Marcelina Kulikowska

Z DZIEJÓW DUSZY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PAMIĘCI MARJI WYSŁOUCHOWEJ.

IMPROWIZACJA.

DO WIESZCZÓW STARYCH.

Z DZIEJÓW DUSZY

Marcelina Kulikowska

Marcelina Kulikowska od lat najwcześniejszych notowała myśli swe i wrażenia, spowiadała się z uczuć swoich, z dręczących bólów i wątpliwości. "Jestem dla siebie materjałem doświadczalnym, na którym odbywam studja — pisze ona — jeżeli często utrwalam na papierze myśli, które mi się przez głowę błyskawicznie przewijają, czynię to, iżby przyjrzeć się duszy własnej, zbadać siebie samą". W pozostałej po niej literackiej spuściźnie znaleziono kilkanaście zeszytów owych notatek, pisanych dorywczo, w różnych czasach i miejscach, w domu i w podróży, wśród zgiełku ludzi i w samotności długich, bezsennych nocy. Wybór ich, zawarty w książce niniejszej, obejmuje lat piętnaście, od 1895 r., od czasów studenckiego życia na uniwersytecie w Gienewie, aż do czerwca 1910 r. Ostatnie słowa skreślone były zaledwie na dni dziesięć przed tragiczną śmiercią autorki. Cała jej dusza, cała istota wypowiada się na kartach tej książki... Śledzić możemy najtajniejsze drgnienia serca, chwytać bieg myśli, dręczonej zwątpieniem, wątek snów i marzeń, których życie nigdy nie miało urzeczywistnić. Książka niniejsza pisana nie dla ludzi, lecz dla samej siebie, bez planu i ciągu, bez myśli, aby kiedykolwiek miała być wydaną, jest z tych właśnie względów nietylko cennym materjałem do poznania autorki, ale i przyczynkiem do psychologji współczesnego pokolenia.

Smutna to książka, stokroć smutniejsza od dzieł Schopenhauera i myśli Leopardiego; wypowiada się w niej dusza ludzka, cierpiąca beznadziejnie, wieje odeń tchnienie żrącej, niczym nieukojonej tęsknoty, gasząc wszelką radość życiową, ukazując marność ludzkich prac i zabiegów, nicość ludzkiej wiedzy wobec nierozwiązanej zagadki istnienia.

Helena Witkowska

23 stycznia 1895 r. ( Gienewa ).

Popłynęło życie... nie pytam, gdzie ono niesie, co dać może, bo i pocóż? Nie zmienię biegu jego, ani postawię tamy na jego drodze, a tak, jak jest, będzie, bo być musi. A czemu być musi? Ot, skorupo nędzna, czaszko ludzka, zdaje ci się, że dźwigasz w swym wnętrzu mózg, który na wszelkie pytania odpowiedzieć ci może... a tymczasem żyjesz własną swoją głupotą, umrzesz swą własną nicością, boś nicość jest, nicość bez końca...

1 kwietnia 1895 r. ( Vevey 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh ).

Cmentarz... cisza, wiosna, ogrodnik groby oczyszcza, nowe kwiaty sadzi. A grobów wiele, przy ziemi się bielą kamienie, balustrady, marmury... Leżą obok siebie maluczcy i sławni, ubodzy i bogaci, ci, których węzły przyjaźni lub nienawiści łączyły. Wyrównała ich, zbratała ziemia mogilna... Czy dobrze wam w tych grobach złożonym? Czy dobrze wam wśród ciszy bezbrzeżnej, wśród wiosennego poranku, wobec gór białych, pod strażą wieży koak cielnej? Groby, groby, chcę tajemnicę waszą poznać, mówcie, by nie za późno było, bym nie była wśród was, nim o prawdzie się dowiem. Jestże ona?... Powiedzcie, czy słuszność mają ci, co całe życie za czymś się ubiegają, mary chwytają? Czy słusznie czynią ci, co wierzą, kochają i mają nadzieję?...

Czyście się śmierci bali? A co to jest śmierć? Wiecznie te same pytania na usta wracają, a echo im tylko odpowiada, z grobu ni głosu jednego...

4 kwietnia 1895 r. ( Wielkanoc. Gienewa).

Skarżyć się będę, na te karty wyleję żal mój, ból mój, wszystko, co mnie gniecie, co odczuwać daje, że życie jest gorzkie, piołunem zaprawione. Skarżyć się będę, jak dziecko, które czuje, że krzywda mu się dzieje... Oto sama jestem na szerokim świecie, a ludzi wokoło wiele, i życie wre, i radość rozbrzmiewa...

Ileż myśli po głowie igra, przesuwa się, majaczy! Czy należy je chwytać, rozbierać, utrwalać, czy niech idą sobie swobodnie tam, skąd się wzięły? Oj dolo moja, dolo, w wykrzyknikach i zapytaniach cała! Jasnego nic... pewnego nic... Czy wszystkie życia tymże torem biegną? J znowu pytanie...

15 kwietnia 1895 r. ( Gienewa ).

Wśród gór czy lasów, wśród zgiełku ludzi,

I kiedym sama z myślami memi,

Lub kiedym zdala myślą od ziemi,

Wciąż nuta jedna we mnie się budzi

Tęsknoty.

W nocy czy we dnie, jawa czy we śnie,

Czy nawet wtedy gdy śmiech wokoło,

Myśl czarna spływa na moje czoło,

Marzyć mi każe i śnić boleśnie

Tęsknota.

Za czym, lub za kim, kwiatem, człowiekiem,

Kawałkiem nieba, ziemi krawędzią?

Czemu ja tęsknię zawsze i wszędzie,

I czyż jedynym dla mnie tu lekiem

Tęsknota?

A kiedy umrę, czyli w mogile

Ozwie się do mnie głos jaki nowy,

Czyż tęskny będzie całun grobowy

Dla mnie, com chwil już przeżyła tyle

Z tęsknotą?

I kto mi powie, czyli w pogoni

Nie przyjdzie za mną ta mara blada,

Co w dzień czy w nocy przy mnie usiada,

Czy mi zdradziecko nie zwiąże dłoni

Tęsknota?

I nie wiem nawet, czy w mojej duszy

Inna się jaka struna pomieści,

Bo tam łez tyle, smutków, boleści,

A co jest inne, to je wnet skruszy

Tęsknota.

Urosłam przy niej, w mojej kolebce

Ona szeptała mi dziwne mowy,

Przez życie wiodła czynem i słowy,

I bez przestanku do ucha szepce

Tęsknota.

Źle z nią, czy dobrze? Czy ja wiem, Boże,

Jak inni bez niej życie swe wiodą,

I czy jest bólem, czyli osłodą,

I czy też życie uniknąć może

Tęsknoty?

A może ona wiedzie do świata,

Co w ideału mieszka krainie,

Może sen złoty tego nie ginie,

Kto na mistycznych skrzydłach ulata

Tęsknoty?

Bo czyjaż dusza tęskni? Ot tego,

Kto tu ziemskiemi okuty pęty,

Poczuwa w łonie swym ogień święty,

Chce iść, lecz kroki utoną jego

W tęsknocie...

6 maja 1895 r. (Gienewa).

Wiosna wróciła... jasne nadzieje

Wróciły w serca z słońca promieniem...

Żegna się każdy z bólem, cierpieniem,

Widzi — przyszłości iskierka tleje,

Do niej wyciąga tęskne ramiona...

Lecz czy się tylko rozżarzy ona?

Czy się rozpali ogień zbawienny,

Co zda się drzemać wśród iskry małej,

Czy się na ziemi roznieci całej,

Tak pożądany, taki promienny,

I czy on ludy wszystkie zespoli

Dla wspólnej pracy, dla wspólnej doli?

Usiadłam, głowę wsparłam na dłoni,

I lecę myślą — w dziwnej pogoni

Chcę złapać wszystkie prawdy tajone,

Chcę wiedzieć, czym jest życie na ziemi,

Chcę poznać, czyli są urojone,

Czyli prawdziwe siły, któremi

Świat cały stanął tak, jak dziś stoi.

Myśl moja bieży odważnie, śmiało,

Zwalcza przeszkody, prac się nie boi,

Chce wiedzieć wszystko... pozna tak mało!

Wiem, że daremne moje zapały,

Wiem, że nadzieje moje daremne,

Bo poznać prawdę już chciał świat cały,

A jednak dotąd horyzont ciemny,

A jednak dotąd dążą i śledzą,

Lecz nic nie znają i nic nie wiedzą!

Nie wiem i wątpię! Nie wiem ja tyle,

Czy me zwątpienie prawdą niezłomną,

I czy nie przyjdzie mi w jakiej chwili

Rozstać się z myślą zwątpień ogromną,

I nic nie widzieć wokoło siebie,

Ni czarnej ziemi, ni gwiazd na niebie...

Nic... i ja tylko w ciszy zostanę,

Nicość mnie całą w siebie pochłonie,

Myśl ma za niczym już nie pogoni,

Cała nicością się stanę...

8 maja 1895 r. (Gienewa).

Pogrzeb... *) tłum idzie... wieńce, laury, wstęgi

Składają ludzie dla myśli potęgi,

Myśli wszechmocnej, wielkiej jeszcze wczora,

Dziś już zamarłej. Jak fale jeziora,

Tak fala ludzi za tą trumną płynie,

By odprowadzić ku ciszy krainie

Zwłoki, co mędrca oblekały duszę.

Duszę? Wszak mędrzec ten nie wierzył w duszę,

Ni w żadne bogi, ni w inne wymysły,

Co z filozofji, religji wytrysły.

Wierzył w to tylko, co widzieć mógł okiem,

Odmierzyć cyrklem i pod szkiełkiem zbadać.

W dzieje przyrody śmiałym wkraczał krokiem,

Znał ją i kochał...

28 września 1896 r. (Zakopane).

Dziwni my ludzie, młode lata nasze,

A myśli takie smutne, takie czarne,

Ironja tylko usta nam okrasza,

Miłe są uchu melodje cmentarne,

I wśród młodości, wśród życia, wśród siły

My, ludzie dziwni, tęsknim do mogiły...

Gdy jaką prawdę mędrce nam pokażą

I mówią: "Wierzcie tak, jak my wierzymy",

Choć nam wyliczą, i zmierzą i zważą,

My wnet z ich prawdy pozostawim dymy...

Dziwni my ludzie — wiary nam nie trzeba,

Ani nadziei, co świeci dla tłumu,

I poszukiwań nas nie nęci gleba,

Bo my nie chcemy wytworów rozumu,

Bo już nas żadna z tych nowin nie nęci,

Co duch przeczuje, albo mózg wykręci!

Czego my chcemy, ani my nie wiemy,

Ani na cudze odrzekniem pytania,

 I głos nasz jakiś głuchy, prawie niemy,

A wzrok niepewny, bo go mgła zasłania,

Do słuchu echo świata nie dochodzi,

Bo my wpół martwi już, choć tacy młodzi!

I poco tacy snujem się wśród świata,

Bez ciał niezgasłych i bez wiecznej duszy?

Za nami wielka, dawna pieśń ulata,

I kopją rycerz swą ostatnią kruszy.

Przed nami hasła, ludzie idą nowi...

My ich łączymy, my, ludzie przejściowi...

1 lipca 1897 r. (Piotrówka*).

Myślę teraz o pracy dla ludu i to ludu rdzennie polskiego, takiego, jaki znam tylko teoretycznie. Kreślę więc tych słów kilka, bym kiedyś mogła się przekonać, co się stanie z memi mrzonkami, czy nie rozpierzchną się one, jak owe sny dawne o uniwersytecie, o wszystkich skarbach, których miał mi on dostarczyć...

16 lipca 1897 r. (Odessa).

"Le vrai, je sais, fait souffrir:

Voir, c'est peut-être mourir.

Qu'importe? ô mon oeil, regarde!"

M. Guyau.

— Nie zatrzymuj się, myśli, idź bez przestanku naprzód, to twoje prawo, dane ci od natury. Idź, myśli, naprzód, choćbyś szła z przekonaniem głębokim, że do kresu żadnego nie dojdziesz, choćbyś czuła, że zdruzgoczesz wszystko, co ci się niezłomnym zdawało... Dobra ni szczęścia niema na świecie, lecz zaprzeczyć się nie da, że w umyśle ludzkim tkwi wielka myśli potęga. Może będzie ona owym słupem granicznym, o jaki opiera się niekiedy ten, któremu wszystkich innych podstaw do życia zabrakło?...

20 lipca 1897 r. (Ryga).

Bogi, które człowieka stworzyły, skazały go na wieczną pogoń za czymś, czego same jasno nie zdołały określić. Celu wyraźnego nie ma ludzkość, a jednak biec musi po drodze ciernistej, by, złożywszy głowę w mogile, ani się dowiedzieć, gdzie szła i poco... Wszystkie drogi ludzkie są bezcelowe, kresy nieznane, a siły zużyte na pracę, która w rezultacie płonną się okazuje... Jak dalekiemi są spełnienia marzeń od nich samych i gdzież szukać czaru, który otaczał marzenia w chwili, gdy się one przemieniły w rzeczywistość...

6 grudnia 1897 r. (Lwów).

O złości ludzka! Prawdziwe imię twoje ciemnota...

9 lipca 1898 r. (Gienewa).

Oddawna nie odczuwałam tak silnie bólu istnienia, jak temi czasy. Daremnie chcę wytłumaczyć sobie stan mój duchowy fizyczną niemocą, daremnie na karb zmęczenia kładę te wszystkie czarne myśli, co mi się cisną do głowy — rozumowania moje utwierdzać je muszą. Czuję, że cierpię, więc istnieję.

I nie dla tego cierpię, że wicher dziko wyje na dworze, lub że słońce za jasno świeci; nie dla tego, żebym skądkolwiek doznawała przeciwności jakichś, lub w nadziejach swych zawiedzioną była. Nie! Gdyby istniała jakakolwiek dościgła przyczyna smutku mojego, do walki-bym z nią stanęła... Lecz ja w inną nad smutną dolę nie wierzę, ni dla innych, ni dla siebie, ni dla przyszłych, długich, nieskończonych szeregów istnień ludzkich. W łonie naszym tkwi źródło gorzkie, źródło życia. Goniąc za złudnemi celami, rozczarowując się, gdy do nich dochodzimy, oczekując od jutra tego, co nam dzień dzisiejszy dać nie może, przerzucając się z wiary do niewiary, czasem tonąc na chwilę w ekstazie głębokiej, by się do gorzkiej budzić rzeczywistości... wśród łez, jęków, konań, śmierci, chorób, strat bezpowrotnych, praw niezwalczonych, niezaspokojonych pragnień... my, ludzie, biegniemy poprzez ścieżki życia naszego, by dojść do tajemniczej, nieznanej mogiły. A ileż pośpiechu kładziemy w tę wędrówkę naszą, ile w niej gubimy nadziei, uczuć, sił młodych, złudzeń, otaczających dni nasze wiośniane... Byle dalej, byle bliżej tej czarnej jamy, co ciała nasze pochłonie, zniszczy, w atomy przemieni. Bo i cóż innego oczekuje nas nad tę cichą przystań, gdzie nic ziemskiego, nic ludzkiego dostępu już mieć nie może. Cisza bez końca, bez trwania, bez nazwy... Cisza, o jakiej tutaj marzyć nawet niepodobna...

30 września 1898 r. (Kraków).

Są chwile, w których odczuwam całą duszy potęgę. Czuję, że jest we mnie siła jakaś, zdolność do wysnucia ze siebie potężnego gmachu myśli. Czuję, że istota moja zdolna jest dostarczyć materjału do budowy i że należy mi tylko przyłożyć rękę do tego czegoś, co mi piersi rozsadza, by treść wydobyć, rozsnuć pieśń z owych wrażeń skupionych, niezróżniczkowanych, niemych. Należy je ubrać w słowa, czyny lub barwy. Należy wyrzucić z siebie ów nadmiar, który po brzegi napełnia duszę. Należy wynaleźć właściwą drogę, po którejby ów potok skierować było można... Rabier mówi, że wielcy artyści posiadają zdolność jasnego oddawania obrazów, które tworzą się w głębi ich istoty. Mierni — mają zdolność czucia, lecz odzwierciedlić ich już nie są w stanie...

Na widok pięknego krajobrazu, dzieła sztuki, przy zaznajomieniu się z jakąś myślą potężną budzą się we mnie zawsze czucia, pragnienia, tęsknoty bez wyraźnego celu ni formy. Z czasem przybierają one postać jaśniejszą. Czuję budzącą się we mnie siłę, zdaje mi się, że mogłabym się nią posługiwać przy tworzeniu jakiegoś dzieła, że ona stać się może główną jego podstawą, podścieliskiem i że tylko w intuicji chwilowej, jakby w nagłym objawieniu, znaleźć mi należy właściwą do czynu drogę.

4 października 1898 r. (Kraków).

Zdarza mi się nieraz, że, widząc po raz pierwszy jakąś osobę lub też mając na myśli spełnienie jakiegoś czynu, odczuwam w najgłębszej cząstce istoty mojej drganie, odpychające mnie. Najczęściej nie słucham instynktownego ostrzeżenia, gdyż rozumowaniem poprzeć go nie jestem zdolna, a raczej nie umiem tak daleko sięgnąć myślą, jak przeczuciem. Z czasem dopiero przekonywam się, że pierwsze ostrzeżenie było słusznym.

24 października 1898 r. (Monachjum).

Gdy po mistrzach starożytnych przychodzę do współczesnych, gdy rzucam sztukę grecką, odrodzenie, by nowe czasy oglądać — muszę cały porządek myśli moich i rozumowań przemienić, tak olbrzymie między epokami temi zachodzą różnice. Stawałam nieraz w zachwycie przed dziełami Fidjasza lub Polikletesa; Tycjan całą moją istotę przenikał gorącym strumieniem piękna, który tryska z jego postaci. Lecz jakże inaczej odczuwam Böcklina! Spokój, harmonja wieją z dzieł greckich i tych wszystkich, co na nich się wzorowały, treść i forma zlewają się w doskonałą, skończoną całość.

Inaczej w obrazach dzisiejszych artystów. Przyjrzyjmy się kreślonym przez nich postaciom czy widokom. Rzadko kiedy uda się nam jednym rzutem oka całość ogarnąć. Rzadko zrozumiemy na razie treść dzieła. Rzadko forma nie wyda się nam dziwaczną, niezwykłą, niepojętą. I przed każdym obrazem myśl skupić musimy, poszukać w duszy strun, którychby drganiom odpowiedziała treść jego. A struny to najczęściej głębokie, tajemnicze, bolesne. Dźwię-czą one w nas jednak i czujemy, że dusza nasza podążyć może za artystą ku krainie, skąd on dla pracy swej czerpał materjały. I nie oburzamy się już na dziwaczność linji ani kształtów, nie szukamy harmonji kolorytu, nie zwracamy uwagi na szczegóły, bo poznaliśmy, odczuli, co mistrz chciał przedstawić w dziele swoim. Oto on podjął się wyrazić tajemnice duszy naszej, tajemnice, które bolą i dręczą. Wśród bezsennych nocy świdrują nam one mózg, lodowatą ręką ściskają serce, krew w żyłach ścinają. Stają czasem przed nami wśród wiru zabawy i szyderczym uśmiechem wołają: a widzisz nas znowu. W radosnej chwili przysłaniają wzrok nasz mroczną zasłoną i pamiętać każą, że igraszką nieznanego jesteśmy... Ja, człowiek, rzucony w falę życia, płynę — skąd, dokąd i poco? Czym jest istnienie moje, czym świadomość? Nie wiem, czym jestem, i nie wiem, czym te siły, co wkoło siebie widzę, co we mnie samym drzemią, a nieraz wstają i wiodą w dziwne, nieznane kraje. I czuję, że choćbym serce z piersi swej wydarła, choćbym w ofierze poniosła świat cały — nie dowiem się nigdy niczego... A ja cierpię. Jak lew w klatce targam się na wszystkie strony, rzucam z wściekłością i wiem, że przyjdzie mi skończyć z życiem, rozstać się z istnieniem i ani rąbka nie uchylić zasłony... To już ból mój do szczytu posuwa. Buntu pragnę przeciwko temu, co mnie na ziemi gniecie, przeciwko cierpieniu, nieświadomości, śmierci. Lecz bezsilna padam, stokrotnie raniona własną bronią, z którą rzucić się chciałam na nieznane mi mary. Cierpię, cierpię, cierpię... Każdy nerw przynosi mi do mózgu świadomość cierpienia. Im więcej szukam, tym bardziej gubię się w nieświadomości, tym ostrzej ranię strzępy mojej biednej duszy. Pragnę jak Tantal, a nie wiem nawet, czy istnieć może źródło ożywcze... Przed oczy występują mi wizje piekielne i przychodzą naigrawać się z treści bólu mojego. Ciągną się w nieskończoność, zmieniając kształty i barwy, a w oczach błyska im ogiewaĄ taki, jakby nim zapalić chciały promień świadomości. Chcę go im wydrzeć, duszę - bym zaprzedała za jej przebłysk jeden... lecz one ze zgrzytaniem oddalają się, nadzieją moją szyderczo nad swoim powiewając czołem... Znikają wizje, a ja znowu sama, z bezświadomością własną, pełna bólu i cierpienia... Ach, gdybyż można było unicestwić się, stać niczym, posiąść siłę zniszczenia siebie do szczętu! A tu żyć trzeba, walczyć o majaki, stawiać lub druzgotać ideały, widzieć zmienność i bezpłodność wszystkich dążeń ludzkich. Żyć trzeba...

O ileż słodszym byłby niebyt!

Każdą z tajemnic życia artysta może wyrazić. Z duszy on swojej wydobywa głębie, wydobywa ból swój i rozpacz. Żadna z form znanych nie wydaje mu się właściwą do wyrażenia potęgi, którą wcielić pragnie, więc z wyobraźni bierze postacie i niesie je na płótno szybko, z niepokojem, by nie zatarła ich ręka rozpanoszonej dokoła niego nieświadomości...

2 grudnia 1898 r. (Kraków).

Przychodzą chwile, w których przed duszą staje pustka olbrzymia, wokoło szara, bezbarwna, bezdenna przestrzeń... milczenie, ciemnica. Gdybyż choć przebłysk światła, gdybyż głos jaki, czy cień życia. Martwota. W którąkolwiek stronę zwróciłaby się myśl, iśćby musiała bez końca, bez celu, w wieczność. I wszędzie ta wieczność tajemnicza, olbrzymia, przygnębiająca... A ja sama jestem wśród obszaru wszechświata, wśród niezmierzonej, bez granic topieli, czuję samotność, co mi się w mózg wgryza, czuję, że trwam, że istnieję. O, jak mnie męczy to trwanie. Ujęło mnie w dłonie, których kleszcze wpijają się w istotę moją i pędzą gdzieś, w nieskończoność... Za mną, przede mną, wkoło mnie nic. Mrok, szarzyzna. Czy ja cierpię? Gryźćbym chciała własne dłonie, lecz nim ku drżącym szczękom podniosłam chciwe męki ramiona, odczulam, że mi zakrzepły. Skamieniałam. I oto jestem bez woli, bez ruchu, bez czucia. W niewoli jestem. Ratunku! Boże! Pęta rozkujcie, zdejmcie je na litość! Lecz krzyk mój kona w przestrzeni, a ostatnie echa jego toną w głębi mojej gardzieli. Czuję, że nie wyrzucę już z siebie głosu, martwieję... myśl moja zlewa się z myślą wszechświata, topnieje, jak kropla deszczu w oceanie. O jak mi źle! Umieram. Umieram, a nie wiedziałam nawet, co życie, nie zaznałam walki i lec mam, jak kłos, ścięty przez żniwiarza. I czyż rzeczywiście jestem niczym?... Wokoło szaro, bezmiar, ciemnica... Śmierć to, czy życie? Ja nic nie wiem, nie, nie...

11 lutego 1899 r. (Kraków*).

Rozlały się dźwięki harf i pieśni czar, z za mgieł wynurzyły się złociste szczyty, z przedartych chmur wyjrzały skaliste wirchy i na białych ich śniegach świetlane legły promienie. Krajobraz stanął przede mną dziwny, skąpany w żarze moich własnych mar i owiany tchnieniem mojej tylko duszy. Ja w sobie buduję, tworzę, stawiam gmachy, państwa, światy. Moim jest wszystko, cokolwiek w mózgu moim weźmie początek, i rozsnuje się w przestworzu, i rozbuja w nieskończoności. Ja to wszystko widzę, czuję, słyszę, i chcieć mi tylko, a ciałem wejdę w cały ten świat mój, zdejmę zeń osłony i postawię trwałym, istniejącym, prawdziwym przed oczy wszystkich. Mój świat, moja wola, moje cuda!

23 kwietnia 1899 r.

Gdzie spojrzę tylko, w życiu ludzkim ból a ból... W wyobraźni mojej powstaje postać jasna, idąca ku tym, którym ścieżki życia cierniami się ścielą. Rosną na nich małe, karłowate drzewa, z drzew tych jeno chleb czarny, powszedni, suchy rwać można. Potem krwawym, łzami gorzkiemi, jękami, bólem, płaczem i przeklinaniem los? zasłana ciernista ścieżka, którą do chleba iść muszą, a chleba tego łaknie ciało nędzarza, gnębione przez głód, głód srogi, straszny, co mu wnętrzności skręca, za gardło ściska, oczy mgłiś przysłania. Widzę ciernistą ścieżkę, idą po niej miljony, krew swoją dają, ból ciała swego niosą i przed bólem uciekają głodu, przed brakiem kawałka powszedniego chleba. Idą, idą... popychają się wzajemnie, kto więcej sił ma w sobie, miejsce słabszego zajmuje, ku ziemi go nagina i depcze. Idą wszyscy w lamencie, płaczu, idą, by posiąść jak najwięcej owoców chlebnych, by jak najmniej dać ich drugim, co wraz z niemi ku drzewom skwapliwie wyciągają ręce. Rzadko znajdzie się pośród silnych taki, co chlebem swoim ze słabszemi się podzieli... A gdyby nawet znalazł się ktoś, kto wywiódłby cierpiących z krwawej ścieżki, po której stąpali, i zaprowadził hen, daleko, na bite, wygodne gościńce, gdzie nie zaznają już głodu ani umęczenia, to wnet otwarłyby się nad niemi lazurowe niebiosa i ujrzeliby nowe dobra, ku którym daremnieby już wyciągali ręce. Nie dosięgną ich nigdy. Nie ujmą mary w swe dłonie spragnione, nie zdobędą szczęścia, o jakim marzyli...

1 stycznia 1901 r. (Paryż).

Odnajduję się wszędzie, zawsze jednaka. Uciekam od miejsc, w których doznałam udręczeń, a też same udręczenia płyną za mną, przebywają kraje i ludy i już są, otaczają mnie dookół skrzydłami swemi szaremi i pamięć budzą. Niczym jestem, niczym, niczym! Żyć nie umiem, czy nie chcę, jak inni, a ze mnie samej nie tryska źródło, któreby mnie odświeżyć mogło, któreby komukolwiek na świecie potrzebnym było. Mam wrażenie, że ludzie sczepieni są ze sobą, jedni z drugiemi i tworzą łańcuch nieprzerwany, potrzebni sobie wzajemnie, żywi dla siebie, czujący, blizcy. Ja poza łańcuchem jestem, wejść weń nie umiem i boję się zarazem. Nie mam sił w sobie!

1 maja 1902 r.

Moje struny, złote struny,

Wzrok mój ku wam leci,

Waszym blaskiem płomienista

Zdala lutnia świeci.

Moje struny, złote struny,

W głos mi rozbrzmiewajcie,

Duszy mojej utęsknionej

Dobrą chwilę dajcie.

Nie do ludzi po śmiech idę,

W ich zabawy, gwary;

Od mej lutni szczerozłotej

Przyjdą na mnie czary.

Przyjdą, przyjdą, sercu memu

Dadzą ukojenie,

I przyniosą dar największy,

Życia zapomnienie!

13 grudnia 1902 r.

Nie ogniowe żary i świty

Wypaliły mi duszę,

Spopieliły serce!

Zabrały je codzienne dnie

I długie powszedniości godziny,

I bezruch zamarły.

O życie, życie!

Treści nie zaznałam twojej,

Pragnącemi usty nie dotknęłam żywej czary!

Roztęsknionemi oczy nie dojrzałam blasków twoich

I wirów,

W które unosisz, porywasz

I wieki

W krótkie przemieniasz chwile...

O życie! Szary, monotonny, błędny, bezcelowy cieniu!

O życie! Bezkresne, bezimienne echo

Tych wszystkich głosów, płynących z mego serca,

Tych wszystkich bólów, rodzących się w mej duszy.

Echo dalekie, słabe, echo martwe i zimne,

Bez duszy, bez sił, bez świadomości wszelkiej.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Nudo, nudo, wypełzasz zewsząd ku mnie,

I pokazujesz przymglone, wilgotne, ociężałe twe oczy,

I twarz szarą, wykrzywioną w jeden grymas —

Jak maska poliszynela.

Dzyń! Dzyń! Budzisz mnie i stajesz w chwili, gdy sen mi ogarnia powieki i cisza schodzi na duszę.

Dzyń, dzyń, dzyń, brzmisz monotonnie i usypiasz, gdy się w mym sercu poczynają do góry podnosić blade płomyki, coby w jarzące światło wyróść mogły...

Dzyń, dzyń, dzyń, z podrygiem pajaca, kupczącego płaskiemi konceptami, przychodzisz, gdy ja, żądna świadomości, tonąć chcę w mózgu zdobyczach, w wiedzy przewodniej myśli!

Dzyń, dzyń, dzyń, brzęczysz pocichu, ale ciągle, ty nawpół zamarła, z oślizgłym ciałem poczwaro; nie straszna i nie groźna, nie zła ani dobra, nie wesoła ani smutna, nie głęboka, ale nie płytka także, poczwaro, której głos dochodzi mnie wśród skowytu szalejącej burzy, jak i w cichej pogwarze majowego poranku, która nawiedzasz mą duszę, gdy przepełnia ją żądza namiętna, jak i troska czarna, bezbrzeżna rozpacz, stalowe ostrze smutku...

— Jak mi nudno!

O życie! Zali prawdą, że ty możesz mieć w sobie czary, i drgające, żywe, naprężone struny, które namiętną pieśnią wybuchają ku niebu?

O życie! Zaliż prawdą, że gdy twoja stopnieje skorupa, żar bucha i ogniowe wychodzą pociski? I treść twoja jaskrawemi wypisuje się zgłoski?

Że ty dłoń masz silną, silną i nieugiętą.

I skoro w nią weźmiesz serce człowieka drgające,

Rozżarzysz je... lub zmiażdżysz,

Całą krew serdeczną wyciśniesz,

Albo żarem powiejesz w pustą, zimną przestrzeń,

I przestrzeń napełnisz, a napełnioną nagrzejesz?

... Jak różańcowe ziarna, takie dni moje...

14 grudnia 1902 r.

O najstraszniejszy ten bezruch, ta martwota... Na barkach mi cięży, zasłania powieki, myśli więzi pod czaszką... Jakaż dokoła senna cisza. A we mnie sen ten szarym legł tumanem. Nie pragnę niczego, nie rwę się w górę, nie patrzę przed siebie, nie brzęczę łańcuchami, które mi skuwają ramiona. Martwa, senna cisza... Czasem dźwięk jaki dojdzie, lecz zginie bez echa... Tak, jak moja dusza, wyglądać mogą olbrzymie, białe, zmarznięte pola Sybiru, albo milczące wśródgwiezdne przestrzenie... albo zdążające jedna za drugą w nieskończonym pochodzie chwile czasu... albo spokojne tafle oceanu...

15 grudnia 1902 r.

Hej, szumią, szumią wichry, huragany, rozkiełznane burze! Hej, skowyczą, wiją się, pienią, rzucają kłębami piasku, tumany noszą, zaciemniają słońce! Hej, hej! Ryczy gdzieś morska burza, fale przelewają się groźnie, szaleją, niosą zniszczenie! Hej, teraz, w tejże godzinie morze szaleje, tragiedje i dramaty rozegrywają się w naturze i w świecie ludzkim, targają się serca, myśli lotem strzał pędzą, namiętności i czucia wybuchają w najsilniejsze żądze. Wyprężają się ramiona pożądaniem, garnąć chcą ku sobie władzę, dostatek, sławę, żary krwi. Wybiega wzrok przed siebie — patrzy — patrzy — wlewa w to spojrzenie chęć wszelką, wolę wszelką! Kto mi powie, co się teraz naokół mnie dzieje. Jakie płomienie, ognie, wichry, burze, krzyki rozpaczy, głosy namiętności, bólu lub głuchej nienawiści.

Hej, hej! Podobno jest świat, podobno na tym świecie zachodzą zjawiska, Kainy zabijają Ablów, Antygony poświęcają się za ojce swoje, podobno Cezary, Napoleony panują nad miljonami, na łańcuchach więżą tych, co ognie dla ludzkości przynieść chcieli z nieba, podobno... czy ja wiem... Chcesz wiedzieć, przeczytaj historję świata, historję długą, długą, a zawsze jednaką: bo oto silni uderzeniem pięści obalają słabszych, bo oto duch wzlatuje chwilowo nad ciałem, by potym pogrążyć się w nicości, bo oto wszystko dąży po jakichś drogach, po jakichś szlakach, leci, pędzi, stopy sobie krwawi — a tam przed niemi, dziś czy wczora, w dobrej czy zlej chwili, próżnia, pustka, nicość...

Hej, hej! Ludzie, czyny wasze, ludzkości, dorobku twój cały, cóż na tę próżnię mówicie, co, co? Wiem — pomijacie milczeniem, pokrywacie oczy powiekami, aby nie widzieć, nie słyszeć, nie wiedzieć... aby dalej ślepemi być i jak dzieci wierzącemi w baśnie czarnoksięskie.

Hej, hej, burze! Szaleć wam czy nie szaleć — jedno!

Hej, hej! Łzy gorzkie, płynąć wam czy nie płynąć — jedno!

Hej, hej, rozumie człowieczy, zgłębiać ci nieskończoność czy w ciemności tkwić — jedno!

A że jedno wszystko — więc i ja jestem jako drzewo, co nie wydaje owocu. Zaliż owoc ten celby miał jaki? Zaliż byłby celem samemu sobie!

Opuściłam dwoje rąk silnych, bo co mi z siły ich? Ani nie podźwignę świata, ani nie zmienię toku rzeczy, ani nie przyjdzie radość czy ból. A żem jest jak ono nieurodzajne drzewo, próżno stojące na tłustej, pożywnej glebie, mojaż w tym wina?

Panie! Prosiłam - że cię, byś początek dał dniom moim?

Panie! Prosiłam - że cię, byś mnie na bujnej glebie zasiał?

Nie, jenom cię o gorące promienie prosiła, o żar, coby mnie spalił, o iskrę, coby ogień wykrzesała ze mnie.

Spłonąć, spłonąć, w dymy się zamienić nikłe, zaginąć, ale żyć, być płomieniem chwilę jedną, być żarem, wulkanicznym wybuchem, słupem ognistym, co w niebo raz tylko wystrzela... a potym zanika... zanika...

Hej, hej! Wichry świszczą po świecie, unoszą się tumany, kłębią się mgły!

Drobne robactwo pełza po oślizgłej ziemi powierzchni. A gdzie dusza? Gdzie dusza? Gdzie dusza?

Wynijdź na pustynię i wołaj głosem donośnym.

Cisza...

Cisza odpowie ci wszędzie, nie było odrzeczeń innych, nie będzie sądów nowych.

Hej, hej! Niby życie, a śmierć! Niby ruch, a nieruchomość! Zesztywniały członki, serce uschło, a dola, dola... to wszystkim jednaka...

7 marca 1903 r.

Oto na ziemi jestem i nie pojąć mi nawet wszystkich nędz tutejszych...

Ani ogarnąć te smutki, co ją stalową, nierozerwalną nicią owiły...

Ani z niebiosów jednego przychylić promienia,

Ni zbliżyć blasku, któryby nieprzebrane rozproszył mroki...

... Bo że tam blaski są i promienie, śpiewają tylko wieszcze i cieszą się dzieci.

A że tu ból, ciemność i nędza, wie każdy żywy człowiek:Żywy, znaczy taki, który sam życiu i śmierci ulega,

Który rękę swoją opala codziennie aż po ramię W smolnym żarze i dymie, który go opasuje dokoła Uściskiem niezwalczonym a ciaśniejszym coraz I kończącym się w ostatniej godzinie, Wtedy, gdy się już wychyliło całą czarę goryczy, I kiedy się dno jej prawdziwe dostrzegło, I zerwane wszystkie wątki, co się do dna tego przywiązane być zdawały...

Wychyla się czarę codzień, co dnia, co chwila...

14 kwietnia 1903 r.

Poszłam na stare cmentarze, do spoczywających w ciszy cieniów i pytałam je,

I ducha mego w słuch zamieniłam, tak mi się ważną niesłychanie zdawała ich odpowiedź.

Ocknęły się duchy w uśpieniu będące i przemówiły do mnie,

Gdyż pytałam je ze czcią i wiarą i z żądzą świętą poznania prawdy.

Więc słuchajcie tego, co mi mówiły dawno pogrzebione,

I których słowa nie przyćmiewa blask życia.

Więc pierwsze ozwały się te, co jeszcze za bytności swojej na ziemi pokryte były pleśnią,

I którzy mowy nie pojmowali innej nad tę, którą głosiły usta ich praojców.

Do mnie żywej przyszły teraz ich słowa,

Przerywane drżeniem głosu starczego i czasem milknące w dali.

Mówili: to, co myśmy sławili, wiary ojców naszych, blaski dni przeszłych, i wasze jeszcze śpiewają czasy,

I wam jeszcze my, spoczywający w grobach, siłą i wyrocznią jesteśmy.

Snać żywot jest w wierze dnia wczorajszego.

Snać oparcie silne dają grobowe kamienie,

I biali starce, do tych zstępujący grobów.

A gdym pytała, gdzie wiodą wiary takie, zali rozjaśnić są zdolne zagadkę dnia jutrzejszego — oni spojrzeli na mnie zdumieni.

Wiodą ku świętej czci przeszłości — odrzekli — a świętość każda jest siłą i nikomu jej ruszać niewolno.

A o dzień jutrzejszy nie pytać wam, którzy tylko ciekawością miotani jesteście,

A czcić, szanować i uznawać ślepo nie umiecie.

Więc, że mi ich odpowiedź niejasną się zdala i ducha nie uspokoiła mojego, pytałam innych.

A tamci, gdy do grobu się kładli, byli jako kwiaty, co ku jasnemu słońcu wystrzeliły barwnym kielichem,

Aby nazajutrz pokryć łodygę soczystym owocem.

I pytałam, czy te ich barwy żywe i czyn, dla dnia jutrzejszego nagotowany, słusznym jest.

I czy ci, co w ich stąpili ślady, ku kresom dojdą?

A oni zdumieni byli także pytaniem moim,

Bo im się dziwnym wydało, że pytać można.

Wierzyć, ach wierzyć, także i oni odparli.

A wierzyć w świty i w wieczne ku nim dążenia...

26 września 1903 r.

Godzina za godziną bije równomiernym, poważnym głosem. Zegar mój idzie, idzie...

10 grudnia 1903 r. ( Bordighera* ).

Gdy siedzę nad morzem i patrzę na słońca zachody, gdy oczy mam pełne cudnych widoków: natury, sztuki, nawet szczęścia ludzkiego — i wtenczas jeszcze czuję dookoła siebie próżnię bezmierną, niezgłębioną. Jakby przede mną wirował świat zewnętrzny, a jam, sama w nim, szła także w wiry nieskończone... ale gdzie, poco? I pytać chcę, a już nie pytam, bo wiem, że nie będzie odpowiedzi. I źle mi wtedy, bardzo źle...

12 grudnia 1903 r. ( Bordighera ).

Opuszczę już wkrótce Bordigherę, gdzie parę tygodni spędziłam. Przyjechałam tu, gnana przez chorobliwe wizje, stan rozpaczliwy moich nerwów, przyjechałam chora fizycznie i przechodząc wskutek tego ciężkie moralne cierpienia. Samotność, cisza, wgłębienie się w siebie, wreszcie ta cudna południowa przyroda dodatnio oddziałały na mnie. Wiem, że się z mego smutnego stanu nerwów nie wyleczę nigdy, ale widzę teraz, że zmiana miejsca, środowiska ulgę chwilową przynosi. W Bordigherze opadały ze mnie ołowiane ciężary jakichś dziwnych pojęć i wyobrażeń, patrzyłam na roześmiane morze, na egzotyczną roślinność i lepiej mi było. Dawniej nie umiałam kontemplacyjnie odczuwać piękna. Szukałam w każdym przedmiocie strony jego czynnej, pragnęłam wżyć się w nią, zrozumieć. Dzisiaj, niekiedy, po sybarycku cieszę się pięknem. Patrzę na nie, poję nim oczy moje i czuję, że mi jest dobrze. Ma to szczególnie miejsce z piękną przyrodą. Na sztukę nie umiem patrzyć obojętnie. Każdy mój fibr artystyczny drgać poczyna, krew żywiej krąży, myśl chwyta na gorącym uczynku intuicję twórcy, odczuwam jego rozkosze i walki.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Jakżeż mi trudno jakąkolwiek pracę wykonać! Mam odczucie, że robić muszę, więc zaczynam. Idzie mi zwykle opornie, niekiedy jednak gładko i łatwo, ale mam zawsze koło siebie głos, co szepce, że praca moja, jak i każda inna, żadnej nie ma wartości, że wszystko względnym jest na świecie. Opanowuje mnie zniechęcenie i rzucam robotę. Rzucam, a potym przykłady innych, potrzeba czynu, próżnia życia każą mi znowu imać się taczki, i znowu wślad za mną biegnie krytycyzm i zwątpienie... Dla tego każda praca moja jest marna...

18 grudnia 1903 r. ( Gienua ).

Często wieczorem, zanim sen nadejdzie, stają mi przed oczami przeżyte lata i przyszłość się ukazuje, a jest nią starość i śmierć. Dnie, które przeżyłam, dnie młodości i dojrzałego wieku ludzie najszczęśliwszemi nazywają, te, co przyjdą, będą jeszcze smutniejsze. Tkanki ciała mojego ulegać zaczną starczej degieneracji, mózg mój z trudnością pracować będzie, być może, że konające a bolesne życie fizyczne wiele sił moralnych pochłonie. Będę jak więdnąca, samotna roślina w późne dni jesienne. I poco żyłam? Poco życie tylu pokoleń ludzkich ?

19 grudnia 1903 r. ( Florencja ).

Lubię znaleźć się pośród dzieł sztuki. Śmiałość ich, wielkość, piękno oddziaływują na mnie. Mam wrażenie, że bezpośrednio z twórcami obcuję, że patrzę na ich dusze, otwierające głębiny swoje przed światem. Widziałam dzisiaj grobowce Medyceuszów Michała Anioła. Jego potężna indywidualność spogląda poprzez bolesny a bezbrzeżnie smutny nastrój. — "Cierpię tak — zdaje się mówić — że mnie pojąć nawet nie jesteście zdolni". A cierpi nie skargą żałosną, nie jękiem, ale jakimś w twardym granicie wykutym bólem, co gdy płacze, to krwawemi, palącemi łzami, a żalić się nie umie, jeno z piersi wybiega mu olbrzymi krzyk rozpaczy.

20 grudnia 1903 r. ( Florencja ).

Artyści, twórcy, mężczyźni! Oni we wszystkich dziedzinach nauki, sztuki, oni tylko. Pokolenia kobiet przechodziły tymczasem bez śladu, żądano od nich miłości, one biernie poddawały się uczuciu, rodziły dzieci, szły przez życie jak cienie... milczące, bezbarwne cienie. Czemu tak, czemu? Wszak wierzyć nie można, że kobieta ducha nie ma, ani siły, ani twórczości w sobie. Dla czegóż więc brak śladów wielkich czynów kobiecych? Nie pozwalano im powstawać, nie dozwalano budzić się nawet z uśpienia. Były na sen przepisy, były nakazy, i nawet nie wiedział nikt, że sen to sztuczny, że kiedyś przerwać go będzie można. Dzisiaj kobieta się budzi...

31 grudnia 1903 r.

Czegoś chcę, pragnę czegoś i pożądam, w rozmarzeniu się gubię... głowę do góry podnoszę, ponad siebie, w niebo spoglądam. Tarcza słoneczna czerwienią może gore, ale ta czerwień skryta, mgły ją owijają bezduszne, mgły ją dławią, mgły jej dostępu nie dają... A ja pragnę... płomieniami tego słońca oblać się chcę i płynąć na nich. Płomieni pragnę krasnych, co w oczy moje uderzą, oślepią je blaskiem... Słońce za mgłami schowane... Więc moją głowę w żarna kładę i purpurowe krople krwi własnej widzę... Więc do serca się dostaję własnego, ręką rozdzieram bolesną pierś i z serca leję morza całe gorącej, płomiennej czerwieni... krwi mojej...

5 stycznia 1904 r.

Życie się rwie na strzępy, rozsypuje na okruchy, rozlewa na kropelki. Gdyby tak całym ogromem ludzkich uczuć, wiar, pragnień mierzyć! Gdyby tak wszystkie ognie, z serc wybiegające, w święte czucia godziny połączyć razem! Gdyby te w niezmierzonym okresie czasu rozrzucone istnienia ludzkie zgromadzić! A teraz płyną, płyną z dnia na dzień, z godziny na godzinę.

10 stycznia 1904 r.

Smutek mi gra na strunach duszy, jak najbieglejszy artysta. Gra... gra... a ja słucham. Gra mi smutek, tęsknota, ból gra melodje swoje nieskończenie długie, żałosne...

22 stycznia 1904 r.

Od jednego do drugiego dnia życie trwa i potym znowu dalej, dalej idzie... Było wczoraj, jest dziś, jutro będzie... Pasmo szare, przewlekłe... I tak trwa, trwa w nieskończoność...

10 marca 1904 r.

Powaliło mnie życie! Zdruzgotana leżę, jak drzewo, rozszczepione ostrą, twardą, bezmyślną siekierą. Leżę zdruzgotana, a soki moje żywotne miasto krążyć i posilać mnie, spływają ku ziemi bezpłodnie! Brało mnie to życie w swoje ramiona, mnie, wątły, biały kwiat. Ramiona były silne, dłonie chropawe, twarde, szydercze i bezlitosne! A moja miękkość i moja biel więdły w tym uścisku. Moja dusza w łkaniach wybiegała ze mnie w przestrzenie i jak białe mgły ponad ziemią się rozwiewała. Pamiętam, tliły w niej iskry, co w płomień wybuchnąć były zdolne; pamiętam, były w niej zaczątki sił wielkich; pamiętam, były tam głębiny, w które zaglądać nie mogłam bez zawrotu mózgu! — Życie! Życie! Ty istności silna, chropawa, szydercza a bezmyślna zarazem! Ty, która białe kwiaty tchnieniem swoim do śmierci wiedziesz. Ty, co płomienie zimnem gasisz. Ty, co najcudniejsze śpiewy głuszysz echem klowna!

 — Ach, jak się cieszę, gdy widzę młode, życiem drgające serca! Patrzę w te twarze wiośniane i odczuwam wszystkie we wzroku zamknięte pragnienia, i te białe, nieskończone nadzieje, i tę ogromną, ze świetlaną aureolą nieświadomość. Młodzi wy moi! Jaśni wy moi! Wy kwiaty o subtelnej woni, o delikatnych barwach! Raduję się wami i rzewność czuję w sobie wielką i wdzięczność dla was, żeście mi przed oczyma zakwitli!

A potym przychodzi życie, a z nim szyderstwa i gromy, puste śmiechy i bóle, i potym przekleństwa wasze i koniec mirażom wszelkim!...

17 kwietnia 1904 r.

Już wiele w życiu poznawałam, na wiele patrzyłam, wiele znam...

A jednak... jednak dużo mam jeszcze ciekawości w sobie i, co stąd płynąć musi, ciągle doznaję rozczarowań. Na dzień wczorajszy patrzę niekiedy, mówiąc: jaka młoda byłam! A to dziś, to, które za dojrzały kłos biorę, po czasie wysypuje mi ziarno młode jeszcze... Walczy we mnie idealistka namiętna z człowiekiem, który do prawdziwego pulsu życia przyłożył rękę. Bywają czasy, w których chcę śnić, śnić przedewszystkim i w te sny wierzyć! Są inne chwile, gdy odchylają się przede mną zasłony i patrzę trzeźwo...

Ileż to czasu zużyć potrzeba, aby się dowiedzieć, jaką właściwie drogą iść nam wypada, — ileż więcej czasu stracić musimy, aby dojść do przekonania, że wszelkie najwłaściwsze drogi są próżne...Życie przechodzi na poznawaniu.

27 kwietnia 1904 r.

Chciałabym wypowiedzieć swoją duszę. Więc mówić o jej marzeniach, hen, takich, że w nie, jak w turnie wysokie się wspinam siłami wszystkiemi i tchem całym gnam hen, wysoko!

Chciałabym mówić o tęsknotach, tych smętnych, szarych mgłach, owijających serce, albo tych jadowitych, żrących, co się w nie wpijają i palą...

Mówić o smutkach, czarnych, długich nieskończenie nocach, albo o tych łzach, co po rozpalonych spływają policzkach, o łkaniach, co bez echa pierś moją podnoszą...

Chciałabym mówić o tych niepewnościach, co przychodzą na mnie i setką zakrzywionych rąk czepiają się i szarpią mną...

I wypowiedziećbym chciała najgłębsze, najboleśniejsze bóle moje, które widzę na dnie nadziei każdej, na dnie radości każdej, na dnie wszelakiego złudzenia, czy wszelkiej tęsknoty: niewiarę moją...

3 maja 1904 r.

Ach, jak mi strasznie smutno! Gdzieś się rozbiegły te wszystkie silne, drgające życiem promienie, które nosiłam w sercu, w które wierzyć chciałam. Gdzieś mi się rozpierzchły jedne za drugiemi, choć tęskne ku nim wyciągałam ręce, choć płakałam serdecznemi łzami nad pustką, która mi pozostała w piersi.

Głęboka we mnie, mgłami zasłoniona przepaść...

21 czerwca 1904 r.

Są ludzie, których dotknięcie ręki dziwnie ostre jest, szorstkie, chropawe. Gdy się zbliżają do mnie. kurczę się w sobie, zamykam, boję się jakimkolwiek sposobem dać znać, że istnieję w ich pobliżu. Ujmują mi duszę w grube, niekształtne dłonie, szorstko strącają z niej barwne, subtelne pyły.

Ludzie ci, to zwykle typ krzykaczy, hałaśliwych istot, noszących na sobie jaskrawemi zgłoskami wypisane jakieś hasła lub własne imiona. Bije od nich duszące gorąco, często połączone z dymem. Hałaśliwi są, rozbijający się, pełni okrzyków wszelakich. Nie przeczę, są wśród nich pożyteczni, ale ich sposób bycia, jaskrawa aureola, w której zwykli chodzić, czyni na mnie dziwnie niemiłe, odstręczające wrażenie. Jest mi z niemi nieskończenie źle...

30 sierpnia 1904 r.

Największą krzywdą mojego życia jest brak zdrowia. Ciągłe cierpienia fizyczne wprowadzają moje nerwy w stan wiecznego kołysania się, wahania, niepewności. Nie wiem, jak się organizm mój czuć będzie jutro lub pojutrze, nie wiem, jak stan jego oddziałać może na psychikę moją. Od czasu do czasu staram się wziąć siebie w szczególną opiekę, kieruję czynnościami życia fizjologicznego, aby przez to ułatwić sobie istnienie. Rzadko mi się to jednak udaje. I ogarnia mnie niecierpliwość na samą siebie, że się staję jedynie zdatną do pielęgnowania własnego ciała.

31 sierpnia 1904 r.

Gdy po kilku wiekach sumować zechcą dorobek naszych czasów, mniemam, że ludzkość zgrozą przejęta będzie nietylko złym podziałem bogactw, nierównością stanowisk, wpływów, znaczenia, ale głównie może różnicą wykształcenia jednostek. Toć wskutek tego ludzie nieraz porozumieć się między sobą nie mogą... ten patrzy na daną kwestję z naukowego punktu widzenia, inny do tegoż zjawiska przesąd jakiś stosuje, inny zgoła nad niczym się nie zastanawia...

1 września 1904 r.

Poruszanie pewnych kwestji po literacku sprawia na mnie dziwnie bolesne, ironiczne, aż cyniczne czasem wrażenie. Bierze się temat jakiś, robi zeń tragiedję, poemat, powieść, samemu syci się własnym dziełem, inni je chłoną... Ale poza niemi są jeszcze "tamci", co tematu dostarczyli, a dzieła nie znają i znać nie będą. Tylko po nich życie machnęło batem raz i drugi, tylko ono im rany zadało... a pan literat raczył przyjść, zobaczyć, opisać... A jeśli to uczynił dobrze, krytycy mu przyznają: "ach, jakież ma silne i prawdziwe poczucie bólu". Poczucie! A ból sam, a właściwe odczucie tego bólu nie na jego spadło plecy. I doznaję wrażenia, że się pan autor lubuje tym bólem, jak kto inny krajobrazem ciekawym, oryginalnym, dziwnie oświetlonym.

19 września 1904 r.

Nie wiem, czyli to jest jedną z cech naszych narodowych, że zło, wady wśród siebie widzimy i... narzekamy. Narzekamy tak, że aż nam życie zgorzknieje. A nie umiemy dojść przyczyny złego, do źródła dotrzeć, lekarstwa szukać... Myśleć nie umiemy.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Bez troski jest życie tego, kto ślepo idzie za przepisami innych. Lecz niech mu się tylko oczy otworzą, niech dojrzy rękę, która kreśliła prawa i przepisy, tworzyła zwyczaje, a wnet niepokój wkradnie się do duszy jego. Niestety, dziwnie mało jest tych, którym łuski spadają z oczu.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Jak niezmiernie trudno zobaczyć wszystkie strony przedmiotu. Dla tego nie śpieszmy się z wydawaniem sądów.

17 grudnia 1904 r.

A cóż mam z tą miłością, czy bez tej miłości czynić?

Cóż mam czynić?

Jak jakie ognie, zamknięte ze wszystkich stron ciasnemi ścianami, huczy, huczy, pali się, płomieniem bucha...

Rozsadzi mury, rozbije, rozleje się,

I wtenczas musi być.

I trwać będzie...

Cha, cha...

Płomień trwać będzie...

Tam, gdzie wieje wicher, gdzie z chmur spływają strumienie wód chłodnych.

Cha... cha... naiwność przedewszystkim...

Ach! Dajcie mi duszę-bratnią człowieka, duszę-bratnią miłość, duszę-bratnią cud!

Stałabym na krawędzi wysokiej skały, hen gdzieś w podniebiu, i ręka w ręce, z biciem serc zgodnym patrzyłabym na świat!

Na świat cały, na ziemię całą, na maluczkich i na największych!

I na przewijające się widma śmierci,

I na wpółświadome uśmiechy szczęścia,

I na ten cały ból, co oplata światy i ludzi!

Ręka w ręce, słuchając wzajemnego serc bicia.

— I lecielibyśmy...

Lecieli... ponad ten cały świat na skrzydłach siły własnej, przepotężnej,

A czerpiącej potęgę swoją z wewnętrznych mocy,

Z tych snów, co przed nami szły,

Z tych marzeń, co się za nami roztoczą,

Z tych tęsknot, zwisających dokoła,

Z tych rozsrebrzonych nadziei, zawartych w nas,

I z tych nieodgadnionych przepaści, które sięw nas kryją...

18 grudnia 1904 r.

Ach, gdybym mogła, z rozkoszą palnęłabym w łeb sobie i całemu światu!

Sobie-bym właściwie mogła, lecz światu — nie — więc dla tego raczę na tym świecie żyć, czy też poprawniej — gnić — w owym strupieszałym, gnijącym świecie.

Oto treść mojego romansu ze światem, ludzkością, społeczeństwem, z całą wszechpotęgą życia, trwania, istnienia.

Oni, ja, byt...

A ponad tym, a pod tym czarna, nieodgadniona, nieskończona próżnia.

Ta jedna mi imponuje,

Ta jedna,

I w niej ta rozciągłość bez wymiaru, bez początku i końca.

O najśmielszy umyśle ludzki, zali wymyślisz coś podobnego?

A jak marne groby ludzkie, katakumby, wznoszone chwilowym istnieniom.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Coś się ode mnie należy światu?

Co? Mówcie mi, bo nie wiem.

Brałam moją duszę, moje serce, rozszczepiałam je na części, na okruchy i rzucałam. Gdzie to padało — nie wiem — rzucałam, bo myślałam, że tak trzeba.

Bo moja dusza przelewała się ze mnie, więc ją szarpałam na części, aby jej więcej jeszcze było, i siałam, siałam, jak to ziarno na wiosnę — snać mi się zdawało, że kiedyś żniwa nadejdą.

Duszo moja, serce moje, więc ty nie dla mnie istniałaś wśród świata?

Nie dla mnie? A ja dziś odnajdywać siebie poczynam. I cóż mi robić, żem tę duszę i serce zatraciła wśród świata?

Rozsiewałam dookoła, jak pszeniczne ziarno czasu wiosny, i tylko kiedy rosnąć nie chciało, polewałam najgorętszemi łzami.

19 grudnia 1904 r.

Najlepiej lubię ludzi żywych, potym starców, potym dzieci. Najmniej tę codzienną hołotę, którą wypchane są wszystkie ubikacje świata...

Bo ci, życiem tętniący, właściwie się z jednej izby, z jednej komórki do drugiej przenoszą, starcy gdzieś tam na dno spadają, dzieci ledwie łebki wychylają z nad podłogi — a hołota — ta sterczy, pcha się, ciśnie we wszystkie zakątki, tłoczy się wszędzie, wszędzie, wszędzie...

O ty, hołoto ludzka!

Co za piekielne społeczno-etyczne bluźnierstwo!

Ale niech mi raz wolno być nadczłowiekiem i nosić pomazanie na czole i z góry patrzeć na mydlarzy.

Niema obawy, długo to nie potrwa, wrócę nazad do własnej skóry: tak trzeba, tak jest "uczciwie".

Ale choć raz przestanę być naiwną.

Och naiwności moja, na imię tobie haszysz!

A ja jestem z jednej gliny, z jednej gliny...

A więc?

No nic, nic, tylko nerwy, nadnerwy i grafomanja.

A noc cicha, a noc głucha,

Nikt nie widzi, nikt nie słucha...

Dobrzeby mi się działo na świecie, gdyby...

Nie trzeba nigdy zabijać w sobie ducha...

Bo potym trup przychodzi i mści się...

20 grudnia 1904 r.

Znowu się nade mną świat samotności otwiera. Wchodzę w wysokie, aż pod niebo sięgające wąwozy, za każdym krokiem zacieśniają się one, zwężają, zamykają okruszynę widzialnego nieba. Duszno mi, przeraźliwie duszno! A za mną idzie echo, co bezdźwięcznym głosem powtarza gdzieś wczoraj porzucone słowa. Duszę się w tej cieśni! Chwila jeszcze — a śmierć chyba spłynie na mnie. Ale nie ta śmierć przeraźliwa, straszna, niszcząca — ta inna, senna, w śnie ukryta. Najstraszniejsza ze śmierci...

22 grudnia 1904 r.

SPLEEN.

Krople dżdżu jesiennego padają

W rozmokłą ziemię, na brudne, błotniste ulice,

Jedna po drugiej, szeregiem,

Jakby różańca czarnego paciorki.

Ciche... samotne... ciche... bezustanne...

Wznoszą się dymy, opary, wilgocią nasiąkłe mgły...

Błotniste, smutno, szarawo i dżdżysto...

Ciche... ciche krople... samotne dżdżu krople...

Ołowianą mam głowę i nogi ołowiu pełne iść nie chcą — a głowa prowadzić nie chce...

I tylko się przymykają powieki...

A to, co w sercu huczało, szumiało,

To, co w sercu głośnym biło echem,

W senne spowiło się mgły...

Mgły... sen... krople dżdżu samotne...

Na dnie serca rozsiada się nuda...

Boże, jak we mnie szaro!

A ziemia kwaśna, rozmokła,

I niema burz... wichrów niema... niema huraganów...

Dżdżyste niebo... obłoków zabrakło na niebie... całą ich fantazję pożarły szare, jesienne, bezbarwne chmury...

Klap... klap... klap... klap...

Dżdżyste krople... jedna za drugą...

Klap... klap... klap... klap...

Przechodzień po ulicy sunie, jak jaka anemiczna mara.

— Byłam kiedyś wesoła, roześmiana, głośna...

Byłam kiedyś czynna, wierząca,

Byłam kiedyś bardzo nieszczęśliwa...

Ponad siebie wyciągałam ręce i włosy rwałam z głowy... a że mnie ból za gardło dławił... krzyczałam... krzyczałam... żeby samo niebo mnie usłyszeć mogło.

Teraz za oknem deszcz mży... miarowo spadają jego krople po szklanej szybie, ściekają po dachu i długiemi strugami płyną w rynnie...

Klap... klap... klap...

A niebo i piekło zakryte...

23 grudnia 1904 r.

At, bierz czort wszystko...

Rozprzęga się we mnie myśl i błądzi...

Cieśń tu jedna, tam druga, tam jeszcze inna.

Cieśń przez głupotę ludzką stworzona, przez głupotę ludzką utrzymywana.

Tu nas duszą, tu nas gnębią...

Tam na gardle nóż... tam brzuch pusty, dzień po dniu skąpo zapychany jałowemi kartoflami...

Tam w mózg się dzieci wświdrowują, ot już takim małym dzieciom leją jad prześladowań i pogardy.

Ot i dola...

I tak sobie myślisz, czy to aby wszystko nie kpiny, co ci mówią o innych ludziach, o innych rzeczach.

Bo czegóż u licha u nas takie wszystko inaksze?

Takie ci to jakieś z samych nędz, z samych szmat, z samych jęków ulepione...

Takie ci to w nieszczęściu wykąpane, a za serce żrące...

Boże, a tyż czemu nie masz litości nad nami?

Bogać tam wzywamy, a tu ci jedno za drugim nieszczęście idzie a idzie, i nikt opędzić się jemu nie może.Święto, boskie narodzenie, źłobeczek mały, w nim dzieciątko. Z tego to radowanie się, uciecha wszystkim dzieciskom na świecie... A niby nam co?

Jak trzodę nas spędziły te okrutniki, jak trzodę na rzeź... Wagony całe nas wiozą, w skrzynie pakują.

25 grudnia 1904 r.

Nie trzeba, nie trzeba, nie trzeba...

Przychodzą tacy ze świata, co mi pociechy w uszy kładą:

Mówią: ucisz się, masz piękne ponad sobą niebo, rozkwitną kwiaty na wiosnę.

Albo inni szukają w moim sercu niewysychających źródeł i każą mi temi wodami zlewać i użyźniać światy.

A są i tacy, którzy chcą, bym z niemi społem zasiadła do uczty wspaniałej i zdala tylko patrzyła przed siebie, a z życia i wszystkiego, co daje, śmiała się, śmiała...

Są inni...

Co mi tam wreszcie do nich.

Są, byli, będą — a i ja jestem. Ja, z całym w mojej duszy zawartym odmętem, z niepewnością całą, pełna niewymownego żalu.

I dla tego, ot jak dziś, głowę na piersi kłonię i łkam. I sama, sama... tego łkania słucham...

15 stycznia 1905 r.

SMUTEK.

Wyrósł przede mną, z białą, jak śniegi sybirskie, twarzą.

Twarz biała, wydłużona, okalają ją długie, aż na ramiona kładące się włosy...

Białe i one, bielą lodową...

A w twarzy dwie czarne, puste orbity.

Wyrósł przede mną — ramiona ma długie, nieskończenie długie, opuszczające się ku ziemi...

Jakieś go spowiły fałdziste, obwisłe szaty.

Stopy ma z ziemią złączone, a ziemia dookoła twarda. Ani się rozkruszy, ani zielenią pokryje, ani kwiatem zakwitnie...

Stoi przede mną białolicy, orbity czarne ku mnie skierował, a z nich wypływają jedna za drugą nici cieniuchne, włókienka pajęcze i oplatają mnie...

A z białej twarzy i nieruchomej postaci zstępują cienie i przykrywają mnie całą.

Ginę słońcu, ginę światłu, ginę weselu i radości wszelkiej, — staję się podobna wczorajszej umarłej godzinie lub temu głosowi, co nigdy już nie powtórzy się echem. A smutek kładzie na moich ramionach długie swoje, chude, kościste ręce.

I tylko już poruszy niemi, a weźmie mnie całą.

— Chciałabym iść, biec od niego tam wdal, tam w świat, w życie, w gwarne życie.

Chciałabym serce moje w górę podrzucić, moje rozpalone, rozżarzone serce...

Chciałabym myśl, jak szybującego orła, w przestworze cisnąć...

Chciałabym śmiech mój rozlać falą, jak morze szeroką...

Chciałabym szczęścia, losu, życia pełną nabrać czarę i pić, pić...

Chciałabym...

Ach nie...

Lepiej niech przyjdzie ukojenie. Ot, z twarzą dobrej, kochanej staruszki, która drżącą dłonią przesunie po czole, a zbielałemi wargi miłośnie zaszepce:

"Cyt, dziecino, Cyt, moja mała, biedna dziecino, tak być musi".

A wtenczas na oczy moje zstępują dziwnie łagodne światła.

Słyszę dookoła siebie szum białych, niezliczonych skrzydeł,

I głos mój słania się, słodki, jak wieczorne dzwonienie w kościele...

Ach, gdyby...

Oto się poruszać chcę, odejść, przemienić,

I żyć owym życiem, które zna już wszystkie ubiegłe godziny i te, co nadejść mają.

Chcę żyć — byle nie tu, nie przy nim, nie pod gniotem ramion jego.

Puść mnie! Puść! Puść!

Zostawię ci wszystko: szczęście, wesele, sławę, kochanie wielkie — zostawię — tylko mnie puść!

Puść — ja i tak daleko nie odejdę od ciebie, widzisz, mogilna ziemia usypana dokoła — ja ku niej dążę, wiem o tym.

Tylko mnie puść... twoje ramiona zabierają mi wszelkie siły... a spojrzenie twoich otwartych źrenic pije duszę moją.

Ach puść — otom poznała ciebie, otom razy już tyle przytroczona była do twego rydwanu. Tyle ci dałam w ofierze łez, tylem ci pozwoliła bólów czerpać z siebie.

Tylokrotnie byłam ci najwierniejszą towarzyszką.

Puść...

Ramiona jego z większą jeszcze siłą wsparły się na mnie, a jego biała twarz nieruchoma nade mną stoi.

Smutku — zaliżeś ty jeden?

A ja z tobą taka bezbrzeżnie samotna...

18 stycznia 1905 r.

A szli i rzucali siew

Po drodze życia,

Po długiej, nieznanej drodze.

Oczy mieli otwarte a ciemne,

A światła mieli za sobą.

Rzucali siew,

Własne rozdarte na drogę rzucali serca...

— A przechodziły dnie,

I na zegarze życia wybijały godziny,

A wszelkie ziarno wschodziło.

Poszliśmy oglądać pola i łany,

Szliśmy nazywać nienazwane kwiaty,

A przed nami zakwitały szkarłaty,

Krwią żywą wschodził rumiany

Siew...

Gdzieżeście wy, gdzieżeście, siewcy nasiona,

Gdzież pamięć wasza leży pogrzebiona,

Gdzieżeście wy, siewcy odległego czasu?

A przed oczyma nam wschodzą,

W krasnych purpurach się rodzą,

Krasną krwią naznaczone owoce...

Azaliż nadeszła godzina

Upragniona, czekana,

Utęskniona, kochana,

Godzina, w której miał wyrość wasz siew?

4 luty 1905 r.

Gdy się jest w takich warunkach życia, że zaciskają cię dookoła nieprzełamaną, twardą, żelazną obręczą — gdy otaczają cię ludzie, którzy cię gnębią, szarpią, drażnią, a ty w dodatku ich małość widzisz — jedyna rada starać się poczuć inną od otoczenia całego, w sobie sił tyle wyszukać, aby wzlecieć ponad poziom, odbiec od nikłych towarzyszy życia, poza uciskającą wybiec obręcz.

12 luty 1905 r.

Gdybym zebrała te wszystkie chwile udręczeń, które przeżywam codzień, co godzina... zebrałabym ogromny posiew smutku, przygnębienia, zwątpienia. Wybujał ten łan i dojrzał, aż się osypują ciężkie kłosy. A poza tym nie mam nic w życiu !

3 kwietnia 1905 r.

Wstrętną rzeczą jest partyjność, jednakże gdy się poza partjami stoi, ani się nic robić nie może, ani się sił nie ma, ani pewności żadnej.

21 kwietnia 1905 r.

A w duszę nowy zapada siew...

Z podziemi idzie cichych a groźnych,

Ze świętych wrzeń, co sercem miotały,

Z przenajświętszych, jedynych wiar...

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Ach, kiedyż nadejdziesz, chwilo?

30 kwietnia 1905 r.

Jestem z tych, którzy życie pojmują, i z tych również, których życie pęta.

Jestem we wszechświecie jednym marnym pyłem, alem jest także, która wszechświat oglądam w sobie.

Jestem myślą zbratana z duchami największemi, jestem, która pojąć je zdolna i z niemi iść...

I jestem, która na małostki patrzy rzesz poblizkich i widzi je...

Jestem, która żyje życiem pełnym, życiem ludzi wszystkich — i jestem najsamotniejszą na świecie.

Gdy się nade mną zamknie wieko trumny, świat się zakończy dla mnie. A ja przecież żyję dla świata, który iść może w dal nieskończoną...

Nie zostawię ziemi potomstwa, a moje myśli skryją się ze mną w głąb ciemną...

Stanę się przelotnym wspomnieniem.

Gdybym wybierać mogła wpośród nieśmiertelności a nagłej śmierci, wybrałabym tę ostatnią.

Nuda-by odeszła precz ode mnie, a do mojego łoża przychodziłby strach...

Miałabym czujne i przenikliwe oko.

15 maja 1905 r.

Brak mi sił na to, by długo, ciągle pozostawać w krainie mistycyzmu.

Wczuwanie, odgadywanie, odczucie nieskończoności — zamęcza!

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Społecznicy walczą z życiem, z tym, co ono już dało, poeci nowe życie tworzą.

23 maja 1905 r.

Potargane strzępy życia widzę jeno...

A gdy się z własnego kręgu życia wyrwać zdołasz — szalonyś. Zobaczysz świat, jego historję, czytać będziesz w sercach ludzkich. I żadnego już nie zaznasz zawodu.

Poza tobą, jak zawsze, czaić się będzie: puste, nieznane, nieskończone... Ty wiesz o nim — zwyciężyłeś je.

Rozrzucone po świecie perły: myśli człowiecze, ale one, jak i te ukryte w połówkach muszel na dnie morskim — wytworem są chorobliwym, anormalnym.

20 maja 1905 r.

Stoi pęk zwiędłych kwiatów przede mną...

Bezmyślna, ślepa, niszczycielska siła...

A istnienie potargane, zamarłe.

A smutek po ziemi chodzi i tchnieniem swoim wieje tam, ówdzie.

A wszystko to bezmiernie małe w całości.

A cząsteczka każda nieskończenie wielka w sobie.

A istnienie zaczyna się i kończy w niewiadomym...

29 maja 1905 r.

Są różne cierpienia: hałaśliwe, głębokie, nieutulone, przelotne, silne, powierzchowne, dla siebie i dla innych.

O jakże płascy są ci, którzy dla innych własne cierpienia mają.

A prawdziwe cierpienie jest tylko dla siebie. Są cierpienia, co, jak płaszcz, owijają duszę, Płaszcz się zdejmuje, zrzuca, odtrąca. Są inne, które, jak polip, wżerają się i wrastają w duszę.

I chyba wyjąć duszę, aby cierpienie ukrócić.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Są myśli w bolesnej głowie ludzkiej, jak nasiona kiełkujące na wiosnę. I ze zdumieniem patrzę, jako te myśli rosną, rosną i w dziwne, niespodziane przemieniają się rośliny.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Ach, gdybym zdrowa być mogła! Cały świat wszak przede mną otworem stoi, a ja ze świata tego widzę tylko czarne pieczary, w których się mieszczą cierpienia i bóle...

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Gdy jestem sama, cierpienia moje przybierają głęboką formę. Wiem jak, dla czego cierpię.

Gdy jestem z najbliższemi, cierpię, że nie mogę z całą dokładnością bólów moich przedstawić — nie pojmują mnie.

Gdy jestem z obcemi ludźmi, duszę mam zamkniętą, ale czuję, że na tle szerszego życia uwypuklają się dziwnie smętne strony mojego istnienia.

11 czerwca 1905 r.

O wy, których myśl jak stal twarda, błyszcząca,

O wy, których serce wulkanem wybucha,

O wy, których czyny jako dzieła olbrzyma, Wy wszyscy nie wyklinajcie mnie.

I nie dziwcie się memu bólowi,

Ani moim łzom gorzkim i smutkom moim. Kiedy z wami idę i lecę — widzę cel. Gdy do niego dobiegam z wami — wy przystajecie — ja dalej idę — i tam taka pustka!

Czerwiec 1905 r.

Tematy do opracowania:

1. Kobieta pragnie miłości, budzi ją mąż, lecz nie on umiłowany, innego kocha. (dramat).

2. Dla czego nie lubię chrystjanizmu. (rozprawa).

3. Życie zapoznanej artystki. (opowiadanie).

4. Historja nieszczęśliwego dziecka: dziecko wrażliwe jest, marzące, wierzy w bajki, w świat nadprzyrodzony, otoczenie ma złe, brutalne, gruboskórne.

5. Historja wiecznie tęskniącej, dążącej i rozczarowującej się kobiety. Natura nerwowa, w drobiazgach egoistyczna, w rzeczach wielkich zdolna do zaparcia się i poświęceń, szukająca słońc, których niema, odnajdująca wszędzie mroki. Natura, której nie może zadowolnić rzeczywistość, którą miesza wciąż z fantastycznym marzeniem. (biografja).

5 lipca 1905 r. (Wisła*).

A jednak ja w sobie czuję siły! I wezmę się z życiem za bary i zmagać je pocznę!

6 lipca 1905 r. (Wisła).

Ażeby naprzód iść, trzeba siły mieć w sobie i nie patrzeć, że jedna lub druga gałąź pochyli się i złamie — przed siebie iść...

 8 lipca 1905 r. (Wisła).

A ja nie wierzę w zaziemskie istnienie, Ani w nadziei tajemne oblicze, A wierzę tylko w żywe życia tchnienie, I wiarę moją na czyny policzę.

29 lipca 1905 r. (Wisła).

Są serca, którym w piersi człowieczej za ciasno, Są dusze, które rwą się w zaziemskie odloty, Są myśli, które ze śmiercią nie gasną, I są drogi, wiodące przez cierniowe sploty.

7 września 1905 r. (Blonay nad jez. Lemańskim).

NEURASTENJA.

Idę sama łąką zieloną, pachnącą, świeżą. Wody jeziora u stóp moich leżącego cudne są, barwne, jasną taflą ścielą się aż ku dalekiemu horyzontowi. A góry wysokie, pozębione, białym śniegiem pokryte. A są jeszcze drzewa owoców pełne i winnice bogate w tym raju ziemskim.

Idę, oczy utkwiłam przed siebie.

A moje serce tłucze się w piersiach żywo, to znów zamiera chwilowo.

Wywołuję na usta uśmiech, chcę się śmiać, chcę być wesoła. Oczom swoim każę patrzeć, i napawać się i chłonąć.

Tylko, tylko? Brać wciąż, chłonąć wciąż, a cóż dalej, co?

Rozpamiętywam przeszłość, szukam.

Nie znajduję wiele. Takie dnie, jak dzisiejsze, jak nanizane na sznur czarne perły.

Boże, jak ich wiele!

Tłoczy mnie to, ku ziemi przykuwa, oczy zamykać kawcie.

Na jednym z najpiękniejszych, najradośniejszych krajobrazów świata widzę noc.

Jak wkoło mnie szumi, jak wkoło mnie dyszy, żyje — a ja nie pojmuję nic, nic, nic.

Nie wiem, gdzie wątek, gdzie, jak iść.

Co robić?...

Ręce się prężą, za szyję chwytam rozwartemi dłońmi, wszczepiam w nią palce, czuję brak tchu, czuję ból wyraźny, fizyczny.

Bólu! Bólu! Bólu!

Wzdycham za roztwartą, sączącą raną!

Jęczę za palącą, krwawą rzeczywistością!

A to udręczenie moje straszne. Czuję — mózg mi gniecie, czuję niepokój, naprężenie takie, że gdyby szelest przyszedł jaki, jabym drżała, jak te najdrobniejsze listeczki.

Ratunku! Ale ludzi wołać nie będę.

Ratunku! Ja go szukam w sobie, ja go znaleźć chcę tam w głębi mojej najtajniejszej. Szukam, szukam, mgła zachodzi na oczy, czuję, że głośno sama siebie nazywam, że dzielę się na dwie istoty: ta, która szuka, i ta, w której odnaleźć szukane można!

Jak ja chcę, jak pragnę! Moja wola wstaje nagle, niespodzianie, ona, taka uśpiona, ukryta wśród nieznanego, niedocieczonego.

Ale to tylko jedna chwila, krótka bardzo chwila...

Podniosłam się, jakby mi skrzydła urosły, ale też i natychmiast opadłam.

Czuję stale, niezmiennie stojącą przy mnie, strzegącą mnie, owijającą się dokoła mnie samotność.

Otom w jej mocy!

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Gdybym się mogła wznieść na wyżynę — byłabym zbawiona. Przede mną stoi zakryta, tajemnicza kraina tego, co kocham, uwielbiam, ku czemubym szła krokiem niewstrzymanym: piękna.

Szłabym, szła poprzez ciernie i ostre, raniące kamienie, i poprzez ból. Jabym w tym bólu odnalazła rozkosz i moc.

Ale siły moje nieskończenie słabe.

To, co piszę, mogłoby się niejednemu wydać tragiedją najnikczemniejszej, najnędzniejszej muszki — ale wszak to moja tragiedja.

Bezsilność, która ogarnia mnie w chwilach nerwowego wyczerpania, jest tak wielka, a zarazem męcząca — że dźwigam ją, jak krzyż największy, i pod jej ciężarem upadam.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Nie wiem... nie wiem nic...

A pędzące wody

Unoszą mnie jak drzazgę na powierzchni fali,

Ziemia spowita snem,

Niebo gwiazdami się pali.

Zgubiłam gdzieś, zgubiłam treść życia całego.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Na moje usta pytające, blade

Upada cisza, jako kamienne ciężary,

Z pamięci nikną wątłe, niedościgłe ślady...

W serce zstępuje cień posępny, szary —

I jestem jako grobowe kamienie,

Którym przygniatać każą próchna, marne cienie.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Nie wiem nic! Czyli radość gdzieś rozbłyska, Czyli w serce człowieka zapada stracenie, Czyli wygasły iskry u życia ogniska, Czyli panować będzie wieczne zapomnienie, Czyli się z gór wyniosłych nie stoczą lawiny, Czy z głębi mórz nie wyjdą fale zatracenia, Czy snem tylko nietrwałym ten nieboskłon siny, Czyli jestem, czy tylko istnieję z imienia. Nie wiem nic! Dumy na czoło się tłoczą, A myśl moja umarła, jak przeszłość umarła, A marzenia moje na pył się druzgoczą, A z nadziei moich już wiara się starła.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Nie wiem nic! Pogrzebiona na cmentarzu leżę,

A wyrasta nade mną świat grobowców niemy,

I jedno echo tylko uderza w puklerze,

I jeden głos donośny: Zginiemy, zginiemy!...

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Ja już nie wiem, ja nie wiem...

Dusza się rozsnuła

I myśl błądzi jak chory ptak nad ciemnią świata.

Czyli myśl moja własną treścią się otruła,

Czyli też jad trujący nad życiem ulata?

Nie wiem, ja nie wiem... gdzieś zgrzytnęły koła,

Nową drogą poszło wczorajsze widziadło,

I poszło nową drogą z promieniem u czoła,

A beznadziejne wczoraj w przepaść się zapadło.

Tak? A wszak wy mówili, że wszystko skończone,

I że wy świat dowiedli do samego końca,

A ot, wzniesione śmiało przyszłości znamiona,

A ot, nowe się drogi otwarły do słońca!

Nie zwrócić wam już z drogi żyjącej lawiny,

Ani wam na nią nowe włożyć pęta,

Młoda i wiarą silna jak drzewo dębiny,

I pójdzie naprzód, w świętej krwi poczęta.

29 września 1905 r.

Uwiędły błonia, opary Rudawy

Wiszą nad ziemią, nad kopcem rozpięte,

A nieruchome sterczą groby sławy,

Jak myśli stare, zapomniane, zmięte...

Cisza jesieni senna, konająca,

Z nieba odbiegły światła i kolory,

Blade zwątpienie zasiadło na łące,

I pustka schodzi w ten krajobraz chory.

Cisza jesieni... a głos dziecka dziwi,

Bo tylko smętek rozsiadł się po świecie,

I nawet wicher zawodzi lękliwie,

Kiedy pożółkły liść na drogę miecie.

5 października 1905 r.

Więc cóż? Wiąż się z życiem, bierz z życia, a głównie życiu dawaj, dawaj... Co ja mam dawać jeszcze z siebie, co? Zapał? Ten przeminął. Wiarę? Tej nie było nigdy. Czyn? Oto patrzę nań, zastanawiam się, widzę jasno...

Zwracam się do was, żyjących:

Jedni z was czuć umieją, czuć tak gorąco, że aż do zapamiętania, aż do egzaltacji.

Drudzy z tego czucia formułują prawidła, teorje, syntezy.

I znajdują się najliczniejsi, którzy w imię tych teorji idą na bój z żyjącą chwilą.

Ja już wewnętrzną ich stroną nawet zajmować się nie będę.

Nie będę patrzyła na ukryte sprężyny czynów, nie będę odsłaniała lic, które wobec najprostszych pytań pokryćby się musiały maską obłudy albo rumieńcem wstydu.

Tego czynić nie będę.

Chciałabym tylko tknąć jednego, poznać jedno, wydźwignąć jedno. A więc chciałabym wiedzieć jak, gdzie, poco ta cała gonitwa...

6 października 1905 r.

Być może, że wkrótce dojdę do wykonania najkonsekwentniejszej myśli, mianowicie: do samobójstwa. Życie mniej-więcej poznałam i doszłam do przeświadczenia, że takie, jak ja, idealistyczne i logiczne natury jedną tylko drogę mają przed sobą: walki, walki, walki nieskończonej, nigdy nie wygranej, ale czynnej walki. Mnie do niej brakuje sił fizycznych, mój system nerwowy jest tak słaby, że nie mogę liczyć nań w tej drodze. I dla tego myślę, że, nie mogąc iść konsekwentnie, najlepiej się usunąć. Najlepiej dla sprawy samej, a także najlepiej i dla mnie.

DJALOGI DUSZY.

— Dla czego mi nie odpowiadasz, dla czego? Wytężam wszystkie moje siły, otwieram całąmoją głąb — ty milczysz.

Dla czego mi nie odpowiadasz?

— Ponieważ zamarłam.

— Zamarłaś, dla czego zamarłaś? A ja tu sama, sama... Mów wyraźnie, stało się to?

— Stała się rzecz pospolita i częsta. Nadszedł kres, a jak było, kiedy było, nie pytaj, nie wiem.

— Ale ja wiedzieć chcę...

— Jakie nierozsądne zachcenia twoje. Idź w cień i niech tam nagle światło powstanie, czyż będzie ciemnia?

— Ale pocóż ma być ciemnia, poco?

— Znowu pytasz. Jest, oto co ci rzec mogę. I to już wszystko, co się rzec winno. Patrzę w twoją twarz i lękam się o ciebie.

— Czemu się lękasz, czemu?

— Bo twoja twarz nie jest ani uśmiechem poranku, ani wieczorną pogodą. Nie jest ona nawet zwiastunem burzy.

— Jakąż jest?

— Jest twarzą tego, który nie znajdzie cichej godziny śmierci. A jeśli pochyli się ku czemu, to jeno ku niedoli własnej.

— Co mówisz?

— Ku niedoli...

— Określ bliżej, nie rozumiem.

— Bieg rzeki cofnie się aż do źródła, szczyty gór ku dolinom nakłonią sie n nizko, a kiedy nadejdzie godzina słońca — mroki wciąż zalegać będą...

— Jeszcze niezupełnie pojmuję ciebie.

— Nie trzeba, abyś pojmowała, wystarczy, że wiedzieć będziesz.

— Nie wiem.

— To jest złudzenie. Ty pytasz, masz więc w sobie za wiele przeczeń, trzeba twierdzić.

— Co?

— Co jest.

— A jeśli nie widzę nic?

— Ujrzysz, tylko przestań czuć, a otwieraj jedynie na świat oczy.

— Nie pojmuję znowu.

— Nie trzeba się wysilać na to, aby wiedzieć "jak" — wystarczy wiedzieć "co" i z tej przędzy własną tkaninę snuć.

— I cóż będzie?

— Od niedoli odbiegnie się precz.

— Ale co będzie?

— Co ze mną jest.

— Ależ ty zrozumiej, że ja tego nie chcę, nie chcę...

— Powtarzasz słowo, którego nie wymawia prawdziwy mędrzec. Mów: pójdzie, jak ma iść.

— Mówisz albo zagadkami, albo słowami innych, a ja chcę wiedzieć, czemu pomiędzy nami dal się tworzyć poczyna?

— Rzucona jesteś, duszo, i innych również rzucono.

— I oni poszli?

— Znowu pytanie niegodne mędrca. Duszo, nosząca w sobie zarodki nieposłuszeństwa, buntu i niedoli, powiedz, czemu istniejesz?

— Gdyż...

— Tak, i szukaj dalej metafizycznych określeń, a tymczasem czas biegnie i zmienia je.

— Ja przecież znaczę coś przez siebie samą.

— Moja ty naiwna, oszacuj się, na jaką chcesz miarę, wagę, monetę.

— Jakiż to jednostronny, ciasny punkt widzenia.

— Tak, ten punkt widzenia, ale dziękuję ci, nie wiedziałam, że istnieje nawet.

— Ale ku czemu ty zmierzasz?

— Opisuj koło na kuli, zawsze wrócisz do punktu wyjścia.

— Więc cóż?

— A nic, to jest przestroga.

— Dla czego bierzesz mnie w opiekę?

— Trzeba zamykać drzwi, gdy się widzi, że są otwarte na pustkę. W ciasnych, określonych ścianach mniej miejsca na niebezpieczne pokusy.

— Wiedz, że ja właśnie tam pójdę, bo mam prawo po temu.

— Pozwól zapytać, z jakiego metalu twoje prawo ukute?

— Z mego imperatywu i z woli mojej.

— To tak, jakbyś mówiła — z pustki i nieskończoności.

— Nie zrozumiemy się nigdy.

— Być może, gdyż wierzch własnej podszewki nie widzi.

— Powtarzam, że stałaś się ciemną i ciasną.

— A ty, raz jeszcze mówię, jesteś niezdrowy kwiat, w którym zguba własna się lęże.

— Będzie mi ona droga.

— Zatracisz miarę jej ceny, gdy się w jej otchłani znajdziesz.

— Będę ją zawsze kochała.

— Pamiętaj, oceniasz na nieznaną, nieprzebytą odległość. Przy poznaniu zapragniesz raczej czego innego.

— Wiesz czego?

— To jasne.

— Chyba nie takiego sądu ?

— A właśnie że tak. Widziałam tych, którzy w przepaść patrzyli.

— Ja się nie sprzeniewierzę nigdy.

— Znowu nie obmyślana dobrze treść słowa. Rzucać tylko trzeba pełne pociski i główna — w siebie niemi nie godzić.

— Duszo, duszo! Jakże mi żal, żeś zmarła, ty nie zaznasz nigdy moich rozkoszy.

— Twojego żalu szkoda, a twoich rozkoszy nie masz.

— A ja jednak przeczyć będę.

— O jakże często widuje się dzieci, wyrzucające  ze siebie zbytek energji.

— Nieprawda. Tyś powinna poczuć w sobie siłę i zmartwychwstać.

— Ha, ha, ha... Chyba mi już się śmiać z ciebie. Widziałaś skrzepłą taflę lodową? Nie przychodź ku niej z ciepłym płomieniem i nie ogrzewaj jej, bo powstanie bezwolny, bezkształtny, przelewający się wszędzie płyn. Pospolita, ordynarna woda...

26 października 1905 r.

Jezu! Jezu! Wszystko, co wielkie, co największe, co istotne — niedostrzeżone przechodzi, a wydźwigają się z powierzchni ziemi rzeczy małe, pospolite, brzydkie i ludzkość lubuje się niemi.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Największym nieszczęściem Galicji jest nie to, że ją duszą, lecz to, że dusić się daje.

Tu ludność z głodu puchnie, a milczy!

Tu ludność z kraju swego wychodzi, a milczy!

Tu ludności nie pozwalają czuć ani myśleć, a milczy!

Tu ludności głośno, wyraźnie mówią, jak ją duszą, a milczy...

25 grudnia 1905 r.

Dzięki ci, Panie, że czasem jednak mogę być samotną. Zamykam się w sobie i widzę nie siebie, a świat. Zapominam o drobiazgach, wznosi się dusza moja i okiem ogarnia krąg bezmierny...

Dzięki ci, Panie, za chwilę prawdziwej, spokojnej samotności.

Gubię siebie i małą myśl i ciche kołatanie serca.

Powstaje przede mną wszechświat, widzę ogromną, otwartą głąb, i czuć umiem, jak twórca.

Dzięki ci, Panie, za chwile szczerej samotności.

A jest jeszcze ta żałosna samotność, co morze łez do oczu pędzi. Płaczę nad nędzą, bólem i nieświadomością innych.

Dzięki ci, Panie, za tę żałosną samotność.

A najsilniejsza jestem w samotności bolesnej. Ból mi tak obejmuje serce, że je wysoko ponad ziemię unosi, ponad jej powszedniość i ponad jej błoto i jestem wtenczas tak samotna, jak płonący na stosie.

Dzięki ci, Panie, za samotność bolesną.

10 lutego 1906 r.

Przychodzą czasem chwile, w których się wydaje, że perły najpiękniejsze rzucić w szary proch i codzienne życia śmietnisko — słusznym jest i sprawiedliwym, że z pereł tych blaski i opalowe migotanie światła przeniknie i przesączy się poprzez szarzyznę pyłów i szarzyznę tę przetworzy.

Ślad w ślad za tym naiwnym czynem idzie w długi, ciemny płaszcz odziane doświadczenie! Pod cieniem jego szaty jakże widocznym jest, że kurze pyłami pozostają, a leżąca pośród nich perła — samotną, tęskną perłą.

26 sierpnia 1906 r. (Szwajcarja. Grubisbalm).

Z prawdziwym wzruszeniem przystąpiłam dzisiaj do pracy nad moją powieścią. Czy podołam? Chciałabym wyrazić w artystycznej formie walkę dwuch różnemi drogami idących natur, jednakowo szlachetnych i subtelnych.

I chciałabym dać tło prawdziwego życia, i zbudzić te pierwsze, wielkie i czyste wzruszenia, których na samym początku dostarczyła rewolucja.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Jezu! Czystego serca, kryształowej duszy! Drogi świetlanej wśród gwiazd i słońca, rozgorzałego, przejasnego dla całej ziemi słońca! W sercu mym szukam i odnaleźć chcę prawdziwą treść serca i świata. Jedna im treść, wspólna, jak wspólnym jest tło nieba dla gwiazd!

11 października 1906 r. (Zakopane).

Nie umiem marzyć bez łez i bez krwi płakać nie umiem — więc może temu czuję tak bardzo.

22 października 1906 r. (Zakopane).

Życie! Ciążyłeś na mnie ołowiem, waliłeś we mnie młotem i ostrzem sztyletu wrzynałeś się w moje serce. Teraz z serca mego, które ran zaznało, i z mojej duszy, która w mękach się rozwijała, i z mojej myśli, co się we wszystkie pogrążała otchłanie, chcę wysnuwać przędzę. I może winnam błogosławić cierpienia...

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Artysta-malarz może nie posiadać wykształcenia: patrzy na przedmioty i odtwarza je, z własnej duszy i odczucia świata zewnętrznego wytwarza nastrój. Tego poecie za mało. Musi on patrzeć, jak malarz, ale nadto musi znać i nazwać przedmioty i zjawiska, które chce opisać. Musi często pomiędzy wielu odnaleźć związek. Musi stawać niekiedy w pewnych sprawach na stanowisku naukowym danej epoki. Malarz może nie być człowiekiem wykształconym, pisarz, choćby tylko poeta, musi nim być.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Powłoka, okrywająca serca ludzkie, jest niekiedy niesłychanie gruba. Aby ją przebić, trzeba używać narzędzi ostrych i zdala widocznych. A czasem ręka ma wstręt tknąć nawet podobnego narzędzia.

1 grudnia 1906 r.

Od pewnego czasu postanowiłam kpić z życia i dla tego czyny moje upodobniam do czynów innych ludzi.

Dziwne stąd, osobliwe wynika zjawisko: ci, którzy dawniej unosili się wysoko nade mną, teraz z pewnym szacunkiem na mnie patrzą, ale zato inni, którym dawniej czułam się blizką i przyjazną, ci nie patrzą na mnie. Widocznie rozumieją, że nie ich jestem.

Dziwne, dziwne! Trochę tylko pustego szumu, trochę hałaśliwego brzęku — i już Życie świadczy!

A gdy tam w najistotniejszej głębinie wrzały wulkany, ale bez krzyków, bez słów nazewnątrz — Życie odwracało się, jak przed nicością.

31 grudnia 1906 r.

Poezjo! Kocham cię i tylko ciebie jedną.

Gdy się od Życia oderwę, uniosę, dobrze mi!

Obyż to trwać mogło!

Nienawidzę Rzeczywistości, a patrzeć w nią muszę i wierzyć muszę!

Jest mi najlepiej, gdy sobie uświadamiam istnienie świata, wyższego ponad wszelkie rozumowania.

Wszystko tam z rzeczywistego imiona bierze, ale  treść ma z innej materji. Tam wszystko szczere, złote, płomienne. Tam wszystko żyje i czuje. Ach, jak czuje! Jak czuje! Ze skrzydłami to, jak duchy, z mocami to, jak duchy, i ze świetlistą, naprzód lecącą myślą.

Kraino poezji, kraino tej mojej oczywistej prawdy!

8 stycznia 1907 r.

Jakżeż ci dziś na imię, życie duszy mojej, jakżeż ci na imię?

Zwij mnie melancholja — smutkiem jestem cichym, kładącym się zasłoną popielną na rzecz każdą.

O mojaż ty nazwana, długo gościć ci w duszy mojej ?

Długo — nie długo może. Przyjdą chwile, gdy ostre kamienie wystąpią z lawin, stopionych żarem, wtenczas połamane, twarde, czarne granity odnajdą swoje królestwo i pustką groźną mówić będą.

 — Mówisz — mówisz — przecz nie zatrzymasz w sobie słońca, któreby ozłociło wszystko, cokolwiek pozostać może.

 — Bo słonce, to mocarz, ale mocarz spętany! Patrz w niebo, widzisz, obłoki pędzą: nikłe to i z drobnych kropli utkane, ale gdy skupi się, słońce zakryje.

Patrz w ziemię: płaszczyzny na niej, ale na tych płaszczyznach urastają drzewa, góry i kiedy ich godzina nadchodzi, słońce kryją...

Patrz w serce swoje, gdy łzy ci do oczu napłyną, słońca blaski spiją.

 — Mocarz spętany...

Duszo, duszo zawarta w piersiach moich, perłami siejąca, żarem płonąca, otchłanie mieszcząca w sobie. Duszo moja! Takaś ty moja, jak i innych wszystkich. Ani ja cię znam, ani cię zna kto inny.

Odmęt to, który garnie ku sobie.

Gdzie bieży? Gdzie bieży? Gdzie bieży?

 — Małe oczka tkaniny, która pokryła świat.

Mała siła wzroku naszego.

Mało wiar w sercach naszych.

I mało w nas serc.

 — Już, już przemówiłeś hasłem. Patrz! Tam przed tobą na wieżyczce chorągiewka zabarwiona. Wczoraj zdarli jedną, dziś zawiesili drugą. A ta, czy inna, buja się pod tchnieniem wiatru.

Hasła!

Oto masz wszystkie hasła. Tego szukałeś?

 — Nie.

Czegóż więc?

Najgłębszego.

Złudzenia! Pomyliłeś się, nazwij to innym mianem: ostatniego ogniwa.

 — A więc treści ducha.

 — Właśnie.

Czy mamy zacząć od fizjologji: wydzieliny gruczołów są przez nie wypracowaną materją, którą krew, dostarczająca ustrojowi materjału wszelkiego...

 — Przestań, nie bluźnij. Zerwałem z doświadczeniem, zerwałem z materjalizmem.

 — Czy z materjalizmem dziejowym również?

 — Zamilknij — nie chciałabym rzeczy tych myślą nawet dotykać — od tandety chcę być zdaleka.

 — Od tandety?

 — Czyż nie widzisz, jak się to wszystko połamało. Zdarły się nędzne pokrowce, kryjące próżnię...

 — Aha, więc inną drogą? Może powrót do wiary: neokatolicyzm, mistycyzm, może co z szarlatanerji prestydygitatorskiej ?

 — Nie, nie, nie rań już więcej... czasem tam wszystko w nędzy nieświadomości zaboli, tak zaboli, że aż się dostrzeże błysk. To jak uderzenie żelaza o twardy kamień... iskra błyska.

 — Oho, nowe światła! Sporządzić trzeba tysiące akcesorjów, mnóstwo, mnóstwo baniek mydlanych i podobnych im błyskotek dla ściągnięcia na ziemię białego pawia.

Ależ to nudne, nudne i po tysiąckroć było.

 — Nie chcę, abyś tak mówił, nie pozwalam ci.

 — Co? Nastawiam uszy i dźwięki słów twoich uchwycić chcę, dźwięki słów nowych, a nie stare figielki, nie zakazy puste. Zresztą, robisz się już śmiesznym. Twoje udręczenia czynią cię pospolitym.

... ( Milczenie, dusza wybucha płaczem, pochyla się ku mnie pytająco )...

 — A właśnie, właśnie, że to już wszystko wiem ( płacze ).

10 stycznia 1907 r.

Straszną jest nędza! Nędza, która spycha człowieka na stanowisko pomiatanej przez wszystkich szmaty.

Wczoraj był u mnie po jałmużnę X., korzył się, całował po rękach, dawał tytuły jakieś...

Rozumiałam, że pochodzi to stąd, że bał się śmiertelnie odejść bez pomocy, że mu pomoc była koniecznie potrzebna, rozumiałam, a jednak dla człowieka tego uczułam pogardę, taki był mały, takby się dawał kopać bezkarnie... Nie zawinił on w niczym, raczej zawiniła przyroda, tworząc zeń nędzny pod każdym względem osobnik, niezdatny ani do "pracy", ani do "pośredniego zdzierstwa" innych.

Nędza żebrząca jest bezsilna — nędza żądająca groźna.

Trzeba być groźnym. Ludzi uczyć trzeba, by grozy-siły, grozy-postrachu nabierali w siebie.

Tak czynią partje skrajne.

Tylko że pobudzone przez nich tłumy nie zatrzymują się na drodze groźby, a idą dalej, przeradzają się w instynktem rządzone masy, wydobywające ze swych tajni najdziksze, najszaleńsze porywy, przed któremi, pod wpływem rozmysłu, cofa się pojedyńczy człowiek.

11 stycznia 1907 r.

 A! Jeszcze o miłości.

 Jaki dziw, że mężczyzna od kobiety żąda czystości. Chce w ten sposób czuć, że ma swoją niepodzielną własność. Ale jest to wogóle fizjologiczny paradoks. Żąda czystości — znaczy nie wie, co, jak przynieść mu zdolna w świecie uzewnętrzniającego się uczucia. A właśnie mu o nie chodzi.

14 stycznia 1907 r.

Gdy skończę powieść o Teosi, napiszę inną a rebours. Tam bohaterka, która się korzy przed wiedzą, pracą, zdobyczami ducha ludzkiego, w ostatnich chwilach odczuje całą nędzę swoich dążeń, odczuje głód życia. Antytezą jej będzie inna postać, bezmyślnie życiu oddana i tym właśnie szczęśliwa.

15 stycznia 1907 r.

Bez sarkań, bez uprzedzeń, bez przesądów patrzy się w duszę ludzką, lecz się tej duszy nie widzi. Skulona ona, wyschła, przeraźliwie nikła. I temu ja błogosławię fale, które na dusze napływają i, zalewając, do walki je zmuszają. Wtenczas dusza albo ginie bezradnie, albo rozwija się w kwiat, którego jest zalążkiem. Nie wzrusza mnie barwa korony, byle kwiat wystrzelił, byle nasiono jego nie gniło w mętnym, szarym nalocie.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Siły! Siły! Siły!

Poczętej w bólu, śmierci, ale poczętej w Mocy.

Wszystko ponad powszednie bytowanie.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

I nikt, nikt nie pojmuje. Może wszystko tam wewnątrz ginąć i martwieć, albo się szarpać, jak potępiona, męki najsroższe cierpiąca dusza — wszystkim to zakryte, niewiadome x. Straszna męka, ta właśnie samotność.

20 stycznia 1907 r.

Nietzsche, pragnąc wydobyć z człowieka istotną jego głąb, jest najmoralniejszym z moralistów. Bo inni ideały swoje narzucają ludziom, on chce, aby każdy żył wedle własnej wartości swojej.

Narzucone ideały przyjęte są w pewnych okresach dziejowych przez społeczeństwo, stojące na pewnym, określonym stopniu kultury. Miljony jednostek ludzkich podporządkowują się tym ideałom, czczą je, obawiają się im uchybić. Tylko mała ilość dusz nie godzi się na nie, ale i one rzadko pojąć są zdolne własną tragiedję, własnych myśli i własnych bogactw nie wydobywają nigdy na światło dzienne, drżą przed majakiem własnego buntu. I żywot pędzą, podobny stojącym zgniłym wodom.

21 stycznia 1907 r.

Czego chcą oni, czego chcą? Dźwigają się z niebytu, podnoszą z niemocy, krwawemi ślepiami patrzą w swoje własne jutro. Jutra tego oczekują i pragną i wierzą mu, jak słońcu, co rano zejść musi, choćby w chmurach przychodziło.

Temi wiarami nabrzmiałe ich piersi, niemi płynie każda kropla krwi, wylatuje każda uskrzydlona myśl.

Wierzą oni — masy bezbarwne, silne skupieniem swoim, rozpędową siłą ogromnej machiny, której każda śrubka, każde kółko próżne mocy wszelakiej.

Wierzą — a czas przechodzi nad niemi, a te nikłe promyczki, ludzie-marzyciele, podżegają ich.

Bodajby znali dzieła swoje!

Ale ślepi są, albo zapatrzeni w najnędzniejsze marnoty...

A z tego całego pochodu po drogach nieznanych a ślizkich — nie będzie nic.

Nie widzę w tym Boga.

Codzienne, małe sprawy.

Sprawy sytości codziennej ciała, sprawy marnego zużycia "wszystkich sił".

A jakież to siły ?

Patrzeć trzeba czasem w te głupie twarze tłumów ludzkich. Jedne, drugie jednakim powleczone pokostem. Cały tłum ma jedną farbę, która go zabarwia, i jedną misę, do której dąży.

Ach, ta misa?

I nie patrz tak na mnie. Nie mówię z pogardą, żem syty, żem odziany. Gdybym był w łachmanach i głodny, mówiłbym tosamo.

Pyły to jednej gliny, choć tworzą taką lepką, taką szanowną masę.

To, jak wszędzie.

Wszystkie masy jednakie, wszystkie bryłom rudej gliny podobne.

I tylkoby tytaniczny artysta ulepić mógł z tego cokolwiek.

Nie widzę artysty.

Przecież was znam, znam aż do trzewi!

Cóż? Małe, pospolite ludzkie figurki, albo też czasem rozmarzeni poeci.

Ale to rozmarzenie, co przejść musi, stopić się, zgubić — a potym to już ostateczna pustka. Lepiej wiedzieć zawczasu...

Styczeń 1907 r.

Koniec wersji demonstracyjnej.

PAMIĘCI MARJI WYSŁOUCHOWEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IMPROWIZACJA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO WIESZCZÓW STARYCH.

Ach, wielcy! Wy mi, wielcy, wy mi kiedyś byli

Gwiazdami, sercu memu cudami się śnili.

Myśli wy byli karmią, tak się z wami zżyła,

Jakby was nie skrywała już zimna mogiła.

Żywi wy byli dla mnie i blizcy i mili...

26 lipca 1909 r. (La Panne).

Czytam Nietzschego "Ecce Homo", śledzę, jak umysł filozofa-poety wynosi się w twórczości własnej i podziwiam bogactwo iluzji, które na niego spływały. Zapomniał o życiu samym, jedynie w wizje oderwane wpatrzony. Zdaje mi się, że przestanę lubić Nietzschego. Zanadto, zanadto pomiata ludźmi i duszą ludzką, zanadto własną wynosi ponad inne...

Tak, krzyknąć silny winien. Krzyknąć raz, słusznie, z głębi serca... ale niechże potym w oczach jego zaszkli się łza nad nędzą innych, nad nędzą własną... Prawdziwie silny aż nadto nędzę wszelaką widzi... nieraz opanować ją pragnie... ale wkońcu ona go opanowuje wszechwładnie.

15 sierpnia 1909 r. (W drodze).

Jadę nieznaną stroną, płynę statkiem po Renie, wśród ludzi obcych, pośród widoków, które po raz pierwszy uderzają moje oko. Oto są najmilsze chwile życia: nie wiedzieć co, jak, gdzie, czemu... Tak, jako te obłoki, które niebem płyną, poprzed siebie wdal gnane... Jako te krople wody rzecznej... jako te chwile, bezświadomie spadające jedna za drugą... I tak aż do końca...

22 sierpnia 1909 r.

Strasznie się męczę! Strasznie się męczę! Żadnej na świecie pewności... Nic, za coby uchwycić można... Chaos rzeczy i chaos bólu. Rozważam siebie często, badam zmiany, które zaszły we mnie, rozumiem je i osądzam... Dawniej, mimo wszystko, miałam w to lub w tamto wiarę, miałam sąd a priori, który mnie z kłopotów ratował... Nie analizowałam innych, sądziłam ich wedle z góry powziętego planu.

To było dobre — tamto zatym złe.

Dziś inaczej, dziś rozszczepiam, indywidualizuję i grupy ludzkie i jednostki ludzkie. Dziś dla mnie każdy człowiek jest całością, w której to i tamto odnajdę. Każdy człowiek ma w sobie rozmaite strony. Każdy człowiek ma w sobie ból, i kto wie, czy sumy tych bólów nie równe?..

Stąd czyny ludzkie łatwo usprawiedliwiam, stąd ludzie, najdalej od siebie stojący, są jednak, wedle mnie, bardzo blizcy... stąd daremność walki, bezowocność wszelkich porywów wypływa.

* * *

Miewam chwile, w których stoję wprost przed rozwartą próżnią: nic w niej, nic poza nią... A co już przeszło: marne, marne, marne... Wszystko marne... Życie moje własne, to jedna męka... jedna męka, która wszak tylko do grobu wiedzie...

O gdybym się zagłuszyć zdołała!

Ale nie zawsze umiem...

Sztuka jest haszyszem...

Sztuka jednak nie zawsze czeka z rozwartemi ramiony...

Coraz częściej myślę, że sztuka powinna oddalać od życia.

* * *

Życie wydaje mi się niekiedy czymś tak obcym, że aż wprost nowym dla mnie. Uciekałam odeń tylokrotnie, omijało mnie ono tylokrotnie, że jego prawdziwa twarz jest gęstym woalem przykryta. Zresztą, czym jest prawdziwa życiowa twarz?...

23 sierpnia 1909 r.

O, idzie! idzie! słowem nienazwany!

O, idzie! idzie! okiem niewidziany,

O, idzie wszechpotężny i jedyny ból!

Otoczył mi już szyję ramiony silnemi,

I oto już przytłoczył i rzucił ku ziemi,

I oto w oczy moje ciemnię wlał bezmiaru,

I oto w usta krzyk jeden trwożliwy,

W pierś strach, strach, upiór wszechwładny a żywy...

Ból, ból dziś we mnie — ja bólem szalona,

W próżnię, ach, tylko w próżnię wyciągam ramiona,

Tych dwoje ramion bolesnych...

Żadnych nie widać wrót...

Niemasz żadnej drogi,

Żadnej przewodniej pieśni, która gra...

Nic... wiesz, duszo moja: nic, pustka, tasama bezdeń, co i była... i za nią cień tensam: mogiła...

Oto już wszystko, co stoi przed tobą, i słuchać ci tylko tego, co w tobie samej gra, gra jedną nutą, głosem jednym...

Nie odbiegniesz od niej w dale.

Nigdzie... nigdzie nie odbiegniesz od niej... oto musisz pozostać i czuć i pić... i bólem tylko żyć...

29 sierpnia 1909 r.

Chcę zamknąć jedną kartę życia mego, zamknąć, by nie otwierać więcej. Ciężko... ciężko... zżyło się z nadziejami, bóle miało się za coś trwałego i niezłamanego. Za tym bólem patrzyłam już tylko na śmierć jedną. I tylko to, że się owej śmierci lękałam i odtrącić ją od siebie pragnęłam. Ostatnie majaki poetyckie...

* * *

Lubię niekiedy przebywać z ludźmi, gdyż uwypukla mi się natenczas moja własna wartość.

* * *

Dziś jestem fizycznie trochę zdrowsza, dla tego myśl mnie tymbardziej boli. Myśl jest prawdą, organizm zdrów prawdy tej się boi, broni się przeciwko niej, odtrąca ją od siebie.

Wrzesień 1909 r.

Kraków jest jakby wielkim dramatem. Doznaje się wzruszeń, patrząc nań, ale wzruszenia te do przeszłości się odnoszą. Wzruszenia te są podniosłe i mają w sobie nuty artystyczne.

A dzisiejszy Krakowa dzień?

Dzień często, często smutny. Blade twarze, ludzie o wynędzniałym wyglądzie, o smutnych oczach. Apatja w ruchach i czynie. Nieśmiałość i niezręczność, jakiś nieuzasadniony lęk, jakaś dróżka do pochlebstw i podłostek otwarta. Życie, które tu płynie, nie umie śmiać się ku słońcu... życie tu przechodzi, przemija, przyciszonym tętnem bije...

* * *

Ogarnia zawsze niepokonane wzruszenie, gdy się wstępuje na kopiec Kościuszki. Jest w tym istotna treść... dzieje przeszłe, zamarłe, pogrzebione, wstają i żyją, i są tak jasne, jak chwila obecna. Więź, łącząca z przeszłością, niestargana i ciągła. Bicie serca tamtą krwią ożywione. Jakaś boleść i pewna słodycz w tej boleści.

O przeszłości, przeszłości, nie mniej jesteś drogą, niż dni dzisiejsze.

* * *

Kraków obecny jest nie terenem walki, a ostoją uczuć.

7 września 1909 r.

Jest w niektórych polskich duszach poezja czynu. Tworzą coś, co w twórczości już samej zasiało się poezją. Patrzyłam na szkołę z Kruszynka. Szeregi dziewcząt w ubraniach nawpół chłopskich, o młodych, ciekawych twarzyczkach. Dziewcząt, które w przyszłość idą. Tę przyszłość otwarła im jedna kobieca ręka. Musi być wielkie, musi być głębokie to serce.

* * *

Przez Żeromskiego wstępujemy w ból polskiego serca, przez te czynne, dobre dusze wstępujemy w samo serce nasze.

Wrzesień 1909 r.

Powinnam zawsze żyć w słońcu. Samotność w słońcu znosi się dobrze, podczas gdy w cieniu doskwiera tak, że mózg do obłędu niemal doprowadza.

23 września 1909 r.

Mówiłam z X., patryjotą litewskim. Człowiek w moim wieku, zajmujący się nauką, a zapalony w polityce, jak student. Człowiek zapewne bardzo dobry, któryby Usteczka żywego nie zerwał z drzewa, a zionący nienawiścią przeciwko Polakom. Rosjanin, Niemiec, to nie wrogowie, a Polak jedyny wróg. Zdaje zaś sobie w głębi duszy sprawę, że kwestja litewska jest raczej uczuciową i teoretyczną, że wkrótce zawiśnie nad nią mgła wieczna. Litwini zginą — oto jego ból, a w egoizmie tego bólu nie waha się oskarżać Polaków i przypisywać im winę. Nie czuje też grozy położenia Polski, mówi, że ma lepsze od Litwy warunki, że dla tego właśnie budzi się przeciwko niej na Litwie nienawiść.

Wydaje mi się, że w tym wypadku polityka nienawiści, choć psychologicznie usprawiedliwiona, jest zgubną dla obu stron i wysoce niepraktyczną. Oto sedno rozumowań i uczuciowych nastrojów słowiańskich (Litwin uczuciowo podobny jest do Słowianina). Uczuciem rządząc się, nie patrzą wdal, nie obliczają wrogich, otaczających sił...

* * *

Kiedy myślę o wiecznej wojnie ideowości z praktyką w Polsce, ogarnia mnie strach. Naszą zasadniczą wadą narodową jest bezpłodny i obezwładniający samokrytycyzm, który prowadzimy nie w sposób rozumowy, chłodny, by zeń odpowiednie wyciągać wnioski — ale bierzemy uczuciowo, rozjadamy się i rozżeramy wzajemnie, tracimy siły, z czego najbliższy sąsiad korzysta. Brak nam subordynacji.

Wadą naszą narodową, to szlachetczyzna, buta. Mimo okrzyków demokratycznych nie jesteśmy w stanie zrozumieć równości człowieka. Jedna miara nie istnieje dla nas, jednego strychulca nie uznajemy. A właściwie każdy odczuwa swą wyższość, jest to walka nadętych, nienormalnych, nastrojonych na wysoki ton indywidualności. Jest walka w nienaturalnych warunkach i pozach. Nikt nikomu nie pokazuje siebie, ale pokazuje swój ideał, swoje wyobrażenie, rozdęte nakształt bani. Stąd my nigdy sił własnych nie będziemy w stanie zliczyć. Żyjemy nad stan duchowo i materjalnie. Sztuczność tego życia może więcej przejawia się w bladze, w której celują Koroniarze, głównie Warszawiacy. Trzeba się zawsze do tonów nastrajać, trzeba żyć w napięciu.

28 września 1909 r.

Czytani Leonarda da Vinci Mereżkowskiego, przyglądam się charakterom i czynom ludzkim. Występują tam Borgiowie, ludzie, których istnienie pełne jest krwawych zbrodni. I czym są zbrodnie ludzkie w istocie swojej? Czyliż świadczą one o sile i bogactwie natury ludzkiej, która wtłoczyć się nie daje w uregulowane stosunki? Czy są one wynikiem stanów silnego napięcia nerwowego, dręczących pokus i niepokojów?

* * *

Dla Maeterlincka dusza jest substancją wyraźną, istniejącą poza świadomością, poza myślą i wolą. Tajemnicą spowita jest cała i tajemnicze są jej przebłyski. Oto niespodzianie odsłoni się jej rąbek i niespodzianie znowu zakryje. Przejdzie się mimo niej, nic z niej nie widząc. I oto ona niekiedy spojrzy na nas rozwartemi, szczeremi oczami...

1 października 1909 r.

O ile się w dziele sztuki otwiera duszę, jest wszystko w porządku i dzieło zyskuje na wartości — o ile się to w życiu czyni, ludzie na otwartą duszę popatrzą, nie ujrzą jej i albo przejdą mimo, albo się zaśmieją.

* * *

Normalnie człowieka innego powinno się póty rozumieć, póki to współczucie nie wchodzi wprost w drogę moją...

* * *

Życiowo na wierzchu jest zawsze ten, co krzyczy i co ma moc.

Miałam wczoraj sprawę z adwokatem W. Jestem stroną, która ma słuszność i jest ciężko pokrzywdzoną, wobec tego jednak, że jestem zależna od dobrej woli tego człowieka, w głosie jego były tony, których słyszećbym nie powinna. Nie mówiłam nic, gdyż wiem, że ludzie, zajmujący się sprawami pieniężnemi, mają zupełnie inna, niejednokrotnie grubszą skórę.

* * *

Gdy pisząc, czuje się, że się mówi myślami innych, natenczas do siebie samego i do pisania nabiera się wstrętu. Gdy natomiast trzyma się pióro, a gna nim myśl, uczucie — natenczas odczuwa się prawdziwą rozkosz twórczości.

5 listopada 1909 r.

Samotna jesteś, duszo ludzka, samotna, bo oto cierpisz tylko dla siebie. Współczucie innych, to ptak bez skrzydeł, który nie poszybuje nigdy, który nie wyleci ponad twardą, czarną, grubą ziemię.

* * *

Literat, artysta musi niekiedy wyjąć swoje własne serce, by sprzedać... Oto, co najwięcej kosztuje.

* * *

Najstraszniejszą rzeczą w życiu jest rezygnacja. Osobiste życie zawsze do rezygnacji doprowadza, bo nadchodzi niedołęstwo starości i niemoc śmierci. Życie społeczne, życie narodowe trwa poza bytem jednostki. Jednostka, która w życie to się wszczepi, wierzy w nie i czuje, do ostatniej chwili własnej może trwać. Ostatnie jej tchnienie może jeszcze być cegiełką w gmachu wielkiej pracy.

15 listopada 1909 r.

Są w nas braki, są błędy, są smutki, nadmiernym ciężarem kładące się na duszę. Każde zło takie wziąć można w rękę i pokazać: oto jest, oto je trzymam. Ale to tylko analiza, destrukcyjna, zabijająca robota. Oto stoi przede mną obraz. Zanalizować go mogę. Mówię: obraz ma tyle metrów kwadratowych, jest taką farbą malowany, tyle postaci przedstawia, tyle a tyle błędów ma w sobie. A nie patrzę w jedno: obraz robi wrażenie. Przystanął mój sąsiad i patrzy, przystanął drugi, trzeci i patrzą, i czują. Ja tylko patrzę, wiem tylko o szczegółach, a całość zgubiłam.

16 listopada 1909 r.

Kobieta nosi w sobie większe zadatki nędzy doczesnej, niż mężczyzna. Większe, bo słabsza, bliżej stoi brzegu i byle pięść ją zepchnie. Z drugiej zaś strony ma pęd naturalny, by wszelkiej nędzy dopomóc, leży to w jej naturze, leży w aureoli podania, którym ją otoczono. Stąd wynika, że, gdy kobieta rozkrzyczy się głosem donośnym o nędzy własnej, nie sprawia to dość potężnego wrażenia. Zanadto ludzie przywykli przechodzić mimo, nie patrzeć, nie widzieć...

20 listopada 1909 r.

Są dni ołowiane, ciężkie, martwe dni, które tak dobrze znam. Gdy przyjdą, myślę, że jeśli nie zakończy się dzień taki — zginę, zginę natychmiast... Boże! Gdyby znizać na jeden sznur wszystkie perły smutków. Boże mój! Ratunku, ratunku!

2 grudnia 1909 r.

Coś w tym jest... coś jednak jest... Człowiek idzie nieznany ulicą. Na tego człowieka patrzę wzrokiem duszy. Czuję... ja go czuję... i oto widzę — on także zwraca na mnie oczy. On o mnie wie. Wie jakąś rzecz niewypowiedzianą, nieuchwytną. On wie nie myślą żadną, tylko wiadomością samą. Gdy tu przy mnie stoi — wie, gdy odejdę o krok jeden, zniknę na zakręcie ulicy, zapomni pewnie... Rozproszą się wzajemne nasze przeczucia o sobie... Utoną w nieskończoności, pyłkami niewidzialnemi wsieją się w bezdeń i dla oczu naszych zginą... Ale była chwila, chwila-rzeczywistość, której zaprzeczyć trudno...

Dzień dziś ołowiany cięży nade mną. Jest mi smutno, jest mi tak źle, że nie widzę wesela w żadnej twarzy ludzkiej. Nie dostrzegam radości w ukochanym dla mnie widoku, ani nawet w pachnącym kwieciu, do którego wczoraj lgnęłam całym sercem. I przechodzę z tym moim ciężkim bólem obok innego człowieka. Smutna moja dusza legła cieniem na jego duszy. Czuję to. I on czuje... I oto mi odpowiada... Gdy jest sam aż do bólu smutny, odwrócić się może ode mnie, by nie patrzeć na własne, spotęgowane cierpienie. Gdy jest wesoły — często także chmury nie chce widzieć obok siebie. Niekiedy jednak, choć rzadziej, smutek mój jest mu miły. Rzuci współczującym wzrokiem na mnie. Dwie dusze przemówiły do siebie... Potym, po chwili, mowa ta rozpłynie się w nieskończoności i nawet w pamięci wspomnieniem nie legnie. Nikt nie wie, że była... nikt nie chowa w sercu własnym jej utrwalonego obrazu... a oto może jednak nadejdzie chwila, w której blade, blade odbicie wyniesie się z ciemni nicości... Może trafi się chwila tamtej podobna — i co zginęło wczoraj, dziś znowu, ze smętnym na ustach uśmiechem, przed nami stanie...

I nie żywy tylko człowiek mówi mową duszy własnej do innego człowieka. Czytamy dzieło jakieś. Książka martwa przed nami leży. Słowa czarnego, równego druku rzucone na papier... Możemy je wymawiać głosem codziennym, możemy je rozsnuwać, rozwłóczyć lub przyśpieszać. Ale czytajmy tak, jak pisał autor. Myślał szybko, żywo, serce mu biło rozgłośnie, mózg się palił, ręce drżały. Jego oczy widziały wykwitłe w wyobraźni obrazy, i oto przed nami powstaje to, czego on chciał. I nietylko obraz sam, sztuką pisarską wywołany, ale autora duch żywy. W sztukę tchnął własną duszę i ona bezpośrednio mówi do nas.

Innym razem jesteśmy w kościele starym, średniowiecznym. Wysokie, gotyckie sklepienie, okna wązkie, szkłami malowanemi barwne. Samo miejsce wywołuje w nas nastrój. Stoimy tu wobec dzieła sztuki, stoimy w miejscu, gdzie pobożnym serca modlitwą rosną. Jesteśmy pod urokiem tych myśli, mówimy cicho i cicho stąpamy po zimnej, kamiennej posadzce... Ale oto jeszcze starość tych murów, cień dawno minionej przeszłości... Coś w tym jest... myśl, czasem nie myśl, a jakieś uczucie, nawpół przytłumione, zwraca się ku tym, którzy tu własnemi rękami przynosili cegły i ciosy, i tym innym, którzy tyle, tyle lat temu wargi do modlitwy układali...

Dusza ludzka jest tajemnicą. I nietylko nieznaną głębią jest mi dusza sąsiada mego, matki mojej, mego dziecka, ale moja własna dusza chowa się w oponie, którą nie zawsze świadomą oponą woli mojej przebić jestem w stanie...

Zdarzy się w życiu mym coś, o czym nie wiedziałam. Umrze ci niespodzianie przyjaciel lub wróg. Wieść jakaś spadnie na ciebie... Kolor nieba przemówi do cię niesłyszanym dotychczas głosem. I oto, twoja dusza zejdzie niespodziewanie z dotychczasowej drogi i pobieży w kraj, którego nie znasz. Możemy wszystkie te stany duchowe, nieujęte prawem życia codziennego, nazwać nastrojem. Jest to moment dla twórcy, dla artysty najdonioślejszy. Jest to mgnienie, które się na nieznaną wieczność roztwiera. Jest to krzyk, który usta otwarte jednym tchem rzucają...

Nastrój artystyczny, oto prawda najtajniejszego życia. Ktoś uderzył w ten zwieszony nad głową każdego dzwon. Poniósł metalowym, czystym dźwiękiem. Dźwięk ten okrążył serce i zamknął serce. Teraz twarz się prawdziwa sercu ludzkiemu odkryła.Śnią się każdemu człowiekowi jakieś sny... Nie mówię o tych górnych, z gorącej wyobraźni płynących, barwnych nieznanemi farbami, o kształtach wyśnionych lub wynalezionych w rzadkich, nieznanych kręgach istniejących rzeczy. Ale się śnią sny codziennego życia. Jakby było, gdyby się stało to... Jakby było, gdyby tamten uczynił tak... Jakby było, gdyby ona odczuć mogła w ten sposób... Rzeczy codzienne... rzeczy powszednie... Wydaje się, że ich spełnienie serce złotem szczęścia wypełni, że ich złamanie legnie na życiu nieszczęściem czarnym, że one są ową wagą jedyną, na której jednej szali kładzie się życie własne, na drugiej to, co życiu do wypełnienia przeznaczeń jego jest niezbędne...

I oto, gdy się obok współaktorów snów tych przeszło, myśl się zaczepia, myśl lekkim zahacza się skrzydłem, nie myśl może nawet jeszcze, a ta istotna świadomość... Gdybyż, gdybyż ją natężyć można było. Gdybyż tę cienką pajęczynkę, ponad dwoma szczytami rzuconą, uczynić mostem. Gdybyż to, co w moich się oczach zapaliło, co w twoich skierką nieznaczną zabłysło, w płomień przemienić... Jak małego trzeba — aby się stało... jak nieznacznego, aby do kresu iść poczęło i chwyciło za pewność ową, jak za twardą, nieugiętą, krzepką ścianę skalną...

Nie stało się nic... sen duszy pierzchł, rzeczywistość istotna odeszła... poszły dalej wypadki życia, tak, tylko wypadki... rdzeń sam, linja prosta, nieziszczalna prawda utonęły w niebycie...

Niekiedy są dziwne chwile w życiu. Natura ludzka łamie się, czy ugina, czy nachyla tylko chwilowo...

Oddziaływa ktoś. Ktoś wszedł do domu naszego i tu własnym życiem żyje. Mówi, jak zwykł mówić, czyni, jak zwykł czynić. I oto jego mowa, jego czyny otaczają nas dziwną przędzą. Owija się ona dookoła i poczyna tak szczelnie przystawać, że jednością się z nami staje. I przemienia nas ona. Piętno tego obcego człowieka, oddziaływanie jego zrasta się z nami tak, że nami samemi się staje. Chwilę to trwać może, potym odbiega... zanika... i oto znowu wróciliśmy do siebie.

9 grudnia 1909 r.

Naturze mojej odpowiadają właściwie dwie drogi: albo wielkiego ciepła rodzinnego, albo atmosfery wysoce artystycznej. W pierwszym wypadku miałoby upust podłoże uczuciowe duszy mojej, wszystkie te najmiększe tony w niej zawarte, wszystkie te słodkie, subtelne marzenia w niej zamknięte. W wypadku drugim ujawniłaby się i rozwinęła druga strona mojej natury: jej wybuchowość.

Życie, które pędzę, jest tylko gorzką ironją, jest zaprzeczeniem potrzeb mojej duszy, jest najgorszą rzeczą, bo połowicznością, więc czymś, co przyciemnia, co zaciera charakterystyczne cechy. Żyję wśród ludzi, którzy tylko w dniach świątecznych, rękami bardzo niewprawnemi dotykają sztuki.

Wszystko to zabójczo wpływa i na duszę moją i na mój talent.

14 grudnia 1909 r.

Rozważałam dziś długo życie własne. Nie życie to było, a istnienie, istnienie, w które najczęściej wplatały się godziny jałowych smutków, tęsknoty i bezczynu. Doznałam wrażenia, że życie własne zagubiłam, zniszczyłam, zmarnowałam... Że urywa się to życie moje, urywa łodyga, na której niemasz jeszcze rozkwitłego kwiatu, pąk jeno słabo zarysowany, pąk, w którym się mieści bogactwo barwy, kształtu, woni...

Dla mnie samej przeminęło już życie, ta chwila najrzeczywistsza, ta jedyna, ta własna... Marzenia były... były marzenia bez czynu... Potencjonalna wartość tych marzeń zmarnowana, indywidualność moja nie dość wyzyskana, nie wzruszona nawet... Popiołami zakrywałam się od samego zarania, popiołami nakrywałam całe wewnętrzne bogactwo natury mojej... I stąd ta ogromna, ta niczym nieukojona tęsknota... i stąd ten żal do siebie samej, co wykwitnąć mimo przeszkód nie umiałam, do ludzi, co mi te twarde przeszkody bezustannie pod stopy ciskali...

Jeszcze mi pozostaje może dziesiątek lat do życia... Chcę próbować żyć czynem... Czynem twórczym, czynem poetyckim, co z wewnątrz wylać się potrafi... Chcę żyć...

Jakże dziwne — człowiek o nicości nosi w sobie pewnik, niczym nie wykreślony, a jednak? Jednak nie chce jej bezustannie dotykać bolesnemi rękami. Ułudy chce za każdą cenę, za każdą cenę...

15 grudnia 1909 r.

Czyli istnieje co rzeczywiście poza moim wzrokiem, poza moim nastrojem? Idę ulicą rano... zimno mi, źle, szaro, mglisto... Twarze wszystkich przybladłe, przyżółkłe, przedmioty wszystkie przybrudzone. We dwie, we trzy godziny, gdy słońce zagra, jakżeż inaczej na całym tym, szerokim świecie.

* * *

Właściwie mówiąc, piękno nie może być religją, t. j. etyką. Nie może być, gdyż w pięknie zmieści się wszystko, z pewnej tylko strony widziane i pojęte. Zmieści się w pięknie zabójstwo, wielka przebiegłość, zemsta, wielki, największy bodaj wbrew naturze pełniony postępek, byle w nim był rozmach, byle w nim była siła i wielkość. Zmieścić się raczej może to wszystko, niż codzienna, mieszczańska cnota.

* * *

A cnota? A cnota? Co zrobić z cnotą?

Straszne jest pojęcie cnoty, w której nas, uczciwe kobiety, wychowują. Ta cnota przygłusza i życie i piękno, czyni z nas istoty złe, zgryźliwe i głupie. Nie dają nam wylecieć w świat i nie dają nam w świat patrzeć, i oto temu zatracamy wszelką większą miarę. I chyba już przeokropną męką wewnętrzną dochodzi się do poznania wartości właściwych. Ale jest już wtedy zwykle za późno.

* * *

Życie strasznie człowieka upadla. Gdy czego chce i, zdawałoby się, mieć musi, a nie ma, a pragnie tak, że bez tego istnieć nie może — człowiek poniża się do prośby... Ach, jaki w oczach proszonego błysk, ach! jakie w oczach proszącego przymglone, skrywane czucie... W życiu trzeba umieć rozkazywać, trzeba umieć kogoś pod swoją władzę wziąć, trzeba umieć na wyżynie stać, inaczej idzie się na dno, albo się ginie z bólu, albo się ma te przymglone prośbą pokorną oczy...

* * *

Tak jak mężczyźni apoteozują duszę i naturę kobiecą, mają ją za czystą, subtelną, uczuciową, tak i kobiety mają iluzje co do mężczyzn, wyobrażają ich sobie silnemi siłą fizyczną i moralną, pewnemi mocy własnej i rycerskości. Obydwie strony rozczarowują się niezmiernie. Mężczyzna spotyka u kobiety wszystkie wady człowieka, plus te, których jej słabość jest źródłem, a więc obłudę i kaprys — kobieta w mężczyźnie znajduje wszystkie małostki ludzkie, a idealnej owej siły nie widzi. Gdzież jest "rycerskość" mężczyzny? Weźmy przykłady blizkie, weźmy dzień dzisiejszy, weźmy np. bodaj obstrukcję parlamentarną. Rzucają na siebie kałamarzami, pulpitami, urządzają kocią muzykę, gwiżdżą, gadają od rzeczy w ciągu doby całej, jedzą w tym trakcie szynkę, piją koniak... Oto są ludzie, stojący na czele narodu, budujący przyszłość, obrońcy słabych, rzecznicy sprawiedliwości... Leży w tym coś grubego, półkomicznego, pół-trywjalnego, a nadewszystko słabego.