające naukę, jeszcze do nas nie dotarły. Suchy i sztywny na pojęcia młodzieży Korneliusz Nepos, zbyt łatwy, a przez kazania i naukę religii bodaj strywializowany Nowy Testament, dalej Cellarius i Pasor   nie mogli wzbudzić naszego zainteresowania; natomiast opanowała nas gorączka rymowania i wierszowania, podniecana czytaniem ówczesnych niemieckich poetów. Mnie ogarnęła już wcześniej, bo przyjemność sprawiało mi, gdy z retorycznego ujęcia ćwiczeń przechodziłem do opracowania poetyckiego.

My, chłopcy, miewaliśmy niedzielne zebrania, gdzie każdy z nas odczytywał własne wiersze. I tu zdarzyło mi się coś przedziwnego, co długo mnie niepokoiło.

Uważałem zawsze moje wiersze, jakie by one były, za lepsze od innych. Rychło atoli zmiarkowałem, że moi współzawodnicy, którzy wygłaszali bardzo kiepskie rzeczy, myśleli tak samo i tego samego byli o sobie mniemania: ba, co gorsza, pewien poczciwy i sympatyczny, chociaż do takiej pracy zupełnie niezdatny chłopiec, któremu guwerner dorabiał rymy, nie tylko uważał swoje utwory za najlepsze, ale nadto był najmocniej przekonany, że sam je ułożył; ze względu na zażyłe stosunki, jakie nas łączyły, sam się przede mną zawsze do tego szczerze przyznawał. Widząc tedy tak oczywistą pomyłkę, obłęd po prostu, coś mnie tknęło pewnego dnia, a nuż ja sam poddaję się temu złudzeniu, a może tamte wiersze są doprawdy lepsze niż moje, i czy przeto nie bez  racji tamtym chłopcom wydaję się równie szalonym jak oni mnie? Dręczyło mnie to bardzo i przez długi czas; nie mogłem jakoś odnaleźć żadnych zewnętrznych cech prawdy; co gorsza, hamowało to nawet moją pracę rymotwórczą, aż nareszcie uspokoiła mnie lekkomyślność i pewność siebie, a w końcu i wiersz, który nauczyciele i rodzice, dowiedziawszy się o naszych zabawach, kazali nam zaimprowizować na próbę; dobrze wywiązałem się z zadania i zyskałem ogólne pochwały.

Nie było wtedy jeszcze bibliotek dla dzieci. Starzy mieli sami jeszcze umysłowość dziecięcą i woleli ustnie przekazywać potomstwu własną wiedzę. Poza Orbis pictus Amosa Comeniusa nie znaliśmy żadnej innej książki tego rodzaju; za to często przeglądaliśmy wielką Biblię in folio z rycinami Meriana; Kronika Gottfrieda ze sztychami tegoż mistrza pouczała nas o najważniejszych wydarzeniach historii świata; zbiór Acerra philo-logica dorzucał ponadto jeszcze przeróżne bajki, podania mitologiczne i osobliwe baśni; a gdy niebawem dorwałem się do Przemian Owidiusza i zacząłem pilnie studiować pierwsze zwłaszcza 'księgi, miody mój umysł zaprzątnęło niebawem mnóstwo obrazów i wydarzeń, wybitnych cudownych postaci i wypadków i nigdy się też nie nudziłem, będąc stale zajęty przetrawianiem, powtarzaniem i przetwarzaniem tego dorobku.

Cnotliwiej, moralnej niż owe poniekąd brutalne i drażliwe opowieści starożytne podziałał na mnie Telemak Fènelona, z którym zapoznałem się zrazu tylko z przekładu Neukircha, a który lubo tak nieudolnie przekazany, jakże błogi i dobroczynny wywarł wpływ na moje usposobienie. Że wnet dołączył się do tego Robinson Kruzoe wynika z natury rzeczy; że nie brakowało Wyspy Felsenburg, łatwo się domyślić. Podróż naokoło świata lorda Ansona łączyła,  powagę prawdy z fantastyczoością baśni; towarzysząc w myślach temu dzielnemu żeglarzowi podążaliśmy za nim w daleki świat, usiłując palcem na globusie śledzić jego drogę. A oto czekał mnie jeszcze bogatszy plon, bo natrafiłem na cały stos broszur, w ich obecnej postaci wprawdzie dalekich od doskonałości, lecz treścią swą uprzystępniających nam z dużą prostotą niejedną zdobycz dawnych czasów.

Wydawnictwo, a raczej fabryka owych książek pod nazwą „pism ludowych" czy „książek ludowych", później ogólnie znanych, a nawet słynnych, znajdowała się w samym Frankfurcie; wielki ich zbyt był powodem, że tłoczono je prawie nieczytelnie, ze starej formy drukarskiej, na najokropniejszym bibulastym papierze. Nam, dzieciom, zaś sprzyjało szczęście, znajdowaliśmy bowiem codziennie te cenne pozostałości średniowiecza na stoliku przed mieszkaniem antykwarza i nabywaliśmy je za kilka graj carów. Dyl Sowizdrzał, Czterej synowie Haimona, Piękna Meluzyna, Cesarz Oktawian, Piękna Magelona, Fortunatus z całą czeredą, aż do Żyda Wiecznego Tułacza, wszystko to było do naszej dyspozycji, ilekroć brała nas ochota sięgnąć po książki zamiast po smakołyki. Największą dogodnością przy tym było to, że gdy się taki zeszyt przy czytaniu podarło czy zgoła zniszczyło, łatwo było nabyć nowy i znowu pochłaniać go do woli.

Jak niespodziewana burza w lecie w bardzo przykry sposób przerywa rodzinny wyjazd na spacer, mącąc radosne chwile i zamieniając je na okropne przeżycia, tak i choroby dziecięce wybuchają niespodziewanie w najpiękniejszej dobie młodości. I mnie to samo spotkało. Właśnie kupiłem sobie Fortunatusa z jego kieską i cudownym kapeluszem, gdy nagła gorączka i złe samopoczucie okazały się zapowiedzią ospy. Szczepienie jej wtedy uważane było jeszcze u nas za środek bardzo problematyczny, a mimo że różni popularni pisarze zalecali je przystępnie i usilnie, jednakże niemieccy lekarze ociągali się z operacją, która na pozór zadawała gwałt naturze. Chytrzy Anglicy przybywali wobec tego na ląd stały i za pokaźnym wynagrodzeniem szczepili ją dzieciom osób zamożnych, a wolnych od przesądów. Większość atoli narażona była i nadal na to odwieczne niebezpieczeństwo; choroba srożyła się w rodzinach, zabijała i oszpecała wiele dzieci, a niewiele rodziców miało odwagę chwycić się środka, którego skuteczność potwierdzały przecież już wielokrotnie pomyślne wyniki. Groźna choroba nawiedziła i nasz dom objawiając się u mnie z niezwykłą gwałtownością. Całe moje ciało pokryło się krostami, z zasłoniętą twarzą przeleżałem kilka dni ślepy i w wielkich cierpieniach. Starano się ulżyć mi jak najbardziej i obiecywano złote góry, bym tylko leżał spokojnie, nie pogarszając sprawy przez tarcie i drapanie. Przemogłem się; iulegając jednakże panującym przesądom trzymano mnie jak w cieplarni, co oczywiście pogarszało jeszcze mój stan. Wreszcie po upływie przykrego okresu spadła mi z twarzy jakby maska nie pozostawiając widocznych, śladów ospy na skórze, ale zmiany w rysach były bardzo znaczne. Byłem zadowolony, że widzę znów światło dzienne i że powoli zanikały  plamy na skórze. Niektórzy jednak bezlitośnie przypominali mi często przebieg choroby; zwłaszcza jedna z ciotek, bardzo żywa osoba, która przedtem uwielbiała mnie jak bożyszcze, nie mogła nawet w późniejszych latach spojrzeć na mnie, by nie wykrzyknąć: „Tam, do diabła! Ależ kuzyn zeszpetniał!” Po czym opowiadała rozwlekle, jak mnie dawniej ubóstwiała, jak zwracała powszechną uwagę niosąc mnie na rękach; tak tedy wcześnie przekonałem się, że bardzo często ludzie każą nam boleśnie pokutować za przyjemności, które im sprawialiśmy.

Nie uchroniłem się ani od odry, ani od ospy wietrznej, czy jak tam zwą się te różne plagi młodości; za każdym razem zapewniano mnie, że na szczęście to zło minęło raz na zawsze; niestety jednak w dali czyhało już i zbliżało się do nas nowe. Wszystko to potęgowało moją skłonność do rozmyślań, a ponieważ, pragnąc pokonać w sobie udrękę niecierpliwości, nieraz ćwiczyłem w sobie wytrwałość, przeto cnoty, z których słynęli, jak słyszałem, stoicy, wydały mi się godne naśladowania, tym bardziej, że podobną cnotę cierpliwości zalecała nauka chrześcijańska.

Z okazji tych chorób w rodzime wspomnę tu jeszcze o bracie, o trzy lata młodszym ode mnie, który również uległ wtedy zarażeniu i niemało się nacierpiał. Był z natury delikatny, cichy i uparty i nie łączył nas bliższy stosunek. Umarł zresztą, przekroczywszy zaledwie wiek dziecinny.

Z kilkorga młodszego rodzeństwa, które również niedługo żyło, pamiętam tylko bardzo ładną, miłą dziewczynkę, ale i ta wkrótce znikła, i tak po upływie kilku lat pozostaliśmy sami, ja i moja siostra, więc tym bardziej i goręcej kochaliśmy się oboje.

Owe choroby i inne nieprzyjemne przeszkody stały się w następstwach swoich podwójnie dokuczliwe: otóż ojciec, który ułożył sobie widocznie jakiś kalendarzyk dotyczący wychowania i nauki, pragnął natychmiast powetować każdą stratę czasu i obciążał rekonwalescentów podwójną ilością lekcji; wprawdzie odrabianie ich nie sprawiało mi trudności, było jednak uciążliwe o tyle, że hamowało, a poniekąd i cofało mój wewnętrzny rozwój, który przybrał już zdecydowany kierunek.

Przed tymi dydaktycznymi i pedagogicznymi utrapieniami uciekaliśmy zwykle do dziadków. Dom, w którym mieszkali, stał przy Friedberger Gasse i musiał być ongiś zanikiem warownym: na zewnątrz bowiem widniała tylko wielka brama z basztami, granicząca z dwu stron z sąsiednimi domami. Wąski, długi krużganek prowadził do dość obszernego dziedzińca, otoczonego różnorodnymi zabudowaniami, które obecnie połączone były w jedno mieszkanie. Zazwyczaj biegliśmy prosto do ogrodu zajmującego dużą przestrzeń za zabudowaniami i bardzo pięknie utrzymanego; dróżki obramowane były przeważnie szpalerami winnymi, jedna część ogrodu przeznaczona była na jarzyny i włoszczyznę, druga na kwiaty, zdobiące od wiosny aż do jesieni w bujnej rozmaitości rabaty i grzędy. Na długim, ku południowej stronie zwróconym murze hodowano pieczołowicie szpalerowe brzoskwinie, zakazane dla nas owoce, które dojrzewając jakże kusząco przez całe lato do nas się uśmiechały. Lepiej jednak było unikać tej strony, bo nie wolno nam było zaspokajać tu swego łakomstwa, zwracaliśmy się więc ku przeciwległej stronie, . gdzie nie kończące się rzędy agrestu i porzeczek aż do jesieni podniecały naszą pożądliwość bogactwem plonów. Niemniej interesującą dla nas była stara, wysoka, , rosochata morwa, zarówno ze względu na owoce, jak i dlatego, że opowiadano nam, iż liśćmi jej żywią się jedwabniki. W tym zacisznym ustroniu spotykaliśmy co wieczór dziadka krzątającego się pogodnie około hodowli lepszych gatunków owoców i kwiatów, podczas gdy ogrodnik zajęty był grubszą robotą. Dziadek nie szczędził starań dla uzyskania różnych odmian i pięknego rozkwitu goździków. Troskliwie wiązał sam wachlarzowato (gałęzie brzoskwiń na szpalerach, by swobodnie dojrzewały i obficie owocowały. Nikogo nie dopuszczał do sortowania cebulek tulipanów, hiacyntów i innych pokrewnych roślin i dbał o ich przechowanie; przypominam sobie również, jak skrzętnie zaj-mował się szczepieniem różnych gatunków róż. By nie pokłuć się kolcami, wkładał do tej czynności owe staroświeckie, skórzane rękawice, których trzy pary dostarczano mu, corocznie z okazji sądu piszczałkowego, nigdy ich więc nie zabrakło. Stale też chodził w podobnym do togi sędziowskiej szlafroku, a na głowie miał czarną, fałdzistą aksamitną czapkę, tak że mógł uchodzić za coś pośredniego między Alkinoosem a Laertesem .

Wszystkie te prace w ogrodzie załatwiał równie regularnie i dokładnie jak sprawy urzędowe: zanim bowiem schodził na dół, układał zawsze skrupulatnie rejestr swych przewidzianych na następny dzień czynności i odczytywał akty. Codziennie o tej samej godzinie rano jeździł na ratusz, jadał po powrocie, lubił zdrzemnąć się przez chwilę w swym wielkim fotelu i tak upływał jeden dzień za drugim bez zmian. Mówił niewiele nie unosząc się nigdy; nie przypominam sobie, bym go kiedykolwiek widział w gniewie. Całe jego otoczenie było staroświeckie. Nigdy nie dostrzegłem najmniejszej zmiany w jego pokoju wyłożonym, boazerią. Biblioteka jego oprócz dzieł prawniczych zawierała tylko dawne opisy podróży, wypraw morskich i odkryć nowych lądów. W ogóle nie przypominam sobie żadnego innego otoczenia, które by równie silnie wywoływało uczucie niezłomnego spokoju i wiecznego trwania.

Cześć, jaką otaczaliśmy tego zacnego starca, potęgowało do najwyższego stopnia przekonanie, że posiada on dar przepowiadania przyszłości, zwłaszcza w sprawach dotyczących jego samego i jego losów. Wprawdzię rozwodził się o tyrn przekonywająco i szczegółowo li tylko przed babką, ale wszyscy wiedzieliśmy, że nawiedzają go prorocze sny i zwiastują przyszłe wydarzenia. Tak na przykład kiedyś, będąc jeszcze młodym rajcą, zapewniał swą małżonkę, że przy najbliższym wakansie zaawansuje na ławnika. A gdy rzeczywiście wkrótce jeden z ławników zmarł rażony apopleksją, kazał dziadek w dzień wyborów i balotowania w domu wszystko przygotować cichaczem na przyjęcie gości oraz gratulantów, i decydująca złota gałka istotnie jemu przypadła w udziale. Z owego snu, który mu to jasno wywróżył, zwierzył się swej małżonce, mówił, że ujrzał siebie na pełnym, zwykłym zebraniu Rady, gdzie wszystko odbywało się według ustalonego porządku; nagle zmarły teraz ławnik powstał z miejsca, podszedł do niego i skłonił się, uprzejmie prosząc, by zajął jego miejsce, po czym opuścił salę.

Podobnie rzecz się miała po śmierci burmistrza. Nie zwlekano w takich wypadkach długo z obsadzeniem tego urzędu, gdyż zawsze zachodziła obawa, że cesarz mógłby skorzystać z przysługującego mu prawa mianowania burmistrzów. Tym razem więc o północy oznajmiono wszystkim przez woźnego, że następnego ranka odbędzie się posiedzenie nadzwyczajne. A że zgasła mu świeczka w latarce, poprosił o ogasnek, aby oświetlić sobie dalszą drogę.

— Dajcie mu całą świecę — rzekł dziadek zwracając się do kobiet — przecież dla mnie się trudzi.

Sprawdziło się, co powiedział: rzeczywiście został burmistrzem, przy tym jeszcze tak dziwnie się złożyło, że przedstawiciel jego, mimo iż losował jako trzeci i ostatni, wyciągnął z dna woreczka złotą gałkę dla dziadka, gdyż dwie srebrne zostały naprzód wyciągnięte.

Także inne znane nam sny dziadka były całkiem prozaiczne, nieskomplikowane, bez fantastycznych czy niesamowitych wizji. Przypominam sobie również, że jako mały chłopiec, szperając w książkach jego i notatnikach, znalazłem wśród uwag dotyczących ogrodownictwa takie zdania: dziś w nocy przyszedł do mnie N. N... nazwisko i przepowiednia napisane były  pismem szyfrowanym. Albo inny tego rodzaju zapisek: dziś w nocy widziałem... reszta znowu szyfrowana z wyjątkiem spójników i innych słów, z których niczego nie podobna było się domyślić.

Dziwny był też fakt, że osoby, nie zdradzające dotąd żadnych tego rodzaju uzdolnień, przy nim nagle miewały jakieś przeczucia; widome znaki zwiastowały im choroby czy wypadki śmierci, które zaszły właśnie w tej chwili, lecz w jakimś oddalonym miejscu. Daru tego nie odziedziczyło jednak żadne z jego dzieci czy wnuków, przeciwnie, byli to po większej części ludzie trzeźwi, pełni radości życia, uznający tylko świat realny.

Przy tej sposobności muszę wspomnieć z wdzięcznością o dzieciach dziadka, od których tyle dobrego doznałem w młodości. Jakże nas na przykład bawiły i podniecały odwiedziny u drugiej z rzędu córki, zamężnej za kupcem korzennym Melbertem, której mieszkanie i sklep położone były w najruchliwszej, najgęściej zaludnionej części miasta, tuż przy rynku. Tam też przyglądaliśmy się z okien z wielką przyjemnością ciżbie i tłumom, radzi, że sami nie giniemy w tym tłoku, a chociaż zrazu interesowała nas nade wszystko lukrecja i wyrabiane z niej brązowe, wytłaczane cukierki, powoli jednak obeznawaliśmy się z mnóstwem przedmiotów, które w takim sklepie się kupuje i sprzedaje. Ciotka ta była najruchliwsza spośród rodzeństwa. Podczas gdy matka moja za młodych lat lubiła, schludnie ubrana, zajmować się jakąś przyjemną robótką kobiecą albo czytać książkę, tamta objeżdżała sąsiedztwo opiekując się zaniedbanymi dziećmi, pilnując ich, czesząc i piastując; mnie także niańczyła przez długi czas. Podczas jakichś uroczystości publicznych, jak na przykład koronacji, nie podobna było utrzymać jej w domu. Już jako małe dziecko zbierała ukradkiem rozrzucane przy takich okazjach pieniądze i opowiadano sobie, jak to kiedyś zebrała pokaźną sumkę i z zadowoleniem oglądała ją trzymając w ręku, aż tu ktoś podbił jej rękę i w jednej chwili straciła całą z trudem osiągniętą zdobycz. Innym razem chwaliła się, iż podczas przejazdu cesarza Karola VII stojąc na kamieniu oporowym przechyliła się do karety i w chwili ogólnego milczenia wrzasnęła: „Niech żyje!”, a cesarz zdjął przed nią kapelusz, dziękując najłaskawiej za tak zuchwałe powitanie.

W domu wszystko wokół niej było w ruchu, wszyscy pełni radości życia i zadowolenia, a my, dzieci, zawdzięczamy jej niejedną radosną chwilę.

Spokojniejsze, lecz także zgodne z jej charakterem usposobienie cechowało drugą ciotkę, zamężną za pastorem Starckiem, pełniącym swe funkcje przy kościele Św. Katarzyny. Stosownie do swych przekonań i do stanu duchownego żył on bardzo samotnie; posiadał piękną bibliotekę. Tam po raz pierwszy poznałem Homera, i to w przekładzie prozą, zamieszczonym w siódmej części nowego zbioru najciekawszych podróży, wydanego przez pana von Loen, pod tytułem: Homera opis podboju państwa trojańskiego, ozdobiony sztychami w francuskim teatralnym stylu. Ryciny te tak dalece popsuły mi wyobraźnię, że długo nie mogłem inaczej przedstawić sobie bohaterów Homera, jak tylko na podobieństwo owych postaci na sztychach. Same wydarzenia ogromnie mi się podobały,; jedno miałem temu dziełu do zarzucenia: to, że nie zawierało żadnych wiadomości o zdobyciu Troi, urywając się na śmierci Hektora. Wuj, któremu wspomniałem o tym braku, odesłał mnie do Wirgiliusza, który też wymagania moje w pełni zadowolił.

Oczywista rzecz, że my, dzieci, oprócz innych lekcji pobieraliśmy także stale i skrupulatnie naukę religii. Jednakże protestantyzm kościelny, który nam wykładano, był właściwie tylko jakąś suchą moralistyką. Nie dbano o to, by wykład był żywy i zajmujący, tak tedy nauka nie była pokarmem ani dla duszy, ani dla serca. Pojawiały się też przeróżne odstępstwa od urzędowego kościoła. Powstały sekty separatystów, pietystów, braci morawskich, cichych braci w kraju i jak ich tam jeszcze nazywano czy określano; wszyscy atoli pragnęli tylko, przede wszystkim przez Chrystusa, zbliżyć się bardziej do bóstwa, niż to można było osiągnąć w ramach panującej religii.

Wszędzie obijały się o uszy chłopca zdania i poglądy na ten temat: gdyż stale ścierały się opinie zarówno duchowieństwa, jak i laików. Mniej lub bardziej skrajni odszczepieńcy byli zawsze w mniejszości, lecz ich sposób myślenia pociągał swą oryginalnością, uczuciowością, wytrwałością i samodzielnością. Opowiadano sobie różne dykteryjki o ich cnotach i wypowiedziach. Znaną powszechnie była odpowiedź pobożnego blacharza, którego jeden z  jego kolegów cechowych chciał zawstydzić pytaniem, kto właściwie jest jego spowiednikiem. Z humorem i wiarą w dobrą sprawę odrzekł blacharz: — Jest to wysoko stojąca osoba; ni mniej ni więcej tylko spowiednik króla Dawida.

Te i inne tego rodzaju opowieści wywarły zapewne wpływ na chłopca, skłaniając go do podobnych przekonań. Dość że nasunęła mu się myśl, by bezpośrednio zbliżyć  się do wielkiego Boga .przyrody, stworzyciela nieba i ziemi, którego poprzednie wybuchy gniewu dawno poszły w zapomnienie, przesłoniły je bowiem uroki świata i przeróżne dobrodziejstwa, jakich doznajemy; droga atoli do tego celu prowadząca była wielce osobliwa.

Chłopiec w zasadzie trzymał się pierwszego artykułu wiary. Bóg, mający najbliższą styczność z przyrodą, uznający ją i miłujący jako swoje dzieło, wydawał mu się właściwym Bogiem, który mógł się chyba zbliżyć do człowieka i wszelkiego stworzenia i troszczyć o niego tak samo jak o krążenie gwiazd, o pory dnia i roku, rośliny i zwierzęta. Potwierdzały to wyraźnie różne ustępy Ewangelii. Chłopiec nie umiał nadać kształtu tej istocie; szukał jej przeto w jej dziełach i zapragnął wznieść jej ołtarz uczciwie na modłę Starego Testamentu. Płody natury miały obrazowo przedstawiać świat, nad nimi gorzeć miał płomień, symbolizujący serce człowiecze rwące się w tęsknocie ku swemu Stwórcy. Teraz trzeba było wyszukać najlepsze okazy z istniejących i przypadkowo kompletowanych zbiorów przyrodniczych; odpowiednie atoli ich ułożenie i ugrupowanie było trudnością nie lada. Ojciec posiadał piękny, czerwono lakierowany, w złote kwiaty zdobny pulpit do nut, w kształcie czworobocznej piramidy z licznymi stopniami, bardzo przydatny do kwartetów, aczkolwiek w ostatnich czasach mało używany. Przywłaszczyłem go sobie i ułożyłem od dołu do góry na poszczególnych stopniach te okazy natury, tak że całość wyglądała dość zabawnie, a zarazem wcale pokaźnie. Któregoś dnia ze wschodem słońca odbyć się miało pierwsze nabożeństwo ku chwale bożej; cóż, kiedy młody kapłan nie bardzo wiedział, jak sobie poradzić z płomieniem, który powinien był przecież jednocześnie roztaczać piękną woń. Wreszcie wpadł na pomysł połączenia jednego z drugim, przypomniało mu się bowiem, że ma trociczki, które nie paląc się wprawdzie płomieniem, lecz tląc się słabo, wydzielały przyjemny zapach. Co więcej, wydawało mu się, że to łagodne spalanie się i ulatnianie chyba lepiej wyraża to, co się w duszy dzieje, niż żywy płomień. Dawno już słońce wzeszło, ale sąsiednie domy zasłaniały wschód. Nareszcie ukazało się ponad dachami; natychmiast chwyciłem soczewkę i zapaliłem trociczki stojące w ładnej miseczce porcelanowej na szczycie piramidy. Wszystko poszło po mojej myśli i nabożeństwo było piękne i wzniosłe. Ołtarz pozostał już na zawsze jako prawdziwa ozdoba pokoju, który dlań przeznaczono w nowym domu. Uważano go powszechnie tylko za zręcznie i pomysłowo ułożony zbiór przyrodniczy; ja wiedziałem więcej, jednak nie zdradziłem swej tajemnicy. Marzyłem o tym, by powtórzyć ową uroczystość. Na nieszczęście, właśnie w chwili gdy pierwsze promienie słońca zajaśniały, nie było czarki porcelanowej pod ręką; umieściłem więc trociczki bez podstawki na górnej półce pulpitu; zapaliłem je, a nabożeństwo odbyło się w takim skupieniu, że kapłan nie zauważył, jaką szkodę wyrządziła jego ofiara, aż do czasu gdy nie można już było zaradzić nieszczęściu. Trociczki bowiem w haniebny sposób przepaliły czerwony lak i piękne złote kwiaty, pozostawiając po sobie — jak gdyby zły duch tędy się przewinął — czarne, niezatarte ślady. To wprawiło młodego kapłana w straszliwy kłopot. Udało mu się wprawdzie zakryć plamy najcenniejszymi okazami zbioru, ale ochota do dalszych ofiar odeszła go na zawsze.

Bodaj czy wypadek ten nie miał być wskazówką i ostrzeżeniem, że w ogóle niebezpieczną jest rzeczą takimi sposoby chcieć zbliżyć się do Boga.

KSIĘGA DRUGA

Wszystko, co dotąd powiedziałem, świadczy o szczęśliwych i dostatnich warunkach, w jakich żyją kraje i ludzie podczas długotrwałego pokoju. Nigdzie jednakże nie przeżywa się chyba tych pięknych czasów z większą lubością niż w miastach rządzących się własnymi prawami, dość dużych, by pomieścić pokaźną ilość obywateli, a tak korzystnie położonych, że mogą się bogacić handlem i rzemiosłem. Obcym opłaca się częstotu przebywać, a jeśli sami chcą ciągnąć zyski, zmuszeni są innym dawać zarobek. Miasta takie nie władając wielkim obszarem, tym łatwiej mogą stwarzać u siebie dobrobyt, warunki bowiem, w których żyją, nie zmuszają ich do kosztownych przedsięwzięć na zewnątrz czy udziału w takowych.

W ten sposób upływał mieszkańcom Frankfurtu czasu mego dzieciństwa szereg szczęśliwych lat. Lecz zaledwie ukończyłem siódmy rok, w dniu 28 sierpnia 1756 roku, wybuchła owa wiekopomna wojna, która na następnych siedem lat mego życia wywarła tak wielki wpływ. Fryderyk II, król pruski, wtargnął na czele 60 000 wojska do Saksonii, a zamiast uprzedniego wypowiedzenia wojny pojawił się manifest, przez niego samego, jak wieść głosiła, sporządzony, wyłuszczający powody, które go skłoniły i uprawniły do wszczęcia tak potwornych kroków. Świat cały, chcąc być nie tylko widzem, lecz także sędzią i czując się do tego uprawnionym, podzielił się natychmiast na dwa obozy, a rodzina nasza była odbiciem tej wielkiej zwady.

Dziadek mój, który jako ławnik Frankfurtu niósł baldachim koronacyjny nad Franciszkiem I, a od cesarzowej otrzymał ciężki złoty łańcuch z jej wizerunkiem, stał wraz z kilku zięciami i córkami po stronie austriackiej. Ojciec mój, mianowany cesarskim radcą przez Karola VII, współczując szczerze z losem tego nieszczęśliwego monarchy, wraz z mniejszą częścią rodziny skłaniał się ku Prusom. Zakłóciło to wkrótce nasze zebrania rodzinne, odbywające się od wielu lat regularnie co niedzielę. Zwykłe między powinowatymi niesnaski znalazły teraz formę, w której mogły się dosadnie objawić. Powstawały kłótnie i swary, następowała cisza i znów gwałtowne wybuchy. Zniecierpliwiło to dziadka, pogodnego zawsze, spokojnego i spokój ceniącego człowieka. Kobiety daremnie próbowały przytłumić ogień, i tak po kilku nieprzyjemnych scenach ojciec mój pierwszy usunął się od towarzystwa. Odtąd mogliśmy bez przeszkód cieszyć się w domu zwycięstwami Prus, oznajmianymi zazwyczaj z szaloną radością przez naszą krewką ciotkę. Wszystkie inne sprawy musiały ustąpić na plan dalszy i tak reszta tego roku upłynęła w ustawicznym podnieceniu. Zajęcie Drezna, umiarkowane początkowo wystąpienia króla, wolne co prawda, ale niezawodne posuwanie się wojsk, zwycięstwo pod Lowositz, pojmanie Sasów — obóz nasz odczuwał jako własne tryumfy. Zaprzeczano wszystkiemu, co można by przytoczyć na korzyść przeciwników, lub pomniejszano ich osiągnięcia, a ponieważ członkowie rodziny z tamtego obozu to samo czynili, nie można było spotkać się na ulicy bez wszczynania zwady i kłótni, zupełnie jak w Romeo i Julii.

Tak tedy ja byłem zwolennikiem Prusaków, a raczej, ściślej się wyrażając, króla Fritza: bo cóż nas obchodziły Prusy? Osobistość króla jedynie oddziaływała na umysły wszystkich. Radowałem się wraz z ojcem z naszych zwycięstw, przepisywałem chętnie pieśni zwycięskie, a niemal jeszcze chętniej paszkwile na przeciwników, choć zgoła kiepsko były rymowane.

Jako najstarszy wnuk i chrześniak, bywałem od najmłodszych lat co niedzielę u mych dziadków na obiedzie: były to najprzyjemniejsze chwile z całego tygodnia. A teraz nic mi nie chciało przejść przez gardło: boć przy mnie spotwarzano w najokropniejszy sposób mego bohatera. Tu inny wiatr wiał, tu inny brzmiał ton niż w domu. Słabło moje przywiązanie, co więcej, moja cześć dla dziadków. Wobec rodziców nie wolno mi było nawet wspomnieć o tym; sam wyczuwałem, że tak trzeba, a i matka zawsze mnie przestrzegała. Zamknąłem się więc w sobie i jak wtedy, w szóstym roku życia, po trzęsieniu ziemi w Lizbonie, nasunęły mi się pewne wątpliwości co do boskiej dobroci, tak i teraz z powodu Fryderyka II zacząłem wątpić w sprawiedliwość sądów ludzkich. Umysł mój z natury skłonny był do otaczania czcią wszystkiego, co należy, i trzeba było wielkiego wstrząsu, by zachwiać moją wiarę w czcigodną jakąś świętość. Niestety zalecano nam dobre obyczaje i przyzwoitość nie jako cnoty, lecz przez wzgląd na ludzi; zawsze kazano nam zwracać uwagę na to, co ludzie o tym powiedzą, a ja myślałem sobie, że ci ludzie muszą być chyba porządnymi ludźmi, umiejącymi wszystko bez wyjątku sprawiedliwie oceniać. Teraz atoli przekonałem się, że jest wręcz przeciwnie. Lżono i potępiano największe i najoczywistsze zasługi, najdonioślejsze czyny, których nie można było przekreślić, starano się przynajmniej zniekształcić i zbagatelizować; taką to ciężką krzywdę wyrządzano temu wielkiemu człowiekowi, który niewątpliwie przewyższał swych współczesnych, dając codziennie dowody tego, co zdziałać potrafi; a czynił to wcale nie motłoch, lecz najprzyzwoitsi ludzie, do których zaliczałem przecie mego dziadka i wujów. O tym, że mogą istnieć stronnictwa, ba, że dziadek sam należał do jakiegoś stronnictwa, o tym wtedy chłopiec nie miał pojęcia. Zdawało mu się, że ma rację i że swoje przekonania może chyba uważać za słuszniejsze, tym bardziej że przecież on sam i jego stronnicy uznawali Marię Teresę, nie zaprzeczali jej urody i wielkich zalet, a cesarzowi Franciszkowi też za złe nie brali jego zamiłowania do klejnotów i złota; że hrabiego Dauna nazywano czasem safaodułą, to nie było chyba pozbawione słuszności.

Gdy jednak teraz głębiej się nad tym zastanowię, widzę zalążek lekceważenia, co gorzej, pogardy dla szerokiego ogółu, która towarzyszyła mi przez długi okres życia i dużo później dopiero, dzięki rozwadze i wykształceniu, dała się pokonać. Krótko mówiąc, wtedy już dostrzeganie niesprawiedliwości obozów politycznych było dla chłopca bardzo nieprzyjemne, a nawet szkodliwe, bo przywykał do stronienia od kochanych i szanowanych osób. Szybko po sobie następujące czyny wojenne i wydarzenia nie dawały obu stronnictwom ani wytchnąć, ani odpocząć. Z jakąś dziwną przyjemnością wzniecaliśmy ciągle na nowo i zaostrzali owe urojone niesnaski i niepotrzebne zwady i tak nieustannie dręczyliśmy się wzajemnie, aż w kilka lat później Francuzi zajęli Frankfurt, narażając nasze domy na prawdziwe przykrości.

Lubo tedy dla większości obywateli te ważne, z dala od nas rozgrywające się wydarzenia służyły tylko jako temat gorących dyskusji, byli jednak i tacy, którzy niewątpliwie doceniali powagę chwili lękając się, by wystąpienie Francji nie przeniosło teatru wojny i w nasze strony. Nas, dzieci, więcej niż dotąd trzymano w domu i starano się zająć i zabawić na różne sposoby. W tym celu ustawiono znowu pozostały po babci teatr marionetek i tak wszystko urządzono, że widzowie siedzieli w moim mansardowym pokoju, osoby zaś występujące i kierujące przedstawieniem, jak i teatr sam, poczynając od proscenium, ulokowano w pokoju obok. Dzięki przywilejowi, którym mnie obdarzono, mogłem to tego, to owego chłopca wpuszczać jako widza, co zjednało mi zrazu wielu przyjaciół; wszelako dzieci, ruchliwe z natury, nie mogły spokojnie usiedzieć na miejscu jako widzowie. Przeszkadzały w przedstawieniu i musieliśmy sobie wyszukać młodszą publiczność, którą ewentualnie można było jeszcze utrzymać w ryzach z pomocą nianiek i sług. Wyuczyliśmy się na pamięć owego głównego dramatu, dla którego właściwie przeznaczony był zespół marionetek, i zrazu grywaliśmy go wyłącznie; wkrótce nas to jednak znudziło, zmieniliśmy więc garderobę i dekoracje i odważnie zabraliśmy się do różnych innych sztuk, zupełnie, jak się okazało, nieodpowiednich dla tak małej sceny i widowni. Aczkolwiek ta śmiała inicjatywa popsuła nasze chlubne zamierzenia, a w końcu wszystko zniweczyła, to jednak te dziecinne zabawy i zajęcia rozbudziły we mnie bogactwo odkrywczych pomysłów i sposobów realizacji, rozwi-nięły wyobraźnię i pewne techniczne zdolności, co może inaczej nigdy nie dałoby się osiągnąć tak szybko, na tak małej przestrzeni i z tak małym nakładem pracy.

Wcześnie nauczyłem obchodzić się z cyrklem i liniałem, bo całą naukę geometrii od razu stosowałem w praktyce, wycinając wzory z tektury, co mnie bardzo bawiło. Nie poprzestawałem jednak na figurach geometrycznych, pudełeczkach i tym podobnych przedmiotach, lecz kombinowałem sobie ładne wille, ozdobione pilastrami, zewnętrznymi schodami i płaskimi dachami; niewiele z tego co prawda wynikło.

Natomiast wiele więcej wytrwałości wykazywałem, korzystając z pomocy naszego służącego, krawca z zawodu, przy urządzaniu zbrojowni, mającej służyć do naszych dramatów i tragedii, które sami pragnęliśmy wystawiać, odkąd wyrośliśmy już z zabaw dziecinnych i marionetki przestały nas zajmować. Wprawdzie rówieśnicy moi sporządzili sobie też takie zbroje i uważali, że są równie piękne i dobre jak moje; nie poprzestawałem jednak na ubraniu jednej osoby, mogłem nawet kilku wojaków tej małej armii wyposażyć w najprzeróżniejsze rekwizyty i stawałem się przeto dla naszego grona coraz niezbędniejszym. Łatwo się domyślić, że przy takich zabawach nie obyło się bez podziału na wrogie obozy, bijatyk i utarczek, kłótni i swarów, kończących się zwykle żałośnie. W takich wypadkach część moich wypróbowanych kolegów stawała zazwyczaj przy mnie, druga po stronie przeciwnej, chociaż często następowały zmiany w składzie wrogich obozów. Jeden tylko chłopiec, nazwę go Piladesem, raz jedyny opuścił mój obóz, podjudzony przez innych, lecz wytrwał ledwo krótką chwilę po stronie wroga; pogodziliśmy się rojiiąc wiele łez i przez długi czas łączyła nas wierna przyjaźń.

Jego właśnie i innych życzliwych mi kolegów umiałem uszczęśliwić opowiadaniem bajek, a szczególnie podobało im się, gdym występował we własnej osobie, i radowali się niezmiernie, że mnie, towarzyszowi ich zabaw, przydarzały się tak dziwme rzeczy; pojąć tylko nie mogli, jak zdołałem umieścić te przygody w czasie i przestrzeni, wiedzieli przecie na ogół, co robię i gdzie się obracam. Niemniej trzeba było wydarzenia te gdzieś umiejscowić, jeśli nie w innym świecie, to chociaż w innej okolicy, a tymczasem wszystko działo się tu, dziś albo wczoraj. Przeto musieli bardziej sami siebie oszukiwać, niż ja ich nabierałem. I gdybym się nie był dzięki wrodzonym zdolnościom z biegiem czasu nauczył przekształcać te zmyślone postacie i wierutne blagi w artystyczną formę, to tego rodzaju dziecinne fanfaronady mogły niechybnie mieć dla mnie przykre następstwa.

Jeżeli popęd ten bliżej rozważymy, znajdziemy w nim zapewne owo uroszczenie poety, mocą którego wypowiada władczo najbardziej nieprawdopodobne myśli i domaga się, aby każdy uznał to za prawdziwe, co jemu, twórcy i odkrywcy, wydało się prawdą.

To, co tu tylko w ogólnym zarysie, w sposób oderwany przedstawiłem, łatwiej i jaśniej wytłumaczy może przykład, wzór takiego opowiadania. Przytaczam więc bajkę, która żywo stoi do tej chwili w mej wyobraźni i pamięci, gdyż wiele razy rówieśnikom swym powtarzać ją musiałem.

NOWY PARYS Bajka dla chłopców

Śniło mi się niedawno, w nocy przed pierwszym dniem Zielonych Świątek, że stoję niby przed zwierciadłem, oglądając nowy strój letni, który drodzy rodzice sprawili mi na święta. Strój, jak wiecie, składał się z trzewików z dobrej skóry z dużymi srebrnymi klamrami, z cienkich bawełnianych pończoch, czarnych atłasowych spodni i surduta z  zielonego sukna ze złotymi potrzebami. Odpowiednia kamizelka ze złotogłowia przerobiona była z kamizelki ślubnej ojca. Ufryzowany i upudrowany byłem jak należy, loki odstawały od głowy niczym skrzydełka; nie mogłem jednak jakoś uporać się z ubieraniem, bo stale myliły mi się różne części garderoby i co jedną wkładałem, to druga, ze mnie opadała. Byłem doprawdy w wielkim kłopocie, aż tu nagle zbliżył się do mnie młody, przystojny mężczyzna i bardzo przyjaźnie powitał.

— Witam cię serdecznie! — rzekłem — jakże się cieszę, żeś się tu zjawił.

— Skądże mnie znasz? — spytał tamten z uśmiechem.

— Dobrze cię znam — odrzekłem uśmiechając się także. — Jesteś Merkury, nieraz przecie widywałem cię na obrazkach.

— W rzeczy samej, jestem. Merkury — odparł — przysłany do ciebie przez bogów z ważnym poleceniem. Widzisz te oto trzy jabłka?

Wyciągnął rękę i pokazał mi trzy jabłka, które ledwo mógł zmieścić w dłoni, tak były wielkie, a przy tym cudownie piękne, jedno było czerwone, drugie żółte, a trzecie zielone. Były to chyba drogocenne kamienie, którym nadano kształt owoców. Chciałem po nie sięgnąć, on jednak cofnął rękę i rzekł:

— Wiedz przede wszystkim, że to nie dla ciebie. Masz je wręczyć trzem najpiękniejszym w mieście młodzieńcom, którzy następnie, każdy według swego przeznaczenia, otrzymają wymarzone małżonki. Bierz i spraw się dobrze! — oświadczył mi na pożegnanie i złożył jabłka w moje otwarte dłonie.

Zdawało mi się, że jeszcze urosły. Podniosłem je w górę, pod światło, i spostrzegłem, że są całkiem przezroczyste; ale niebawem wydłużyły się wzwyż, przybierając kształt prześlicznych kobietek, wielkości niewielkich lalek, a sukienki ich były tego samego koloru, co przedtem jabłka. Leciutko wyśliznęły mi się z palców, a gdym wyciągnął rękę, aby choć jedną z nich schwycić, unosiły się już w powietrzu, wysoko i daleko, wystrychnąwszy mnie na dudka. Zdumiony, skamieniały, z wzniesionymi jeszcze rękami oglądałem swoje palce, jak gdyby pozostał na nich jakiś ślad. Nagle na czubkach palców spostrzegłem pląsającą przemiłą dziewczynkę, mniejszą od tamtych, ale uroczą i wesołą; nie odlatywała jak trzy poprzednie, lecz spokojnie sobie tańczyła, przeskakując z jednego czubka palca na drugi, a ja przyglądałem jej się ze zdumieniem przez dłuższą chwilę. Ogromnie mi się podobała, chciałem ją przeto wreszcie pochwycić i zdawało mi się, że zręcznie się do tego zabieram; aliści w tejże samej chwili poczułem uderzenie w głowę, odurzony upadłem na ziemię i oprzytomniałem dopiero w momencie, gdy trzeba już było się ubierać, aby pójść do kościoła.

Podczas nabożeństwa widziadła te ciągle przesuwały mi się przed oczyma, a także później jeszcze przy stole dziadków, u których byłem na obiedzie. Po południu chciałem odwiedzić kilku przyjaciół, nie tylko żeby im się pokazać w nowym stroju, z kapeluszem pod pachą i szpadą u boku, ale także dlatego, że musiałem ich rewizytować. Nie zastałem nikogo w domu, a dowiedziawszy się, że poszli do ogrodów, postanowiłem podążyć za nimi w nadziei spędzenia wesołego wieczoru. Droga wiodła do wieży warownej i przechodziłem właśnie koło miejsca słusznie zwanego „zdradliwym murem", bo działy się tam zawsze jakieś podejrzane rzeczy. Szedłem powoli, rozmyślając o mych trzech boginkach, zwłaszcza o małej nimfie, i od czasu do czasu podnosiłem palce do góry w nadziei, że raczy znów na nich popląsać. Zatopiony w myślach, idąc prosto przed siebie, ujrzałem na lewo w murze furtkę, której nigdy dotąd nie zauważyłem. Wydawała się niską, ale pod wieńczącym ją gotyckim łukiem przeszedłby mężczyzna najwyższego wzrostu. Łuk i futryny, misternie wyciosane przez kamieniarza i rzeźbiarza, przykuły moją uwagę, ale najbardziej podobały mi się same drzwi. Brunatne, prastare drzewo, skąpo zdobione, obite było szerokimi, spiżowymi listwami, zarówno wypukłymi, jak wklęsłymi, których ornament z liści i gałązek podpierał najnaturalniejsze, swobodnie siedzące ptaszki; przyglądałem się temu z zachwytem, nie mogąc oczu oderwać. Ale co było naj dziwniejsze, to brak dziurki od klucza, brak klamki, brak kołatki, z czego wnosiłem, że drzwi otwierają się od wewnątrz. Nie myliłem się: gdym bowiem bliżej podszedł, aby pomacać rzeźbione ozdoby, odchyliły się i ukazał się w nich człowiek w jakiejś osobliwej, długiej i szerokiej szacie. Wspaniała broda okalała jego twarz, tak że skłonny byłem wziąć go za Żyda. On atoli, jak gdyby odgadywał myje myśli, przeżegnał się, chcąc mnie przekonać, że jest prawdziwym chrześcijaninem, i katolikiem.

— Paniczu, .skąd się tu wziąłeś i co tu robisz? — zapytał uprzejmie i z przyjaznym gestem.

— Podziwiam — odrzekłem — piękną robotę tej furty; nigdy jeszcze czegoś podobnego nie widziałem; chyba może tylko na drobnych przedmiotach w zbiorach jakichś miłośników sztuki.

— Cieszy mnie to — odparł — że lubisz taką robotę, Wewnątrz furta jest jeszcze   (piękniejsza. Wejdź, jeśli masz ochotę.

Wyznać muszę, że było mi trochę nieswojo na duszy. Dziwaczny strój furtiana, pustka dokoła i jakaś niesamowita atmosfera, wszystko to ściskało mi serce. Stałem nieruchomo, pod pozorem dalszego podziwiania strony zewnętrznej, ukradkiem zaś zerkałem w ogród: gdyż prawdziwy ogród roztaczał się przed moimi oczami. Tuż za furtą zobaczyłem wielki, 'drzewami ocieniony plac; stare, w równych odstępach sadzone lipy, całkowicie go zasłaniały gęsto splecionymi konarami, tak że najliczniejsze towarzystwo w najbardziej skwarne południe znaleźć mogłoby tu ochłodę. Już prawie przekroczyłem próg, a stary krok za krokiem wabił mnie dalej ku sobie. Właściwie wcale się nie opierałem: słyszałem bowiem, że królewicz czy sułtan w takim wypadku nigdy nie pyta, czy grozi mu niebezpieczeństwo. Miałem przecież także szpadę u boku; dałbym sobie radę ze starym, gdyby chciał uczynić mi coś złego. Wszedłem więc bez obawy; furtian zamknął drzwi, które zatrzasnęły się tak cicho, żem tego prawie nie słyszał. Potem pokazał mi rzeczywiście jeszcze o wiele kunsztowniejsze ozdoby, objaśniając wszystkie po kolei i okazując mi dużo życzliwości. Uspokojony przeto całkowicie, pozwoliłem wieść się dalej po zadrzewionej przestrzeni wzdłuż kolistego muru i znajdowałem tu wiele rzeczy godnych podziwu. Wnęki ozdobione misternie muszlami, koralami i stopniami z metalu, z paszcz trytonów wytryskiwały strumienie wody do marmurowych basenów; gdzieniegdzie stały ptaszarnie i druciane klatki, w których wesoło skakały wiewiórki, biegały tam i z powrotem świnki morskie i różne inne milutkie stworzonka. Ptaki, w miarę zbliżania się do nich, witały nas śpiewem, szpaki wygadywały niestworzone rzeczy;  jeden z nich wołał ciągle: „Parys! Parys!”, a drugi: „Narcyz! Narcyz!”, i to tak wyraźnie, jakby się tego nauczył w szkole. Stary przyglądał mi się uważnie, ilekroć ptaki tak wołały. Udawałem, że tego nie widzę, i rzeczywiście szkoda mi było czasu, by zwracać na niego uwagę: spostrzegłem bowiem wkrótce, że krążymy w kółko i że ta cienista przestrzeń tworzy właściwie wielki krąg, okalający inny, jeszcze o wiele bardziej interesujący. Wróciliśmy istotnie do furtki i zdawało się, że starzec chce mnie wypuścić; lecz teraz znowu nie mogłem oderwać wzroku od złotej kraty, która jak gdyby otaczała środek tego cudownego ogrodu, mogłem już przyjrzeć się jej dokładnie, chodząc dokoła za starcem, aczkolwiek nie pozwalał mi się oddalić od muru i baczył, bym nie zbliżał się do środka. Stojąc już tuż przy furtce, ukłoniłem się pięknie i rzekłem:

— Byłeś, panie, dla mnie tak niezwykle uprzejmy, że chciałbym cię jeszcze o coś poprosić, zanim się rozstaniemy. Czy nie mógłbym z bliska obejrzeć owej złotej kraty, zdającej się wielkim kręgiem zamykać środek ogrodu?

— Owszem, dobrze — odparł — ale w takim razie musisz poddać się pewnym warunkom.

— Jakież to warunki? — spytałem niecierpliwie.

— Zostawisz tu kapelusz i szpadę, nie odstąpisz mnie ani na krok, a ja cię poprowadzę.

— Jak najchętniej! — odparłem kładąc kapelusz i szpadę na pierwszej lepszej kamiennej ławce.

Wnet pochwycił moją lewą rękę w swą prawicę i trzymając ją mocno powiódł mnie władczo prosto przed siebie. Gdyśmy stanęli przed kratą, zdziwienie moje przeszło w osłupienie: takich cudowności nigdy dotąd nie widziałem. Na wysokim marmurowym cokole stały rzędem niezliczone dzidy i halabardy, których osobliwie zdobione szpice łączyły się ze sobą, tworząc zamknięte koło. Patrząc przez szpary ujrzałem tuż przed sobą cicho płynącą wodę, z obu stron w marmurowe obramowania ujętą, a w jej przezroczystej toni mnóstwo złotych i srebrnych rybek, snujących się to powoli, to chyżo, to pojedynczo, to gromadnie w różne strony. Bardzo pragnąłem też zobaczyć, co znajduje się za kanałem, i przekonać się, jak wygląda samo serce ogrodu; atoli z wielkim żalem ujrzałem, że po drugiej stronie otacza wodę podobna krata, i to tak kunsztownie skonstruowana, że żadną miarą nie można było niczego dostrzec, gdyż każda dzida i halabarda oraz różne ozdoby z tamtej strony pasowały dokładnie do szpar, przez które patrzałem. Poza tym i starzec, mocno trzymając moją rękę, uniemożliwiał mi swobodę ruchu. Jednakże po tym wszystkim, co dotąd widziałem, ciekawość moja wzmagała się coraz bardziej, zdobyłem się tedy na odwagę i zapytałem starca, czy nie można,  by się tam przeprawić.

— A można — odparł — ale pod nowymi warunkami.

Gdym zapytał, jakie to warunki, dał mi do zrozumienia, że musiałbym się przebrać; zgodziłem się bez wahania; zawróciliśmy do muru, po czym wprowadził mnie do małej, schludnej sali, gdzie na ścianach wisiały różne szaty, wszystkie przypominające wschodnie kostiumy. Szybko się przebrałem; włosy moje, pięknie upudrowane, wsunął w barwną siatkę, wytrząsnąwszy z nich energicznie, ku memu przerażeniu, cały puder. Gdym się przejrzał w wielkim zwierciadle, spostrzegłem, że w tym przebraniu bardzo mi do twarzy i że lepiej wyglądam niż w swym ceremonialnym odświętnym ubraniu. Wykonałem kilka ruchów i skoków, naśladując tancerzy z teatrów jarmarcznych. Spojrzawszy przy tym w zwierciadło, ujrzałem przypadkiem odbicie znajdującej się za mną wnęki. Na białym tle wisiały tam trzy zielone sznurki, każdy z nich tak dziwnie splątany, że z oddali nie można się było domyślić, co to jest. Odwróciłem się więc gwałtownie i zapytałem starca, do czego służą wnęka i sznurki. Zdjął  jeden z nich i uprzejmie mi go pokazał. Był to nie bardzo gruby, jedwabny zielony sznurek, którego oba końce przewleczone były przez kawał dwukrotnie przeciętej zielonej skóry, przez co robił wrażenie narzędzia do niezbyt przyjemnego użytku. Wyglądało mi to podejrzanie; na zapytanie moje starzec objaśnił mię całkiem spokojnie i dobrotliwie, że przeznaczone to jest dla tych, którzy zdradzają zaufanie, jakim ich tu darzą. Zawiesił sznur na miejsce i wezwał mnie, abym nie zwlekając podążył za nim: tym razem nie trzymał mnie za rękę, kroczyłem więc swobodnie obok niego.

Najbardziej zaciekawiło mnie, gdzie mogła być brama, gdzie most, aby przedostać się przez kratę, aby przejść przez kanał: dotychczas bowiem ani bramy, ani mostu nigdzie nie dostrzegłem. Coraz baczniej tedy przyglądałem się złotemu ogrodzeniu, w miarę jakeśmy się doń zbliżali; nagle zaćmiło mi się w oczach: całkiem niespodziewanie owe dzidy, włócznie, halabardy i lance zaczęły się trząść i drgać, a osobliwy ten  ruch zakończył się tym, że wszystkie ostrza pochyliły się ku sobie, jak gdyby dwa antyczne, w piki zbrojne hufce miały na siebie uderzyć. Nie do zniesienia był ten zamęt dla oczu, nie do zniesienia ten szczęk dla uszu, ale jakąż niespodzianką widok, gdy wszystko to legło pokotem, pokrywając krąg kanału i tworząc najwspanialszy most, jaki sobie można wyobrazić: teraz oto bowiem roztaczał się przede mną bajecznie kolorowy ogród. Podzielony był w splecione ze sobą ozdobne rabaty, które jako całość tworzyły przepiękną mozaikę; wszystkie obramowane jakimiś nie znanymi oni, niskimi, zielonymi, wełnistymi roślinami; wszystkie pokryte kwiatami, każda grządka innej barwy, a ponieważ kwiaty również były niskie i do ziemi przytulone, więc wyraźnie występował wzorzysty rysunek, jaki miały tworzyć. Uroczy ten widok, którym rozkoszowałem się w promienny dzień słoneczny, doprawdy mnie oczarował; nie wiedziałem prawie, gdzie stąpnąć: wijące się bowiem przede mną ścieżki wysypane były pieczołowicie błękitnym piaskiem, robiącym wrażenie ciemniejszego nieba albo drugiego nieba w wodzie, tu na ziemi; szedłem tedy czas jakiś obok mego przewodnika, z oczyma wlepionymi w ziemię, aż w końcu ujrzałem wśród owych dookoła ciągnących się, rozkwieconych rabatów, gąszcz koliście rosnących cyprysów czy jakiejś odmiany topoli, przez który nie podobna było przejrzeć, gdyż najniższe gałęzie zdawały się wyrastać wprost z ziemi. Przewodnik mój, wprawdzie nie najbliższą drogą, zaprowadził mnie jednak bezpośrednio do owej grupy drzew i jakże byłem zaskoczony, gdy wszedłszy w ich krąg zobaczyłem przed sobą portyk uroczego pawilonu, który ze wszystkich stron zdawał się być otoczony jednakowymi kolumnami i gankami. Atoli bardziej jeszcze niż ten okaz architektury zachwyciła mnie rozlegająca się z domu jakaś muzyka niebiańska. Zdało mi się, że słyszę to lutnię, to harfę, to cytrę i jeszcze jakieś dźwięki, niepodobne do żadnego z tych trzech instrumentów. Furtka, ku której zdążaliśmy, za lekkim dotknięciem starca od razu otwarła się przed nami; ale jakież było moje zdziwienie, gdym ujrzał przed sobą furtiankę wyglądającą dokładnie tak samo, jak owa milutka dziewczynka, którą we śnie widziałem pląsającą na mych palcach. Powitała mnie jak dobrego znajomego, zapraszając, bym wszedł do domu. Stary cofnął się, a ja przeszedłem z nią przez sklepiony i pięknie zdobiony, niedługi krużganek do środkowej sali, której wysokość, niczym wysokość katedry, przykuła mój wzrok i wprawiła w zdumienie. Nie mogłem długo wodzić oczami po sali , gdyż pociągnęło mnie inne, poważniejsze widowisko. Na kobiercu, pod samą kopułą, siedziały trzy niewiasty, tworząc jakby trójkąt, w trzy różne kolory ubrane, jedna była w szacie czerwonej, druga w żółtej, trzecia w zielonej; fotele były złocone, a kobierzec wyglądał jak kwitnący klomb. W ramionach trzymały owe trzy instrumenty, które przed chwilą uchem rozpoznałem w chwili gdy wszedłem do sali, niewiasty nagle grać przestały.

— Witaj! — rzekła ta w środku siedząca, twarzą do drzwi zwrócona, w czerwonej szacie, z harfą przed sobą. — Siadaj obok Alerty i posłuchaj, jeśli lubisz muzykę.

Teraz dopiero zauważyłem, że nie opodal nas, na ukos, stała dość długa ławeczka, a na niej leżała mandolina. Miła dzieweczka podniosła ją, siadła i posadziła mnie obok siebie. Z kolei spojrzałem na drugą damę siedzącą po mojej prawej stronie, w żółtej sukni i cytrą w ręku; o ile harfiarka była okazałej postaci, miała wydatne rysy twarzy i coś majestatycznego w ruchach, to grająca na cytrze zdradzała wesołe usposobienie, nie pozbawione wdzięku. Była to wysmukła blondynka, tamta natomiast miała włosy ciemne. Harmonijna jej gra, pełna wyrazu i uczucia nie powstrzymała mnie od przyjrzenia się także trzeciej piękności w zielonej szacie, której gra na lutni miała w sobie coś przejmującego i frapującego. Ona chyba najwięcej poświęcała mi uwagi i miałem wrażenie, że gra wyłącznie dla mnie; niestety, była dla mnie zagadką: raz wydawała mi się czułą,  to znowu dziwaczną, raz szczerą, to znowu zamkniętą w sobie, gdyż zmieniała ustawicznie wyraz twarzy i sposób gry. Chwilami miałem wrażenie, że chce mnie wzruszyć, chwilami, że tylko chce podrażnić się ze mną. Nic jej jednak nie pomogły wszystkie wysiłki, pozostałem obojętny, bo oczarowała mnie moja miła sąsiadeczka, siedząca bliziutko, tuż przy mnie; a że w owych trzech niewiastach najwyraźniej rozpoznałem sylfidy z mego snu i kolory we śnie widzianych jabłek, zrozumiałem, że nie warto mi zaprzątać sobie nimi głowy. Chętnie natomiast uścisnąłbym milutkie dziewczątko obok siedzące, ale zbyt dobrze miałem w pamięci cios, który mi wymierzyła we śnie. Dotychczas siedziała spokojnie z mandoliną w ręku; lecz gdy panie przestały grać, kazały jej uraczyć mnie jakimś wesołym kawałkiem. Zaledwie wybrzdąkała kilka podniecających melodii tanecznych, podskoczyła do góry; uczyniłem to samo. Grała i pląsała, a ja z zapałem towarzyszyłem jej w tańcu; był to rodzaj małego baletu, który snadź przypadł do gustu obecnym tu damom, gdyśmy bowiem przestali tańczyć, kazały małej poczęstować mnie jakimś smakołykiem, zanim podadzą wieczerzę. Doprawdy, zapomniałem zupełnie, że prócz tego tu raju istnieje jeszcze coś więcej na świecie. Alerta powróciła wraz ze mną do owego krużganka, przez który się tutaj dostałem. Zajmowała. obok niego dwa ładnie urządzone pokoje; w tym, w którym mieszkała, ugościła mnie pomarańczami, figami, brzoskwiniami i winogronami, a ja z przyjemnością spożywałem zarówno owoce z obcych krajów, jak i te, które u nas dopiero dużo później dojrzewają. Było także słodyczy pod dostatkiem; napełniła kryształowy puchar musującym winem; ale pić mi się nie chciało, boć dostatecznie się już orzeźwiłem owocami.

— A teraz będziemy się bawić — rzekła prowadząc mnie do drugiego pokoju. Był to istny jarmark gwiazdkowy; ale tak kosztownych i pięknych rzeczy nie widywało się nigdy w żadnym kramie z zabawkami. Były tu najprzeróżniejsze lalki, stroje i sprzęty dla lalek; kuchnie, pokoje i sklepy; wreszcie mnóstwo różnego rodzaju innych zabawek. Pokazywała mi wszystkie oszklone szafy, w których kunsztowne te cacka były przechowywane. Pierwsze szafy szybko znowu zamknęła i rzekła:

— To nie dla ciebie, wiem to dobrze. Tu zaś — dodała — zobacz, ile tu materiałów budowlanych, można by z tego zestawić mury i wieże, domy, pałace, kościoły, całe wielkie miasto. Ale to mnie nie interesuje; poszukamy czegoś innego, co zarówno ciebie, jak i mnie zabawi.

Po czym wydobyła kilka pudeł, w których ujrzałem miniaturowe wojsko, ułożone warstwami, a tak piękne, jakiego nigdy dotąd w życiu nie widziałem. Nie pozwoliła mi bliżej przyjrzeć się szczegółom, lecz od razu wzięła jedno pudło pod pachę, a ja pochwyciłem drugie.

— Pójdziemy na złoty most — rzekła — tam najlepiej bawić się w wojnę: dzidy po prostu wskazują, jak należy ustawić armie naprzeciw siebie.

Stanęliśmy na złotym kołyszącym się pomoście; przyklęknąwszy, aby swoją linię bojową ustawić, posłyszałem, że pode mną szemrze woda i pluskają się ryby. Okazało się, że w pudłach jest tylko konnica, o czym teraz dopiero się przekonałem. Alenta pochwaliła się, że jej niewieścim wojskiem dowodzi królowa Amazonek; u mnie natomiast znalazł się Achilles i bardzo pokaźny hufiec jazdy greckiej. Armie stanęły naprzeciw siebie, był to widok przepiękny. Nie byli to płascy żołnierze ołowiani, jak zwykłe nasze zabawki, lecz; zarówno jeźdźcy, jak i konie miały pełne plastyczne kształty, nader misternie odrobione; trudno też było pojąć, jakim sposobem utrzymują równowagę: stali bowiem zupełnie pewnie, bez żadnych podpórek.

Oboje z wielkim zadowoleniem lustrowaliśmy nasze zastępy, gdy nagle oznajmiła mi, że rozpoczyna atak. W pudłach znaleźliśmy także pociski; były tam niewielkie kasetki pełne małych, pięknie polerowanych kulek z agatu. Mieliśmy ze ściśle określonej odległości posługiwać się nimi w walce, pod warunkiem jednak, że nie wolno w żadnym razie uszkodzić figurek, uderzenie może być (tylko tak mocne, aby je obalić. Zaczęła się tedy obustronna kanonoda i z początku odbywała się ku obopólnemu zadowoleniu. Gdy atoli przeciwniczka moja spostrzegła, że lepiej celuję od niej i że zwycięstwo, zależne od przewagi liczebnej stojących jeszcze żołnierzy, ja odniosę, zbliżyła się do mego hufca i oczywiście wtedy z dziewczęcym zapałem rzucane kulki osiągnęły pożądany skutek. Powaliła na ziemię większą część najlepszych mych oddziałów, a im energiczniej protestowałem, tym zawzięciej rzucała kule. Zgniewało mnie to w końcu, oświadczyłem więc, że uczynię to samo. Jakoż nie tylko przystąpiłem bliżej, ale zirytowany rzucałem  daleko mocniej, toteż wkrótce kilka małych jej amazonek rozleciało się w drobne kawałki. Podniecona walką na razie tego nie spostrzegła, ale ja osłupiałem doprawdy widząc, że rozbite figurki same się znowu zrosły, amazonki z końmi utworzyły jedną całość, nagle ożyły i popędziły cwałem ze złotego mostu pod lipy, po czym, galopując na złamanie karku w tę i tamtą stronę, nie wiadomo jakim cudem przepadły gdzieś koło muru. Zaledwie śliczna- moja przeciwniczka to zauważyła, gdy wybuchła głośnym płaczem i lamentując boleśnie jęła mi wyrzucać, żem ją naraził na niepowetowaną stratę, znacznie większą, niż to w słowach da się wyrazić. Ja natomiast, już z lekka rozzłoszczony, ucieszyłem się, że mogę jej dokuczyć, i rzuciłem na oślep, ale z całą siłą jeszcze kilka pozostałych kulek w jej wojsko. Nieszczęście chciało, żem trafił królową, która w naszej zabawie według umowy była nietykalna. Rozpadła się w kawałki, a także najbliżsi jej adiutanci zostali roztrzaskani; ale wszyscy oni szybko się na nowo zrośli i dali drapaka, jak tamci, wesoło i swobodnie galopując pod lipami, po czym przepadli koło muru.

Przeciwniczka moja wymyślała mi i urągała; ja natomiast, dobrze już rozochocony, schyliłem się, aby podnieść jeszcze kilka kulek, toczących się między złotymi dzidami. Z niepohamowaną złością zamierzałem zniszczyć całe jej wojsko. W te pędy rzuciła się na mnie i uderzyła mnie w twarz, aż mi w głowie zahuczało. Słyszałem zawsze, że na policzek wymierzony przez dziewczynę odpowiada się sążnistym całusem, chwyciłem ją więc za uszy i ucałowałem kilkakrotnie. Na co podniosła taki wrzask, żem się przeląkł; puściłem ją od razu, co było prawdziwym szczęściem, bo w tym samym momencie zamarłem. Oto ziemia pode mną zaczęła drgać i chrzęścić; zdążyłem tylko zauważyć, że kraty znowu się poruszają: aliści nie było chwili czasu ani na rozważania, ani na ucieczkę, gdyż żadną miarą nie mogłem utrzymać się ma nogach. Każdej sekundy jakaś 'dzida przeszyć mnie mogła na wylot: halabardy i lance, podnosząc się groźnie, rozdarły mi już ubranie; sam nie wiedziałem, co się ze mną dzieje, odchodziłem od zmysłów, straciłem przytomność, ocknąłem się i ochłonąłem ze strachu dopiero u stóp wielkiej lipy, gdzie odrzuciła mnie unosząca się krata. Wraz z powrotem świadomości odezwała się we mnie złość, nawet wściekłość, gdym posłyszał dochodzące z tamtej strony drwiące okrzyki i głośny śmiech mej przeciwniczki, która tam snadź łagodniej opadła na ziemię. Zerwałem się więc na równe nogi, a ujrzawszy dokoła siebie mały hufiec w rozsypce wraz z dowódcą Achillesem, tak samo jak ja odrzuconym tutaj przez podnoszącą się kratę, pochwyciłem najsamprzód greckiego bohatera i walnąłem nim o drzewo. Gdy odrodził się z kawałków i rzucił do ucieczki, sprawiło mi to podwójną przyjemność, jako że do najpiękniejszego widoku na świecie dołączyła się radość z cudzej krzywdy, i miałem ochotę zrobić to samo z wszystkimi żołnierzami greckimi, gdy nagle syczące strumienie wody trysnęły dokoła z kamieni i murów, z ziemi i gałęzi, chłoszcząc mnie niemiłosiernie ze wszystkich stron. Wkrótce lekka moja szata całkiem przemokła; poszarpana już była przedtem, wobec tego nie zwlekając zdarłem ją z siebie. Zrzuciłem pantofle i tak po kolei jedną część ubrania za drugą; przyznać nawet muszę, że przymusowy ten prysznic w upalny dzień sprawił mi raczej przyjemność. Zupełnie obnażony, kroczyłem teraz uroczyście wśród kojących strumieni, łudząc się, że długo jeszcze będę mógł korzystać z tej przyjemności. Ochłonąłem z gniewu i bardzo pragnąłem pojednania z moją małą przeciwniczką. Lecz nagle wszystkie strumienie zastygły, a ja sterczałem mokry na rozmokłej ziemi. Zjawienie się starca, który nieoczekiwanie stanął przede mną, nie było mi doprawdy na rękę; gdybym się mógł gdzieś schować, a chociażby czymś okryć. Wstydząc się swej nagości, drżąc z zimna na całym ciele i nie mogąc niczym się zasłonić, wyglądałem jak nieszczęsna ofiara losu; stary skorzystał z chwili i począł mi robić gorzkie wyrzuty.

— Powinien bym — krzyczał — wziąć jeden z zielonych sznurów i wypróbować go na twej szyi albo co najmniej na twych plecach!

Groźba ta oburzyła mnie do żywego.

— Licz się ze słowami — wrzasnąłem — strzeż się nawet takich myśli, inaczej zginiesz ty i twoje władczynie i panie!

— A kimże ty jesteś — zapytał wyzywająco — że ośmielasz się tak przemawiać?

— Ulubieńcem bogów — odparłem — od którego woli zależy, czy owe niewiasty znajdą godnych małżonków i żyć będą w szczęśliwości, czy też zestarzeją się w tym zaczarowanym klasztorze, usychając z tęsknoty.

Starzec cofnął się o kilka kroków.

— Kto ci to objawił? — zapytał ze zdumieniem i powątpiewaniem.

— Trzy jabłka — odparłem — trzy klejnoty.

— A czego żądasz w nagrodę? — spytał gromko.

— Przede wszystkim — rzekłem — tego małego stworzonka, które mnie do tego nieszczęsnego stanu doprowadziło.

Starzec rzucił mi się do nóg, nie bacząc na mokrą i mulistą ziemię; po czym wstał, nie zmoczywszy się bynajmniej, ujął mnie uprzejmie za rękę, zaprowadził do sali, ubrał w oka mgnieniu i znowu wyglądałem jak przedtem, świątecznie wystrojony i ufryzowany. Furtian nie wyrzekł już słowa; lecz zanim pozwolił mi próg przekroczyć, zatrzymał mnie jeszcze przez chwilę i wskazał kilka przedmiotów na murze po tamtej stronie drogi dotykając równocześnie furtki poza nami. Zrozumiałem go bez trudu: chciał po prostu, żebym przedmioty owe wraził sobie w pamięć, po to abym łatwiej mógł odnaleźć furtkę, która znienacka za mną się zamknęła. Przyjrzałem się dokładnie temu, co było naprzeciwko. Poprzez wysoki mur zwisały konary prastarych drzew orzechowych, zakrywając częściowo wieńczący go gzyms. Gałęzie dochodziły do kamiennej tablicy, której ozdobne obramowanie doskonale widziałem, napisu jednak odczytać nie mogłem. Tablica oparta była o kroksztysn wnęki, w której ze sztucznie zrobionego źródła,  woda przelewała się z jednej czary do drugiej, aby spłynąć do szerokiego basenu, tworzącego coś na kształt małego stawu, po czym ginęła gdzieś pod ziemią. Źródło, napis i drzewa orzechowe wznosiły się pionowo nad sobą: widziałem to tak wyraźnie, że mógłbym wszystko bez trudu namalować.

Łatwo pojąć, w jakim nastroju wieczór ten i wiele dni następnych przepędziłem i jak często odtwarzałem w myślach te zdarzenia, w które sam ledwo uwierzyć mogłem. Przy pierwszej okazji udałem się znów pod zdradliwy mm, ażeby przynajmniej odświeżyć sobie w pamięci owe orientacyjne znaki i spojrzeć na cenną furtkę. Atoli ku wielkiemu memu zdziwieniu wszystko teraz wyglądało inaczej. Drzewa orzechowe wznosiły się wprawdzie nad murem, lecz nie stały w bezpośrednim sąsiedztwie obok siebie. Była i wmurowana tablica, lecz z prawej strony, z dala od drzew, bez ozdób i z czytelnym napisem. Była i wnęka ze źródłem, ale dużo dalej z lewej strony i wcale nie podobna do tej, którą widziałem; muszę więc chyba przypuścić, że i druga moja przygoda, tak samo jak pierwsza, była snem tylko, furtka bowiem zginęła bez  śladu. Jedno mnie tylko pociesza, spostrzegłem mianowicie, że owe trzy przedmioty zdają się ustawicznie zmieniać miejsca, gdyż podczas częstych odwiedzin tego zakątka zauważyłem, że drzewa orzechowe skupiły się nieco ciaśniej, a tablica i źródło jakby także ku sobie się zbliżyły. Może kiedyś wszystko znowu się tak ułoży, że i furtka na nowo się ukaże, a wtedy skwapliwie postaram się nawiązać nić przerwanej przygody. Czy będę mógł wam te dalsze zdarzenia opowiedzieć, czy też nie wolno mi będzie tego uczynić, o tym teraz nic wiedzieć nie mogę.

Bajka ta, której prawdziwości moi towarzysze zabaw gwałtownie pragnęli dociec, cieszyła się wielkim powodzeniem. Każdy na własną rękę zwiedzał wiadome miejsce, nie zwierzając się z tego ani mnie, ani innym, odnajdywał drzewa orzechowe, tablicę i źródło, ale zawsze w znacznym oddaleniu jedno od drugiego; przyznali się w końcu, boć w tym wieku niechętnie zachowuje się coś w tajemnicy. Ale tu dopiero zaczęły się spory. Jeden zapewniał nas, że przedmioty nie ruszają się z miejsca i dzieli je zawsze ta sama odległość. Drugi twierdził, że poruszają się oddalając się stale od siebie. Trzeci zgadzał się z nim co do pierwszego punktu, że się poruszają, lecz według niego drzewa orzechowe, tablica i źródło zbliżały się raczej do siebie. Czwartemu przywidziało się coś jeszcze dziwniejszego: ujrzał mianowicie drzewa w środku, tablicę natomiast i źródło po przeciwnych stronach, nie po tych, które ja im podałem. Go do śladów furtki, także różnili się w zdaniach. I tak oto wcześnie doszedłem do przekonania, że o sprawach całkiem błahych i nie podlegających właściwie dyskusji ludzie najsprzeczniejsze wygłaszają zdania i uparcie przy nich obstają.

Ponieważ kategorycznie odmawiałem opowiedzenia dalszego ciągu mej bajki, domagano się niejednokrotnie powtórzenia tej pierwszej części. Starałem się nie zmieniać w niej żadnych szczegółów i bajka, stale w jednakowej wersji podawana, w umysłach moich słuchaczów z biegiem czasu zamieniła   się w prawdę.

W gruncie rzeczy byłem przeciwny kłamstwom i udawaniu i w ogóle wcale nie lekkomyślny; przeciwnie, zachowanie moje cechowała wewnętrzna powaga, z jaką już od młodości patrzałem na siebie i świat, dlatego też często przyjaźnie, a często sarkastycznie wytykano mi nadmierne poczucie własnej godności. Aczkolwiek nie zbywało mi na szczerych dobranych przyjaciołach, byliśmy jednak zawsze w mniejszości wobec tych, którzy z brutalną swawolą lubili nas zaczepiać i budzić, często nawet bardzo szorstko, z owych baśniowych dumnych snów, w których jakże chętnie zatracaliśmy się, ja zmyślając je, a moi rówieśnicy biorąc w nich żywy udział. Owóż uprzytomniliśmy sobie ponownie, że zamiast popadać w zniewieściałość i oddawać się fantastycznym rozrywkom, należy raczej hartować się, by móc znieść nieuniknione przeciwności lub stawić im czoło.

Do ćwiczeń w stoicyzmie, który wyrabiałem w sobie z powagą, na jaką tylko stać było młodego chłopca, należało też pokonywanie cierpień cielesnych. Nauczyciele nasi obchodzili się z nami często bardzo nieprzyjemnie i niewłaściwie, bijąc nas i szturchając, co tym bardziej potęgowało naszą zawziętość, że opór czy obrona najsurowiej były wzbronione. Bardzo wiele żartów chłopięcych polegało na współzawodnictwie takich doznań: na przykład przy wzajemnym biciu się dwoma palcami lub całą ręką aż do utraty władzy w członkach, albo przy mniej lub bardziej statecznym znoszeniu w pewnych grach zasłużonych razów; gdy szło o to, by przy bójkach i zapasach nie pozwolić się zbić z tropu fortelom na pół już pokonanych przeciwników; przy poskramianiu bólu zadanym z czystej swawoli; mało tego, także przy wykazywaniu obojętności nawet na szczypanie i łechtanie, które chłopcy tak ochoczo uprawiają. W ten sposób zdobywa się wielką przewagę, której nie tak prędko inni mogą nas pozbawić. Że jednak popisywałem się powszechnie tą wytrzymałością w znoszeniu bólu, nagabywania moich przeciwników potęgowały się; a jako że okrucieństwo nie ma granic, wyprowadzało to i minie z granic cierpliwości. Opowiem pewne zdarzenie, jedno z wielu. Nauczyciel nie przybył na lekcję; dopókiśmy wszyscy byli razem, bawiliśmy się wcale przyzwoicie; ale gdy życzliwi mi chłopcy po długim daremnym oczekiwaniu odeszli i pozostałem sam z trzema nieprzychylnymi mi kolegami, ci postanowili mnie męczyć, zawstydzić i wypędzić. Wyszedłszy na chwilę z pokoju wrócili z rózgami, które sporządzili sobie z jakiejś na prędce połamanej miotły. Domyśliłem się, jakie mają zamiary, a sądząc, że zbliża się już koniec lekcji, postanowiłem nie bronić się aż do ozwania się dzwonka. A oni zaczęli niemiłosiernie, bez pamięci siec mię po nogach i łydkach. Nie drgnąłem, poczułem jednak wnet, że się przeliczyłem i że taki ból każdą minutę przedłuża w nieskończoność. Wraz z cierpieniem wzbierała we mnie wściekłość i z pierwszym uderzeniem dzwonka chwyciłem jednego z nich, który najmniej się tego spodziewał, z tyłu za włosy i powaliłem od razu na ziemię przyciskając go kolanem, drogiemu, młodszemu i słabszemu, który napadł mnie od tyłu, wcisnąłem głowę pod swoją pachę i małom go nie udusił, tłamsząc go z całej mocy. Pozostał jeszcze ostatni, i to nie najsłabszy z nich, a ja miałem już tylko lewą rękę do obrony. Schwyciłem go tedy za połę i zręcznym obrotem, przedwcześnie z jego strony odpartym zmogłem go i powaliłem na ziemię. Gryźli, drapali i kopali mnie co niemiara; a ja byłem opanowany tylko żądzą zemsty. Będąc teraz górą, począłem głowy ich tłuc jedną o drugą. Wrzeszczeli wniebogłosy, toteż wkrótce nadbiegli wszyscy domownicy i otoczyli nas kołem. Porozrzucane rózgi, a także nogi moje, z których zdjąłem pończochy, świadczyły oczywiście za mną. Odroczono karę i wypuszczono mnie z domu; oświadczyłem wyraźnie, że na przyszłość za najlżejszą obrazę każdemu oczy wydrapię, uszy oberwę, a może nawet i uduszę.

Wydarzenie to, aczkolwiek, jak to zwykle bywa w dziecinnych dramatach, prędko zostało zapomniane, a nawet ośmieszone, miało ten skutek, że owe wspólne lekcje rzadziej się odbywały i na koniec zupełnie ustały. Byłem tedy znowu jak przedtem skazany na przebywanie w domu, gdzie w młodszej o rok tylko siostrze mej Kornelii znajdowałem coraz to przyjemniejszą towarzyszkę.

Zanim jednak przejdę do innych spraw, chciałbym tu jeszcze opowiedzieć kilka wydarzeń związanych z przykrościami, jakie mnie spotkały ze strony moich rówieśników; takie bowiem obyczajowe spostrzeżenia ten przynoszą pożytek, że człowiek dowiaduje się z nich, co się innym przydarzyło, czego więc sam spodziewać się może od życia, i uczą go pamiętać, że cokolwiek by się stało, spotyka go to jako zwykłego śmiertelnika, a nie jako istotę wyjątkowo szczęśliwą czy nieszczęśliwą. Choć wiedza ta niewiele pewnie pomoże do uniknięcia wszelakich klęsk, to jednak bardzo jest przydatna, bo ułatwia pogodzenie się z losem, znoszenie przeciwności, a nawet ich pokonywanie.

Jeszcze jedna ogólna uwaga będzie tu niewątpliwie na miejscu; a mianowicie podrastające dzieci ze sfer wykształconych natrafiają na jaskrawą sprzeczność; polega ona na tym,  że rodzice i nauczyciele strofują i upominają, aby zachowywały się przyzwoicie, rozumnie i rozsądnie, nikomu złośliwie czy gwoli zabawy nie wyrządzały przykrości i tłumiły w sobie wszelkie odruchy nienawiści, które mogłyby zrodzić się w ich sercu; tymczasem w przeciwieństwie do tych pouczeń, gdy młodzież stara się postępować w myśl owych zasad, musi znosić od innych to właśnie, co w niej tępiono i czego jej surowo zabraniano. I to jest przyczyną, że biedne te istoty w rozterce między cywilizacją a stanem pierwotnym powoli tracą panowanie nad sobą i zależnie od charakteru popadają w obłudę lub nadmierną popędłiwość.

Gwałt lepiej gwałtem odeprzeć; ale dobroduszne, do miłości i współczucia skłonne dziecko nie umie nic przeciwstawić szyderstwu i złej woli. O ile przed czynnymi napaściami moich kolegów potrafiłem się jako tako uchronić, to żadną miarą nie mogłem sprostać im w docinkach i wymyślaniach, boć w takich razach broniący się zawsze musi przegrać. Dlatego też tego rodzaju napaści, jeśli pobudzały do gniewu, trzeba było siłą fizyczną odpierać, a równocześnie budziły się we mnie dziwaczne pojęcia, które nie mogły pozostać bez następstw. Nieżyczliwi zazdrościli mi oprócz innych przywilejów także i tego, że żyłem w warunkach domowych wynikających z burmistrzostwa mego dziadka: boć skoro on był pierwszy między równymi, musiało to przecież mieć nie lada wpływ i na stosunki rodzinne. Otóż gdy pewnego razu po odbyciu sądu piszczałkowego chlubiłem się tym, że widziałem dziadka mego w gronie rajców, zasiadającego jakby na tronie o stopień wyżej od wszystkich, pod wizerunkiem cesarza, jeden z chłopców odezwał się szyderczo: że powinienem — jak paw na własne nogi — spojrzeć raczej na swego dziadka po mieczu, który był właścicielem oberży „Pod Wierzbami", nie marzącym zapewne o tronach i koronach. Odrzekłem, że bynajmniej mnie to mie zawstydza, boć właśnie 'to jest chlubą i sławą naszego miasta rodzinnego, że wszyscy obywatele mogą czuć się równi i że każde zajęcie w swoim zakresie jest pożyteczne i zaszczytne. Wyraziłem tylko żal, że ten poczciwiec już od tak dawna nie żyje: jakże przykro mi było często, że nie znałem go osobiście, ileż razy przypatrywałem się jego poritretowi, a nawet odwiedzałem grób, ażeby czytając napis na skromnym nagrobku wspomnieć rzewnie ubiegły żywot tego, któremu zawdzięczałem własne życie.

Inny mój wróg, najzłośliwszy ze wszystkich, wziął tamtego na stronę i szeptał mu coś do ucha, przy czym obaj szyderczo na mnie spoglądali. Myślałem, że mnie żółć zaleje, i zażądałem, żeby mówili głośno.

— No, cóż takiego — odezwał się pierwszy — jeśli chcesz koniecznie wiedzieć, to ci powiemy: on twierdzi, że musiałbyś długo chodzić i szukać, zanim byś dziadka swego odnalazł.

Odgrażałem się im jeszcze gwałtowniej, krzycząc, by wyraźnie powiedzieli, co mają na myśli. Przytoczyli mi na to bajeczkę, posłyszaną jakoby od rodziców: mianowicie, że ojciec mój miał być synem pewnego znakomitego, dostojnika i że znalazł  się jakiś poczciwy mieszczuch, chętny do zastąpienia mu prawdziwego rodzica. Z całą bezczelnością wysuwali jeszcze różne argumenty, np. że cały nasz majątek zawdzięczamy tylko babce, że wszyscy krewni z bocznej linii, zamieszkali we Friedbergu i innych miejscowościach, tak samo nie posiadają żadnego majątku, i tysiące innych dowodów mających swe źródło li tylko w niecnej złośliwości. Słuchałem ich spokojniej, niż się spodziewali, bo najwidoczniej gotowali się do ucieczki, bojąc się, bym znienacka nie wytargał ich za włosy. Ja natomiast odparłem z całym spokojem, że jest mi to najzupełniej obojętne. Życie jest tak piękne, iż sprawa, komu je zawdzięczamy, jest absolutnie bez znaczenia: koniec końców pochodzi ono zawsze od Boga, wobec którego wszyscy jesteśmy równi. Nie mogąc sobie ze mną jakoś poradzić, dali na razie za wygraną; bawiliśmy się znowu razem, co u dzieci najpewniej zawsze prowadzi do zgody.

Zjadliwe ich słowa zaszczepiły mi jednak jakiś uraz moralny, który drążył i niepokoił mnie skrycie, ale bezustannie. Wcale mnie to nie martwiło, że zostałem nagle wnukiem wielkiego pana, jeżeli nawet nie stało się to w sposób całkiem legalny. Węsząc wytrwale tropiłem ślady, wyobraźnia moja była podniecona, przenikliwość zaostrzyła się. Zacząłem analizować twierdzenia kolegów, odnajdywałem i zmyślałem nowe dowody prawdopodobieństwa. Niewiele słyszałem o dziadku, pamiętam tylko, że portrety jego i babki wisiały w pokoju bawialnym w starym domu i że po wybudowaniu nowego umieszczono je w jednym z pokoików na górze. Babka musiała być bardzo piękną kobietą i w równym wieku z mężem. Przypominam sobie także, że w pokoju jej widziałem miniaturę przystojnego mężczyzny, w mundurze z licznymi gwiazdami i orderami, która po jej śmierci, wraz z wieloma innymi drobiazgami, wśród ogólnego rozgardiaszu podczas budowy domu, zaginęła. Te i tym podobne rzeczy kojarzyłem w dziecięcym umyśle, zaprawiając się zawczasu w nowoczesnym kunszcie poetyckim, który oryginalnym powiązaniem doniosłych spraw życia ludzkiego potrafi zdobyć uznanie całego kulturalnego świata.

Ponieważ jednak ze spraw tych nie śmiałem zwierzać się nikomu ani nawet ogólnikowo o nie rozpytywać, robiłem skrycie przeróżne starania, aby poznać chociaż cząstkę prawdy. Słyszałem, iż jest to fakt stwierdzony, że synowie bardzo często bywają podobni do ojców lub dziadków. Różni znajomi panowie, a między innymi przyjaciel naszego domu, radca Schneider, utrzymywali stosunki handlowe z wszystkimi okolicznymi książętami i wielmożami; wielu z tych dostojników zarówno udzielnych książąt, jak i nie należących do dynastii, miało swe posiadłości nad Renem i Menem, a także na obszarze między obu rzekami, i czasem w dowód wielkiej łaski obdarzali oni wiernych pełnomocników swymi wizerunkami. Wizerunkom tym, które od wczesnej młodości widywałem na ścianach, przyglądałem się odtąd ze szczególną uwagą, badając, czy nie odnajdę w nich podobieństwa do ojca lub nawet do siebie; udawało się to jednak zbyt często, aby dać mogło jakąkolwiek pewność, że tak jest w istocie. Gdyż to oczy jednego, to nos innego zdawały się wskazywać na jakieś pokrewieństwo. Tak tedy złudne te dowody zbijały mnie stale z tropu. I lubo później wymysł ten musiałem uznać za wierutną bajkę, zrobił jednak swoje i nie mogłem się powstrzymać, by od czasu do czasu w skrytości ducha nie zastanawiać się nad zaletami i wadami owych panów, których portrety tak wyraziście utkwiły mi w wyobraźni. Boć święta to prawda, że wszystko, co człowieka wewnętrznie utwierdza w pysze, co schlebia jego próżności, jest dlań najbardziej pożądane, tak bardzo, że nie troszczy się wcale, czy w taki lub inny sposób przyniesie mu to zaszczyt czy hańbę.

Lecz zamiast wtrącać tu teraz poważne rozważania, zamiast krytykować i ganić, wolę odwrócić wzrok od owych błogich czasów: bo któż zdoła godnie opisać bezmiar rozkoszy dzieciństwa! Na małe te istoty, krzątające się wkoło nas, patrzymy przecież z ,taką przyjemnością, co więcej, z podziwem; najczęściej bowiem znacznie więcej obiecują, niż później dotrzymują, tak jakby natura wśród wielu szelmowskich figlów, które nam płata, i tu szczególnie się wysiliła, aby z nas zakpić. Pierwsze narządy, jakimi wyposaża ona dzieci na drogę życia, przystosowane są do pierwotnego stanu istot ludzkich; posługują się nimi w sposób nieuczony, a swobodny i zdumiewająco zręcznie osiągają najprostsze cele. Gdy spojrzymy na dziecko jako takie, w kole rówieśników i w warunkach dla niego odpowiednich, wydaje nam się tak rozumne, tak rozsądne, że się zdumiewamy, a przy tym tak zadowolone, wesołe i przemyślne, że omal nie wymagające dalszego kształcenia. Gdyby dzieci wyrastały na to, na co się zapowiadają, mielibyśmy samych geniuszy. Ale rośniecie jest nie tylko rozwojem; różne wrodzone właściwości fizyczne i duchowe, tworzące całego człowieka, wypływają jedne z drugich, następują kolejno po sobie, przeistaczają się jedne w drugie, wypierają się wzajem, a nawet wzajemnie unicestwiają, tak że z różnych zdolności, z różnych objawów talentu z biegiem czasu nawet ślad nie pozostaje. Jakkolwiek uzdolnienia ludzkie na ogół zdążają w wytkniętym kierunku, to jednak największemu i najwytrawniej szemu znawcy trudno byłoby z góry przewidzieć, co z nich wyniknie; znając jednak wyniki, łatwo jest doszukać się symptomów, które je zapowiadały.

Nie zamierzam bynajmniej w tych pierwszych księgach całkowicie zamknąć dziejów mej młodości, przeciwnie, i później podejmę i rozsnuję niejedną nić, która niepostrzeżenie przewinęła się już przez pierwsze lata. Muszę tu atoli nadmienić, że wypadki wojenne wywierały stopniowo coraz większy wpływ na nasz sposób myślenia oraz na nasze warunki życiowe.

Spokojny obywatel dziwnie odnosi się do wielkich wydarzeń światowych. Choćby rozgrywały się gdzieś daleko, podniecają go i niepokoją, a jeśli nawet nie dotykają go osobiście, nie może powstrzymać się od ich oceny i pewnego w nich udziału. Deklaruje się od razu po jednej stronie, zależnie od swego usposobienia czy zewnętrznych pobudek. Gdy zaś zbliżą się wielkie katastrofy, doniosłe przemiany, wtedy, oprócz wielu zewnętrznych niedogodności, nęka go w dwójnasób jakieś wewnętrzne niezadowolenie, potęgując przeważnie zło konieczne i niwecząc osiągalne jeszcze dobro. Wtedy dopiero czekają go prawdziwe przykrości tak ze strony przyjaciół jak wrogów, często większe od pierwszych niż od drugich, i nie wie już wcale, ani w jaki sposób uchronić swe sympatie, ani jak strzec i dopilnować swych interesów.

Rok 1757, który spędziliśmy jeszcze w niczym nie zakłóconym spokoju, przeżyliśmy mimo to wśród powszechnego wrzenia umysłów. Chyba żaden inny rok nie obfitował w tak doniosłe wydarzenia. Zwycięstwa, wielkie czyny, nieszczęśliwe wypadki, restytucje następowały po sobie, splatały i zdawały znosić się wzajemnie; stale jednak górowała nad wszystkim postać Fryderyka, imię jego i sława. Entuzjazm jego wielbicieli wzrastał i ożywiał się coraz bardziej, nienawiść wrogów wzmagała się coraz więcej, a różnica poglądów, rozdwajająca nawet rodziny, niemało się przyczyniała do jeszcze większej izolacji i tak już z różnych powodów powaśnionych z sobą obywateli. Bo w takim mieście jak Frankfurt, gdzie trzy wyznania dzielą mieszkańców na trzy nierówne stronnictwa, gdzie niewielu tylko ludzi, należących nawet do panującego wyznania, dostać się może do rządów, nie zbywa na ludziach zamożnych i wykształconych, którzy wolą zamknąć się w sobie, oddać się studiom i różnym zamiłowaniom, słowem, stworzyć sobie własny, odrębny byt. O takich, właśnie obecnie i później trzeba będzie wspomnieć, żeby uzmysłowić sobie właściwości obywatela frankfurckiego w owych czasach.

Ojciec mój, powróciwszy z licznych podróży, powziął myśl przyjęcia stanowiska podrzędnego urzędnika i sprawowania tego urzędu bez wynagrodzenia, ażeby w ten sposób zaprawić się do służby miejskiej, z zastrzeżeniem, że urząd ten zostanie mu powierzony bez balotowania. Zgodnie ze  swym usposobieniem, zgodnie z swym mniemaniem o sobie oraz w przekonaniu o swej dobrej woli sądził, że mu się takie wyróżnienie należy, lubo niezgodne ani z prawem, ani z tradycją. Gdy przeto odrzucano jego podanie, zirytował się, zniechęcił i poprzysiągł, że nigdy żadnej posady nie przyjmie, a chcąc dowieść mocy swej decyzji, postarał się o tytuł radcy cesarskiego, który przysługiwał burmistrzowi i najstarszym rajcom jako tytuł honorowy szczególnej wagi. W ten sposób zrównał się z najwyższymi urzędnikami i nie mógł już rozpoczynać kariery urzędniczej od dołu. Ta sama pobudka skłoniła go także do oświadczyn o najstarszą córkę burmistrza, co go również wyłączało z Rady. Tak tedy przeszedł do grona tych, którzy wycofali się z życia publicznego, a których nigdy żadna wspólnota nie łączy. Pozostają odosobnieni zarówno między sobą, jak i w stosunku do społeczeństwa, tym bardziej, że w tej samotności coraz jaskrawiej występują odmienne rysy charakterów. Ojciec mój w podróżach swych po szerokim, wolnym świecie wyrobił sobie zapewne inne pojęcia o wytworniejszym i liberalniej szym sposobie bytowania niż ten, do którego przywykli jego współobywatele. Miał tu co prawda już poprzedników i towarzyszy.

Znane jest nazwisko von Uffenlbachów. Rajca von Uffenbach cieszył się wtedy ogólnym szacunkiem. Był we Włoszech, gdzie oddawał się głównie muzyce, miał przyjemny głos tenorowy, a że przywiózł ze sobą pokaźny zbiór utworów muzycznych, wykonywano u niego koncerty i oratoria. To, że sam przy tym śpiewał i forytował muzyków, uważano za uwłaczające jego godności; zarówno zaproszeni goście, jak i inni ziomkowie pozwalali sobie z tego powodu nieraz na żarciki.

Poza tym przypominam sobie niejakiego barona von Häckel, bogatego szlachcica, żonatego, ale bezdzietnego, który mieszkał w pięknym domu przy Antoniusgasse, wyposażonym we wszystko, co należało do 'dostatniej egzystencji. Miał także dobre obrazy, miedzioryty, antyki i różne inne rzeczy, jak to zawsze bywa u zbieraczy i miłośników sztuki. Od czasu do czasu zapraszał do siebie dostojników miejskich na obiad i był przy tym w dziwny, swoisty sposób dobroczynny, ubierał bowiem w swoim domu biednych, zatrzymując jednak ich stare łachmany, a tygodniową jałmużnę dawał im pod tym tylko warunkiem, że musieli przychodzić po nią w owych podarowanych szatach, zawsze czysto i porządnie przyodziani. Pamiętam go niejasno jako uprzejmego, przystojnego pana; tym głębiej utkwiła mi w pamięci licytacja jego zbiorów, na której byłem obecny od początku do końca; nabyłem tam i z polecenia ojca, i z własnego popędu niejedną rzecz, która dotychczas znajduje się w moich zbiorach.

Wcześniej jeszcze, bo chyba już go nie znałem, cieszył się niemałą popularnością zarówno w świecie literackim, jak i w Frankfurcie Jan Michał von Loen. Rodem nie z Frankfurtu, osiadł tutaj i ożenił się z siostrą mej babki Textor, z domu Lindheimer. Obeznany ze światem dworskim i urzędowym, chlubiący się świeżo uzyskanym szlachectwem, zdobył tym rozgłos, że miał odwagę mieszania się do różnych ruchów religijnych i państwowych. Napisał romans dydaktyczny Hrabia Rivera, którego treść poznać można z podtytułu, brzmiącego: czyli poczciwy człowiek u dworu. Dzieło zostało dobrze przyjęte, bo wymagało od dworów, gdzie na ogół tylko rozsądkiem się kierują, także czystości obyczajów; tak tedy pracą swą zyskał uznanie i znaczenie. Tym niebezpieczniejsze dlań miało się za to stać drugie jego dzieło. Napisał książkę Jedynie prawdziwa religia, której tendencją było krzewienie tolerancji, zwłaszcza między luteranami i kalwinami. Doprowadziło to do zatargu z teologami; zwłaszcza dr Benne z Giessen wystąpił przeciw niemu. Loen odpowiedział; spór stał się gwałtowny i osobisty, a wynikłe stąd przykrości skłoniły autora do przyjęcia urzędu prezydenta w Lingen, który Fryderyk II mu zaofiarował w przekonaniu, że jest to mąż światły, wolny od przesądów i skłaniający się ku nowym prądom, ugruntowanym już we Francji. Dawniejsi jego ziomkowie, których z pewnym żalem opuścił, stwierdzili, że nie czuje się tam dobrze, nie może dobrze się czuć, bo żadną miarą nie da się porównać Lingen z Frankfurtem. Ojciec mój również miał wątpliwości, czy prezydent jest zadowolony, twierdząc, że kochany wujaszak nie powinien był zadawać się z królem, gdyż już samo zbliżenie się do niego jest niebezpieczne, choć to skądinąd niewątpliwie niepospolity człowiek. Wiadomo przecież, jak to słynny Voltaire na żądanie pruskiego rezydenta Freitaga, haniebnie został aresztowany w Frankfurcie, choć przedtem był w tak wielkich łaskach i uchodził za mentora króla w zakresie poezji francuskiej. Nie zabrakło przy takich okazjach nigdy rozważań na ten temat i przykładów ostrzegających przed dworem książęcym i służbą na dworach, której rodowity frankfurtczyk w ogóle nie potrafił sobie wyobrazić.

Znakomitego męża, doktora Ortha, wymienię tylko z nazwiska, jako że nie mam zamiaru stawiać tu pomników zasłużonym obywatelom Frankfurtu, wspominam tylko o tych, których sława lub wybitna indywidualność pewien wpływ za najmłodszych moich lat na mnie wywarły. Dr Orth był człowiekiem zamożnym i należał między innymi do tych, którzy nigdy nie brali udziału w rządach miasta, lubo wiedza i doświadczenie dawały mu do tego pełne prawo. Położył duże zasługi dla niemieckich, a zwłaszcza frankfurckich zabytków historycznych; wydał Uwagi do tak zwanych. Reform Frankfurckich, dzieła zawierającego zbiór statutów wolnego miasta. W młodości pilnie studiowałem zamieszczone tam rozdziały dotyczące historii.

Von Ochsenstein, najstarszy z owych trzech braci, o których wyżej wspomniałem jako o naszych sąsiadach, nie wsławił się niczym za życia, pędząc dni cicho i samotnie, tym bardziej stał się za to głośnym po śmierci, pozostawił bowiem rozporządzenie, żeby wczesnym rankiem rzemieślnicy złożyli go do grobu bez asysty i orszaku. Tak się też stało, a fakt ten wywołał wielkie wzburzenie w mieście przywykłym do pornpatycznych obrzędów i obchodów pogrzebowych. Wszyscy, którzy przy takich okazjach zwykli byli napełniać sobie kiesę, powstali przeciw tej innowacji. Jednakże dzielny patrycjusz znalazł  naśladowców we wszystkich stanach, a mimo że  tego rodzaju obchody nazywano szyderczo „wołowymi pogrzebami”, to jednak rozpowszechniały się szybko z korzyścią dla mniej zamożnych rodzin, a wspaniałe ceremonie coraz; bardziej zanikały. Przytaczam ten szczegół, bo jest on jednym z pierwszych symptomów ówczesnych przekonań o konieczności dążenia do pokory i równości, które w drugiej połowie ubiegłego wieku w wyższych sferach się objawiły i wywołały następnie tak nieoczekiwane skutki.

Nie brakowało także miłośników starożytności. Widywało się kolekcje obrazów, zbiory sztychów, ale ze szczególnym zapałem poszukiwane były i zbierane ojczyste pamiątki. Dawne rozporządzenia i mandaty wolnego miasta drukowane i pisane, a nie włączone dotychczas do żadnych zbiorów, gromadzono teraz pieczołowicie, porządkowano chronologicznie i przechowywano z pietyzmem jako skarbnicę ojczystych praw i obyczajów. Zbierano także wizerunki frankfurtczyków, których bardzo dużo się znalazło, i stworzono z nich osobny dział zbiorów.

Zdaje się, że ojciec mój na takich ludziach się wzorował. Nie zbywało mu na żadnym przymiocie, znamionującym przyzwoitego i szanowanego obywatela. Toteż po wybudowaniu domu uporządkował całą swoją własność. Znakomity zbiór map Schenka i innych świetnych ówczesnych geografów, owe wyżej już wzmiankowane rozporządzenia i mandaty, owe wizerunki, szafa ze starą bronią, szafa z osobliwymi wyrobami ze szkła weneckiego, jak kubki i puchary, okazy przyrodnicze, wyroby z kości słoniowej, brązy i mnóstwo innych rzeczy rozsegregowano i ustawiono, a ja przy każdej nadarzającej się licytacji prosiłem zawsze ojca o pozwolenie kupienia różnych przedmiotów, by powiększyć nasze zbiory.

Wspomnieć jeszcze muszę o jednej wybitnej rodzinie, o której od najwcześniejszej młodości wiele dziwnych rzeczy się nasłuchałem, a z kilku jej członkami później sam przeżyłem niejedną cudowną przygodę. Była to rodzina Senckenbergów. Ojciec ich, o którym niewiele wiem, był zamożnym człowiekiem. Miał trzech synów, którzy już w młodości słynęli jako dziwacy, co w niewielkim mieście, gdzie nikt nie powinien się wyróżniać ani w dobrym, ani w złym sensie, nienajlepiej było widziane. Toteż następstwem tego rodzaju dziwactw bywają zazwyczaj przezwiska i długo w pamięci zachowujące się dykteryjki. Ojciec ich mieszkał na rogu ulicy Zajęczej, którą to nazwę ulica otrzymała od znaku na domu, przedstawiającym dwa, a może nawet i trzy zające. Tak tedy nazywano tych trzech,  braci zawsze tylko trzema zającami; przezwiska tego przez długi czas nie mogli się pozbyć. Lecz i w tym wypadku stało się lak, jak to często  bywa, że jakieś dziwaczne i nieprzystojne przywary młodości zwiastują wielkie zalety. Najstarszy z nicih, był to później chlubnie znany cesarski radca dworu von Senckenberg. Drugi z rzędu przyjęty został do magistratu i wykazał bardzo wielkie zdolności, które jednak później zmarnował jako rabulista, działając w niecny sposób na szkodę, jeśli nie miasta rodzinnego, to w każdym razie swoich kolegów. Trzeci brat, człowiek o niezwykłej prawości, lekarz, mało i tylko w wytwornych rodzinach praktykujący, odznaczał się aż do późnego wieku nieco cudaczną powierzchownością. Ubrany był zawsze bardzo przyzwoicie, nie widywano go na ulicach inaczej jak w trzewikach i pończochach, w pięknie upudiowanej trefionej peruce, z kapeluszem pod pachą. Chodził szybko, jednakże dziwnie chwiejnym krokiem, tak że raz znajdował się po tej, to znowu po tamtej stronie ulicy, zygzakiem znacząc swój chód. Kpiarze mówili o nim: że stara się tym zbaczaniem omijać dusze zmarłych, które by go może napastowały, gdyby szedł prosto przed siebie, i że naśladuje tych, co uciekają przed krokodylem. Atoli wszystkie te żarty i różne zabawne plotki przycichły i zamieniły się w końcu w głęboką cześć, gdy przeznaczył swój okazały dom przy Eschenheimer Gasse wraz z podwórzem, ogrodem i przyległościami na fundację medyczną, w której obok szpitala, przeznaczonego wyłącznie dla obywateli Frankfurtu, był ogród botaniczny, zakład anatomii, laboratorium chemiczne, zasobna biblioteka i mieszkanie dla dyrektora; a wszystko tak świetnie urządzone, że żadna akademia nie powstydziłaby się takiego instytutu.

Innym wybitnym człowiekiem, którego pisma i działalność bardzo duży wpływ na mnie wywarły, był Karol Fryderyk von Moser, znany powszechnie jako człowiek bardzo przedsiębiorczy. Trapiły go nieraz ludzkie ułomności, a odznaczając się głęboko moralnym charakterem, poczuł nawet pociąg ku pietystorn. Pragnął wprowadzić więcej rzetelności do życia kupieckiego, tak samo jak Loen pragnął zmienić życie dworskie. Liczne niemieckie dwory książęce gromadziły mnóstwo panów i sług, z których pierwsi domagali się bezwzględnego posłuszeństwa, a drudzy przeważnie chcieli pracować i służyć tylko wedle własnych przekonań. To dawało asumpt do ustawicznych konfliktów i nagłych zmian oraz do wybuchów, gdyż skutki bezwzględnego działania w małym zakresie dużo szybciej dają się we znaki i więcej szkody przynoszą niż w dużym. Wiele domów było obdłużohych i wyznaczono cesarskie komisje debitowe; inne prędzej czy później znalazły się na tej samej drodze, przy czym słudzy albo bez skrupułów ciągnęli korzyści, albo skrupulatnie dawali się we znaki i przysparzali sobie wrogów. Moser pragnął działać jako mąż stanu i przemysłowiec i tu jego odziedziczone i fachowo pogłębione zdolności zbierały bogaty plon; ale zarazem chciał postępować jak człowiek i obywatel i możliwie w niczym nie ubliżać swej godności osobistej. Jego Pan i sługa, Daniel w lwiej jaskini, Relikwie opisują ściśle sytuację, której nie można by co prawda nazwać udręką, w której jednak czuł się bezsilny. Wszystkie te utwory wskazują na niepokojący stan, z którym nie podobna się pogodzić, a którego niestety pozbyć się nie można. Przy tym sposobie myślenia i odczuwania musiał oczywiście nieraz zmieniać służbę, ale dzięki wielkiej zręczności znajdował ją bez trudu. Pamiętam go jako przyjemnego, ruchliwego, a przy tym łagodnego człowieka.

Nazwisko Klopstocka nawet z oddali robiło już na nas duże wrażenie. Początkowo dziwiono się, że tak znakomity mąż mógł się tak cudacznie nazywać; szybko atoli przywykliśmy do tego i nie myśleli już o znaczeniu tych zgłosek. W bibliotece mego ojca znajdowałem dotąd tylko dawniejszych poetów, zwłaszcza tych, którzy się za jego czasów powoli wybili i zdobyli uznanie. Wszyscy oni rymowali, a ojciec mój uważał rym za nieodzowny dla utworów poetyckich. W jednym rzędzie na półkach stali Camdtz, Hagedom, Drolliger, Gelleart, Creuz i Haller w pięknych oprawach ze skóry. Obok nich Neukircha Telemak, Koppena Jerozolima wyzwolona i inne przekłady. Wszystkie te tomy od dzieciństwa pilnie czytywałem, fragmenty umiałem na pamięć, toteż często przywoływano mnie, bym bawił zebrane towarzystwo. Natomiast dla mego ojca nastał przykry okres czasu, gdy wiersz Klopstocka w Mesjaszu, któirego on za wiersz nie uznawał, stał się przedmiotem powszechnego zachwytu. Oczywiście ani mu do głowy nie przyszło, by to dzieło kupić; ale przyjaciel naszego domu, radca Schneider, przyniósł je ukradkiem i podsunął potajemnie matce i dzieciom.

Na tego człowieka interesu, który mało czytał, Mesjasz zaraz po ukazaniu się wywarł potężne wrażenie. Z taką prostotą tu wyrażone, a jednak tak bardzo uszlachetnione pobożne uczucia i potoczysty język, nawet gdyby był tylko harmonijną prozą, tak zachwyciły tego skądinąd suchego handlowca, że pierwsze dziesięć pieśni bo o tych właściwie jest mowa, stały się dla niego najwznioślejszą zbożną książką, którą zawsze raz do roku w Wielkim Tygodniu, zwolniwszy się od wszystkich interesów, w skupieniu odczytywał, żyjąc przez cały rok tą strawą duchową. Z początku zamierzał zwierzyć się ze swych uczuć staremu przyjacielowi; wielce się atoli przeraził dostrzegłszy u niego nieuleczalną odrazę do dzieła o tak czarującej treści, i to z powodu, jak mu się zdawało, zewnętrznej formy, co przecież nie miało żadnego znaczenia. Nie obyło się, jak łatwo się domyślić, bez często powtarzających się rozmów na ten temat; przy tym obie strony coraz bardziej od siebie się oddalały, dochodziło do gwałtownych scen i uległy ten człowiek postanowił w końcu nie mówić więcej o swoim ulubionym utworze, by nie stracić zarówno przyjaciela młodości, jak i dobrego obiadu niedzielnego.

Jednanie sobie stronników jest najbardziej naturalnym życzeniem każdego człowieka, toteż przyjaciel nasz w skrytości ducha czuł się szczęśliwym, przekonawszy się, że uwielbiany jego poeta poruszył serca innych członków naszej rodziny. Książka, która była mu potrzebna tylko przez jeden tydzień w roku, resztę czasu była do naszej dyspozycji. Matka trzymała ją w ukryciu, a ja i moja siostra dobieraliśmy się do niej, kiedy się tylko dało, by w wolnych chwilach potajemnie w jakimś kąciku uczyć się na pamięć najbardziej ciekawych ustępów, a zwłaszcza jak najszybciej utrwalić sobie w pamięci najtkliwsze i najgwaltowniejsze sceny.

Sen Porcji deklamowaliśmy na wyścigi, a dziką, rozpaczliwą rozmowę szatana z Adramelechem, których pochłonęło Morze Czerwone, podzieliliśmy między siebie. Rola szatana jako najbardziej namiętna, mnie przypadła w udziale, drugą, trochę łagodniejszą, objęła moja siostra. Straszliwe wprawdzie, lecz mimo to pięknie brzmiące przekleństwa płynęły nam z ust potoczyście i korzystaliśmy z każdej okazji, by się witać tymi piekielnymi frazesami.

Było to w zimowy wieczór w sobotę — ojciec golił się zawsze przy świecy, by w niedzielę rano bez pośpiechu móc się ubrać do kościoła — siedzieliśmy na stołku za piecem, szepcąc po cichu, jak zwykle, wspomniane przekleństwa, podczas gdy cyrulik ojca namydlał. Nadeszła chwila, w której Adramelech powinien ująć szatana żelazną dłonią, więc siostra moja złapała mnie gwałtownie za ramię deklamując wprawdzie dość cicho, lecz z wzrastającą pasją:

Pomóż mi! Błagam Cię, zaniosę modły do Ciebie, Potworze, gdy tego zażądasz! Niegodziwy, czarny zbrodniarzu, Pomóż mi! Cierpię katusze mściwej, wieczystej śmierci!... Niegdyś czułem ku Tobie nienawiść dziką, okrutną! Dzisiaj czuć jej nie umiem! I to jest bólem palącym!

Dotąd wszystko szło jako tako; lecz magle głośno, grzmiącym głosem wykrzyknęła następujące słowa:

Jakżem zmiażdżony!...

Poczciwy felczer przeraził się i wylał ojcu mydliny z miseczki na gors. Wynikła z tego wielka awantura i wytoczono nam zaraz śledztwo, zwłaszcza ze względu na nieszczęście, które mogło się wydarzyć, gdyby golenie już się było rozpoczęło. By nie dopuścić do podejrzenia o figle, przyznaliśmy się do naszych diabelskich ról, a nieszczęście spowodowane heksametrami było zbyt oczywiste, żeby ich ponownie nie przekląć i nie potępić na wieki.

Tak oto dzieci i lud z wielkości i wzniosłości robią sobie zabawę czy krotochwilę; jakżeby  inaczej znieść zdołali i wytrzymać tyle patosu!

KSIĘGA TRZECIA

Dzień Nowego Roku w owych, czasach ożywiał znacznie miasto, a to dzięki ogólnemu krążeniu osób składających sobie wzajemnie życzenia. Kto zazwyczaj niechętnie opuszczał dom, oblekał wówczas najlepsze swe szaty, by protektorom i przyjaciołom przez chwilę okazać uprzejmość i przyjazne uczucia. Dla nas, dzieci, dzień ten uroczyście obchodzony w domu dziadka był całkiem osobliwą rozkoszą. Już od najwcześniejszego ranka gromadziły się tam wszystkie wnuki, by usłyszeć bębny, oboje, klarnety, puzony i kornety, którymi popisywało się wojsko, muzykanci miejscy i różni inni. Podrzędniejszym gratulantom dzieci rozdawały zapieczętowane i zaadresowane podarki noworoczne. A w miarę posuwania się godzin powiększała się liczba dostojników miasta. Najpierw zjawiali się znajomi i krewni, potem niżsi urzędnicy państwowi; nawet panowie rajcy nie zapominali złożyć życzeń swemu burmistrzowi, a wybrane ich grono goszczono wieczorem w pokojach, które przez cały rok rzadko kiedy się otwierały. Torty, babki biszkoptowe, marcepany, słodkie wino były nieodpartą ponętą dla 'dzieci. A przy tym zarówno burmistrz, jak jego obydwaj zastępcy dostawali rokrocznie z kilku fundacji trochę srebrnych przedmiotów, którymi tego dnia w pewnej ustalonej kolejności obdarowywano wnuków i chrześniaków. Słowem, nie brakło tej malej uroczystości niczego co największe zazwyczaj uświetnia.

Nadszedł dzień Nowego Roku 1759, dla nas, dzieci, upragniony i radosny jak poprzednie, dla starszych atoli pełen wątpliwości i złych, przeczuć. Do przemarszów Francuzów wprawdzie już wszyscy przywykli i zdarzały się one często i gęsto, ale nigdy nie były tak częste jak w ostatnich dniach ubiegłego roku. Starym zwyczajem Wolnego Miasta strażnik; na głównej wieży obwieszczał trąbieniem, ilekroć nadciągało wojsko, a w ten dzień noworoczny w ogóle nie przestawał trąbić, co oznaczało niechybnie, że znaczne oddziały wojska wyruszyły z różnych stron. Istotnie dnia tego przeciągały one masowo przez miasto; wszyscy wybiegli, by przyjrzeć się pochodom. Dotąd ludzie przywykli do przemarszów w mniejszych grupach; te jednak powoli się powiększały, a nikt nie mógł czy nie chciał temu przeszkodzić. Krótko mówiąc 2 stycznia jedna kolumna dotarła przez Sachsenhausen, most i Fahrgasse aż do odwachu konstablów, tam zatrzymała się, pokonała nieliczną komendę odwachu i zajęła ów odwach, ściągnęła flagę, a po słabym oporze musiał się poddać i główny odwach. W jednej chwili ciche ulice zamieniły się w widownię wojenną. Tam stanęło i biwakowało wojsko, dopóki nie zatroszczono się dlań o normalny kwaterunek.

Ten nieoczekiwany, od wielu lat nie znany ciężar przytłoczył srodze spokojnych mieszczan, a nikomu nie zdał się on tak uciążliwy jak ojcu, który musiał przyjąć do swego zaledwie wykończonego domu obcych wojskowych lokatorów, przygotować im pięknie posprzątane, przeważnie pozamykane pokoje recepcyjne i to wszystko, czym tak świetnie potrafił rządzić i w takim utrzymać porządku, oddać na pastwę obcej samowoli. On, wyraźny zwolennik Pius, miał się teraz znaleźć we własnym domu na łasce Francuzów: była to w jego przekonaniu najgorsza rzecz, jaka mu się mogła przytrafić. Gdyby jednak umiał się przemóc i wziąć ją od lżejszej strony — mówił przecież dobrze po francusku i umiał godnie i z wdziękiem obracać się wśród ludzi — to mógłby niejedną przykrą chwilę sobie i nam zaoszczędzić: zakwaterowano bowiem u mas namiestnika królewskiego, który chociaż wojskowy, zajmował się wyłącznie sprawami cywilnymi, łagodzeniem sporów między żołnierzami i obywatelami miasta, zwad i zatargów o długi. Był to hrabia Thoranc, rodem z Grasse w pobliżu Antibes w Prowansji, postać długa, chuda i poważna, o twarzy mocno zeszpeconej ospą, czarnych, ognistych oczach i zachowaniu pełnym godności i powściągliwości. Już samo jego wstąpienie w progi naszego domu było dla mieszkańców tegoż korzystne. Mówiono o różnych pokojach, które częściowo miały być oddane, częściowo zostawały dla rodziny, a hrabia słysząc, że wymieniono pokój z kolekcją obrazów, uprosił, choć noc już zapadła, aby pozwolono mu bodaj pobieżnie przy świecach obejrzeć malowidła. Oglądając je doznawał ogromnej przyjemności, zachowywał się względem towarzyszącego mu ojca z wielką uprzejmością, a dowiedziawszy się, że większa część tych malarzy jeszcze żyje i przebywa we Frankfurcie lub okolicy, zapewnił, że niczego bardziej nie pragnie, jak najrychlej zaznajomić się z nimi i dać im zatrudnienie.

Ale i to zbliżenie na gruncie sztuki nie zdołało zmienić usposobienia mego ojca ani ugiąć jego charakteru. Godził się na to, czemu  nie mógł zapobiec, trzymał się jednak biernie z daleka, a niezwykłe wydarzenia, rozgrywające się wokoło niego, były mu nienawistne nawet w najdrobniejszych szczegółach.

Hrabia Thoranc natomiast zachowywał się wzorowo. Nawet swoich map nie kazał zawiesić na ścianach, aby nie popsuć nowych obić. jego ludzie byli zręczni, cisi i porządni; ale mimo to przez cały dzień i część nocy nie było chwili spokoju, gdyż ustawicznie zjawiali się liczni petenci, wprowadzano i wyprowadzano aresztantów, wpuszczano każdego oficera i adiutanta; a ponieważ ponadto hrabia codziennie urządzał przyjęcia, panował w niewielkim, na jedną tylko rodzinę przeznaczonym domu, mającym jedne, przez całą wysokość biegnące wewnętrzne schody, ruch a szum jak w ulu, chociaż wszystko odbywało się bardzo spokojnie, poważnie i surowo.

Atoli szczęśliwym trafem jako pośrednik między mrulkliwym, co dzień bardziej zgryźliwym panem domu, a wprawdzie życzliwym, ale bardzo drobiazgowym i poważnym gościem, znalazł  się jowialny tłumacz, człowiek przystojny, dobrej tuszy, pogodny obywatel frankfurcki, dobrze mówiący po francusku; potrafił ze wszystkim dać sobie radę, a z różnych drobnych przykrości po prostu się wykręcać. Za jego pośrednictwem matka moja przedstawiała hrabiemu swoje położenie wobec takiego usposobienia małżonka; pośrednik odmalował rzecz tak sprytnie, powołując się na nowy, nawet nie urządzony jeszcze całkowicie dom, wrodzoną skłonność właściciela do trzymania się z dala od ludzi, jego troskę o wychowanie dzieci i różne inne rzeczy na ten temat, że hrabia, który szczycił się na swym stanowisku poczuciem najwyższej sprawiedliwości, nieskazitelną prawością i wysoce honorowym postępowaniem, tutaj także jako przymusowy lokator postanowił zachowywać się wzorowo; i rzeczywiście przez kilka lat pobytu w naszym domu, wśród różnych okoliczności nigdy w niczym nie uchybił swym zasadom.

Matka moja znała trochę język włoski, nie był on zresztą obcym dla żadnego członka naszej rodziny: postanowiła przeto niezwłocznie uczyć się francuskiego, do czego nadawał się właśnie ów tłumacz, którego dziecko w tych czasach burzliwych zdarzeń podawała do chrztu, i który teraz jako kum podwójnie do naszej rodziny się przywiązał; poświęcał też każdą wolną chwilę swej kumie (mieszkał akurat naprzeciwko) i uczył ją przede wszystkim tych zdań, które mogłyby być przydatne w osobistym zetknięciu z hrabią; miało to najlepsze skutki. Hrabiemu pochlebiał trud, który gospodyni, nie będąc już pierwszej młodości, zadała sobie dla niego, a że miał usposobienie pogodne i wrodzony dowcip, a także chętnie popisywał się pewną galanterią wobec dam, powstały najlepsze między nimi stosunki, a sprzymierzeni kumowie mogli uzyskać wszystko, co chcieli.

Gdyby udało się, jak już mówiłem, rozweselić ojca, to ta zmiana sytuacji nie bardzo by nam ciążyła.  Hrabia był w najwyższym stopniu bezinteresowny: nie przyjmował nawet darów, które mu się należały z racji jego stanowiska; cokolwiek mogło mieć najlżejszy pozór przekupstwa, było odrzucane z gniewem, a nawet karane; swoim ludziom najsurowiej zakazał  narażać gospodarza na jakikolwiek, najdrobniejszy nawet wydatek. Natomiast nas, dzieci, obdarzano obficie słodyczami z deseru. Przy tej sposobności muszę nadmienić, aby dać pojęcie o naiwności owych czasów, że matka pewnego dnia wysoce nas zasmuciła wylewając lody, które nam przysłano ze stołu hrabiego, nie mogła bowiem w to uwierzyć, że żołądek mógłby znieść prawdziwy, choćby tak przecukrzony lód.

Poza tymi smakołykami, w których z biegiem czasu zasmakowaliśmy prawdziwie i które nam nie szkodziły, spotkało nas, dzieci, jeszcze i to szczęście, że zwolniono nas poniekąd od regularnych lekcji i surowej dyscypliny. Zły humor ojca wzmagał się, nie umiał on się poddać nieuniknionej konieczności. Jakże bardzo męczył siebie, matkę, kuma, rajców, wszystkich swych przyjaciół, byłe pozbyć się hrabiego! Daremnie tłumaczono mu, że obecność takiego człowieka w domu w danych okolicznościach jest prawdziwym dobrodziejstwem, że po przekwaterowaniu hrabiego nastąpiłyby ciągłe zmiany oficerów lub żołnierzy. Żaden z tych argumentów nie trafiał mu do przekonania. Obecne czasy wydawały mu się tak okropne, że w swym zniechęceniu nie wyobrażał sobie, aby kiedykolwiek coś gorszego mogło mu się przydarzyć.

Tak tedy działalność ojca, która dotąd przeważnie ku nam była zwrócona, została sparaliżowana. Nie wymagał już od nas z dawną pedanterią odrabiania zadanych lekcji, a my staraliśmy się na wszelkie sposoby zaspokajać naszą ciekawość w wojskowych i innych sprawach publicznych, nie tylko w domu, ale i na ulicach, co było tym łatwiejsze, że warta stojąca przed bramą, dzień i noc otwartą, nie troszczyła się bynajmniej o przebiegające tam i z powrotem niesforne dzieci.

Różnorodne sprawy rozstrzygane przed sądem królewskiego namiestnika i przez to stawały się wyjątkowo interesujące, że hrabiemu szczególnie ma tym zależało, by swe wyroki zabarwić dowcipnymi, błyskotliwymi, wesołymi zwrotami. Rozkazy jego były zawsze sprawiedliwe, sposób, w jaki je wyrażał, pełen pikanterii i humoru. Zdawało się, że wziął sobie za wzór księcia Ossunę .

Nie było prawie dnia, żeby tłumacz gwoli rozweselenia nie opowiadał nam i matce takiej czy innej anegdotki. Ten jowialny człowiek zebrał małą kolekcję różnych salomonowych wyroków; przypominam sobie jednakże tylko ogólne wrażenie i nie odnajduję w pamięci żadnych szczegółów.

Stopniowo coraz lepiej poznawaliśmy osobliwy charakter hrabiego. Człowiek ten znał jak najdokładniej swoje dziwactwa, a ponieważ zdarzały się okresy, kiedy ulegał jakiemuś zniechęceniu, hipochondrii czy jak lam nazwać tego złego  demona, w takich więc chwilach, które czasami w całe doby się przeciągały, zamykał się w swoim pokoju, nie widywał nikogo prócz kamerdynera i nie dawał się nakłonić do udzielenia audiencja nawet w niecierpiących zwłoki wypadkach. Skora tylko opuszczał go zły duch, był znowu jak przedtem łagodny, pogodny i czynny. Z gawęd jego kamerdynera Saint-Jeana, małego, szczupłego człowieka, pełnego szczerej dobroduszności, można było wnosić, że kiedyś, w dawnych latach, hrabia, opanowany takim nastrojem, stał się powodem wielkiego nieszczęścia i od tej pory postanowił usilnie się wystrzegać podobnych manowców na swym tak odpowiedzialnym stanowisku, na które zwrócone były oczy całego świata.

Już w pierwszych dniach pobytu hrabiego wezwano doń wszystkich frankfurckich malarzy, jak Hirt, Schüitz, Trautmano, Nothnagel, Juncker. Pokazali mu swoje gotowe obrazy, a hrabia nabył te, które były na sprzedaż. Odstąpiono mu mój piękny, jasny, szczytowy pokój na poddaszu i przekształcono go od razu na gabinet i pracownię: gdyż zamierzał wszystkich tych artystów, przede wszystkim zaś Seekatza z Darmstadtu, którego obrazy rodzajowe pełne prostoty i naiwności wysoce mu odpowiadały, zatrudnić tu przez dłuższy czas. Sprowadził tedy z Grasse, gdzie starszy jego brat posiadał piękny pałac, wymiary wszystkich pokoi i gabinetów, omówił potem z artystami poszczególne części ścian i według tego określił wielkość okazałych olejnych malowideł, których wykonanie zlecił malarzom; nie miały być oprawione w ramy, lecz jako części tapet przymocowane do ścian. Tak tedy praca posuwała się tu żwawo. Seekatzowi przypadły w udziale sceny z życia wiejskiego, w których dzieci i starcy, bezpośrednio z natury malowani, znakomicie się udali; młodzieńcy nie wyszli tak dobrze, byli przeważnie zbyt chudzi; a kobiety raziły z odmiennej przyczyny. Żona jego bowiem, mała, gruba, poczciwa, ale nieprzyjemna osoba, oprócz siebie nie dopuszczała żadnej modelki, dlatego więc nie mógł stworzyć ujmującej postaci kobiecej. Poza tym musiał przekroczyć oznaczoną wielkość figur. Jego drzewa były wiernym odbiciem natury, ale pokrywające je liście zbyt drobiazgowo ujęte. Był uczniem Brinkmanna, którego malarstwo sztalugowe zasługuje na uznanie.

Schütz, pejzażysta, najlepiej chyba sprostał zadaniu. Okolice Renu oddawał doskonale, jako też słoneczny ton, ożywiający je w pięknej porze roku. Nie było mu też całkiem obce malowanie dużych obrazów i tu również wykonanie i artystyczne ujęcie było na wysokości zadania. Malowidła jego cechowała zawsze prostota i pogoda.

Trautmann malował manierą Rembrandta niektóre cudowne wskrzeszenia z Nowego Testamentu, a obok tego wsie i młyny w pożarach. I dla niego, jak zdołałem zauważyć z planów pokoi, przeznaczono osobny gabinet. Hirt malował dobre lasy bukowe i dębowe. Jego trzody były godne pochwały. Juncker, przyzwyczajony do naśladownictwa drobiazgowych Holendrów, najmniej mógł się przystosować do tego stylu tapetowego; jednakże za dobrą zapłatą zgodził się niektóre części ścian ozdobić kwiatami i owocami.

Ponieważ wszystkich tych ludzi znałem od najwcześniejszego dzieciństwa i często bywałem w ich pracowniach, a hrabia z przyjemnością widział mnie przy sobie, byłem obecny przy omawianiu tematów, naradach i obstalunkach, jak też  przy oddawaniu gotowych dzieł i pozwalałem sobie wyrażać swoje zdanie, zwłaszcza przy oglądaniu szkiców czy projektów. Już dawniej zdobyłem rozgłos wśród miłośników malarstwa, a szczególnie na licytacjach, na które pilnie uczęszczałem, tym, że od razu potrafiłem powiedzieć, oo przedstawia dany obraz historyczny czy to z historii biblijnej, czy świeckiej, czy też mitologii; i choć nie zawsze udawało mi się odgadnąć sens jakiejś alegorycznej sceny, przecież rzadko znalazł się ktoś, kto by ją lepiej ode mnie zrozumiał. Zdarzało się też często, że zdołałem namówić artystę do opracowania takiego czy innego tematu, i z radością korzystałem z moich przywilejów. Pamię tam nawet, że napisałem zawiłe wypracowanie, w którym opisałem dwanaście obrazów przedstawiających historię Józefa; niektóre z nich zostały wykonane.

Po tych jak na chłopca zaiste chwalebnych osiągnięciach muszę tu także wspomnieć o małym niepowodzeniu, które spotkało mnie w tym artystycznym gronie. Znałem mianowicie dokładnie wszystkie obrazy, które stopniowo przynoszono do owego pokoju. Moja młodzieńcza ciekawość nie pominęła niczego, wszystko musiałem obejrzeć i zbadać. Pewnego razu znalazłem za piecem czarną skrzynkę: nie omieszkałem zainteresować się jej zawartością i niewiele myśląc odsunąłem zasuwkę. Znajdujący  się wewnątrz obraz należał istotnie do rzędu tych, których się na ogół wszystkim nie pokazuje; choć starałem się natychmiast zamknąć go z powrotem w skrzynce, nie udało mi się uporać z tym dość szybko. Wszedł hrabia i złapał mnie na gorącym uczynku.

— Kto ci pozwolił otworzyć tę skrzynkę? — rzekł przybierając urzędową minę królewskiego namiestnika. Nie znalazłem na to odpowiedzi. Natychmiast wymierzył mi karę mówiąc bardzo surowo:

— W przeciągu ośmiu dni nie przekroczysz progu tego pokoju.

Ukłoniłem się i wyszedłem. Zastosowałem się do tego zakazu jak najdokładniej, tak że poczciwy Seekatz, pracujący właśnie w tym pokoju, był bardzo zmartwiony — gdyż z przyjemnością widział mnie koło siebie — ja natomiast przez przekorę posunąłem się w posłuszeństwie tak daleko, że kawę, którą zwykle mu przynosi łem, stawiałem na progu; tak tedy musiał odrywać się od roboty, by ją sobie zabrać, co tale przykro odczuł, że prawie się na mnie pogniewał.

Teraz jednakże wydaje się wskazane szczegółowiej objaśnić i wytłumaczyć, jak w podobnych, wypadkach radziłem sobie z mniejszą lub większą łatwością z językiem francuskim, którego się przecież nie uczyłem. I tutaj pomógł mi wrodzony dar łatwego przyswajania sobie dźwięku i brzmienia danego języka, jego płynności, akcentu, tonu i wszelkich innych zewnętrznych właściwości. Wiele słów znałem z łaciny; włoski pomagał mi jeszcze więcej, i w krótkim czasie, przysłuchując się rozmowom służby i żołnierzy, wartowników i gości, tyle się nauczyłem, że choć nie ważyłem się zabierać głosu w rozmowach, mogłem przynajmniej sprostać pojedynczym pytaniom i odpowiedziom; ale to wszystko niewiele mi dało w porównaniu z korzyścią, jaką przynosił mi teatr. Od mego dziadka otrzymałem bilet wolnego wejścia, którym posługiwałem się co wieczór ku niezadowoleniu ojca, a z aprobatą matki. Tutaj więc siedziałem na parterze przed obcą sceną i tym uważniej przyglądałem się ruchom, mimice i dykcji, że mało lub zgoła wcale nie rozumiałem tego, co tam mówiono i wobec tego interesowałem się wyłącznie gestykulacją i dźwiękiem mowy aktorów. Najmniej rozumiałem komedię, gdyż była szybko mówiona i odnosiła się do spraw życia powszedniego, którego wyrażenia nie były mi w ogóle znane. Tragedie zdarzały się rzadziej, a ich umiarkowane tempo, jednostajny rytm aleksandrynów, ogólnoludzka akcja były dla mnie pod każdym względem przystępniejsze. Niebawem zabrałem się do Racine'a, który wpadł mi w rękę w bibliotece ojca i deklamowałem jego sztuki w sposób teatralny, tak jak je mój zmysł słuchu i tak z nim ściśle związany organ mowy uchwycił, z wielką werwą, choć nie rozumiałem jeszcze związku między poszczególnymi scenami. Ba, nauczyłem się nawet całych ustępów na pamięć i recytowałem je jak papuga; przychodziło mi to z tym większą łatwością, że dawniej już przyzwyczaiłem się wyuczone na pamięć, a niezrozumiałe przeważnie dla dziecka ustępy z Biblii recytować z intonacją protestanckiego kaznodziei. Francuska krotochwila wierszowana cieszyła się naonczas wielkim powodzeniem: sztuki Destouches'a, Marivaux, La Chaussee były często grywane i przypominam sobie dotąd niektóre ich charakterystyczne postacie, z Molierowskich mało mi pozostało w pamięci. Największe wrażenie wywarła na mnie Hypermnestra Lemierre'a , którą jako nowość repertuarową wystawiono starannie i powtarzano kilkakrotnie. Niezwykle przyjemne wrażenie zarobiły na mnie Devin du village, Rose et Colas, Annette et Lubin. Dziś jeszcze mam w pamięci obraz wyfiokowanych chłopców i dziewcząt oraz ich gestykulację. Niebawem poczułem w sobie chęć bliższego zaznajomienia się z samym teatrem, do czego nadarzała się niejedna okazja. Ponieważ nie zawsze starczało mi cierpliwości, by wysłuchać całej sztuki, więc nieraz kręciłem się po korytarzach lub w cieplejszej porze roku przed bramą bawiąc się z innymi dziećmi w moim wieku w różne gry i tam przyłączył się do nas ładny, wesoły chłopiec należący do zespołu teatralnego, którego w kilku małych rolach, choć tylko przelotnie, widywałem na scenie. Ze mną mógł się najlepiej porozumieć, gdyż popisywałem się przed nim moją francuszczyzną; tym bardziej przylgnął do mnie, że ani w teatrze, ani w pobliżu nie było żadnego chłopca jego wieku i narodowości. Spotykaliśmy się i poza teatrem, a nawet w czasie przedstawień rzadko pozostawiał mnie w spokoju. Był to najmilszy mały blagier, paplał uroczo i bezustannie i tyle umiał opowiadać o swych, przygodach, zwadach i innych dziwach, że mnie tym nadzwyczajnie bawił, i w cztery tygodnie więcej się od niego nauczyłem, jeśli chodzi o język i wyrażanie się, niż można sobie wyobrazić; toteż nikt nie mógł pojąć, że nagle, jakby w natchnieniu, opanowałem obcy język.

Zaraz w pierwszych dniach naszej znajomości zaciągnął mnie do teatru i zaprowadził do foyer, gdzie aktorzy i aktorki przebywali w antraktach i gdzie się ubierali i rozbierali. Lokal nie był ani odpowiedni, ani wygodny, wtłoczono bowiem teatr do sali koncertowej, nie zostawiając żadnych osobnych pomieszczeń za sceną. W dość dużym bocznym pokoju, który dawniej służył do gry w karty, przebywały teraz po społu płeć żeńska i męska, nie żenując się wcale ani między sobą, ani wobec nas, dzieci, choć nie zawsze przestrzegano jak należy przyzwoitości przy ubieraniu czy przebieraniu się. Nigdy czegoś podobnego nie widziałem, a jednak przy tych odwiedzinach szybko się do tego przyzwyczaiłem i uważałem to za rzecz całkiem naturalną.

Po niedługim czasie wyłoniła się dla mnie osobista i szczególna korzyść. Młody Derones, tak będę nazywał chłopca, z którym nadal utrzymywałem stosunki, był to  mimo swych przechwałek chłopiec o dobrych obyczajach i bardzo miłym obejściu. Zapoznał  mnie ze swoją siostrą, o parę lat od nas starszą, bardzo przyjemną dziewczyną, wysoką, dobrze zbudowaną, o regularnych rysach, śniadej cerze, czarnych włosach i oczach; jej sposób bycia cechował pewien cichy spokój, a nawet smutek. Starałem się na wszelkie sposoby być dla niej usłużnym; jednak nie zdołałem zwrócić na siebie jej uwagi. Młodym dziewczynom wydaje się, że są dużo bardziej dojrzałe od młodszych chłopców i, spoglądając zalotnie ma młodzieńców, zachowują się jak ciotki względem chłopca, który ku nim swój pierwszy afekt zwraca. Z młodszym ich bratem nic mnie nie łączyło.

Czasami, gdy ich matka była na próbach lub na wizycie, spotykaliśmy się w mieszkaniu, aby się wspólnie bawić lub rozmawiać. Nigdy nie zjawiałem się tam bez kwiatka dla panienki, owocu czy czegoś podobnego. Przyjmowała 'to wprawdzie za każdym razem bardzo uprzejmie i grzecznie dziękowała, jednakże nigdy nie zauważyłem, by jej smutne spojrzenie się rozweseliło i nigdy nie okazała zainteresowania moją osobą. W końcu wydało mi się, żem odkrył jej tajemnicę. Chłopiec pokazał mi ukryty za przystrojonym w eleganckie jedwabne firanki łóżkiem matki obraz pastelowy, portret przystojnego mężczyzny, oznajmiając od  razu. z filuterną miną: to właściwie nie jest tatuś, ale tak jakby tatuś; a gdy zaczął sławić tego pana i swoim zwyczajem zawile i chełpliwie o nim opowiadać, domyśliłem się, że siostra jest zapewne legalną córką, tamci zaś są dziećmi przyjaciela domu. Tak tedy zrozumiałem smutek, malujący się na jej obliczu i tym bardziej ją polubiłem.

Afekt ku tej dziewczynie pomógł mi znosić kłamstwa jej brata, które nieraz przekraczały miarę. Musiałem często wysłuchiwać opowiadań o bohaterskich czynach, o licznych pojedynkach, które staczał nie chcąc jednak przeciwnikowi uczynić krzywdy: wszystko to działo się tylko gwoli honoru. Zawsze potrafił rzekomo rozbroić przeciwnika, a potem mu przebaczyć; zna, jak mówił, tak dobrze kunszt wytrącania szpady z rąk partnera, że kiedyś nabawił się wielkiego kłopotu, gdy szpadę przeciwnika rzucił na wysokie drzewo i trudno ją było potem znowu ściągnąć.

Go mi niezwykle ułatwiało uczęszczanie do teatru, to fakt, że mój bilet wolnego wejścia, jako pochodzący od burmistrza, otwierał mi drogę do wszystkich miejsc, więc także i do foteli na proscenium. Było ono bardzo głębokie — na fruncuską modłę — i z obu stron otoczone krzesłami, które niską barierą odgrodzone wznosiły się amfiteatralnie w kilku rzędach, a mianowicie w ten sposób, że pierwsze miejsca były tylko nieznacznie podwyższone ponad scenę. Całość uchodziła za miejsce honorowe; korzystali z niego zazwyczaj tylko oficerowie, aczkolwiek bliskość aktorów psuła, nie powiem, że wszelkie iluzje, ale do pewnego stopnia wszelką przyjemność. Sam nawet byłem świadkiem i widziałem na własne oczy ten zwyczaj, a raczej te złe obyczaje, na które tak bardzo narzekał Voltaire: gdy przy przepełnionym teatrze, na przykład w czasie przemarszów, wyżsi oficerowie domagali się owych miejsc honorowych, które jednak zazwyczaj już były zajęte, wtedy dostawiano jeszcze kilka rzędów ławek i krzeseł na proscenium, na samej scenie i bohaterom, i bohaterkom nie pozostawało nic innego, jak na bardzo małej przestrzeni między mundurami i orderami odsłaniać swe tajemnice. Widziałem sam Hypermnestrę wystawioną w takich okolicznościach.

Między aktami nie opuszczano kurtyny; przytoczę jeszcze jeden przedziwny zwyczaj, który wydał mi się bardzo rażący,  gdyż jako prawdziwie niemiecki chłopiec, nie mogłem znieść takiej obrazy sztuki. Teatr uważano u nas za nieskalaną świątynię, a każde zakłócenie w niej spokoju należało chyba niezwłocznie ukarać, jako najcięższą zbrodnię przeciwko majestatowi publiczności, a tu dwóch grenadierów z bronią u nogi stało przy wszystkich krotochwilach zupełnie jawnie po obu stronach ostatniej kurtyny, będąc świadkami wszystkiego, co się działo w ukryciu i za kulisami. Ponieważ, jakjuż nadmieniłem, nie spuszczano kurtyny między aktami,  zmiana warty następowała w ten sposób, że dwóch innych grenadierów przy pierwszych dźwiękach muzyki wychodziło sztywnie jak drągi zza kulis, ustawiając się przed tamtymi dwoma, którzy potem, po zluzowaniu, tak samo miarowym krokiem się oddalali. Jeśli tedy podobny obyczaj wybitnie się do tego przyczyniał, by rozwiać wszystko, co w teatrze zwie ,się złudzeniem, było to tym bardziej uderzające, że działo się w czasie, gdy według zasad i przykładów Diderota żądano na scenie najnaturalniejszej naturalności i uważano pełne złudzenie za cel sztuki teatralnej. Od tego rodzaju militarno-policyjnych zarządzeń wolna była jednakże tragedia, a bohaterowie starożytności mieli prawo sami siebie pilnować; owi grenadierowie stali jednak na wszelki wypadek w pobliżu, za kulisami.

Przytoczę na koniec jeszcze i to, że widziałem Ojca rodziny Diderota i Filozofów Palissola, oraz że z tej ostatniej sztuki doskonale jeszcze pamiętam postać filozofa chodzącego na czworakach i nadgryzającego surową główkę sałaty.

Atoli wszystkie te różnolite wydarzenia teatralne nie zdołały utrzymać nas, dzieci, stale w teatrze. W czasie ładnej pogody bawiliśmy się przed gmachem lub w pobliżu, płatając różne figle, co żadną miarą nie odpowiadało naszej powierzchowności, zwłaszcza w niedzielę i dnie świąteczne, gdyż wtedy ja i moi rówieśnicy byliśmy ubrani jak ja w onej bajce, z kapeluszem pod pachą, przy małej szpadzie, której rękojeść ozdobiona była dużą jedwabną kokardą. Razu pewnego, gdyśmy dość długo dokazywali i Derones się do nas przyłączył, strzeliło mu do głowy, by mnie zapewnić, żem go obraził i muszę mu dać satysfakcję. Nie mogłem wprawdzie pojąć, co go do tego skłoniło, ale przyjąłem jego wyzwanie i chciałem dobyć szpady. Powiedział mi jednak, że w takich razach jest w zwyczaju udać się na odludne miejsce, by łacniej sprawę załatwić. Udaliśmy się tedy za pobliskie stodoły i stanęliśmy w odpowiedniej pozycji. Pojedynek odbył się w sposób trochę teatralny, klingi zaszczekały, a pchnięcia szły w bok; atoli w zapale akcji zaplątał mu się czubek szpady w kokardzie mojej rękojeści. Przebił ją na wylot i zapewnił mnie, że otrzymał tym samym pełną satysfakcję, po czym mnie uścisnął, również teatralnym gestem, i poszliśmy do najbliższej kawiarni, żeby szklanką oranżady uśmierzyć wzburzone umysły i jeszcze bardziej umocnić dawne węzły przyjaźni.

Wspomnę przy tej sposobności o innej przygodzie, która mnie spotkała także w teatrze, choć nieco później. Siedziałem sobie najspokojniej na parterze z jednym z moich towarzyszy zabaw i przyglądaliśmy się z przyjemnością solowemu tańcowi, który wykonywał z dużą wprawą i wdziękiem ładny chłopiec, mniej więcej w naszym wieku, syn przejezdnego francuskiego baletmistrza. Jak na tancerza przystało, występował w obcisłym kubraczku z czerwonego jedwabiu, który rozszerzał się w krótką krynolinę, unoszącą się, podobnie jak u laufrów, nad kolanami. Przyklasnęliśmy temu początkującemu artyście razem z całą publicznością, a mnie naraz, nie wiadomo dlaczego, nasunęła się filozoficzna refleksja. Rzekłem do mego towarzysza:

— Jak pięknie był ten chłopiec przystrojony i jak dobrze wyglądał; kto wie, czy nie przyjdzie mu może dziś w nocy spać w podartym kaftaniczku!

Wszyscy już wstali z miejsc i zabierali się do wyjścia, lecz nie można się było przecisnąć przez tłum. Siedząca obok mnie kobieta, która teraz stała tuż przy mnie, była, jak się okazało, matką tego młodego artysty i czuła się moją uwagą bardzo dotknięta. Na nieszczęście znała dostatecznie język niemiecki, żeby mnie zrozumieć, i powiedzieć tyle, ile potrzeba, żeby mnie złajać. Nawymyśłała mi okrutnie: kimże to jestem, prawiła, że pozwalam sobie powątpiewać o rodzinie i zamożności tego młodego człowieka. W każdym razie nie gorszy on  chyba ode mnie, a jego zdolności mogą mu zgotować takie szczęście, o jakim ja nawet marzyć nie śmiem. Tę perorę wygłosiła do mnie w tłumie, zwracając uwagę bliżej stojących, którzy zachodzili w głowę, co takiego mogłem zbroić. A ja, nie mogąc się usprawiedliwić ani też oddalić, byłem doprawdy w kłopocie; gdy na chwilę zamilkła, powiedziałem niewiele myśląc:

— Po co tyle hałasu? Dziś wesele, jutro śmierć.

Na te słowa kobieta niemal oniemiała. Spojrzała na mnie i odeszła starając się jak najszybciej zginąć w tłumie. Przestałem wnet o tym myśleć. Dopiero po jakimś czasie  przypomniały mi się moje słowa, gdy chłopiec, nie wystąpiwszy ponownie na scenie, zachorował, i to bardzo poważnie. Czy umarł, nie potrafię powiedzieć.

Podobne słowa, rzucane na wiatr, czasem nie w porę, czasem zgoła gorszące, nabierają nieraz wagi przepowiedni i już w starożytności odgrywały ważną rolę, a co najdziwniejsze, że wiara i przesądy u wszystkich narodów i po wszystkie czasy objawiały się w tych samych formach.

Tak tedy od pierwszego dnia zajęcia naszego miasta nie brakowało, zwłaszcza dzieciom i młodzieży, nieustannych rozrywek. Teatr i bale, parady wojskowe i przemarsze pochłaniały kolejno naszą uwagę. Ostatnie zwłaszcza zdarzały się coraz częściej, a życie żołnierskie wydawało nam się całkiem wesołe i przyjemne.

Pobyt namiestnika królewskiego w naszym domu miał tę dobrą stronę, że mogliśmy widywać wszystkie wybitne osobistości armii francuskiej i z bliska przyjrzeć się zwłaszcza najznakomitszym, których nazwiska fama już rozgłosiła. Ze schodów i podestów, jak gdyby z galerii, przyglądaliśmy się bardzo wygodnie przechodzącej koło nas generalicji. Przede wszystkim pamiętam księcia Soubise, pięknego, przystępnego pana; najlepiej jednak marszałka de Broglie, młodszego, niezbyt wyisoikiego, lecz dobrze zbudowanego, żywego, ruchliwego człowieka o wybitnie inteligentnym spojrzeniu.

Przychodził on kilkakrotnie do namiestnika królewskiego i można się było domyślić, że o ważnych rzeczach rozprawiali. Zaledwie zdołaliśmy przywyknąć do tego nowego stanu rzeczy w pierwszym kwartale kwaterunku, gdy już rozeszła się głucha wieść: sprzymierzeni zbliżają  się, a książę Ferdynand brunświcki przybywa, by przepędzić Francuzów znad Menu. O tychże, nie mogących pochwalić się żadnym szczególnym powodzeniem wojennym, nie mieliśmy zbyt wielkiego wyobrażenia, a od czasu bitwy pod Rossbach uważano, że zasługują raczej na pogardę; księcia Ferdynanda darzono największym zaufaniem, i wszyscy zwolennicy Prus z tęsknotą oczekiwali uwolnienia od dotychczasowych ciężarów. Ojciec był trochę pogodniejszy, matka zatroskana. Była dość mądra, by zrozumieć, że obecne drobne przykrości snadnie zamienić się mogą w wielką niedolę; było bowiem rzeczą oczywistą, że załoga nie wyjdzie na spotkanie księcia, lecz poczeka na atak w pobliżu miasta. Klęska Francuzów, ucieczka, obrona miasta, chociażby tylko dla osłony odwrotu i utrzymania mostu, bombardowanie, grabież, wszystko to rozpalało podnieconą wyobraźnię i napawało troską obie strony. Matka, która znieść mogła wszystko prócz troski, poleciła tłumaczowi przedstawić hrabiemu swe obawy, na co otrzymała zwykłą w takich razach odpowiedź: że może być zupełnie spokojną, nie ma żadnych obaw, poza tym, że nie ma ruszać się z domu i z nikim o tych sprawach nie mówić.

Liczne oddziały ciągnęły przez miasto; dowiedziano się, że zatrzymały się pod Bergen. Nieustanny ruch konnych i pieszych wzmagał się coraz bardziej, a w domu naszym w dzień i w nocy bez przerwy panował rozgardiasz. W tym to czasie widywałem często marszałka Broglie, zawsze pogodnego, o równym usposobieniu w każdej okoliczności i opanowanych ruchach; radowało mnie więc później, że człowiek, którego postać tak dodatnie i trwałe na mnie zrobiła wrażenie, przeszedł chlubnie do historii.

Tak tedy po niepokojach Wielkiego Tygodnia roku 1759 nadszedł wreszcie Wielki Piątek. Ogromna cisza zwiastowała nadchodzącą burzę. Nam, dzieciom, zakazano wychodzić z domu; ojciec niespokojny, nie mógł sobie znaleźć  miejsca i wyszedł. Bitwa rozpoczęła się; wlazłem na najwyższy strych, skąd nie widziałem wprawdzie okolicy, lecz słyszałem dobrze huk armat i pełny ogień karabinów. Po upływie kilku godzin ujrzeliśmy pierwsze ślady bitwy, szereg wozów przesuwających się przed nami, zapełnionych rannymi, szpetnie okaleczonymi wojakami, o smętnym wyglądzie, w drodze do klasztoru Panny Marii, zamienionego na szpital. Poruszyło się miłosierdzie obywateli. Dawano piwo, wino, chleb, pieniądze tym, którzy jeszcze byli w stanie coś przyjąć. A gdy po jakimiś czasie ujrzano rannych i do niewoli wziętych Niemców, litość nie znała już granic i zdawało się, że każdy chce się wyzuć ze wszystkiego, co (posiada i co może wynieść z domu, by przyjść z pomocą swym udręczonym ziomkom.

Atoli jeńcy ci byli zwiastunami niepomyślnego dla sprzymierzonych wyniku bitwy. Ojciec mój, w stronniczym swym zaślepieniu, był pewny, że tamci zwyciężą i z niepohamowaną odwagą wyszedł aa spotkanie domniemanych zwycięzców, nie bacząc, że strona pobita uciekając musiałaby falą przez niego się przewalić. Poszedł nasamprzód do swego ogrodu opodal bramy Friedberskiej, gdzie było pusto i cicho; po tym odważnie ruszył ku Bornheimer Heide, gdzie jednak napotkał już różnych samopas wracających maruderów i ciurów, którzy zabawiali się strzelaniem do kamieni granicznych, tak że odbijające się kule świszczały wkoło głowy ciekawego wędrowca. Uważał więc za wskazane zawrócić i dowiedział się, zapytawszy kogoś po drodze, że Francuzi dobrze się trzymają i o cofaniu się nie może być mowy, co powinien już sam był wymiarkować z odgłosów strzelaniny. Wróciwszy całkiem przybity do domu, na widok rannych i do niewoli wziętych rodaków stracił zupełnie panowanie nad sobą. Tak samo jak inni i on także kazał przemaszerowującym żołnierzom podawać rozmaite posiłki; mieli je jednak tylko Niemcy otrzymywać, co nie zawsze się udawało, gdyż na furgonach los zrównał przyjaciół i wrogów.

Matka i my, dzieci, polegając jak zawsze na słowie hrabiego i przepędziwszy dlatego ten dzień dość spokojnie, wysoce byliśmy uradowani, a matka tym bardziej była podniesiona na duchu, że z rana wsunąwszy igłę w Złoty skarbczyk otrzymała od wyroczni pocieszającą odpowiedź, zarówno co do teraźniejszości, jak i przyszłości. Pragnąc wzbudzić w ojcu tę samą wiarę i to samo uczucie, zaczęliśmy mu schlebiać ile się dało i czule prosić, żeby zjadł cośkolwiek, bo przez cały dzień nic nie miał w ustach; oparł się naszym pieszczotom, nie chciał jeść i poszedł do siebie. Atoli nie popsuło to naszego radosnego nastroju: bitwa była rozstrzygnięta. Wreszcie powrócił namiestnik królewski, który wbrew swemu zwyczajowi cały ten dzień spędził na koniu, a przecież obecność jego w domu była potrzebniejsza niż kiedykolwiek. Wyskoczyliśmy na jego spotkanie, całowaliśmy go po rękach witając radośnie. Bardzo mu się to widać podobało.

— No dobrze! — rzekł uprzejmiej niż zazwyczaj — i z waszej przyczyny jestem uradowany, drogie dzieci!

Natychmiast kazał nam przynieść cukierków, słodkiego wina, w ogóle co miał najlepszego, i poszedł do swego pokoju, gdzie już czekało na niego mnóstwo ludzi z pilnymi sprawami, pretensjami i prośbami.

Spożyliśmy tedy smakowity posiłek, żal nam było tylko naszego drogiego ojca, który nie chciał w nim brać udziału, i błagaliśmy matkę, by go zawołała; ona jednak, mądrzejsza od nas, dobrze wiedziała, że nie po jego myśli byłyby te dary. Przyrządziła więc skromną kolację i chętnie byłaby mu jego porcję posłała, do pokoju, lecz tego rodzaju zmiany porządku domowego były niedopuszczalne nawet w nadzwyczajnych wypadkach. Uprzątnąwszy tedy podarowane nam słodycze, staraliśmy się namówić go, by zeszedł po prostu do jadalni. Wreszcie dał się nakłonić, acz niechętnie, a my nie przeczuwaliśmy, jakie nieszczęście miało stąd wyniknąć dla niego i dla nas. Schody przechodziły przez cały dom tuż obok wszystkich przedpokojów. Ojciec musiał schodząc przejść bezpośrednio obok pokoju hrabiego. W jego przedpokoju było tylu ludzi, że 'hrabia, chcąc kilku interesantów na raz załatwić, zdecydował się wyjść ze swego gabinetu; stało się to właśnie w chwili, kiedy ojciec tamtędy przechodził. Hrabia swobodnie podszedł do niego, powitał go i rzekł:

— Pogratulujesz pan zapewne sobie i nam, że niebezpieczeństwo minęło i wszystko szczęśliwie się skończyło.

— Bynajmniej! — krzyknął ojciec % tłumioną pasją. — Wolałbym, żeby was wszyscy diabli wzięli, chociażby razem ze mną.

Hrabia zamilkł na chwilę, po czym wybuchnął wściekły:

— Odpokutujesz pan za to  — krzyczał. — Obraza słusznej sprawy i obelga, którą mi pan w twarz rzuciłeś, nie ujdzie ci bezkarnie!

Ojciec zeszedł potem z całym spokojem na dół, zdawał się dzisiaj pogodniejszy, przysiadł się do nas i zaczął jeść. Cieszyliśmy się i ani się domyślali, jak nieopatrznie zrzucił ciężar z serca. Po chwili wywołano matkę, a myśmy mieli wielką ochotę zdradzić ojcu, jakimi to łakociami hrabia nas obdarował. Matka nie wracała. Wreszcie zjawił się tłumacz. Na jego skinienie kazano nam pójść do łóżka; było już późno, więc chętnie usłuchaliśmy rozkazu. Po spokojnie przespanej nocy dowiedzieliśmy się o strasznych wydarzeniach, które wczoraj wieczorem wstrząsnęły domem. Namiestnik królewski wydał natychmiast (rozkaz odprowadzenia ojca na odwach. Podwładni wiedzieli, że nie wolno mu się sprzeciwiać; lecz zasługiwali sobie czasem na wdzięczność, jeśli zwlekali z wykonaniem rozkazu. W tych zamiarach potrafił kum-tłumacz, nie tracący nigdy przytomności umysłu, znakomicie ich utwierdzić. Powstało zresztą tak wielkie zamieszanie, że zwłoka nie zwróciła niczyjej uwagi i dała się łatwo usprawiedliwić. Tłumacz wywołał moją matkę i podsunął jej niemal adiutanta, aby prośbami i argumentacją ubłagała go choć o krótką zwłokę. Sam zaś pobiegł szybko do hrabiego, który z wielkim opanowaniem cofnął się natychmiast do swego gabinetu; wolał bowiem pozostawić najważniejsze nawet sprawy przez chwilę w zawieszeniu, niż dać się ponieść (namiętności i wywrzeć nurtującą go złość na niewinnym, wydając jakieś uwłaczające jego godności zarządzenie.

Swoje przemówienie do hrabiego i przeprowadzenie całej rozmowy nasz gruby kum, który z pomyślnego jej wyniku wielce był dumny, tyle razy nam powtarzał, że mogę ją snadnie przytoczyć z pamięci.

Tłumacz ośmielił się otworzyć, drzwi do gabinetu i przekroczyć próg, zrobił więc coś, co było absolutnie niedopuszczalne.

— Czego chce? — krzyknął hrabia gniewnie. — Precz stąd! Nikomu nie wolno tu wchodzić prócz SaintJeana!

— Więc proszę mnie na chwilę wziąć za Saint-Jeana — odrzekł tłumacz.

— Na to potrzeba by bujnej wyobraźni. Dwóch takich jak on nie starczy na objętość pana. Proszę wyjść!

— Panie hrabio, otrzymałeś od Boga dar wielki i do niego apeluję.

— Chcesz mi pan schlebiać! Niech sobie nie imaginuje, że mu się to uda.

— Panie hrabio, ty jeden potrafisz wysłuchać przekonań innych, nawet w chwilach roznamiętnienia, w chwilach gniewu. Ten dar boski posiadasz.

— Dobrze, dobrze! Otóż właśnie o przekonania tu idzie, którym zbyt długo pobłażałem. Wiem doskonale, że nas się tu nie lubi, że obywatele tutejsi zezem na nas patrzą.

— Nie wszyscy!

— Bardzo wielu! Co tu gadać! Ci mieszczanie chcą być obywatelami wolnego miasta Rzeszy! Wybrali sobie i koronowali swego cesarza, a gdy ten ulega niesłusznej napaści i grozi mu utrata krajów i klęska ze strony uzurpatora, gdy na szczęście znajduje wiernych sprzymierzeńców, którzy mienie swe i swoją krew w ofierze mu składają, to ci tu nie chcą ponieść nawet małych, na nich przypadających ciężarów, by upokorzyć wroga Rzeszy.

— Oczywiście, od dawna hrabia zna ich przekonania i tolerował je jako mądry mąż stanu; atoli dotyczy to mniejszości. Niewielu jest tych omamionych świetnymi przymiotami nieprzyjaciela, którego i ty, panie hrabio, sam przecież cenisz jako nadzwyczajnego człowieka; niewielu, wiesz to doskonale!

— Słusznie! zbyt dawno o tym wiem i zbyt długo to toleruję, inaczej nie byłby się on ośmielił w tej doniosłej chwili rzucić mi w twarz takie obelgi. Czy ich tam miała, czy wielu, mniejsza z tym, muszą ponieść karę w osobie tego ich zuchwałego przedstawiciela i niech wiedzą, czego się mogą spodziewać.

— Tylko o zwłokę błagam, panie hrabio!

— W pewnych sprawach nie można działać dość szybko.

— O krótką tylko zwłokę!

— Hola, panie! Chcesz mnie nakłonić do fałszywego kroku? To ci się nie uda.

— Ani nie chcę nakłaniać do fałszywego kroku, ani odwodzić od fałszywego kroku. Postanowienie pańskie jest słuszne: przystoi ono Francuzowi, królewskiemu namiestnikowi; lecz trzeba pamiętać, że jesteś także hrabią Thoranc.

— Ten tu nic nie ma do gadania.

— Należałoby przecież wysłuchać i tego zacnego męża.

— No i cóż by on powiedział?

— Panie namiestniku królewski! — powiedziałby — wykazałeś dużo cierpliwości względem tylu podejrzanych, niechętnych i nieopanowanych ludzi, jeśli tylko nie przebierali miary i nie dokuczali ci zbyt pochopnie. Ten wprawdzie przeholował srodze; przemóż gniew w sobie, panie namiestniku królewski, a wszyscy cię za to chwalić i wysławiać będą.

— Wiesz dobrze, że lubię czasem twoje żarty; lecz nie nadużywaj mojej życzliwości. Czyliż ci ludzie są całkiem zaślepieni? Gdybyśmy byli przegrali bitwę, to jakiż byliby ich los w tej chwili? Walczymy aż do bram miejskich, zamykamy miasto, trzymamy się, bronimy, by zasłonić nasz odwrót przez most. Czyi sądzicie, że nieprzyjaciel siedzi bezczynnie pod miastem? Rzuca granaty i cokolwiek znajdzie pod ręką, a one zapalają, co się da. Czegóż chce właściciel tego domu? W tych. oto pokojach pękałby teraz pocisk za pociskiem; w tych oto pokojach, w których oszczędzając te przeklęte chińskie obicia, krępowałem się mapy rozwiesić na ścianach. Na klęczkach cały dzień [dziękować za to powinni.

— Jakże  wielu to też uczyniło!

— Powinni byli błagać o błogosławieństwo boskie dla nas, wyjść ma spotkanie generałów i oficerów ze sztandarami i oznakami radości, a znużonych żołnierzy witać poczęstunkiem. Zamiast tego jad ducha partyjnego zatruwa mi najpiękniejsze, najszczęśliwsze, tylu troskami i trudami zdobyte chwile mego życia!

— Tak, jest to duch partyjny; ale hrabia go spotęguje jeszcze przez ukaranie tego człowieka. Stronnicy jego okrzyczą cię za tyrana, za barbarzyńcę; jego zaś uważać będą za męczennika cierpiącego za słuszną sprawę, a nawet ludzie innych przekonań, jego obecni przeciwnicy, będą w nim widzieć tylko współobywatela, będą go żałować i przyznając ci, hrabio, słuszność, osądzą jednak, że zbyt surowe było twe postanowienie.

— Za długo już was słuchałem; proszę zejść mi z oczu!

— Więc tylko jedno jeszcze! Proszę pomyśleć o tym, że nie ma nic gorszego na świecie, co by spotkać mogło tego człowieka i jego rodzinę. Nie miałeś, hrabio, powodu do zachwytów nad dobrą wolą swego gospodarza; atoli gospodyni uprzedzała wszystkie pańskie życzenia, a dzieci uważały pana za swego wujaszka. Ten jeden cios zburzy na zawsze spokój i szczęście tego domu. Ba, śmiem twierdzić, że bomba doń wpadająca nie wyrządziłaby większego spustoszenia. Jakże często podziwiałem twój spokój ducha, panie hrabio; dajże mi sposobność, bym cię mógł uwielbiać. Wojownik jest godny poszanowania, jeśli nawet w domu wroga uważa się za gośoia; tu nie ma wroga, jest tylko człowiek zbłąkany. Przemóż gniew w sobie, panie, a pozyskasz sławę nieśmiertelną.

— Zaiste, w dziwny sposób bym do niej doszedł — odrzekł hrabia z uśmiechem.

— Przeciwnie, w najprostszy w świecie — odparł tłumacz. — Nie przysłałem tu ani jego żony, ani dzieci, by ci do nóg padli, panie hrabio; gdyż wiem, że przykre ci są takie sceny; ale chciałbym ci coś powiedzieć o tej żonie i tych dzieciach, chciałbym opisać ich wdzięczność, chciałbym cię zapewnić, że przez całe życie wspominać będą dzień bitwy pod Bergiem i twoją wspaniałomyślność, że będą o tobie opowiadać dzieciom i wnukom, a nawet wśród obcych sławę twą głosić: czyn taki nie może pójść w niepamięć!

— Chcesz uderzyć w moją słabą stronę, tłumaczu. Chybiasz celu. O sławie u potomnych nie myślę, nie dbam o  to, dobre to dla innych, nie dla mnie; natomiast postępować słusznie każdej chwili, nie zaniedbywać swych obowiązków, nie splamić swego honoru — oto moja troska. Nie traćmy już słów na darmo, dość tego; a teraz idź — i niech podziękują ci niewdzięczni, których oszczędzę!

Tłumacz zaskoczony tym nieoczekiwanie szczęśliwym wynikiem i do głębi poruszony, nie mógł powstrzymać łez i chciał hrabiemu ręce całować; hrabia odsunął go i rzekł srogo i poważnie:

— Wiesz przecież, że tego nie znoszę!

I powiedziawszy te słowa wyszedł do przedpokoju, by załatwić pilne sprawy i wysłuchać żądań mnóstwa czekających nań ludzi. W ten sposób sprawa została załatwiona, a nazajutrz rano przy resztkach wczorajszych łakoci uczciliśmy tę chwilę uroczyście, ciesząc się, że minęło zło, którego zapowiedź szczęśliwie przespaliśmy w łóżku.

Nie będę rozstrzygał, czy tłumacz rzeczywiście tak mądrze, mówił, czy też odmalował sobie tylko tę scenę w wyobraźni, jak to często bywa po spełnieniu dobrego uczynku i uzyskaniu pomyślnych wyników; w każdym, razie nie wprowadzał nigdy zmian do swej opowieści, powtarzając ją zawsze jednakowo. Dość że dzień ten uważał za najprzykrzejszy, a zarazem za najchlubniejszy w swoim życiu.

Jak bardzo zresztą hrabia unikał wszelkiego obłudnego ceremoniału, jak nigdy nie przyjął żadnego tytułu, który mu się należał, i jak zawsze bywał błyskotliwie dowcipny w swobodniejszych chwilach, o tym niech zaświadczy następujące drobne wydarzenie:

Pewien wytworny pan, należący jednak także do grona pomylonych samotnych obywateli Frankfurtu, chciał się poskarżyć na swój kwaterunek. Zjawił się osobiście, a tłumacz ofiarował mu swe usługi, ale on sądził, że nie potrzebuje z nich skorzystać. Stanął przed hrabią i ukłoniwszy się głęboko rzekł:

— Ekscelencjo!

Hrabia odwzajemnił się ukłonem i tytułem ekscelencji. Zdziwiony tymi honorami, pomyślał, że  tytuł jest za niski, ukłonił się jeszcze niżej i rzekł:

— Monseigneur!

— Szanowny panie — odparł na to hrabia z całą powagą, przestańmy szafować tytułami, bo w końcu dojdziemy aż do królewskiego majestatu!

Przybysz, onieśmielony do ostateczności, nie wiedział, co począć. Stojący w pewnym oddaleniu tłumacz pochwycił całą rozmowę, złośliwie jednak milczał; hrabia zaś wesoło i swobodnie ciągnął dalej:

— A więc na przykład, jak się pan nazywa?

— Spangenberg — brzmiała odpowiedź.

— A ja nazywam się Thoranc — rzekł hrabia. — Panie Spangenberg, czego żądasz od pana Thoranc? A teraz siądźmy, sprawa będzie zaraz załatwiona.

Istotnie sprawa została załatwiona ku wielkiemu zadowoleniu owego pana, którego tu nazwałem Spangenberg; tego samego wieczoru tłumacz ze złośliwym uśmiechem na ustach opowiedział tę zabawną scenę w naszym gronie rodzinnym, ilustrując ją najdrobniejszymi szczegółami i gestami.

Po takich zamieszaniach, niepokojach i tarapatach bardzo prędko powrócił dawny spokój domowy i beztroska, w której szczególnie młodzież żyje z dnia na dzień, o ile tylko da się tak żyć. Pasja moja do francuskiego teatru wzmagała się z każdym przedstawieniem; nie opuszczałem ani jednego wieczoru, mimo że stale, gdy po teatrze siadałem do stołu, przy którym kończyła wieczerzę cała rodzina i nieraz tylko resztki dla mnie pozostawały, słuchać musiałem wyrzutów ojca: że teatr nikomu na nic się nie zda i do niczego nie prowadzi. W takch wypadkach używałem zazwyczaj wszelkich możliwych argumentów, którymi posługują się obrońcy dramatu, gdy znajdą się w podobnej jak ja przykrej sytuacji. W poetyckiej sprawiedliwości następowało przecież ostateczne wyrównanie szczęśliwego występku i nieszczęśliwej cnoty. Bardzo silnie podkreśliłem piękne przykłady ukaranych przestępstw w Miss Sara Sampson i w Kupcu londyńskim; natomiast często nic nie mogłem wskórać, jeśli na afiszu zjawiały się Szelmostwa Scapina lub coś podobnego, wtedy słuchać musiałem zarzutów, że publiczność z upodobaniem patrzy na oszustwa intryganckich sług i pomyślne wyniki wybryków wyuzdanych młodzieńców. Obie strony nie mogły się wzajemnie przekonać; ale ojciec bardzo prędko pogodził się z teatrem widząc, jak niebywale szybkie robię postępy w języku francuskim.

Tacy są ludzie, nie ma na to rady, każdy pragnąłby robić to, co robią inni, niezależnie od tego, czy ma po temu zdolności, czy nie. Przeszedłem tedy niemal cały kurs francuskiego teatru: niektóre sztuki zjawiały się na afiszu po raz drugi i po raz trzeci; od najwznioślejszych tragedii aż do najswawolniejiszych jednoaktówek, wszystko przewinęło się przede mną, karmiąc oczy i umysł. I tak jak dzieckiem będąc ośmieliłem się naśladować Terencjusza, tak teraz jako chłopiec, mając ku temu żywsze pobudki, postanowiłem przyswoić sobie w miarę własnych możności formy francuskiego teatru. Dawano wtedy kilka ma pół mitologicznych, na pół alegorycznych sztok w stylu Pirona; było w nich coś z parodii i bardzo się podobały. Te przedstawienia szczególnie mnie pociągały: owe złote skrzydełka Merkurego, gromy zakapturzonego Jowisza, zalotna Danae, czy jak się tam zwała owa piękna dziewczyna, nawiedzana przez bogów, a mogła to być nawet pasterka czy łowczyni, do której raczyli się zniżyć. A że ani takie sceny z Przemian Owidiusza i Pomeya Pantheon Mythicum często chodziły po głowie, niebawem więc zrodziła się w mej fantazji sztuczka, o której tyle tylko mogę powiedzieć, że była sielska i że mimo to nie brakowało w niej ani królewien, ani książąt, ani bogów. Szczególnie Merkurego tak żywo sobie uzmysłowiłem, że mógłbym chyba przysiąc, iż widziałem go na własne oczy.

Bardzo starannie odręcznie przeze mnie sporządzony odpis przedłożyłem memu przyjacielowi Deronesowi, który przyjął go z niezwykłą powagą i z miną prawdziwego protektora, pobieżnie przejrzał rękopis, wytknął mi kilka błędów językowych, orzekł, że kilka monologów jest zbyt; długich, i w końcu obiecał, że w wolnej chwili zapozna się bliżej z utworem i oceni go należycie. Na moje skromne zapytanie, czy sztuka nadaje się do wystawienia, zapewnił mnie, że nie wyklucza tej możliwości. Powiedział, że w teatrze bardzo wiele zależy od protekcji, a on poprze mnie z całego serca; tylko że trzeba wszystko zachować w tajemnicy: on sam bowiem zaskoczył raz dyrekcję wręczając jej swoją własną sztukę i byłaby niezawodnie wystawiona, gdyby nie wykryto przedwcześnie, kto jest jej autorem. Obiecałem mu święcie zupełne milczenie i w duchu widziałem już tytuł mego dzieła wypisany wielkimi literami na afiszach nalepionych na rogach ulic i placów. Choć przyjaciel mój był co prawda płochym młodzieńcem, wszelako okazja odegrania roli mistrza była dlań niezwykle ponętna. Z uwagą przeczytał sztukę i zasiadłszy ze mną przy stole, by poprawić kilka drobiazgów, pozmieniał w czasie naszej rozmowy wszystko od początku do końca, tak że „kamień na kamieniu" nie pozostał. Przekreślał, dodawał, wyrzucał jedną osobę, by ją zastąpić inną, słowem, postępował z najbrutalniejszą samowolą, jaką sobie można wyobrazić, aż mi włosy dębem stanęły. W przekonaniu, że zna się chyba na tym, nie sprzeciwiałem mu się: wszak nieraz już tyle mi naopowiadał o trzech jednościach Arystotelesa, o prawidłach sceny francuskiej, o prawdopodobieństwie, o harmonii wiersza i o wszystkim, co do tego należy, że uważałem go nie tylko za wykształconego, lecz i poważnie myślącego człowieka. Urągał na Anglików, pogardzał Niemcami; słowem, wyrecytował mi całą litanię dramaturgiczną, której w mym życiu tyle razy musiałem wysłuchiwać.

Jak ów chłopiec z bajki zabrałem do domu swój poszarpany twór i usiłowałem go zrekonstruować, niestety, nadaremnie. Nie chcąc go jednak zupełnie porzucić, poleciłem naszemu pisarzowi, aby  z mego pierwotnago rękopisu po oprowadzeniu niewielu zmian sporządził staranną kopię, którą wręczyłem ojcu, osiągając choć tyle, że po skończonym przedstawieniu pozwalał mi przez pewien okres czasu spokojnie spożywać wieczerzę.

Ta chybiona próba dała mi dużo do myślenia i zapragnąłem teraz poznać bezpośrednio u źródła owe teorie, owe prawidła, na które się wszyscy powoływali, a które szczególnie z powodu samowoli mego zarozumiałego mistrza wzbudziły we mnie podejrzenia; nie nastręczało mi to co prawda trudności, lecz praca była żmudna i mozolna. Nasamprzód przeczytałem Coirneille'a Rozprawę o trzech jednościach i dowiedziałem się na razie, czego się wymaga; atoli dlaczego się tego wymaga, nie mogłem żadną miarą pojąć, a co gorsza, jeszcze bardziej zaczęło mi się w głowie mącić, gdy zapoznałem się z zatargami o Cyda i przeczytałem przedmowy, w których Corneille i Racine musieli się bronić przeciw krytykom i publiczności. Tu stwierdziłem z całą pewnością chociaż jedno, że nikt nie wiedział, czego chce; skoro taką sztukę jak Cyd, która najgłęibsae wywarła wrażenie, z  rozkazu wszechmocnego kardynała kategorycznie odrzucono jako złą sztukę; skoro Racine, bożyszcze współczesnych mi Francuzów, który i dla mnie stał się bożyszczem (zapoznałem się z nim bliżej, gdy rajca von Olenschlager urządził przedstawienie i kazał nam, dzieciom, odegrać Britannikusa, w którym przypadła mi rola Nerona), skoro Radne, podkreślam to, nie mógł swojego czasu dać sobie rady ani z miłośnikami teatru, ani z krytykami. Wszystko to pomieszało mi do reszty w głowie; zmęczony tymi wywodami za i przeciw, tą teoretyczną paplaniną ubiegłego stulecia, wylałem dziecko razem z kąpielą, jak się to mówi, i tym energiczniej odrzuciłem te wszystkie bzdury, że coraz mocniej utwierdzałem się w przekonaniu, iż sami autorzy, którzy stworzyli znakomite dzieła, gdy przyszło im mówić o nich, gdy mieli odsłonić pobudki swej twórczości, gdy chcieli się bronić, usprawiedliwiać czy coś upozorować, nie zawsze przecież umieli utrafić w sedno sprawy. Powróciłem więc znowu do żywotnych zagadnień, uczęszczałem jeszcze gorliwiej do teatru, czytałem sumienniej i z większym skupieniem, tak że w tym czasie zdołałem pochłonąć całego Racine'a i Moliere'a, a w znacznej części i Corneille'a.

Namiestnik królewski ciągle jeszcze mieszkał w naszym domu. W niczym nie zmieniło się jego postępowanie, zwłaszcza w stosunku do nas; widać jednak było, a kum-tłumacz potrafił nam to jeszcze bardziej uświadomić, że pełnił swój urząd już bez tej pogody ducha, bez tej gorliwości, co dawniej, aczkolwiek z równą zawsze prawością i sumiennością. Jego sposób 'bycia i postępowania, wskazujący raczej na Hiszpana niż na Francuza, jego kaprysy mające przecież niekiedy pewien wpływ na sprawy, nieugiętość wobec danych okoliczności, drażliwość na wszystko, co dotyczyło jego osoby czy charakteru, wszystko to razem wziąwszy musiało przecież doprowadzać nieraz do konfliktów z przełożonymi. Doszło do tego i to jeszcze, że namiestnik odniósł ranę w pojedynku spowodowanym w teatrze, i że miano mu za złe, iż sam jako zwierzchnik administracji państwowej dopuścił się czynu karygodnego. Wszystko to, jak się rzekło, przyczyniło się snadź do tego, że bardziej zamknął się w sobie i niekiedy może mniej energicznie występował.

Tymczasem nadeszła już znaczna część zamówionych obrazów. Hrabia Thoranc spędzał wolne chwile na oglądaniu ich i podziwianiu i kazał je w owym pokoju szczytowym po kolei przybijać w mniejszych i większych odstępach, jeden obok drugiego, a gdy miejsca już zabrakło, nawet jeden nad drugim, potem kazał je znowu zdejmować i zwijać. Coraz to nowym poddawał je badaniom, radując się za każdym razem tymi fragmentami, które uważał za najudaitniejsze; lecz często także utyskiwał, że to lub owo nie tak było zrobione, jakby sobie tego był życzył.

Wynikł z tego pomysł dokonania nowej i całkiem dziwnej operacji. Ponieważ jeden z malarzy najlepiej malował postacie, inny drugie plany i tło, trzeci drzewa, czwarty kwiaty, hrabia wpadł na myśl, czyby nie można zespolić tych talentów w obrazach i stworzyć w ten sposób dzieła doskonałe. Natychmiast zrobiono taką próbę, np. na wykończonym już kraj obrazie kazano domalować jeszcze piękne trzody. Ponieważ zaś nie zawsze starczyło na to miejsca, a malarzowi zwierząt nie zależało na tym, czy maluje kilka owiec mniej lub więcej, okazywało się w końcu, że nawet na największym krajobrazie robiło się za ciasno. A tu malarz uprawiający malarstwo figuralne miał jeszcze dodać kilku pasterzy i wędrowców; ci znowuż, stłoczeni, nie mieli już czym oddychać i dziwnym się wydawało, że wszyscy się nie uduszą w najprzestronniejszym nawet krajobrazie. Nigdy nie dało się przewidzieć, co z tego wszystkiego wyniknie, a gdy obraz był gotowy, nie zadowalał nikogo. Malarze zżymali się na to. Przy pierwszych zamówieniach mieli zarobek, przy dodatkowych pracach tracili, chociaż hrabia i za nie płacił bardzo hojnie. A ponieważ fragmenty opracowane dodatkowo przez różnych malarzy na jednym obrazie, mimo wielkich wysiłków, nie dawały żadnego efektu, każdy przeto w końcu sądził, że jego praca została zepsuta i zniweczona przez prace innych; tak tedy mało brakowało, by artyści nie poróżnili się z tego powodu i nieparzejednana wrogość nie rozłączyła ich na zawsze. Tego rodzaju zmiany, a raczej dodatki wykonywane były w owej pracowni, gdzie przebywałem sam na sam z  artystami; bawiło mnie to, że mogłem ze szkiców, szczególnie ze szkiców zwierząt, to lub owo, jakiś szczegół, tę lub inną grupę wybrać i zaproponować czy to na pierwszy plan, czy jako tło; i rzeczywiście czasem stosowano się może z przekonania, a może z życzliwości do moich uwag.

Tak tedy biorący udział w tych pracach ogromnie byli zniechęceni, zwłaszcza Seekatz, zamknięty w sobie człowiek, śledziennik, który wprawdzie w gronie przyjaciół był pogodnym, wesołym i świetnym towarzyszem, ale przy pracy lubił samotność, by móc tworzyć w skupieniu i zupełnej swobodzie. I on to właśnie, po rozwiązaniu trudnych zadań, po spełnieniu ich z największą pilnością i zapałem prawdziwego artysty musiał wielokrotnie jeździć z Darmstadtu do Frankfurtu, żeby we własnych obrazach coś zmienić lub cudze zdobić, albo, co gorsza, by ktoś trzeci pod jego nadzorem obrazy jego zamieniał w pstrokate bohomazy. Zniechęcenie jego rosło, opór stawał się stanowczy i wiele trzeba było z naszej strony zachodu, by tego kuma — bo i on stał się kumem — nakłonić do spełnienia życzeń hrabiego. Pamiętam dotąd, że gdy skrzynie były już przygotowane do zapakowania wszystkich obrazów w tej kolejności, w jakiej na miejscu przeznaczenia tapicer miał je rozwiesić, że, powtarzam, domagano się drobnej tylko, lecz niezbędnej zmiany, nie dało się nakłonić Seekatza do przyjazdu. Wykonał on co prawda na ostatek najlepszą rzecz, na jaką go było stać, a mianowicie jako supraporty malowidła, przedstawiające cztery żywioły w postaci dzieci i chłopców, malowanych z natury; poświęcił wiele trudu na staranne opracowanie nie tylko postaci, ale także i ornamentów. Obrazy zostały dostarczone i zapłacone, mniemał więc, że pozbył się tej sprawy raz na zawsze; tymczasem teraz znowu domagano się jego przyjazdu dla powiększenia kilku pociągnieciami pędzla tych obrazów, których wymiary źle zastały obliczone. Jego zdaniem mógł   to zrobić ktoś inny; zabrał się bowiem już do nowej roboty: jednym słowem, nie chciał przyjechać. Przesyłka miała niebawem nastąpić, a przecież obrazy musiały jeszcze wyschnąć, każda zwłoka była niepożądana; hrabia, zrozpaczony, chciał go sprowadzić pod eskortą wojskową. Wszyscyśmy pragnęli nareszcie pozbyć się obrazów; nie widzieliśmy innego wyjścia, jak żeby kum-tłumacz siadł do pojazdu i przywiózł opornego wraz. z żoną i dzieckiem; hrabia przyjął ich uprzejmie, pięknie ugościł, hojnie obdarował i odprawił.

Po wysłaniu obrazów odetchnęliśmy, cisza i spokój zapanowały w naszym domu. Pokój szczytowy na poddaszu został uprzątnięty i mnie oddany, a ojciec widząc, jak wynoszono skrzynie, nie mógł oprzeć się życzeniu, aby przy tej okazji i hrabia się wyniósł. Jakkolwiek bowiem zamiłowania i poglądy hrabiego zgadzały się z jego zamiłowaniami; jakkolwiek cieszyć ojca musiało, że człowiek bogaty wprowadzą tak szeroko w czyn jego zasadę, iż należy dbać o żyjących mistrzów; jakkolwiek schlebiało mu bardzo, że kolekcja jego dała pochop do przysporzenia w ciężkich czasach, tak pokaźnego zarobku kilku zdolnym artystom; odczuwał jednak taką niechęć do obcego, który wtargnął do jego domu, że postępki hrabiego w niczym nie wydawały mu się słuszne. Owszem, należy dawać zajęcie artystom, ale nie wolno poniżać ich do rzędu malarzy pokojowych; należy nawet, jeśli nie wszystko się spodoba, zadowolić się tym, co oni według swych przekonań artystycznych i swych zdolności stworzyli, a nie wybredzać ustawicznie i szukać dziury w całym: słowem, niezależnie od liberalnych usiłowań hrabiego, niemożliwe były jakiekolwiek stosunki między nimi. Ojciec wchodził do owego pokoju tylko podczas posiłków hrabiego i raz jeden tylko, pamiętam — gdy Seekatz przeszedł sam siebie, cały dom pragnął obejrzeć jego obrazy — ojciec spotkał się tutaj z hrabią, znajdując w tych dziełach sztuki wspólne z nim upodobanie, na jakie w stosunku do siebie nigdy zdobyć się nie mogli.

Zaledwie więc skrzynie i pudła zniknęły z domu, odżyły na nowo wszczęte już dawniej usiłowania, by hrabiego stąd usunąć. Starano się uzyskać sprawiedliwość argumentami, przyznanie słuszności prośbami, życzliwość przez wpływy i osiągnięto w końcu tyle, że władza kwaterunkowa powzięła decyzję: należy hrabiego przenieść do innego pomieszczenia, a dom nasz ze względu na ponoszone ustawicznie od szeregu lat w dzień i w nocy ciężary, na przyszłość zwolnić od kwaterunku. Ażeby zaś jakoś to upozorować, należy po prostu pierwsze piętro, które dotąd zajmował namiestnik królewski, wynająć innym lokatorom i w ten sposób poniekąd uniemożliwić nowy kwaterunek. Hrabia, który po rozstaniu się z ukochanymi obrazami, nie przywiązywał już szczególnej wagi do mieszkania w tym domu, a spodziewał się poza tym wkrótce odwołania i przeniesienia na inne stanowisko, zgodził ,się bez opo-zycji na zajęcie innego wygodnego mieszkania i rozstał się z nami w zgodzie i bez urazy. Jakoż po niedługim czasie opuścił miasto; powierzano mu kolejno jeszcze inne urzędy, lecz, jak mówiono, nie były one po jego myśli. Sprawiło mu natomiast wielką przyjemność, że mógł ujrzeć tak pieczołowicie przezeń zebrane obrazy rozmieszczone wreszcie jak należy w zamku swego brata, pisał kilkakrotnie, przysyłał wymiary i zlecał bardziej znanym malarzom, wykonanie różnych uzupełnień i poprawek. Później już nic o nim nie słyszeliśmy, dopiero po kilku latach doszła nas wieść, że podobno zmarł  jako gubernator w Indiach Zachodnich, w jednej z kolonii francuskich.

Koniec wersji demonstracyjnej.

KSIĘGA CZWARTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA PIĄTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA

KSIĘGA SZÓSTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA SIÓDMA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA ÓSMA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA DZIEWIĄTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA DZIESIĄTA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej