Jan Lam

WIELKI ŚWIAT CAPOWIC

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY 

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

WIELKI ŚWIAT CAPOWIC

Lam Jan

ROZDZIAŁ PIERWSZY

W KTÓRYM SZANOWNA PUBLICZNOŚĆ MOŻE ZROBIĆ ZNAJOMOŚĆ Z NAJWYŻSZYMI SFERAMI URZĘDOWYMI MIASTA CAPOWIC I DOWIEDZIEĆ SIĘ CIEKAWYCH SZCZEGÓŁÓW CO DO TOPOGRAFII I STATYSTYKI POWIATU CAPOWICKIEGO

Są niedowiarki, którym istnienie miasta Capowic wyda się może problematycznym, bo nie ma tak jasnej i prostej rzeczy pod słońcem, by złość i przewrotność ludzka nie podała jej w wątpliwość. Wszak niedawno jeden z najjadowitszych korespondentów jednego z najprzewrotniejszych organów opinii publicznej ośmielił się zakwestionować istnienie Prześwietnej Rady Powiatowej Buczackiej, z powodu że nawet w najbliższej okolicy starożytnego grodu buczackiego nie słychać było dłuższy czas o żadnej czynności tego ważnego organu autonomii krajowej. I byłby świat uwierzył złośliwie rozszerzonej wieści, gdyby nagle nie była gruchnęła wiadomość, że JW. marszałek powiatowy, jako kawaler orderu św. Grzegorza i jako kierownik samorządu powiatowego, przy pomocy Wgo wicemarszałka ułożył adres, w którym pp. członkowie rady, przejęci ważnością stanowiska swego i potrzebą uczynienia zadość położonemu w nich zaufaniu współobywateli, objawić mają Ojcu świętemu głębokie ubolewanie swoje z powodu różnych rzeczy, mających nader pośrednią styczność ze sprawami okolicy buczackiej i wszystkich okolic polskich w ogóle. Czy wiadomość ta potwierdza się, czy nie, zawsze świat nie będzie mógł nadal ignorować istnienia rady powiatowej buczaekiej.

Z Capowicami trudniejsza pod tym względem sprawa, albowiem od roku 1867 miasto to upośledzone jest i pozbawione należącego mu się znaczenia, z powodu zwinięcia istniejącego tamże urzędu powiatowego, i zepchnięte do rzędu nic nie znaczącego partykularza, położonego w obrębie starostwa kozłowickiego, w jednej z ośmiu wiceguberni galicyjskich. Nie tylko tedy właściciela Capowic, Wgo Imci pana Kalasantego Capowickiego, ominęła sposobność przewodniczenia własnej, osobnej, capowickiej radzie powiatowej, ale nawet propinacja od tego czasu z 3700 złr. spadła na 3100 złr. i ziściły się niezmierne ekonomiczne, socjalne i polityczne klęski, które ludność Capowic i przyległych włości przewidywała w petycjach do sejmu, wnoszonych przeciw przeniesieniu urzędu powiatowego do Kozłowic. Handel, przemysł, rękodzieła itd. upadły, bo konsumcja cukru, kawy, rumu, mięsa i innych ważnych artykułów zmniejszyła się o kilkaset złr. rocznie, a szewcy miejscowi, odkąd utracili sposobność zarobku, jaką im nastręczali panowie c. k. diurniści powiatowi, są prawie zupełnie bez zatrudnienia. Jednym słowem, Capowice są dziś jawnym i do nieba o pomstę wołającym dowodem, jak dalece szlacheckie rządy hr. Gołuchowskiego były dla kraju zgubnymi i jak dalece delegacja nasza w Wiedniu oddała cały kraj ze związanymi rękoma na pastwę centralizacji, która — dla Capowic — siedzibę swoją założyła w Kozłowicach, z narażeniem na szwank wszelkiej godności narodowej i zasad, od których ani na krok odstępować nie powinniśmy.

Ostatnie te słowa nie są moją własnością literacką: wyjąłem je z korespondencji, którą p. Kalasanty Capowicki umieścił w pewnym dzienniku, stojącym na straży „godności i ducha narodowego", a cieszącym się względami JW. właściciela Capowie, odkąd tenże przyłączył się do opozycji. To nawrócenie się pana na Capowicach, Capówce i Capowej Woli do zdrowych zasad narodowych nastąpiło tego samego dnia, w którym rada powiatowa kozłowicka 14 głosami przeciw 12, wybierając marszałkiem pana Kuderkiewicza, dzierżawcę Głęboczysk i nawet nie szlachcica, przekonała p. Kalasantego namacalnie o zgubności tak zwanej polityki utylitarnej. Od tego więc czasu JW. Capowicki wraz z sąsiadem swoim, Wnym Tadeuszem Bzikowskim z Małostawic, stoją na czele malkontentów w powiecie kozłowickim i jeżeli prenumerują Gazetę Narodową, to tylko dlatego, że jak powiadają, dobrze jest wiedzieć, co też mówi się i robi w obozie przeciwnym.

Ale nie wyprzedzajmy biegu wypadków. W czasie, w którym się działy rzeczy stanowiące przedmiot niniejszego nader wiarygodnego opowiadania, Capowice używały jeszcze w całej pełni dobrodziejstw własnej swojej autonomii, a JW. Capowicki nie tylko nie pisywał do dzienników opozycyjnych przeciw polityce utylitarnej, ale nawet jako prezes stał na czele obwodowego komitetu złożonego w celu zbierania składek na sformowanie lekkokonnego pułku ochotników narodowych, z niemiecką komendą, który to pułk pod dowództwem JEks. pana hr. Starzeńskiego byłby się, niezawodnie mocno naprzykrzał Prusakom, gdyby w zuchwałości swej posunęli się byli aż do Sędziszowa albo do Ropczyckiej Góry. Nadmienię przy tej sposobności, że JW. Capowicki w owych pamiętnych czasach przyczynił się 50 guldenami, trzema funtami szarpi i kilkoma bandażami do ocalenia monarchii austriackiej, za co później nie on, ale starosta obwodowy, p. Mantschberger, otrzymał krzyż kawalerski orderu Franciszka Józefa, bo prawdziwa zasługa nigdy nie bywa wynagrodzoną i jedyną rzeczą, która zostaje w dzisiejszych czasach każdemu własną i narodową godność należycie oceniającemu synowi ojczyzny, jest wierne i konsekwentne trwanie przy sztandarze opozycyjnym, jak słusznie powiada JW. Capowicki w innej znowu korespondencji swojej do dziennika opozycyjnego.

Miały tedy Capowice w r. 1866 własną swoją autonomię i własny swój urząd powiatowy i nie potrzebowały udawać się po wymiar sprawiedliwości politycznej do Kozłowic, co jest najlepszym dowodem, że Capowice istnieją rzeczywiście i że należy im się kartka w historii, tak jak należy Śniatyniowi za to, iż posiada owych znanych dwóch koryfeuszów, albo Brodom za to, że przestały płacić pensję nauczycielom szkół miejskich i od tego rozpoczęły oszczędność w swoim budżecie, albo stolicy galicyjskiej za to, że — wolna od wszelkich przesądów szczepowych i narodowościowych — pielęgnuje tak starannie teatr niemiecki.

Wątpliwość co do istnienia Capowic pochodzi po części stąd, że podróżny opuściwszy gościniec rządowy, prowadzący ze Lwowa do granicy kraju, i porobiwszy przez kilka godzin bardzo bolesne doświadczenie co do niedoskonałej budowy i jeszcze niedoskonalszej reparacji gościńca krajowego, prowadzącego w te strony, gdy na przestrzeni 3 mil zapłaci pięć razy myto przy pięciu różnych rogatkach i dwa razy mostowe od mostów, których egzystencja i potrzeba nawet w całej podróży wydaje mu się wątpliwa, gdy następnie minąwszy karczmę należącą do Głęboczysk i złamawszy dyszel tuż koło piątej rogatki, gdzie zapłacił po 12 centów od konia za dobrodziejstwo używania gościńca krajowego, a złamawszy go z powodu nieprzewidzianej wielkiej dziury w samym środku gościńca, nie oznaczonej wcale na mapie Kumersberga — gdy następnie, powiadam, podróżny ten dojedzie do wielkiego krzyża, samotnie sterczącego w polu, i obok tego krzyża ujrzy i odczyta na białej tablicy napis: Kreis et caet, Bezirk et caet. — Stadt Zappowitz , wraz z przekładem polskim: — ogląda się daremnie na wszystkie strony świata za miastem, którego bliskość zapowiada owa biało pokostowana etykieta, świadcząca oraz o piśmienności i cywilizowanej dwujęzyczności capowiczan. Zmrok zapadł już bowiem, choć szanowny P. T. podróżny jeszcze przed południem opuścił główny gościniec lwowski; na prawo i na lewo, z przodu i z tyłu — najbystrzejszy wzrok nie spostrzeże niczego oprócz szarej płaszczyzny gubiącej się w cieniu i szarego nieba, na którym samotna jakaś gwiazda migoce i mruga, jak gdyby ją senność zbierała na widok tej wszechszarej przestrzeni, przypominającej puste grządki ogrodu botanicznego we Lwowie, gdzie na miniaturowych białych tablicach można także wyczytać rozmaite napisy, ale gdzie daremnym byłoby szukać za należącymi do nich roślinami.

Wtem, nagle woźnica skręca w bok, bryczka stacza się z niesłychaną szybkością z jakiejś nader przykrej pochyłości, najeżonej nie mniej przykrymi przeszkodami w kształcie różnych kamieni, prętów, wybojów itp., błoto bryzga szanownemu P. T. podróżnemu wyżej uszu, woźnica woła na przemian to: „het,   hejt!", to znowu: „wiśt! wiśt!", bryczka skacze, nurza się, przechyla, szybkość jej pędu wzrasta z każdą chwilą, aż na koniec — traf! łamie się koło, szanowny P. T. podróżny znajduje mięciutkie posłanie w błocie, na trzy stopy głębokim, jego tłomok, parasol, koc i słoma z bryczki, jako też worek z obrokiem nakrywają go i osłaniają przed dalszymi przeciwnościami, woźnica woła: „A bodajś, a trzysta"... i tam dalej — i oto znajdujemy się na samym środku rynku w Capowicach i tym samym wskakujemy in medias res naszego opowiadania.

Od czasu jak kosztem konkurencji gminnej dworów przyległych i dzięki staraniom niezapomnianego naczelnika powiatowego, p. Maulschellhofera, obdarzonego za to inseratem w gazetach, wyrażającym mu dozgonną wdzięczność powiatu capowickiego, powiodło się za nic nie znaczącą sumę 180 000 złr. w. a. wykończyć projektowane od dawna połączenie Capowic z tak zwaną „cesarską drogą" za pomocą krajowego gościńca i pięciu czerwono-niebieskich rogatek, niepamiętną jest rzeczą, by ktokolwiek, nie obeznany bliżej z topografią Capowic, odbyt swój wjazd do tego miasta inaczej aniżeli w sposób powyżej opisany — osobliwie jeżeli nie przenocował w Wygodzie Głęboczyskiej i nie czekał białego dnia do odbycia tego tryumfalnego wjazdu. Szanowna publiczność, której przychylny los pozwolił czytać powieść niniejszą, odniesie tedy znaczną korzyść z tej lektury i będzie to uważała za zbawienną ostrożność wysiąść , z bryczki koło tablicy „Stadt Zappowitz" i odbyć resztę drogi pieszo.

Ale, bądź co bądź, jesteśmy już w Capowicach i mamy po lewej stronie „ratusz", a po prawej kqszary c. k. żandarmerii, opodal zaś gmach urzędu powiatowego, czyli używając krótszego wyrażenia lokalnego: becyrk . Ratusz jest oczywiście oraz domem zajezdnym i różni się od Wygody Głęboczyskiej co do budowy swojej i całej zewnętrznej okazałości tylko tym, że podczas gdy lewe skrzydło, przybudowane do głównego korpusu, zawiera tylko takie same „kuczki" jak na Wygodzie, natomiast prawe skrzydło, oprócz jakiegoś budyneczku mogącego służyć za chlewek, zawiera jeszcze i bazar capowicki, mieszczący w sobie dwa najokazalsze sklepy, jako to: korzenny handel pani Heni Silber i bławatny handel pana Abrahama Gold, vulgo Abrumka — o czym świadczą zresztą bardzo wymownie dwa szyldy, jeden niebieski z białym, a drugi z czerwonym napisem, a obydwa z ortografią nie ustępującą w niczym tej, jakiej używają pp. kupcy lwowscy ku zbudowaniu i rozweseleniu przechodniów. Cały „ratusz" jest własnością JW. Kalasantego Capowickiego, pana na Capowicach, Capówce i Capowej Woli; dzierżawcą zaś tego uwagi godnego gmachu jest Dudio, jeneralny propinator a oraz właściciel handlu win, dostarczającego węgierskich i austriackich nektarów całej okolicznej szlachcie i całemu prześwietnemu c. k. becyrkowi, z wyjątkiem tych podrzędnych reprezentantów władzy, których miesięczna płaca, po odtrąceniu czynszu za pomieszkanie i należytość Herszkowi w jatkach, nie wystarczy na kupienie butelki takiego wina, jakie sam Dudio uważa już za „cokolwiek podlejsze". Jaki smak ma to wino, o tym nie wie nikt, kto według wschodniego obrządku nie komunikował się pod obydwoma postaciami albo przynajmniej nie bywał na prażnikach, gdzie zwykle serdeczność przyjęcia i obfitość darów bożych przeważa nad ich jakością. Jeżeliby jednak który z szanownych czytelników dla wydoskonalenia się w znawstwie winnym zapragnął wiedzieć, co Dudio nazywa „cokolwiek podlejszym" winem, niechaj do kwaterki tęgiego burakowego barszczu doda parę naparstków żytniówki, nieco soku z kwaśnych ogórków, kilkanaście miałko utłuczonych ziarnek pieprzu i łut papryki — a podniebienie jego dozna tak błogich i rozkosznych wrażeń jak moje na imieninach w Capowej Woli u ks. proboszcza Łuckiewieza, którego liwerantem od lat kilkunastu jest Dudio.

I są jeszcze ludzie, którzy twierdzą, że sprowadzamy zza granicy wielką część artykułów potrzebnych nam do codziennego życia!

Okazalszym nad wszelką okazałość capowicką jest becyrk — dziś niestety ogołocony już ze swojej świetności i nie mieszczący więcej tych biur, których obecności Capowice zawdzięczały swój ruch handlowy i kwitnący rozwój ekonomiczny. Budynek ten, piętrowy, murowany, kryty gontami, na dole w sześciu obszernych pokojach mieścił owego czasu kancelarie urzędu i sądu powiatowego, na górze zaś, oprócz biura prezydialnego, znajdowało się pomieszkanie pana naczelnika powiatu, czyli — dlaczegóż mamy używać jakichś obcych wyrazów, skoro mamy swoje? — czyli więc pana forsztehera, wraz mit der werthen Familie.

Die werthe Familie stanowił najprzód sam pan forszteher, Wacław Precliczek, piszący się naówczas Wenzel Pretzlitscheck, a teraz, odkąd jest na pensji i osiadłszy we Lwowie należy do besedy czeskiej, używający z upodobaniem rodzinnej swojej pisowni: Vaclav Precliczek. Pan forszteher, jako głowa powiatu, był oczywiście najpierwszą i najważniejszą osobą w Capowicach i powinien bym był wspomnieć o nim pierwej niż o Heni, o Abrumku, o Herszku, o Dudiu, gdyby nie nawyknienie miejscowe, które wbrew wszelkiemu porządkowi nie szykowało znakomitości miejscowych nach den Diatenklassen, ale kazało zawsze uważać Dudia za pierwszą osobę w powiecie, po czym szła Henia, Herszko, Abrumko, a dopiero po nich pan forszteher. W istocie, mniemanie to było zapewne mylnym i ubliżającym powadze urzędowej pana forsztehera i becyrku, ale niemniej jednakże jest rzeczą pewną, że kto miał bardzo trudny i bardzo ważny interes w becyrku, ten udawał się zwykle do Dudia, jeżeli mógł komunikować się bezpośrednio z tak morejmorejną osobistością, a jeżeli nie, to wpływał na niego za pośrednictwem jego bratowej, pani Heni Silber, albo jego szwagra, p. Abrahama Gold, albo jego zięcia, pana Hersza Fiszer, i dopiero przez te wszystkie instancje trafiał do biura prezydialnego i — nigdy źle na tym nie wychodził. Nie można wątpić, że brak prawdziwej lojalności, który nawet w Capowicach nurtował potajemnie w sercach kilku indywiduów, bardzo pod politycznym względem podejrzanych, i zwykła zresztą złośliwość ludzka — rodziły mniemania tego rodzaju; malkontenci nie przestawali szerzyć głośnych utyskiwań, które w końcu sprowadziły kilka razy do Capowic rozmaite komisje, to z namiestnictwa, to sądu obwodowego. Lecz komisje te, zaprzysiągłszy po kilkadziesiąt świadków i zasuspendowawszy jednego lub drugiego kancelistę powiatowego, zmuszone były uznać, że jakkolwiek skarb publiczny wydał każdą rażą po kilkaset złr. na diety i koszta podróży, to wydatek ten jest niczym wobec świeżo potwierdzonego i nader pocieszającego przekonania, iż postępowanie pana forsztehera jest ściśle prawne, sumienne i nienaganne i że wszystkie skargi przypisywać należy den fortwdhrenden Umtrieben der rastlosen polnischen Umsturzpartei.

Ta Umsturzpartei była zmorą, która trapiła ciągle pana forsztehera, odbierała mu sen w nocy, apetyt we dnie, zatruwała mu goryczą każdy zajdel piwa, każdą fajkę schwarz-drei-konigu. — Spisywał o niej obszerne memoranda prezydialne, więził wszystko, co tylko nie było całkiem niepodejrzanym, i całe sągi sześcienne protokołów, rysopisów, listów gończych, okólników itp. były owocem tej niezmordowanej pracy. Sam pan Kalasanty Capowicki, jakkolwiek prezes komitetu w celu formowania Krakusów, nie uszedł kilku nader ścisłym i surowym „amtshandlungom" ; sam ksiądz Zając, proboszcz i dziekan capowicki, musiał stawać do protokołu, jakkolwiek wiadomym było powszechnie, że przed drzwiami plebanii skonał raz w roku 1864 z głodu i nędzy powstaniec, przed którym zamknięto na klucz drzwi tego zacnego kapłana.

Niestety! Pan Precliczek, wiecznie tropiący za emisariuszami, za ludźmi nie zaopatrzonymi w paszporty i w karty pobytu, za transportami broni i amunicji, sam, na pierwszym piętrze gmachu becyrkowego, w najbliższym swoim sąsiedztwie, pod urzędowym bokiem swoim, miał mały wulkan rewolucyjny, którego wybuchy dostarczą nam wątku do dalszego opowiadania naszego. Pan Precliczek miał bowiem żonę i córkę...

ROZDZIAŁ DRUGI

W KTÓRYM AUTOR MALUJE JASKRAWYMI BARWAMI UTYLITARNĄ POLITYKĘ PANA FORSZTEHERA I OPOZYCYJNE STANOWISKO

(DER WERTHEN FAMILIE)

Pani Precliczkowa, czyli, jak ją powszechnie nazywano, pani forszteherowa, z domu Hanserlówna, córka c. k. komisarza cyrkularnego z Rzeszowa, Bochni czy ż Jasła, od lat dwudziestu kilku była wierną i przykładną towarzyszką p. prefekta departamentu capowickiego w pozaurzędowym jego żywocie: najprzód, gdy był konceptspraktykantem w rodzinnym jej mieście, później — gdy przechodził dalsze stopnie hierarchii urzędowej przy namiestnictwie we Lwowie, a na koniec — gdy zaufanie rządu powołało go do piastowania ważnej posady, na której go zastajemy w r. 1866. We wszystkich tych miejscach pobytu najżądniejsza potwarzy złośliwość ludzka nie zdołała podnieść przeciw niej innych zarzutów, jak tylko te, których ofiarą padają wszystkie mniej więcej żony nasze. I tak np. było rzeczą autentycznie stwierdzoną, że pani forszteherowa posiadała o jedną suknię jedwabną i o dwa kapelusze mniej niż gospodyni ks. proboszcza Zająca w Capowicach, co rzucało oczywiście jak najmniej korzystne światło na jej dobry smak, na jej elegancję i na jej poczucie tego wszystkiego, co była winną sobie samej i stanowisku swojego małżonka. Dalej, jak utrzymywano, posiadała pani kontrolorowa Langbauerowa niezbite dowody, że futro pani naczelnikowej miało tylko kołnierz tumakowy, pod spodem zaś były proste lisy czy nawet farbowane króliki. Okoliczność ta zmniejszała w bardzo znacznym stopniu uszanowanie całego wielkiego świata capowickiego dla pani Precliczkowej. „Co mi to za naczelnikowa — zwykła była mawiać pani kasjerowa — kiedy prosta kanceliścina potrafi się ubrać lepiej od niej, gdy idzie w niedzielę na mszę do kościoła! Księża gospodyni wygląda przy niej jak jaka hrabina. Gdyby nie mąż, każdy miałby ją za nic" itd.

Kto tylko ma najmniejsze wyobrażenie o przyzwoitości, o wymaganiach światowych, ten od razu potrafi ocenić słuszność tych zarzutów. W ogóle powtarzano sobie po cichu w całych Capowicach, że pani forszteherowa nie umie prowadzić domu jak najeży. P. pocztmistrzowa zaręczała raz ks. wikaremu, że u forszteherów przez trzy dni, dzień po dniu, był na obiad rosół zasypany hreczanymi krupami i sztuka mięsa z chrzanem octowym. Szczegół ten dostarczył przedmiotu do żywej i nader wyczerpującej dyskusji przy kawie u państwa kontrolorstwa, gdzie ks. wikary bywał częstszym niż codziennym gościem, i p. asystentowa zaręczała słowem honoru, że w życiu swoim nie słyszała nic podobnego. Po czym, wiedziona zapewne chrześcijańskim uczuciem, które nam każe ostrzegać bliźniego, gdy błądzi przez niewiadomość, p. asystentowa wracając do domu wstąpiła do pani forszteherowej i opowiadała jej słowo w słowo wszystko, co p. pocztmistrzowa mówiła ks. wikaremu, a ks. wikary pani kontrolorowej, i jak po tym wszystkim wyraziła się następnie pani kasjerowa i p. Kuszkiewiczowa (żona wielkorządcy Capowic, Capówki i Capowej Woli), jako też pan kasjer, p. kontrolor, p. pocztmistrz i p. aptekarz, a nade wszystko dr Rzeźnicki, młody medyk z bardzo ostrym językiem, który niedawno przybył ze Lwowa. Nazajutrz, gdy p. Precliczek zażądał, jak zwykle, chrzanu do swojej sztuki mięsa, p. forszteherowa opowiedziała mu ze łzami w oczach, że musi się obejść bez tej przyprawy, „bo i tak już to a to rozpowiadają w mieście". P. forszteher obszedł się tego dnia bez chrzanu, ale sądny dzień nastał za to w Capowicach. Pan kasjer nie dostał urlopu, którego potrzebował do poratowania zdrowia; panu kontrolorowi odmówiono zapomogi, którą już miał prawie jakby w kieszeni; zamiast dr Rzeźnickiego, doktor Herz otrzymał z urzędu polecenie spisywania włościan zmarłych na tyfus i dyzenterię i zapisywania lekarstw tym, którzy dopiero umierać mieli; ks. wikary popadł w niełaskę u księżej gospodyni (bo p. forszteher żył bardzo dobrze z ks. proboszczem) i odtąd nie dostawał na wieczerzę nigdy nic innego jak tylko kaszę z mlekiem — wskutek czego stał się jeszcze częstszym niż częstym, codziennym gościem u pp. kontrolorstwa. Pana Kuszkiewicza, rządcę klucza capowickiego, obili włościanie, których chciał grabić za to, że paśli konie w nasiennej koniczynie JW. Capowickiego, a gdy się udał do becyrku ze skargą, zapłacił najprzód karę stemplową, a następnie zawikłany był jeszcze w proces o gwałt publiczny z tego powodu, jak gdyby nie był obitym, ale bijącym. Rzecz cała oparła się aż o kronikę Gazety Narodowej, może i byłoby przyszło nawet do interpelacji w sejmie, ale na nieszczęście sejm odroczono. Wszystkich tych przykrych następstw nie byłby doznał pan Kuszkiewicz, gdyby p. Kuszkiewiczowa nie. była brała udziału w owej nieszczęsnej rozmowie przy kawie u pani kontrolorowej i gdyby pani forszteherowa nie była dawała panu forszteherowi przez trzy dni rosół zasypany hreczanymi krupami, sztukę mięsa z chrzanem na occie. Gdyby mu była dała przynajmniej raz, dla odmiany, chrzan ze śmietaną albo ćwikły, albo sos pomidorowy — ależ co dzień chrzan z octem!!!

Wniknęliśmy za pomocą powyższych szczegółów w najważniejsze sprawy poruszające opinię publiczną w Capowicach i byliśmy w możności poznać od razu, że horyzont małżeński państwa Precliczków nie był bez chmur i że według zdania jednych p. Precliczek był godną pożałowania ofiarą hreczanych krup i chrzanu, a według innych p. Precliczkowa była najnieszezęśliwszą forszteherową pod c. k. galicyjsko-lodomeryjskim słońcem, forszteherową z tumakowym kołnierzem i z farbowanymi królikami, forszteherową o trzech tylko jedwabnych sukniach i trzech kapeluszach!

Ale są rzeczy, które zwracają mniej może uwagi w tak wielkim i znakomitym świecie jak świat capowicki a którymi interesować się zwykli tylko dziennikarze, literaci, emigranci i inni ludzie bez stałego i bliżej określonego sposobu zarobkowania. Są kwestie narodowościowe, polityczne i literackie, o które toczy się nieraz bój zawzięty w gazetach, podczas gdy na prowincji obojętnie, z politowaniem prawie patrzą na zapaśników.

Na prowincji każdy mówi takim językiem, jak umie; każdy uważa politykę za rzecz dobrą tylko dla próżniaków i każdy, czyta to, co mu się podoba, to jest, nie czyta właściwie nic, bo — jak słusznie twierdzi pan kontrolor Langbauer — od jakiegoś czasu nawet w kalendarzach piszą same głupstwa.

Otóż właśnie tego rodzaju rzeczy w rodzinie państwa Precliczków były nieraz większym powodem nieukontentowania niż rosół z krupami i chrzan z octem, większym, niż domyślać się mogła zrazu p. pocztmistrzowa i ks. wikary.

P. Precliczek, póki używał jeszcze dawniejszej swojej pisowni jako Węnzel Pretzlitscheck, twierdził o sobie, że jest ein biederer Deutscher. Co do rzeczownika, zgadzał się' z nim cały powiat, co do przymiotnika zaś niektórzy byli innego zdania. Zresztą, p. Precliczek nie potrzebował bynajmniej legitymować się, do jakiej narodowości należy, bo wiadomo było powszechnie, że mówi tylko po niemiecku i trochę po czesku — tyle mianowicie, ile potrzeba zwykłemu śmiertelnikowi, ażeby nigdy nie mógł się nauczyć po polsku. Kwestia, do jakiej narodowości należał p. Precliczek, była tedy zupełnie jasną, a jeżeli zostawała jeszcze jaka wątpliwość w tej mierze, usuwała ją p. forszteherowa, gdy w chwilach złego humoru apostrofowała swego małżonka: „Ty Szwabie!"

Anielska ta kobieta miewała bowiem dnie, godziny, minuty, w których opuszczała ją zwykła cierpliwość, i wówczas nie tylko okazywała karygodne lekceważenie zwierzchności małżeńskiej i urzędowej, reprezentowanej w osobie pana becyrksforsztehera, ale nawet dopuszczała się przekroczenia przewidzianego w c. k. kodeksie karnym jako Aufreizung zum Hass itd.

Jestem pewny, że niejedna dobra szlachcianka, herbu Poraj, Sas, Rawicz, Gozdawa lub innego, zapyta ż zadziwieniem, jakim sposobem p. Precliczkowa, z domu Hanserle, mogła męża swojego nazywać „Szwabem" i czy może Niesiecki albo Paprocki wspomina o jakich starych Polusach, którzy by się nazywali „Hanserle"? Hanserle, Hanserle!

Niestety — nie! Żaden Hanserle nie był z Bolesławem Chrobrym przy wzięciu Kijowa, żaden nie zginął pod Warną, żaden nie zrywał sejmów, żaden nie służył za podstarościego u Radziwiłłów, Lubomirskich lub Rzewuskich, żaden nie wykonywał przysięgi homagialnej najdostojniejszemu domowi lotaryńskiemu przy zajęciu Galicji. Znany był tylko jeden Hanserle, w Rzeszowskiem czy w Tarnowskiem, z wielkiej gorliwości, którą rozwijał w r. 1846 i za którą otrzymał później order i 200 zlr. ad personom .

Jest to tedy fakt, co do przyczyn swych nie wyjaśniony, ale zawsze fakt, że pani Precliczkowa, z domu Hanserle, nazywała męża swego „Szwabem", że umiała i rozmawiała zawsze tylko po polsku i po polsku wychowała swoją córkę.

Pan Precliczek łamał sobie nieraz głowę nad przyczynami tego zagadkowego faktu, równie jak ty teraz czynisz, szanowny czytelniku. A jeżeliś łaskaw i zastanawiasz się nad tą okolicznością, to chciej też przy tej sposobności rozważyć, dlaczego, na odwrót, nieraz damy, których przodkowie posłowali od Krzywoustego do cesarza Henryka, rzucali z dumą pierścienie swoje do skarbca cesarskiego i otrzymywali za to tak historyczne odpowiedzi, jak np. Hab' Dank! — dlaczego, mówię, „takie damy nie znają różnicy między Szwabem a nie-Szwabem i córki swoje wychowują... jużci nie po polsku?

Ale na teraz dość nam będzie wiedzieć, że p. Precliczek nie mógł pojąć, skąd się jego żonie wzięła ta polszczyzna? Skąd się to wzięło, że jego własna krew, jego córka, mein Milchen, nie mogła czy nie chciała nigdy nauczyć się po niemiecku i lekceważenie swoje dla panującej narodowości posuwała tak daleko, że język Metternicha i Kriega, język verordnungów i protokołów nazywała... ach, włosy mi stają na głowie, jak go nazywała! Sam byłem świadkiem, gdy c. k. becyrksforszteher w Capowicach na zapytanie swoje, czy już nakryto do stołu, otrzymał odpowiedź: „Et, niech tatko nie mówi do mnie tym baranim językiem!'"

Przynajmniej ja nie byłem urzędową figurą i Milcia nie mogła przede mną skompromitować pana Pretzlitschka. Ale raz wydarzył się w Capowicach wypadek okropny, straszniejszy od klęski pod Koniggratz, od koronacji w Peszcie, od usunięcia p. Wolfahrta z Złoczowa, jednym słowem — straszny. P. Precliczek w rok potem jeszcze bez oglądania się na wszystkie strony i bez dreszczu w kościach nie mógł opowiadać o tym nawet najściślejszemu sweniu przyjacielowi. Rzecz miała się tak:

Jego Ekscelencja, rzeczywisty tajny radca i szambelan J. c. k. Ap. Mości, jenerał-feldmarszałek-porucznik hr. Mensdorff-Pouilly, namiestnik itd., przejeżdżając do Kołomyi, Zaleszczyk czy Tarnopola, raczył zatrzymać się przez całą godzinę w Capowicach, gdzie zebrali się byli różni reprezentanci różnych wiekszych, mniejszych i żadnych posiadłości dla złożenia winnego hołdu Jego Ekscelencji. Pan Jakub Bykowski, herbu Koźlerogi, w najpyszniejszym swoim kontuszu i litym pasie, szlachcic mierzący 6 stóp wysokości i 28 stóp peryferii, okazałą postawą swoją zwrócił na siebie uwagę Jego Ekscelencji, który raczył zapytać go w sposób najgrzeczniejszy, co tam słychać w okolicy. Pan Jakub, choć nietęgi Niemiec, zdobył się przecież na tyle, że obcierając pot z czoła wysapał z siebie: „Schlecht, kaiserliche Exzellenz — Kartoffel sich nicht geboren, Heu pfutsch, alles Mości Dobrodzieju pfutsch, grosse Steuer Mości Dobrodzieju!" Po czym Jego Ekscelencja raczył zaśmiać się i kiwnąć łaskawie ręką zgromadzonym reprezentantom powiatu, a sam udał się na pierwsze piętro gmachu becyrkowego dla zwiedzenia kancelarii pana naczelnika. Jego Ekscelencja raczył iść naprzód, za nim adiutant, a za tym dopiero p. Precliczek, który widział wprawdzie, że Jego Ekscelencja wszedłszy na korytarz otwiera niewłaściwe drzwi, ale w służbistej pokorze nie śmiał robić żadnych uwag tak wysokiemu przełożonemu. Zdarzyło się tedy, iż c. k. tajny radca i szambelan zajrzał najprzód do kuchni i przekonał się naocznie, że p. Precliczkowa przygotowywała tego dnia na obiad barszcz z uszkami, pierogi z serem i inne przysmaczki. Adiutant nadmienił, że to nie te drzwi, Jego Ekscelencja otworzył przeto drugie — ale i te nie prowadziły do kancelarii, lecz do bawialnego pokoju, gdzie fatalnym i nigdy nie odżałowanym zbiegiem okoliczności siedziała na kanapie panna Emilia Precliczkówna, zajęta czytaniem — Dziennika Literackiego! Na widok mężczyzny ze złotym kołnierzem i z czerwonymi lampasami na pantalonach powstała i zarumieniła się, a choć miała na sobie tylko bardzo skromną perkalikową sukienkę, wyglądała dalibóg piękniej niż pan Jakub Bykowski, w granatowym kontuszu z karmazynowymi wylotami i w sutym antenackim pasie, z rycerskim węzłem na sarmackim brzuchu. Jego Ekscelencja zatrzymał się chwilkę w drzwiach i raczył być prawie tak grzecznym, jak gdyby był jeszcze ambasadorem u dworu petersburskiego, a nie komendantem stanu oblężenia w Galicji. Uśmiechnął się tedy i rzekł: „Das ist warscheinlich Ihre Tochter, Herr Pretzlitscheck!"  — Pan naczelnik ukłonił się do samej ziemi. — „Hubsch mein Frdulein, Sie beschaftigen sich wohl viel mit Lekture?" — „Do usług pana dobrodzieja" — odpowiedziała Milcia z przynależnym dygiem. Jego Ekscelencja zamknął drzwi i zwracając się na koniec ku kancelarii, mruknął dobrodusznie pod nosem: „Merkwiirdig... Diese Polen mit ihren Pantoprotscheju!"

Pan Precliczek był blady jak ściana i wyjąkiwał jakieś tłumaczenia, których Ekscelencja nie słyszał i które były całkiem zbyteczne, bo Jego Ekscelencja, jakkolwiek słynny swojego czasu ambasador i wojownik, nie był przecież Herodem. Ale panu Precliczkowi zdawało się, że suspensja, kajdany, Kufstein i szubienica były najmniejszą karą dla ojca, który śmiał mieć taką córkę. Córkę, (która mówiła: „Do usług pana dobrodzieja", będąc córką c. k. naczelnika powiatu, Wencla Precliczka, podczas gdy gruby, karmazynowy szlachcic potrafił przecież wygłosić lojalne słowa: Schlecht, kaiserliche Exzellenz — Kartoffel sich nicht geboren! Córkę, która śmiała czytać, i czytać taką revolutionare Brandschrift jak Dziennik Literacki, podczas gdy Jego Ekscelencja sam mawiał nieraz, że od czasu jak był kadetem, nie czytał żadnej książki! Czytanie jest zgubą i zagładą wszelkiej lojalności. Pan Precliczek odchorował to nieszczęście przez cały tydzień. Barszcz z uszkami i pierogi z serem nie mogły mu wyjść na dobre po takiej katastrofie, zresztą cierpiał i bez tego na jakieś „kwasy w żołądku", jak mawiał.

Poczciwa publiczność powiatu capowickiego tłumaczyła sobie tę chorobę p. forsztehera w swój sposób. Nasza publiczność, a mianowicie jej część „zacna, światła i niezależna", jak mawiał śp. Głos, ma dar widzenia w różowym świetle wszystkiego, nawet stanu oblężenia. A już u wysoko postawionych figur to upatrujemy zawsze jakieś przymioty nadzwyczajne, jakąś szczególną dla nas względność. Wszak są tacy, co wierzą, że p. Giskra jest w gruncie niezłym Polakiem. Rozgłoszono tedy, że Jego Ekscelencja „przysiadł", to jest właściwie, raczył „przysiąść" mocno forsztehera za różne „sekatury" , których tenże dopuszczał się w powiecie, a mianowicie za pociąganie JW. Capowickiego, najlojalniejszego człowieka w świecie, do protokołów i za niesłychane rewizje, jakie odbywały się w domu państwa Kunderkiewiczów w Głęboczyskach, choć zawsze bez najmniejszego skutku. To tedy miało tak zirytować p. forsztehera, że aż się rozchorował. Powtarzano to sobie w powiecie i wielbiono Jego Ekscelencję niemało. Jesteśmy poczciwym narodem, zawsze prawie zadowolonym.

Powiedziałem, że rewizję w domu pp. Kuderkiewiczów były zawsze bez skutku. Tak samo działo się i z innymi czynnościami urzędowymi, które przedsiębrał p. forszteher. Martwiło go to nie mniej mocno jak powyżej opisane zajście jego Milci z hr. Mensdorffem — a gniewało go, że nie wiedział, kogo pociągnąć do odpowiedzialności za ciągłe nieudawanie się najsprytniejszych jego kombinacji „państwowo-policyjnych". Z powodu zajścia z Milcią wyprawił przynajmniej scenę p. Precliczkowej i to go trochę pocieszyło. A pan Precliczek umiał w razie potrzeby utrzymać w domu karność taką, jak w becyrku między kancelistami, diurnistami i amtsdienerami. — Himmelkreuzdonnerwettersacramentkrucifixnochamal! Tak zaczynały się zwykle łagodne jego napomnienia małżeńskie. Po czym następowało rzucanie różnych drobiazgów, jak np. doniczek z kwiatami, półmisków itp., a oczyściwszy za pomocą tej podręcznej artylerii plac boju pan forszteher uzbrajał się w cybuch lub packę na muchy i uganiając po pokoju powtarzał swoje quos ego!  ścianom i piecowi — bo juści p. forszteherowa i Milcia miały na tyle strategicznego talentu, by sobie zabezpieczyć odwrót podczas takiego pierwszego wybuchu germańskiej furii — rabies teutonica, jak ją nazywają. Później p. forszteherowa umiała zawsze przechylić szalę zwycięstwa bodaj trochę na swoją stronę — wszak zostawał jej środek z tak niezawodnym skutkiem praktykowany przez wszystkie żony mające niespokojnych mężów,! P. forszteher mógł zamknąć cały powiat do kozy, ale ona mogła — wygłodzić p. forsztehera. Mogła mu dać kawę, w której była połowa cykorii, i do tego zwarzoną śmietankę. Mogła mu dać na obiad mamałygę, a jeszcze żaden Czech nie wytrzymał mamałygi. Zresztą, pan forszteher miał jedną bardzo słabą stronę, a tą były jego „kwasy w żołądku". Każdy wielki człowiek ma taką słabość. Władysław Waza bał się jabłek, Bayard bał się strzelby, Piotr Wielki bał się iść przez most, p. Precliczek bał się swoich „kwasów". Pani forszteherowa potrzebowała tylko, złożywszy ręce, powiedzieć: „Ach, jak ty dziś źle wyglądasz, jakiś ty blady!" — a p. forszteher bladł zaraz naprawdę i jęczał: „Das sind schon wieder meine verfluch-ten Saueren im Magen!" I przez cały dzień dał się prowadzić jak dziecko, Milcia mogła sobie czytać Dziennik Literacki, mogła jechać do Głęboczysk do państwa Kuderkiewiczów, gdy po nią panny przysłały powóz, p. forszteherowa mogła przyjmować i odwiedzać, kogo się jej podobało. Tak tedy, przynajmniej w drobnych szczegółach codziennego życia, kobiety mogły się rządzić według swego upodobania; w wielkich kwestiach politycznych, urzędowych i familijnych pan Precliczek wykonywał natomiast absolutną władzę, ograniczoną tylko przez votum consultatiwum  Dudia i jego zacnej rodziny.

Umiały jednak kobiety obchodzić nieraz władzę pana forsztehera i w takich ważnych rzeczach, choć p. forszteher nigdy nie domyślał się tego i gniewał się tym mocniej, jak już wyżej wspomniałem, tylko gniewał się w kancelarii, a nie w domu. I tak w pamiętnym r. 1863 i 1864 udało się nieraz niestrudzonym zabiegom p. forsztehera i innych urzędników powiatowych nachwytać po kilka tuzinów tych niebezpiecznych indywiduów, które snuły się po kraju, jak gdyby § 66 nie egzystował w kodeksie karnym. Gdy już koza powiatowa była aż do pęknięcia naładowaną zaburzycielami spokojności publicznej, gdy drzwi były zaryglowane i pozamykane na pięć kłódek, p. forszteher pisał raport do cyrkułu i kładł się spać antycypując w słodkich marzeniach przyjemność „ciągnienia" protokołu z tych strasznych zbrodniarzy. Ale rano, nim jeszcze die Gnadige przyniosła mu do łóżka kawę i zapewnienie, że na dziś nie potrzebuje się obawiać niczego od swoich „kwasów" w żołądku — wchodził z niezmiernie rzadką miną pan Newełyczko, poufny diurnista pana forsztehera, i oznajmiał mu, że drzwi od kozy są mocno zaryglowane, kłódki nie tknięte, a raport gotów do wysyłania na pocztę, tylko — insurgentów gdzieś nie ma. Przewracano całe Capowice do góry nogami, aresztowano wszystkich przechodniów i przejezdnych, grożono urzędnikom suspensją, amtsdienerom kryminałem, uskuteczniano czasem te groźby, ale insurgentów już nie odszukano! Powtarzało się to bardzo często, a p. becyrksforszteher nie domyślił się ani razu, że ci złoczyńcy znajdowali się na jego strychu, zakwaterowani tam przez panią forszteherową i Milcię, że pili tam jego kawę, palili jego schwarz-drei-kónig, czasem nawet z własnych jego fajek, i o zgrozo! przebierali się czasem we własną jego, najsekretniejszą bieliznę!

Czasem znowu, gdy o szóstej z rana cała urzędowa ekspedycja, z żandarmami, z wojskiem i kajdanami w kieszeni wyjeżdżała do Głęboczysk albo do Małostawic, albo jeszcze gdzie indziej, w celu zrobienia najściślejszej rewizji w tamtejszych dworach, i kiedy o szóstej wieczór cały ten aparat państwowopolicyjny przywożono na powrót do Capowic bez żadnego połowu: ani forszteher, ani nikt w świecie nie domyślał się, że poprzedniej nocy mały Żydek capowicki, Szlojma, odbył już był tę samą drogę, z karteczką wystosowaną do W. pani Kuderkiewiczowej albo do p. Bzikowskiej tej treści: „Jeżeli Pani Dobrodziejka ma jeszcze na sprzedaż to masło, o którym mówiłyśmy, w niedzielę, to proszę mi je przysłać jutro rano o 6-tej. Z uszanowaniem" itd. Jeden tylko Szlojma uważał, że zwykle rewizje obierały sobie tę samą drogę do wyjazdu, którą on wracał — ale Szlojma z natury był małomównym i miał, inne jeszcze powody do milczenia.

Tak to i najwięksi politycy nie mogą być pewni, czy plany ich nie będą pokrzyżowane przez najbliżej nich stojące osoby. Czy Napoleon III może wiedzieć, azali Eugenia nie miesza mu czasem jego szyków? Pan Precliczek, mimo swoich kwasów w żołądku, był wielkim politykiem, a nie wiedział tego przecie; a nawet pani asystentowa nie domyślała się nigdy istotnego stanu rzeczy. Później dopiero, ku wielkiemu poruszeniu opinii publicznej w Capowicach, wyszły na jaw różne scysje mające niejaki związek z powyżej dotkniętym antagonizmem i z bohaterką niniejszej powieści.

O bohaterce tej mówiliśmy dotychczas trochę za mało, poświęcimy jej tedy rozdział następujący.

ROZDZIAŁ TRZECI

KTÓRY JEST PO CZĘŚCI BARDZO SENTYMENTALNY, A PO CZĘŚCI TRAKTUJE O RÓŻNYCH KWESTIACH FINANSOWYCH, ADMINISTRACYJNYCH, GMINNYCH I GŁODOWO-KOMISYJNYCH

Na całym obszarze capowickiego powiatu, obejmującym 36 gmin i tyleż obszarów dworskich, w liczbie ludności zaliczanej pospolicie do kategorii „szlachty" i „inteligencji", znajdowało się 47 panien na wydaniu, która to cyfra nie obejmuje jednakowoż dorosłych córek księży obrządku unickiego i oficjalistów prywatnych poniżej godności rządcy lub plenipotenta ani też tych panien, które dłużej niż od lat 25 figurowały w spisach ludności jako kandydatki do świętego stanu małżeńskiego. Oprócz tego żyły na tejże przestrzeni jeszcze cztery wdowy, także będące na wydaniu. Ze strony więc płci pięknej, na wypadek jakiego pospolitego ruszenia, którego celem byłoby ożenienie, a respecti-ve  zamążpójście całego rodzaju ludzkiego, kontyngent byłby wynosił 81/2 na milę kwadratową, bo powiat capowicki miał sześć mil kwadratowych obszaru. Nierównie mniej korzystnym dla celów takiego idealnego pospolitego ruszenia był stosunek liczebny popisowych płci męskiej. Między „szlachtą" było dwóch wdowców, trzech starych i dwóch młodych kawalerów, między „inteligencją" trzech kawalerów, razem 10, czyli 1 i 2/3 na milę kwadratową geograficzną. Przypadało tedy na 1 kandydata 5 1/10 kandydatek, a na jedną kandydatkę 10/51  kandydata, czyli mniej więcej jedna piąta część pana młodego, co wydać się musi jeszcze bardziej niedostatecznym, jeżeli rozważymy, że jeden z kawalerów, p. magister farmacji Pigulski, aptekarz w Capowicach, miał tylko cztery stopy i dwa cale długości.

Cyfry te, zupełnie autentyczne i oparte na urzędowych wykazach, nie mają wprawdzie bezpośredniego związku z dziejami osób wchodzących w niniejsze opowiadanie, ale spodziewam się, że będą one świadczyć wymownie o gruntownych i sumiennych studiach, które przedsięwziął autor, nim przystąpił do napisania tej ze wszech miar wiarygodnej powieści. Pośrednio zaś mogą one być uważane jako matematyczny dowód wysokich zalet, czarujących wdzięków i innych niezrównanych przymiotów serca, ciała i duszy bohaterki, której imię wraz z niniejszym arcydziełem kunsztu powieściopisarskiego przejdzie do najpóźniejszej potomności. Bo jakimże aniołem piękności i dobroci musiała być panna Emilia, pomyśl to sobie, szanowny czytelniku — skoro spomiędzy 47 starszych i młodszych, jasno- i czarnowłosych, szczupłych i pulchnych, słusznych i drobnych, posażnych i nieposażnych innych aniołów wybrał ją sobie na bohaterkę powieści tak znakomity autor, jakim ja będę niezawodnie, byłem tylko znalazł redakcję tak uprzejmą, która by mi pozwoliła umieścić w szpaltach swoich napisaną przeze mnie krytykę moich własnych dzieł i zwrócić uwagę czytającej publiczności na to, że dzieła te należą do najcelniejszych płodów literatury ojczystej i że powinny być czym prędzej przełożone na język np. serbski? Dziś bowiem autorowie nie powodują się już tą fałszywą skromnością, która im dawniej zabraniała chwalić własne utwory. Niedawno pewien poeta liryczny ogłosił światu pojawienie się tomika swoich wierszy tymi słowy, że „oto mamy znowu świeży zbiór piosnek naszego młodego skowronka N.N.". Jest to już wielki postęp — chociaż nie wiem, dlaczego przez resztkę niepotrzebnej skromności młody wieszcz nie porównał się do większego jakiego ptaszka, ot tak do dudka albo gawrona?

Ale porzućmy te literackie gawędy, którymi czytelnicy gazet mają dość sposobności przesycić się, zważywszy, że panowie dziennikarze i literaci najchętniej i najwięcej piszą teraz o sobie samych. Wracajmy do naszej bohaterki i do jej anielskich przymiotów. Starajmy się przedstawić ją tak, by każdy z samego opowiadania musiał się w niej zakochać, jeżeli ma w swoim sercu miejsce na uczucie tak nieutylitarne jak miłość. Tak jest, moje panie, utylitaryzm to wyrugował z serca mężczyzn wszelką zdolność kochania was wszystkich w razie, gdy nie macie posagu; utylitaryzm zagłuszył wszystkie szlachetne uczucia, wierzajcie mi i przyłączcie się do opozycji. Nie pozwalajcie mężom, synom, braciom i kochankom waszym brać udziału w fakelcugach  dla hr. Gołuchowskiego ani też podpisywać adresów do tego reprezentanta utylitaryzmu i innych pomniejszych bezbożności. Tymi dniami zwołany będzie w Mościskach mityng starych panien, który uchwali rezolucję potępiającą w najostrzejszych wyrazach byłego namiestnika i całą delegację polską za kierowanie się utylitarnymi względami; podpiszcie się wszystkie na tej rezolucji i dajcie ją wydrukować w jakim organie opozycyjnym jako głośny protest przeciw pogwałceniu najświętszych uczuć, praw itd.

Panna Emilia miała duże oczy, pełne wyrazu, które musiałyby oczarować nawet najutylitarniejszego z utylitarnych naszych delegatów i spowodować go do głosowania za wnioskiem Smolki. Było w nich tyle serca i tyle rozumu, że można by było obdzielić całą radę miejską pewnego stołecznego miasta tymi przymiotami, a jeszcze by się było zostało coś i dla niej samej. Było w nich więcej ognia niż w najsiarczystszej mowie, pana Tadeusza Romanowicza, który jest bardzo przystojnym młodzieńcem redagującym Dziennik Lwowski i którego, kochane czytelniczki, polecam jak naj usilniej waszym względom już z tego jednego powodu, iż nienawidzi wszelkiego utylitaryzmu. Było w nich — ach, było w tych oczach wiele jeszcze innych rzeczy, przedziwnie uroczych i zachwycających, koloru zaś były piwnego. Dodajmy do tych oczu ciemne brwi i rzęsy, ciemne włosy, regularne rysy twarzy, płeć niezbyt śniadą, wzrost sięgający sześć cali nad poziomą czupryny wspomnianego powyżej magistra farmacji, p. Pigulskiego, i tuszę, której większe wypełnienie byłoby już nadmiarem tego rodzaju wdzięków — a oto mamy dokładniejszy rysopis córki p. naczelnika powiatowego w Capowicach, niż go zawierała jej karta legitymacyjna, opatrzona jednoreńskowym stemplem i podpisem kochanego papy. Każdy pojmie bowiem, że naczelny stróż porządku i bezpieczeństwa publicznego w powiecie capowickim nie mógłby był pozwolić, aby córka jego nie była zaopatrzoną w 'dokument tak niezbędny każdemu spokojnemu obywatelowi i każdej spokojnej obywatelce. P. Precliczek, gdyby był sam siebie przydybał gdzie bez karty legitymacyjnej, byłby się kazał bez litości odstawić na miejsce urodzenia, w celu zbadania identyczności swojej osoby.

Z zewnętrznej strony poznaliśmy tedy pannę Emilię jako bardzo piękną i dość słuszną szatynkę, w której powinien by się kochać cały rodzaj męski, gdyby się już nie kochał w różnych artystkach dramatycznych i różnych akcjach, to spadających, to znowu idących w górę. Co do wewnętrznych przymiotów, piękna ta główka, ujęta w ciemne warkocze, zawierała oprócz należytego zapasu nie zapomnianej jeszcze szwajcarsko-lwowskiej francuszczyzny i innych elementów przyzwoitego wychowania kobiecego wszystko to, co się przez kilka lat zaczerpać dało z wypożyczalni książek i z tego archiwum wschodnio-galicyjskiej piśmienności, które nazywamy Dziennikiem Literackim. Było tam tedy trochę Suego, Dumasa, Bulwera i Sanda, daleko więcej Korzeniowskiego i Kraszewskiego, bardzo wiele Mickiewicza, a coś trochę Słowackiego, nieco rzeczywistej wiedzy i niezmiernie wiele pięknych rojeń, snów, zachwytów — jednym słowem, cały arsenał polskiej poezji i cała skarbnica dobrych i szlachetnych pojęć. Jest to może najszczęśliwsze umeblowanie wnętrza tak pięknej główki, o jakim marzyć można w naszych czasach. Trochę więcej poezji, a będzie chorobliwa egzaltacja; trochę więcej nauki, a będzie nieznośna, zarozumiała półuczoność; trochę mniej jednego i drugiego, a będzie egoizm, modna próżność. Rad jestem bardzo, że pod tym względem mogę bohaterkę moją postawić jako wzór godny naśladowania, i powinszuję z serca pensjonatowi, który dla elewek swoich potrafi wypośrodkować wychowanie takie, jakie sobie dała panna Emilia sama — bo poduczywszy się w jednym z tych zakładów znanej ilości nieuniknionej francuszczyzny i „fortepianu", kształciła się dalej sama, czytając po prostu to, co się jej podobało, i wrodzonym instynktem oddzielając, co dobre — od złego, co prawdziwe — od chorobliwie wybujałego.

Od głowy powinien bym przejść do serca, jako do siedziby najważniejszych przymiotów, którymi błyszczeć powinna każda bohaterka w powieści, dramacie i w życiu. Powinna kochać Boga, rodziców, ojczyznę, wszystkich bliźnich, wszystkie kwiatki i zwierzęta domowe, wschód i zachód słońca, zieloność majową, śpiew słowika i jeszcze wiele innych rzeczy, a za wybranym swego serca powinna tęsknić aż do; schudnięcia, być gotową do wszystkich ofiar dla niego i — jeżeli rzecz dzieje się w książce — powinna dla przykładu i zachęcenia swoich rówieśniczek ponieść rzeczywiście niektóre wielkie ofiary, wylać całe morze łez i pozostać wierną wśród największych przeciwieństw. W życiu dzieje się to czasem trochę inaczej. Lecz taka to już przywara nasza ludzka, że ani nie zachowujemy diety, ani nie gospodarujemy, ani też kochamy się podług tego, jak przepisują w książkach, ale każdy po swojemu. Ten czyta Hufelanda i je pod wieczór wieprzową pieczeń z kwaśną kapustą, tamten studiuje Liebiga i nawozi co roku 20 morgów pola 30 furami zbutwiałej słomy, a jeszcze inny rozczula się nad Intrygą i miłością, a porzuca wierną Ludwikę dla posażnej Eulalii. Zaiste, nie warto by pisać książek dla tak niepoprawnego pokolenia, gdyby wśród tego pokolenia nie było i was, szanowni czytelnicy i jeszcze szanowniejsi nabywcy tej powieści. Dla was tedy i dla nikogo więcej opowiem, jak panna Emilia kochała i kogo, jak płakała i jak długo, do jakich na koniec ofiar była gotową — ale opowiem to wszystko swojego czasu,i na swoim miejscu, w następujących rozdziałach. Na teraz nie mogę wam o jej sercu powiedzieć nic więcej, jak tylko to, że było to najlepsze serce w Capowicach i w całym capowickim powiecie, gdzie biło 20 000 serc po kilkadziesiąt razy na minutę.

Ale nie tylko głowę i serce ma każdy człowiek, ma on jeszcze i kieszeń. Rozum daje bardzo małe dywidendy   a miłość w niskiej chałupeczce ma być wprawdzie nader słodką rzeczą, lecz musi wydarzać się albo tylko w lecie, albo w zimie, gdy zapalono w piecu — inaczej boski ten płomień bynajmniej nie wyklucza chłodu. Nie jest to moje zdanie, broń Boże, ja uczyłem się miłości z książek i wiem, że powinna wytrzymać wszystkie próby i wszystkie dolegliwości moralne i fizyczne, ale utylitarna większość galicyjska ma inne, praktyczniejsze przekonanie. Dopóki więc, wiernie stojąc przy sztandarze opozycyjnym, nie nawrócimy tej większości na lepszą drogę, musimy się rachować z jej słabościami. Chciałbym, ażeby większość zakochała się w mojej bohaterce, bo to wzmoże interes, jaki może obudzić moja powieść. Zrobię tedy koncesję sprośnemu utylitaryzmowi i powiem, że panna Emilia, jak na forszteherównę, była nie tylko piękną, rozumną i dobrą, ale i posażną panienką.

Pan Wencel Precliczek, oprócz granatowego fraka i starego cylindra, nie wyniósł ze ściślejszej swojej ojczyzny żadnego innego majątku. Nie wygrał nigdy na loterii, nie wziął żadnej sukcesji i wydawał rocznie prawie tyle, ile pobierał z kasy tytułem pensji. Mimo to przyznawał się czasem, że udało mu się zaoszczędzić małą sumkę, a według dokładnych informacji, których można było zasięgnąć u Żydków w Capowicach, mała ta sumka wynosiła około 60 000 złr. Spodziewani się, że jedynaczka jego wyda się teraz każdemu daleko piękniejszą, rozumniejszą i lepszą. Nawet brylant wydaje się lepiej w pięknej złotej oprawie.

Zapewne ciekawość publiczna, mile dotknięta tą wiadomością, zechce postawić pytanie: jakim też szczególnym okolicznościom pan Precliczek zawdzięczał tak kwitnący stan swoich interesów materialnych? Mój Boże! Co ludziom do tego? Mcm muss leben und leben lassen! To było zasadą pana forsztehera, a zasada ta niosła daleko więcej procentu niż wszystkie zasady demokratyczne, wraz z prenumeratą na dzienniki tych ostatnich zasad broniące. Pan forszteher pozwalał żyć wszystkim ludziom, z wyjątkiem tych, którzy byli politycznie podejrzani — a ci zwykle nie mają pieniędzy. Nawzajem, ludzie niepodejrżani dawali żyć p. forszteherowi, który był oraz najwyższą sądową władzą w powiecie capowickim i rządził i sądził podejrzanych i niepodejrzanych. Najpierw tedy pamiętajmy, że sknerstwo hr. Belcredego dopiero 1866 roku wyznaczyło pewne pauszale roczne na drobne wydatki urzędów powiatowych, ale przez dziesięć lat poprzednich wydatki te ponosił skarb państwa z większym uwzględnieniem potrzeb wszechobecnej administracji niż krzyków ze strony malkontentów żalących się na wysokie podatki. Oprócz kosztów oświetlenia, ogrzania, bielenia i mycia gmachu urzędowego, oprócz atramentu, laku, szpagatu i papieru, itd., itd., były jeszcze komisje sądowe i polityczne, które musiały zwiedzać bardzo często wszystkie gminy powiatu capowiekiego.. Nic słuszniejszego jak to, że wynagradzano urzędników sowitymi dietami za trudy ponoszone przy takich sposobnościach. Teraz nie jeżdżą już komisje tak często, ale w owych czasach pan forszteher sam robił po kilka tysięcy mil na rok, wzdłuż, wszerz i naokoło swego powiatu. Potem były sprawy różnego rodzaju — wiadomo, że włościanie nasi lgną do władzy i turbuja ją ciągle różnymi interesami: to reklamacjami w celu uwolnienia synów od wojska, to skargami na wójtów, na dwory itp. Przy tym nie znają praw i przepisów, potrzeba im wszystko objaśnić. Objaśnień takich udzielał pan forszteher albo sam osobiście, albo przez Dudia, a ludek, przejęty wdzięcznością, wyrażał tę wdzięczność, jak mógł i umiał. Dalej, znajdowało się w powiecie paru zrujnowanych obywateli ziemskich, którzy często potrzebowali pieniędzy. Pożyczyć łatwo, ale odebrać trudno — Dudio udawał się tedy nieraz do pana iorsztehera z prośbami, by pomógł wyegzekwować tę i ową sumkę. Pan forszteher pomógł mu, ale obawiając się, by Dudio przez dobre swoje serce nie naraził się kiedy na wielkie straty, zaproponował mu, aby nie ryzykował zawsze swojej krwi, swojego ciężko zapracowanego grosza u tych utracjuszów polskich, ale aby użył w tym celu parę tysiączków, które. uciułał był pan forszteher. Tym sposobem mnożyły się tysiączki p. forsztehera w tej samej proporcji, w jakiej wzrastało przerażające minus w majątkach owych szlachciców.

Następnie Dudio odkrył okoliczność, która nastręczyła panu Precliczkowi nieocenioną sposobność objawienia życzliwości dla tego biednego ludu wiejskiego, na którego barki większość sejmowa, jak mówią niektóre dzienniki, zwala wszystkie ciężary. Oto podczas wojny krymskiej, gdy rozpisano „dobrowolną pożyczkę narodową", pospędzano wszystkich wójtów i deputatów gminnych do Capowic i kazano im tam subskrybować w imieniu gmin na tę patriotyczną pożyczkę. Tym sposobem każdy z członków gminy stał się o pewną ilość guldenów uboższym, ale każda gmina posiadała natomiast pewną ilość obligacji pożyczkowych. Pan forszteher, jako opiekun majątków gminnych, udzielił upoważnienia do sprzedaży tych obligacji, a z drugiej strony zaopatrzył Dudia w ilość banknotów potrzebną do ich nabycia. Lud był tak uradowany, że obligacje tysiącreńskowe sprzedawał po 100 złr., byle mógł korzystać czym prędzej z łaski pana naczelnika i pozbyć się papierów, których użytku nie znał. Tylko wójt w Głęboczyskach, podbechtany przez dzierżawcę, pana Kuderkiewicza, zapoznał korzyść tej operacji finansowej, ale usunięto go natychmiast i mianowano wójtem innego włościanina, który właśnie przed kilkoma miesiącami powrócił był ze Lwowa, gdzie przez 6 lat mieszkając u brygidek rozwinął był swoje pojęcia o ekonomii politycznej. Tak więc operację ukończono szczęśliwie i nikt nie weźmie za złe p. forszteherowi, iż dawszy tyle dowodów swej ludzkości przyjął potem od Dudia owe obligacje zamiast pożyczonej mu przedtem kwoty.

Nie mniej filantropiczne było postępowanie pana forsztehera, gdy zaczęły go dochodzić skargi, iż wójci i deputowani poprzepijali gotowe pieniądze pochodzące ze sprzedaży obligacji. Żadnego nie pociągano do odpowiedzialności i dzięki tej łagodności cała sprawa jest już dziś zapomnianą i nikomu nie przychodzi na myśl, że gminy w powiecie capowickim posiadały kiedyś obligacje „dobrowolnej" pożyczki z roku 1854.

Najmocniej atoli objawiła się ta sama ludzkość i dobroduszność pana Precliczka w tym roku, w którym go zastaje nasza powieść w Capowicach. Był to ów ciężki przednówek r. 1866 — komitety głodowe rozwijały wszędzie wielką czynność; JW. Capowicki, niezmordowanie zajęty niesieniem pomocy, rozdzielaniem jęczmienia, żyta itd. między potrzebujących, zaraz drugiego dnia zachorował z natężenia i wyjechał do Karlsbadu; ksiądz Zając z miłości chrześcijańskiej dozwolił, by w piekarni na folwarku należącym do probostwa gotowano zupę rumfordzką za pieniądze przeznaczone na bezpowrotną zapomogę; a pan forszteher wraz z innymi zacnymi obywatelami i plebanami grecko-katolickiego obrządku sam z własnej kieszeni wspierał potrzebnych, kupując od nich tę nieurodzajną ziemię, która dawała im umrzeć z głodu. Dla obydwu stron interes taki był nader korzystnym, bo np. za 5 złr. można na wsi żyć dwa tygodnie z całą rodziną, jeżeli się kto kontentuje krupnikiem jęczmiennym rano, w południe i wieczór, a mórg pola, sprzedany za tę cenę, ani przez jeden dzień nie mógł nakarmić nikogo, skoro nic się na nim nie urodziło. Niemniej atoli jest prawdą, że po tej cenie można było za parę tysięcy złotych reńskich kupić obszar ziemi równający się wielkiej posiadłości tabularnej.

Tak tedy, dzięki nieposzlakowanej swej rzetelności, gorliwości w pełnieniu obowiązków i ludzkiemu usposobieniu, pan Precliczek posiadał w swojej szufladzie dość znaczne kapitały, a na imię swej żony był oprócz tego właścicielem bardzo pięknej nieruchomości, obejmującej kilkaset morgów roli. Panna Emilia była najlepszą partią w całym powiecie, po obydwóch pannach Capowickich. Jeżeli „tkniętych takowymi wdzięki" nie będę mógł wprowadzić w szranki o jej rękę licznych książąt i mężnych rycerzy, to winne temu tylko złe czasy, które każą książętom starać się raczej o koncesje na koleje żelazne, a mężnych rycerzy robią dziennikarzami opozycyjnymi, mężnie szermierzącymi piórem i słowem, ale nie w służbie piękności.

ROZDZIAŁ CZWARTY

W KTÓRYM AUTOR POCZYNA ROZPATRYWAĆ SIĘ ZA BOHATEREM DLA SWOJEJ BOHATERKI

Gdy panna dojdzie do lat dwudziestu, albo i pierwej, jest rzeczą w zwykłych okolicznościach i stosunkach ludzkich nieuniknioną, że tak ona sama, jako też i rodzice jej poczynają na serio rozważać ewentualność jej wyjścia za mąż. W najwyższych i najniższych sferach społeczeństwa ważna kwestia zawarcia ślubów małżeńskich przedstawia bardzo mało trudności i nikt tak mało nie kłopocze się ożenieniem syna lub wydaniem córki za mąż, jak królowie, wielcy bardzo panowie i chłopi. Czy pan młody „przystaje do gruntu", czy, mając już grunt, szuka sobie tylko gospodyni do swoich krów i wieprzaków, lub, res-pective, damy, która by robiła honory jego domu i była matką i babką jego potomstwa, zachód jest w każdym razie niewielki, bo na obydwu tych kończynach cywilizowanego społeczeństwa ludzie żenią się tylko „między sobą" i przy układaniu małżeństw uważają tylko na wzajemną dogodność, a raczej — uważają za nich na to rodzice i starsi. W bardzo tylko wyjątkowych razach upatrzona przez rodziców i starszych wzajemna dogodność nie trafia do przekonania państwu młodym i układ familijny napotyka z ich strony na opozycją.

W ogólności, małżeństwa z przeszkodami wydarzają się tylko u klas średnich i dlatego to klasy te dostarczyły przedmiotu do tylu romansów, komedii i dramatów. Tu — jeszcze opiewane przez poetów uczucia, wyśmiewane przez satyryków wady i zdrożności odgrywają na serio znaczną rolę przy kojarzeniu się każdego stadła i można by napisać interesującą powieść o tym, jak, dlaczego i kiedy każdy z nas się ożenił, a jak zamierzał sam lub jak zamierzano go ożenić. Boję się tylko, że gdyby każdy z nas podał w ten sposób swoją autohymenografię do wiadomości publicznej, jaki zimny filozof i statystyk niemiecki obliczyłby w końcu, że trzy czwarte części rodzaju ludzkiego żenią się, ponieważ nieubłagana jakaś fatalność popycha je do tego — bez żadnego innego racjonalnego lub sentymentalnego powodu. Z tego wykonkludowałby bardzo sprytnie tenże sam filozof, że człowiek jest całkiem prostym bydlęciem, a to, co się nazywa rozumem i uczuciem, jest tylko sporadycznie pojawiającą się a normalną fermentacją czy wibracją mózgu. Bądź co bądź atoli, sam fakt ożenienia się może być skutkiem nieubłaganej fatalności, zakorzenionego zwyczaju itd., lecz wybór drugiej osoby, według prawa natury potrzebnej do zawarcia małżeństwa, jest zawsze aktem, przy którym człowiek może dowieść samemu Darwinowi, że i o ile jest czymś więcej niż nowomodnym wydoskonaleniem pawiana, szympansa lub orangutana.

Z żalem przychodzi mi zapisać na tym miejscu, że pani Precliczkowa i p. Precliczek, gdy brali pod rozwagę ewentualność wydania za mąż swojej Milci, zdawali się skłaniać do teorii stawiającej człowieka w tak bliskim pokrewieństwie z małpą. Mieli oni oboje osobne swoje ideały, które ich zdaniem powinny by były uczynić Milcię zupełnie szczęśliwą, a Milcia nie bez pewnej słuszności obydwa wybrane indywidua zaliczyła do wyszczególnionych powyżej rodzajów czwororęcznego naszego sąsiada w królestwie zwierząt.

Pan Tomasz Skrzeczkowski, czyli, według drukowanych w Dreźnie kart wizytowych, Sir James Skrzeczkowski of Katarynce, był w ukrytych marzeniach pani Precliczkowej najpożądańszym „losem", jaki mogła wygrać Milcia na matrymonialnej loterii powiatu capowickiego. Katarynce były jego własnością dziedziczną. The Devil's Marę była jego ulubionym wierzchowcem, Wieczyński był jego dostarczycielem tużurków, Janowski jego fryzjerem, gdy zjechał do Lwowa, trzewiki zaś sprowadzał z Wiednia, bo u nas nie umieją robić obuwia. Sir James (proszę czytać: „ser dżems", ażebyś się, kochany czytelniku, nie zdradził, jeżeli nie umiesz po angielsku) — Sir James był pierwszym wzorem elegancji w całej okolicy capowickiej, był już raz w Dreźnie, a dwa razy w Wiedniu, mawiał „Adam", „Stefan", „Wacio" i „Żmirko" o ludziach znanych w całym kraju po bardzo rozgłośnych nazwiskach, poprzedzonych skróceniami: ks. albo hr. — i należał, jak powszechnie wiadomo, do kasyna „narodowego", gdzie „Adam" i „Stefan" zaledwie dostrzegali jego obecności, a „Wacio" i „Żmirko" brali go na fundusz, ile razy się pokazał. Sir James uważał to atoli za całkiem naturalny i konieczny wynik wyższego dobrego tonu, korzystał jak mógł, z tak świetnych wzorów, nosił takie bakenbardy, szkiełka, tużurki i kamasze jak oni, ubierał swoją służbę jak oni swoją i żartował z młodego sąsiada swego na wsi, pana Ksawerego Papinkowskiego, jak tamci żartowali z niego samego. Pan Ksawery Papinkowski brał bowiem swoje bakenbardy, szkiełka, tużurki i kamasze, maniery, liberie i karkołomne wózki z drugiej ręki to jest — naśladował we wszystkim Ser Dżemsa, co tenże znajdował nadzwyczaj śmiesznym i opowiadał z wielką werwą „Wilusiowi" i „Żmirkowi", gdy ich spotkał we Lwowie. Rzecz naturalna, że „Wiluś" i „Żmirko" bawili się przy takich sposobnościach podwójnie, raz kosztem pana Papinkowskiego, którego nie znali, a drugi raz kosztem Ser Dżemsa, w którym widzieli własną swoją karykaturę. Może z wrodzonej niektórym kobietom bystrości spostrzegania, a może wskutek rozczytania się w powieściach, „fotografiach" i „portretach Nie-Van-Dyka", Milcia jakoś od razu znalazła słuszną miarę do ocenienia wszystkich tych zalet Sir Tomasza Skrzeczkowskiego i podczas gdy pani Precliczkowa widziała w nim ukończonego kawalera, należącego do wielkiego świata, Milcia uważała go za małpę bardzo podrzędnego rodzaju i w towarzystwie przyjaciółek umiała prezentować tak doskonale wszystkie jego śmieszności, że ani „Wiluś", ani „Żmirko" nie byliby tego lepiej potrafili. W ogóle świat panieński w powiecie capowickim celował w wynajdowaniu różnych niedoskonałości w osobie Ser Dżemsa, ale — mówiąc między nami — pochodziło to stąd, że mama Ser Dżemsa postanowiła sobie koniecznie ożenić synka w Dreźnie, wskutek czego Ser Dżems zwracał tylko bardzo pobieżną uwagę na wszystkie te wdzięki, które co niedzielę wysiadały z różnych koczów, dorożek i kolasek przed zakrystią kościoła capowickiego. Nawet nowiuteńkie kapelusze czterech panien Podpogodyńskich, świeżo zapisane ze Lwowa, nie rozczulały tego zimnego Anglika capowickiego; nawet białe niciane rękawiczki, które stary pan Papinkowski na usilne naleganie swoich córek musiał sprawić dla woźnicy i lokaja, nie były dość drezdeńskimi dla Ser Dżemsa, nie przeszyły płomienistym grotem tej gąbki ukrytej pod lewą klapą jego żakietu, w miejscu, gdzie inni ludzie miewają serce. Córki, mamy, a za nimi papowie nienawidzili lorda z Kataryniec serdecznie, a on odpłacał się im arystokratyczną, lekceważącą półgrzecznością, jakiej sam nieraz padał ofiarą, gdy „Adam" albo „Stefan" chcieli mu dać poznać różnicę zachodzącą między człowiekiem o mitrze lub dziewięciu perełkach a jakimś tam Skrzeczkowskim. Jest wszelkie prawdopodobieństwo, że powszechna ta nienawiść byłaby się podwoiła wszędzie, ale byłaby się zamieniła w uwielbienie w tym dworze, do którego by Ser Dżems zajechał swoją skarogniadą czwórką w tych samych zamiarach, w jakich mama wyprawiała go na przyszły rok do Drezna, to jest, skoro papie uda się załatwić przeniesienie pewnej wierzytelności tabularnej katarynieckiej z lwowskiego Towarzystwa Kredytowego do Bodenkreditanstaltu w Wiedniu, gdzie dają daleko droższe i daleko większe pożyczki.

Kto mi jednak powie, że Milcia byłaby się może także nawróciła do cichego uwielbienia, z jakim pani Precliczkowa spoglądała na niezwyciężony gukier i na pognębiające kamasze Ser Dżemsa Skrzeczkowskiego of Katarynce, gdyby ten gukier i te kamasze znalazły się były u pięknych, drobnych nóżek forszteherówny capowickiej (Milcia, na przekór swemu germań-sko-czecho-slovanskemu pochodzeniu, miała naprawdę drobne nóżki), kto mi to powie, powtarzam, ten jest obrzydliwym sceptykiem, cynikiem, człowiekiem bez najmniejszego szlachetnego uczucia, którego porąbię albo zastrzelę przy najbliższej. sposobności. Milcia miała wyobrażenie tak wzniosłe i taką pogardę dla czczej próżności i głupoty modnej, jak przystało na bohaterkę przyzwoitej powieści, i kto by o tym wątpił, ten obraża autora. Zresztą gukier i kamasze Ser Dżemsa nie wystawiły nigdy tego między tysiącami wybranego serduszka na taką ogniową próbę i raz tylko, na jakimś balu u JW. Capowickich, w Capowicach, jedna, i to prawa klapa fraka (od Wieczyńskiego ze Lwowa) chwilowo przy walcu zetknęła się z lewą stroną stanika, skromnie zakrywającego kształtny gors et caet. panny Emilii. I chociaż panna Ambrozyna Podpogodyńska odkryła przy tej sposobności niezwykły rumieniec na licu i niezwykły blask w oku panny Emilii Precliczkówny, to mogę zaręczyć, że były to jedynie skutki animacji  pochodzącej z tańczenia, a spostrzeżenia panny Ambrozji pochodziły jedynie ze złośliwej kobiecej zazdrości. Jak mało sympatii Sir James budził u Milci, o tym świadczy najlepiej rozmowa, która się wywiązała między nimi zaraz po owym walcu, z powodu biletu wizytowego Sir Jamesa dostrzeżonego przez Milcię na serwantce państwa Capowickich.

— Czy pan jesteś baronetem angielskim?

— A... a... to dlaczego mię pani pyta?

— Bo widzę tu „Sir" na pańskim bilecie, a jak czytałam, tytuł ten dają Anglicy tylko swoim baronetom i innej wyższej szlachcie, ale nigdy cudzoziemcom.

— O, proszę pani, "Anglicy do każdego człowieka comme il faut mówią: syr, więc każdemu człowiekowi comme il faut należy się ten tytuł. Zresztą, teraz taka moda w Dreźnie.

— Więc ponieważ Polacy mówią do każdego „mości dobrodzieju", to w razie gdyby w Dreźnie nastała przypadkiem moda polska, na biletach pańskich stałoby „Mości Dobrodzieju Tomasz Skrzęczkowski"?

Pan Jakub Bykowski, który stał tuż obok, ryknął na to homerycznym śmiechem , do którego przyłączył się także stary pan Papinkowski i pan Kuderkiewicz, Ser Dżems zaś wykręcił się na jednym obcasie i dał nurka między innych gości; po chwili zaś, gdy młody Papinkowski próbował swoich sił w capowickiej francuszczyźnie, by go sekować panną Emilią, Ser Dżems oświadczył kategorycznie, że forszteherówna jest... no, że jest „głupią kozą". Jest to epitet mało używany w powieściach, a najmniej już o ich bohaterkach, ale Ser Dżems użył go niestety, a pan Ksawery Papinkowski wbił go sobie w pamięć i powtarzał potem przy każdej sposobności, ku wielkiemu zbudowaniu panien Podpogodyńskich, które w sekrecie o tym się dowiedziały i w sekrecie były tego samego zdania, co Ser Dżems i jego kamaszowy samowtór.

Wszystko to dowodzi, że ideał pani Precliczkowej nie był ideałem Milci i że, nawzajem, Milcia nie była ideałem tego anglezowanego ideału. Nie było też nigdy ani mowy między matką a córką o panu Skrzeczkowskim i jeżeli wspomniałem o jego zaletach i wadach, o jego stronniczkach i przeciwniczkach, to tylko na to, aby pokazać, że pani Precliczkowa kochała swoją córkę nade wszystko i pragnęła dla niej szczęścia ziemskiego w najświetniejszej formie, w jakiej objawiało się jej oczom.

Pan Precliczek kochał Milcię także; wszak, z wyjątkiem podobno kukułki, wszystkie czworo- i dwunożne stworzenia boskie kochają swoje potomstwo! Dlaczegóż to, co historia naturalna powiada o borsukach, o kangurach, o bocianach i o mandrylach, bez różnicy pierza lub szerści, nie miałoby się stosować także do c. k. forsztehera, chociażby się nazywał Wencel Precliczek i chociażby mu córka sprawiła tyle zgryzoty, co Milcia podczas wizyty ówczesnego hrabi Mensdorff-Pouilly, a dzisiejszego księcia Dietrichstein-Nikolsburg? Nawet autor Pseudonirau kochać musi swoje dziecię, to jest ową komedię, która mu zaraz nazajutrz po przedstawieniu sprawiła tyle wyrzutów sumienia, tyle jawnej skruchy i jeszcze jawniejszego „blamażu" Więc i pan Precliczek kochał swoją córkę bez względu na jej polityczne wyznanie wiary. Zresztą wiadomo, że u Niemców, o ile ich pierwotna rasowa samorodność nie tknięta jest jeszcze pokostem francuskich wyobrażeń obyczajowych, kobieta może być bardzo miłym sprzętem domowym, ale jej zdania, jej gusta, jej całe ludzkie „ja" nie liczą się za nic. Mąż, der Herr, jest wszystkim w domu, co wynika nawet z zewnętrznych objawów czci, jaką mu oddają. W czysto germańskim gospodarstwie der Herr zasiada zawsze na pierwszym miejscu przy stole, zjada najsmaczniejsze kąski i jest najwyższą ustawodawczą władzą we wszystkich szczegółach i szczególikach domowego, kobiecego nawet gospodarstwa. Jeżeli kto kogo całuje w rękę w takim gospodarstwie, to pewnie nie der Herr żonę, ale żona jego. Pan Precliczek był właściwie Czechem, ale Czech tego rodzaju jest zwykle jeszcze czystszym Niemcem niż każdy potomek Hermana w prostej linii. Dlatego też pan Precliczek, z wyjątkiem tak nadzwyczajnych okoliczności jak wizyta Jego Ekscelencji, mało zwracał uwagi na to, co myślały i co robiły jego kobiety, a jeżeli Normalien-Sałnmlung  i troska o obligacje pożyczkowe, stanowiące majątek gmin wiejskich, zostawiły jeszcze jaki kącik próżny w jego sercu, to kącik ten obawa z powodów der Sduren im Magen dzieliła z miłością dla Milci. Pragnął tedy pan Precliczek przede wszystkim, ażeby mu się kiedy udało schwytać Bosaka i dostać za to order Franciszka Józefa; następnie pragnął, ażeby pewna Umsturzpartei mogła czym prędzej być zawieszona na szeregu nowiuteńkich szubienic, od Białej aż do Kut, tak jak jego mundury zawieszone były na kołkach u szaragów; następnie, ażeby tysiączki w jego szufladzie rosły tak, jak restancje w jego kancelarii; następnie, ażeby jaki sławny doktor wynalazł skuteczną prezerwatywę przeciw kwasom w żołądku; a na koniec, ażeby Milcia w jak najpomyślniejszy sposób dostała się za mąż. I jako zręczny wykonawca państwowo-policyjnego nadzoru w powiecie capowickim, wyszpiegował już był dla niej męża, chociaż jeszcze nie zwierzał się z tym nikomu.

Mężem tym był pan adiunkt polityczny przy urzędzie powiatowym capowickim, który, czy to niemieckimi, czy łacińskimi czcionkami, podpisywał się pan Johann von Sarafanowycz. Owe von oznaczało, że rodzina Sarafanowiczów, która aż do r. 1848 była polską szlachtą unickiego obrządku, przyjęła w nowszych czasach narodowość austriacką, a wycz zamiast wicz pochodziło stąd, że wuj pana adiunkta, ksiądz Nabuchowycz, był bardzo znakomitym filologiem, prowodirem naroda i zastupnykiem  jego we Lwowie i w Wiedniu, skąd łaski pana Schmerlinga sypały się na całą rodzinę.

Już z tego wszystkiego można poznać, że pan Johann von Sarafanowycz nie należał do rzędu tych, pod względem politycznym niebezpiecznych ludzi, których w świecie urzędniczym nazywano offene Kopfe i których omijały zawsze wszystkie awanse. Ale natomiast głowa jego była twardą opoką, na której zbudować można było potężną świątynię lojalności, nie obawiając się załamania czaszki. Pokrewieństwo z księdzem Nabuchowyczem dokonało reszty i podczas gdy zdolniejsi i starsi koledzy byli jeszcze tylko konceptspraktykantami, pan Sarafanowycz był już adiunktem. Gdyby nie owa niema, ale skuteczna opozycja pani forszteherowej i Milci, o której wspomniałem powyżej i która paraliżowała najgorliwsze zabiegi władzy, pan adiunkt na współ z panem forszteherem byłby może schwytał Bosaka, Kruka, Ćwieka albo innego ważnego insurgenta i byłby już teraz radcą ministerialnym i kawalerem św. Anny. Gorliwość jego nie znała granic w roku 1846 — aresztował, co mu wpadło w ręce, szukał wszędzie za powstańcami i papierami, nawet tam, gdzie się rzucają najniepotrzebniejsze papiery. A jednak p. Sarafanowycz był sobie, jak się sam wyrażał „fajns" chłopiec. Miał małe siwe oczy, wystające kości u policzków, nos nieco zadarty, krzaczyste faworyty i nadzwyczaj skąpo rosnące żółtawe wąsy, spod których sterczały naprzód dwa żółciejsze jeszcze zęby. Wszystko to oprawione było, jak w ramki, w dwa wielkie kołnierzyki, poza którymi bystrzejsze nieco oko mogło odkryć kołnierz od koszuli, znacznie od nich brudniejszy. Najulubieńszym strojem pana adiunkta był jego ciemnozielony mundur o czerwonym aksamitnym kołnierzu z trzema złotymi gwiazdami, bo strój ten przypominał mu jego urzędowe obowiązki, nakazywał wszystkim poszanowanie, sprawiał, że nikt nie mógł go wziąć za dymisjonowanego strażnika od c. k. akcyzy , i co najgłówniejsza, że nie wychodził z mody. Ten ostatni wzgląd był arcyważnym z powodu, że pan adiunkt był bardzo oszczędnym. Życie jego, chyba że był gdzie proszonym na obiad albo na kolację, było jednym pasmem ciągłych ascetycznych ćwiczeń. Co piątku kupował wielki bochenek chleba, odznaczał na nim kredą siedem równych części i jedną z tych spożywał codziennie. Z komisji przywoził zwykle po kilka woreczków grochu i ziemniaków i pewną część tych wegetabiliów wyjmował co rana ze starannie zamkniętej skrzyni, ażeby je powierzyć pani amtsdienerowej, która gotowała mu je potem na obiad przy swoim ogniu, ze swoją solą i przy pomocy swojej sługi. Oczywista rzecz, że siadłszy do stołu pan Johann von Sarafanowycz przekonywał się najprzód, czy liczba gotowanych ziemniaków odpowiada tej, którą wydał rano. Jedynym zbytkiem, jaki sobie pozwalał, był kieliszek wódki rano, ale kordiału tego dostarczała mu z bezinteresownej grzeczności pani Henia Silber ze swego sklepu korzennego za różne ulżenia, których doznawała ze strony urzędu politycznego co do otwierania sklepu w niedzielę i święta uroczyste. W przeciwnym razie p. adiunkt mógł siać się tak ścisłym przestrzegaczem przepisów konkordatowych, że handel towarami kolonialnymi w Capowicach, odbywający się głównie w święta, stałby się był niemożliwym.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej