Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

ROZSTANIE SIĘ.

MAZURY.

ZAWISZA.

NOCLEG U DRUHA

WIOSKA KUJAWSKA.

ZAWISZA.

ZAWIŁA GOŚCIEM WE WŁASNYM DOMU.

BAL MOSKIEWSKI.

ZAKOŃCZENIE.

WĘDRÓWKA PO WIELKO-POLSCE I MAZOWSZU

powieść wzięta z ostatnich wypadków

Orpiszewski Ludwik

Ta, która nasze padoły przebiega,

I samem tylko nieszczęściem się pasie

Jędza niezgody;

Krasicki

U wód w Baden-Baden na pierwszem piętrze w jednej z lepszych oberży zebrało się małe towarzystwo polskie, aby po swojemu przy herbacie i gawędce wieczór przepędzić. A że to działo się w roku 1832 domyśleć się łatwo można, że jeżeli nie całe, to przynajmniej w części składało się z braci tułaczów. I tak też w istocie było: z pięciu osób dwie były w podróży temczasowej, a trzy? — eh! także nie w wiecznej, ho i oni w wówczas tak myśleli jak my dzisiaj o lepszych czasach dla Polski. Do pierwszych należał sędziwy a zamożny ślachcic kaliski, siedzący na kanapie w białej chustce na szyi, w spodniach bez strzemiączek, które aż pod kolana zachodziły, kiedy dla wygody nogę na nogę zakładał; i córka jego która stojąc przy okrągłym stoliku herbatę nalewała. Do drugich policzymy naprzód pana hrabiego Edwarda, z zacnej familii noszącej ten tytuł od pół wieku, a wiedzieć należy, że on w Polsce w trzeciej generacyi jest równie świetny jak gdzie indziej w trzydziestej: wszystko względne na tym świecie, a my tak późno się cywilizujemy!! Edward prócz zbytniej namiętności do zabaw i wielkiej słabości w używaniu swojej distynkcyi socyalnej, w której trudno co złego lub dobrego upatrzyć, oprócz pieczęci austryjackiej na dyplomie, był zacny młodzieniec, ozdobiony w ostatniej wojnie zasłużonym krzyżem, pełen gustu, nie tylko w ubraniu i rozmowie, ale we wszystkiem, bo znał czuł i lubił co piękne i dobre. Lecz właśnie jego słabości, a nawet i przymioty ubiegały się nawzajem, aby go zrobić przyjemnym, lubionym młodzieńcem, ale do niczego. Bawił on teraz od kilku tygodni w Baden, umizgał się z pańska do poczciwych niemek, żartował z niemców którzy go szanowali, bo czytał Kanta, Goetego i Szlegla; znał się na malarstwie, architekturze i muzyce; i zawsze im dowiódł co chciał w polityce. Z resztą dla liberalnych niemców ma coś nadzwyczaj pociągającego każdy pan popularny — ale, boć to tak wszędzie przed rewolucyą. Co po rewolucyi to co innego; w tenczas czy słusznie, czy niesłusznie, to bierze chętka aby go powiesić. Edward jakiś czas grał w wista i diskutował o Czartoryskim i Skrzyneckim z kolegami, w krótce jednak sprzykrzyło mu się to życie. "Już mam póty ich fajki i ich polityki" mówił o nich pokazując na gardło. Ściskał się więc z niemi za ręce przy spotkaniu, ale unikał jak mógł ich towarzystwa. Zabrał znajomość z kilkoma domami angielskiemi, umizgał się do Miss Sara, Miss Fany, a u mężczyzn zrobił sobie poszanowanie, przez bystry dosyć dowcip, szczęśliwe wysłowienie, znajomość języków i szerokie chociaż bezładne wiadomości; miał bowiem zupełnie pańskie wychowanie. Widok jednak polaków ciemiężył go w Baden: czemu sobie nie jadą do zakładu, myślił sobie w duszy, te niemcy do reszty im głowy przewrócą; już z dziesięciu wielkich ludzi napotkałem; to czysta epidemia — a niezgrabne, a brudne, a jak po francuzku mówią? aż uszy bolą! żeby to tałałajstwo zostało było w Polsce, i nie robiło krzyku po Europie, to by i dla nas i dla nich prędzej co można było zrobić. I tak mięszając prawdę z nie prawdą, słuszną krytykę z sarkazmami, obmawiał poczciwą emigracyą, i na śmiech wystawił tych, których za jej czoło uważał. Skądże to całe nieukontentowanie pana hrabiego pochodziło ? Oto sądził z kilku głupców, wszystkich, co płacząc, kraj opuszczali, co dziś mimo tysiąca wyskoków, uchybień, zagmatwania zdań i doktryn świecą wśród ludów Europy, jako gwiazdy porozrzucane w nocy samolubstwa i szalbierstw, jako świadki żyjące poświęcenia i patriotizmu rodu ludzkiego. Taki był pan Edward siedzący na drugim końcu kanapy, z równem zaniedbaniem, jak sądzimy, pan Raślicki, jednak z większą układnością, i w gustownem ubraniu! Drugi z tułaczów był major Trękański, liczący lat czterdzieści i pięć, szpakowaty z wypomadowanemu czarnemi wąsami, twarzy rumianej, postawy wysokiej a prostej. Trzeci na koniec nazywał się Władysław Zawiła. Poznać w nim łatwo syna ślacheckiego domu kaliskiego, bo wyraz twarzy naprzemian słodki i hardy maluje Wielkopolanina, a ruchy, gest i mowa, ani wpływem szkół pruskich, ani sąsiedztwem baronów śląskich nieskażone. Stał on o parę kroków od stolika, trzymał filiżankę z herbatą w obydwu dłoniach, a z pochylonego czoła i brwi zmarszczonych widać że myśli; a ze zburzonych obliczów i ust przyciętych widać że myśli te, są przedłużeniem gwałtownej i przytłumionej rozmowy. O czem że była rozmowa? Gospodarze rozmawiają o zbożu, wojacy o bitwach, kupcy korzenni o pieprzu, a wygnańcy polityczni o polityce. To ich stan i nadzieja, i kto ich w tem chce przerobić, bredzi wyraźnie. Rozmowa między naszymi panami była żywa, i nawet za żywa; skończona przez uszanowanie, dla pana Raślickiego, który ich u siebie z polską szczerością ale z powagą przyjmuje. Najniezgrabniejszy z nich major, przerwał jednakże pożądane milczenie, wymawiając donośnym głosem, i z gorzkim uśmiechem słowa najdrażliwsze dla Zawiły: "Oj tak, tak, panie Władysławie, republika w Polsce, a tem bardziej w wojsku na kata się nie zdała." Zagadnięty młodzian podniósł zwolna oczy, za trzymał je nieco na twarzy majora, i z flegmą spuścił je znowu na swoją filiżankę; hrabia się uśmiechnął z niezgrabności majora i z zimnej krwi Władysława, a pan Raślicki z wyraźnem nieukontentowaniem kiwnął głową i machnął ręką, jakby chciał mówić: "dajcie pokój do licha." Ale wyrazy majora najwięcej uderzyły pannę Annę bo twarz jej bladawą żywy okrył rumieniec, a oczy jej zwrócone ku Zawile, zdawały się czekać z trwogą nowego wybuchu z jego gwałtownych piersi.

Panna Anna, majętna jedynaczka, liczyła lat dwadzieścia, a może i więcej. Do piętnastego roku była, zdrowa, żywa i czerstwa; ale w tym właśnie wieku, kiedy zaczynają się zacierać rysy dziecinne, kiedy uczucia rozkwitając w sercu zaczynają wybijać się, rozlewać i grać na twarzy dziewiczej; w tym ślicznym poranku piętnastego lata Anna popadła w ciężką chorobę. Bóg uchował jedyne dziecko panu Raślickiemu, lecz trzy długie lata przewlokły się w smutnej niespokojności, i choroba, jak zostawiła zdrowie bez młodzieńczej czerstwości, tak piękność bez blasku owego, który rozlewa urok naokoło, podbija błahe umysły, i czasem wyczerpuje serce samejże dziewicy. Został jej inny rodzaj niewieściego wdzięku, podobny do pięknej duszy, której ogień walką tysiąca uczuć zwolniał, serce się ukołysało i trudna myśl dojrzała. Złagodzony ogień wielkiego czarnego oka nie wolał: klękajcie I ale kochajcie! a lekki rumieniec nie obudzał żądzy, ale przyciągał łagodnie. Nie dla nie] były korony balów, ale mogła być królową czułego serca.

Od kilku już tygodni pan Raślicki u wód bawił; Edward i Władysław bywali u niego codziennie jak dawni znajomi, bo znajomość była z Polski. Wprawdzie Władysława już on był dawno niewidział, gdyż matka jego przeniosła się była do Warszawy dla edukacyi syna na kilka lat przed rewolucyą. Wakacye nawet nie przepędzał w kaliskiem ale u jednego z wujów osiadłego pod Krakowem. Teraz pan Raślicki przywiózł mu z domu wiadomość i pieniądze, uściskał go od matki, i polubił na nowo, bo widział w nim dobre serce, wiele zdatności; a niepostrzegał żadnej fanfaronady i błahości naszych paniczów — co się podobało niezmiernie staremu polakowi. Mówił o nim, że jak szał wywietrzeje, będzie z niego dobry sąsiad i dobry obywatel. Brał kiedy mógł jego stronę w nieustających diskussyach z hrabią Edwardem, a gdy postrzegł że się Apostoł ludzkości zagmatwał w utopiach i systematach, to uśmiechając się poklepał go po ramieniu i rzekł: Oj panie Władysławie, podobnoby to jeszcze trudniej było wykonać plany niż je wytłumaczyć, a i tak się plączesz. Anna znała także Władysława, wśród tysiąca illuzyj umiała dostrzedz wzniosłą duszę młodzieńca; wśród burzliwej mowy zrozumieć zaród tęgiego charakteru. Takie zalety przyciągną zawsze kobietę wyższych pojęć; to jest łapka na nią, jeżeli pedantyzm żeński nie wysuszył jej serca. Natura, która rozlata wszędzie doskonałą harmoniją, nadała także szczególniejszy pociąg burzliwej młodzieży do kobiet słodkich i myślących spokojnie: ona chce ugłaskać lwie serca pieszczoną ręką łagodnej dziewicy. Przyjaźń tej pięknej pary rosła codziennie, widocznie. On w największym zapędzie, na jej lekki, proszący uśmiech łagodniał; w niej radość błyszczała, kiedy Władysław trafnym a szczerym wyrazem zbił sceptycyzm hrabiego, co często wśród sentymentalnych deklamacyi przedzierał się i czerniał, jak brudna woda którą, ulice wielkiego miasta do czystej rzeki naniosą. To upokarzało hrabiego, i nie lubił Władysława, ale też Władysław w dwójnasób oddawał mu jego nieprzyjaźń, a Anna drżała na jego przyjście, jak na jaki znak złowieszczy. Pan Raślicki zimno go także przyjmował, a major który często w domu bywał, próżno suszył głowę, aby odgadnąć przyczynę tej szczególnej niechęci ojca i córki do hrabiego, tak wszędzie lubionego młodzieńca, nareście zdecydował że to musi być jakaś stara familijna nieprzyjaźń, i często powtarzał w duszy szczęśliwa to okoliczność dla tego pół-główka Zawiły, boby go pewno pan hrabia odsadził od bogatej jedynaczki.

O w pół do dziesiątej goście wzięli za kapelusze i wyszli; na ulicy powiedzieli sobie wzajemnie dobranoc i każdy ruszył w swoję stronę; hrabia na bal, major spać, a Władysław za miasto i długo chodził jeszcze po górach i dumał. Po wyjściu gości Anna pocałowała rękę ojca, i poszła pomodlić się i zasnąć jeśli można, a pan Raślicki włożywszy ręce w kieszenie, przechadzał się po pokoju i myślił. Wreszcie stanął przy stoliku, wyjął prawą rękę, postukał palcami i rzekł z westchnieniem: "dobre dzieci — lubią się." Ale on szaławiła jeszcze: mógłby figla spłatać jakiego, i ostatnie jedyne dziecię mi zgubić — trzeba poczekać. Lecz co dobry to dobry chłopiec, prawdziwa krew ślachecka bez tytułów i koligacyj szwabskich lub moskiewskich. Aż miło taką młodzież widzieć, pełen ognia, koszulęby oddał dla przyjaciela, a duszę dla kraju. Demokrata — Boże drogi! jak i on i jego system się wyszumią, to z niego będzie zacny obywatel i z systemu coś. Duch święty im dobrą myśl natchnął a oni nią wichrzą — ale przyjdzie ona w dobre ręce, da Pan Bóg!!! Chodził jeszcze czas jakiś po pokoju, i kiedy niekiedy zmarszczył brew i westchnął; potem wszedł do pobocznej izby i długo się modlił; wreszcie zawołał na sługę, rozebrał się i zasnął spokojnie. Jeden z tych starych ojców naszych, których lak rzadko już dzisiaj nam młodym napotkać się zdarza, dobry polak, pobożny katolik, co umiał z godnością dom utrzymać z powagą kochać dziecko, co nie cierpiał u siebie swawoli a jednak z uprzejmością gościa przyjął i zabawił. Jeżeli z początku nie umiał się otrząsnąć zwad wieku, w którym był wychowany, w ostatnich latach jednak nie widać było u niego ani pijatyki w domu, ani ekonomów z nahajem; kart, moskali i szampana nie nawidzil.. Lubił młodzież; cieszył się z jej chęci do nauk, i wstrzemięźliwości od trunków; bolał nad brakiem religii, uszanowania Ula starszych i kobiet, i zbytkiem zarozumiałości. Takiego sposobu myślenia, obyczajów i gustu, był stary pan Raślicki obywatel z kaliskiego.

ROZSTANIE SIĘ.

Gdy się tak we mnie żal z miłością swarzy,

Na wyższe miejsce wstąpiłem;

Jeszczem chciał światła zachwycić jej twarzy;

Którą pomału gubiłem.

Karpiński.

Już dobrze się zmierzchło, kiedy panna Anna kazała przynieść światło do pokoju. Pan Raślicki wyszedł pod wieczór z majorem, i pewno daleko zapuścili się w piękne okolice Badeńskie, bo ich dotąd nie widać. Anna słaba, jak się to jej często wydarza została sama w domu, aby książkę dokończyć zaczętą; czytanie bowiem jest jej ulubioną zabawą. Dziś jednak myśl była za bardzo roztargniona: położyła książkę i cały czas ze spuszczoną głową z założonemi rękami w jednem miejscu przepędziła. Służący wszedł, postawił jednę świecę na stole, drugą na fortepianie i wyszedł, a ona nawet nie zmieniła postawy. W tem drzwi się otworzyły i hrabia wyświeżony wbiegł żywo do pokoju. Anna zapłoniła się nieco, wstała zwolna, i głębokim a zimnym ukłonem przywitała gościa.

"Spotkałem na przechadzce" pana Raślickiego, rzecze Edward "i dowiedziałem się od niego że pani cierpiąca; niespokojny przyszedłem sam ojej zdrowie zapytać." Lekkie schylenie głowy było podziękowaniem za troskliwość. "Ale nie spodziewałem się panią samą dotychczas zastać, wiedząc jak ojciec pani o jej zdrowiu pamięta". — "Ja więcej o niego powinnam być niespokojna, że tak późno w wieczór przedłużył przechadzkę. " Równie zajmująca rozmowa trwała z dziesięć minut: wreszcie hrabia się podniósł, przeprosił że mimo chęci nie może jej towarzyszyć, aż do przybycia ojca, gdyż obiecał w jednym domu angielskim wcześnie przyjść na wieczór, i wyszedł mrucząc pod nosem na schodach: "ta biedna dziewczyna na sumieniu mi cięży; ale cóż robić? Ona jednak lepiej ma się teraz niż przed rokiem a Władysław ją w krótce zupełnie uleczy — i pobiegł na bal, W salonie panny Raślickiej inny gość go zastąpił: pan Władysław Zawiła. Ten wszedł wolno i siadając na kanapie której ona na jego przybycie nie opuściła, podał jej rękę i pytał o zdrowie "słabam była dzisiaj cały dzień, i głowa mi jeszcze cięży" odpowiedziała, pociągając jedną ręką po czole, a drugą opuszczając Władysławowi. On porwał ją i z czuciem całował; ale Anna wyjęła ją powoli, i patrząc na niego z lekkim i smutnym uśmiechem, rzecze: " tak się siostry nie całuje panie, Władysławie" — "Siostry? a skąd pokrewieństwo? jabym chciał żeby było i mam nadziejo że kiedyś będzie; ale dziś go jeszcze nie ma. A przecię od tego nazwiska sio zaczęło. Aleja na nim nigdym przestać nie myślił. Ah! ja mam taką siostrę co ma lat czterdzieści; lecz dla nas Anno (biorąc ją znowu za rękę aby do ust przycisnął,) lecz dla nas Anno, braterstwo, przyjaźń — to niedosyć!" — "Słuchaj Władysławie, ja ci szczerze powiadani, żem nigdy nie sądziła, aby nasza przyjaźń tak daleko zajść miała; nigdym nie sądziła, abym chora i smutna mogła zająć burzliwego młodzieńca, któremu tak świat otwarty jak jego wyobraźnia. Lecz widząc ślachetną, wzniosłą duszę twoję, polubiłam cię serdecznie, i myśliłam sobie: ten młody orzeł, żadnej niema na tym świecie pociechy, prócz potężnych skrzydeł na których buja wysoko; ale jak zmordowany spocznie, i olśnione oko zwróci od słońca, może potrzebuje kiedy niekiedy miększego uczucia, na któremby wytchnęła dusza, i nowych sit nabrała do lotu. To za poetycznie Władysławie, alem myśliła istotnie, że sam, wygnaniec, wśród obcych, kiedy cię tęskność ogarnie, wspomnisz mnie czasem, i pocieszysz sio tą mysią, że w rodzinnej ziemi, w sąsiedztwie wioski w której spędziłeś młodość, a może przy boku twojej starej matki masz przyjaciółkę i siostrę, co cię rozumi, co twój smutek dzieli." — "Ależ dla tego kochana Anno żeś tak myśliła, musisz ze mną — ze mną na zawsze zostać. Chora i smutna I ach kochana Anno! ja cię pielęgnować będę! ja cię rozweselę! i ty mnie nawzajem pocieszysz jednym z tych twoich lekkich, słodkich uśmiechów, co jak matę światełko rozjaśni i przymili twoje cudowne usta. A myślisz że to dla wygnańca świetna i balowa dama? że wesoły dowcip rozgrzeje jego serce? Te meteory ziemskie dla szczęśliwych co mają złoto i ojczyznę, albo dla tych nareszcie co nie myślą o niej. Nie raz gdym się nachodził po Paryżu dzień cały i kiedym wieczorem wszedł smutny do mej szczupłej celi; kiedym wśród nieustającego łoskotu, ruchu i życia wielkiego miasta, sam jeden zaczął dumać o kraju, o przyjaciołach wygnanych i poległych, o smutnym i wdowim losie własnym; o wtenczas Anno! za wszystkie królowe świata niedałbym jednej twojej pieszczoty, któraby mnie utuliła w żalu. O Anno ! ty mnie nie znasz jeszcze: nie ten co śmierci się nie bat co się panu nie ukłoni, i często z zapałem wybuchnie, nie ten płakać nie umie. Serce pełne ognia, często i żal ściśnie!"

Łzy kropliste spadły na lica Władysława, schwycił w obydwie dłonie ręce Anny, i całował z uczuciem; ona mu je wolno opuściła, a łzy jej także spłynęły po bladawej twarzy; bo była to chwila, jedna z tych chwil rzadkich, gdzie dwa serca zmieszają się w uczuciu, i jedna jest tylko wola w obydwóch duszach. Ale właśnie wtenczas drzwi się otworzyły, i naprzód wysoka figura majora, a za nim schylone, łyse weszło czoło Pana Raślickiego. Major z większym taktem jak zazwyczaj udał że nic nie spostrzegł, a Pan Raślicki spojrzał badawczem okiem na spłoniona twarz córki, i na Władysława w niezwykle skromnej postawie, który niby włosów poprawiał i zakręcał wąsy, a tymczasem łzy ocierał. Skrzywił się i idąc ku kanapie, aby zająć zwyczajne miejsce mruczał sobie pod nosem: "pośpieszyli się czy mnie kaduk skusił, żeby dziś tak daleko powlec się za miasto." Wkrótce dano herbatę, ale rozmowa nie szła, bo panna była zamyślona, Pan Raślicki kwaśny, a Zawiła plątał się w mowie. Nie długo po herbacie goście wyszli; gospodarz ich bez ceremonii pożegnał, mówiąc że córka słaba, a on zmordowany, Panna Anna od kilku lat odwykła od łajania; po śmierci matki nietylko była gospodynią w domu, ale w wielkiem poszanowaniu u ojca. Bala się tem więcej dzisiejszego gromu. Pan Raślicki jednak nic jej o tem nie wspominał, i nazajutrz spotkawszy Władysława na przechadzce, przywitał go z tą samą uprzejmością jak za zwyczaj i poprosił na herbatę. To postępowanie ośmieliło naszą parę: byli bowiem pewni że stary ojciec zgadł, co między niemi zaszło, i pobłażał ich przyjaźni. Parę tygodni minęło od owego wieczora: major i hrabia Edward wyjechali do Paryża, a Władysław mile całe dnie przepędzał w familijnem pożyciu między ojcem i córką. Wreszcie zdecydował się prosić ojca o rękę swojej kochanej Anny. Pan Raślicki słuchał oświadczenia z uwagą, i chociaż miał odpowiedź gotową, gdyż dawno się spodziewał tego wypadku, jednak pomyślił nieco nim odrzekł a w końcu tak zaczął:

"Kochałem i szanowałem twoich rodziców, i tyś mi się podobał: nieodmawiam ci więc mojej córki; owszem szczęśliwym będę jeśli mój dom związkiem pokrewieństwa z twoim się połączy. Matka twoja zapewne nieodmówi wam także swego błogosławieństwa. Ale w tej uroczystej chwili, moim jest obowiązkiem mój Panie Władysławie, dać ci po ojcowsku niektóre przestrogi, i powiedzieć prawdę szczerze i otwarcie. Ja mam jedyne dziecię, i lekce jego postanowienia ważyć nie mogę, tem więcej, że Bóg wie, kiedy tobie i twoim towarzyszom okoliczności pozwolą obaczyć ojczyznę; jeżelibym się zdecydował rozłączyć z córką, musiałbym być przekonany że ją w pewne ręce powierzam. Znam całą twoją wartość Panie Władysławie; wiem, że masz dobre serce, żeś człowiek honoru, dobry patryota a nawet bystry młodzieniec. Ale nie tylko w mowie, lecz i w całem twojem postępowaniu uważałem, że ani sposób myślenia, ani charakter nie jest ugruntowany. Że na dobre wyjdziesz, jestem pewny, i dla tego ci córkę obiecuję; ale przez wiele jeszcze może przejdziesz kolei, nim wytrawny rozum w głowie, a stały charakter w sercu się osadzi. Tyś jeszcze młody, możesz biegać, próbować i uczyć się w szkole doświadczenia, ale nie wolno ci przywiązywać do siebie drugiej osoby, i ciągnąć na los szczęścia za sobą, bobyś i mnie w starości mógł jedynego dziecka pozbawić, i swoje sumienie na całe życie zamącić. Na przyszły rok, jeśli Pan Bóg pozwoli przyjadę znowu do Baden i wtenczas zobaczymy. Dziś prośba daremna: jam się spodziewał twego żądania i naprzód rzecz gruntowniem rozważył, i com powiedział nie odmienię." Władysław znał Pana Raślickiego jako człowieka mocnej woli, spuścił smutnie głowę, pomyślił, i więcej nienalegał; wziął rękę przyszłego ojca, po synowsku pocałował i zapewnił, że chociaż pała chęcią połączenia się z jego córką, jednak poddaje sio jego postanowieniu, i starać się będzie całorocznem dowieść postępowaniem, że godzien jest jego zaufania, że będzie dobrym opiekunem jedynego i kochanego jego dziecięcia.

Pan Raślicki tydzień jeszcze bawił w Baden, lecz ten tydzień jak jedna godzina zleciał naszym kochankom. Czas jestto wieczna ludzi przekora; dla nieszczęśliwych wlecze się powoli jak student do szkoły, jak tchórz na bójkę; a gdy pomyślne chwile wprzęże do wozu naszego życia, to pędzi jak moskiewska poczta; tybyś chciał postyliona przekupić, zapłacić za zwłokę, ale próżno, leci jak szalony, i niedługo swoje konie — szczęśliwe chwile, zajeździ.

W wigiliją odjazdu, Pan Raślicki spotkał jednego z postów kaliskich, dawnego swego znajomego, od wczoraj przybyłego do Baden; prosił go więc do siebie na objad, i po obiedzie, że piękny był wieczór wyszedł z nim na przechadzkę; Władysław i Anna towarzyszyli im także. Już w mieście ważna polityczna rozmowa zawiązała się między dwóma staremi przyjaciołmi, tak, że młoda para mogła o kilka kroków wysunąć się naprzód, i spędzić jakby sam na sam ostatni wieczór.

Słońce schyliło się ku zachodowi i półokręgiem za góry stoczone, rzucało jaskrawe promienie przez rozłożyste gałęzie drzew kołyszących się, jakby rozwiana czupryna na ich wierzchołkach. Miasto zszarzało i tylko głuchy gwar z ulic dochodził naszych kochanków, kiedy wstępowali na wzgórza leżące po wschodniej stronie miasta. Spojrzeli na chylącą się głowę ostatniego dnia, i spojrzeli na siebie. Smutne westchnienia z obydwóch piersi wypadły, i zmięszane razem, z lekkim wiatrem uszły skryć się między drzewem. Władysław wziął za rękę Annę, i zwolna ścisnął: ona raz jeszcze, ale łzawe oko podniosła, i po chwili obie ręce opadły, i w milczeniu szli dalej: "Obiecałaś mi Anno, przerwał Władysław, opowiedzieć dawną twoję znajomość z hrabią Edwardem, a to ostatni wieczór." Zarumieniła się dziewica, jak pobożna kokietka, kiedy do ważnych grzechów przyjdzie na spowiedzi; boć to także spowiedź była, i przed kimże jeszcze? "Obiecałam, jakem tylko siostrą twoją była: dziś trudniej mi to przyjdzie uskutecznić, tem więcej że ta nieszczęśliwa historyja na ostatni wieczór przypadła, jednak opowiem ci ją szczerze, bo chcę żebyś znał moją duszę jak własne sumienie. Zasmucisz się, i może ochłodniesz z tego żywego przywiązania Władysławie, kiedy zamiast nowego, dziewiczego serca, znajdziesz szeroką bliznę w piersi, co się i na twarzy odbiła.

— O Anno! jeżeli taki uszczerbek duszy jak licom zrobiła! jeżeli zamiast hucznej namiętności wlała w serce tę słodycz, co mnie w twojej twarzy zachwyca! Ale uspokój się Anno! ja wiem treść rzeczy; na wsi w Polsce, a do tego w kaliskiem lub w mazowieckiem, gdzie o pół mili pięćdziesiąt sąsiedztw; gdzie się służący co rok odmieniają i jak koło w młynie kręcą, wracają dwadzieścia razy do tegoż samego pana; a za powiat prawie nigdy nie wyjdą; gdzie kwestarz od komina do komina jeździ i nowiny opowiada, tajemnica żadna utrzymać się nie może. Mnie matka twoje nieszczęście opowiadała przed dwoma laty. Dziś jeśli je chcę z twych ust słyszeć, to dla tego kochana Anno, żebym z tobą razem popłakał, i jak balsamem zdrowia zapełnił moją miłością ranę, jeśli smutna pamiątka jeszcze ją krwawi.

— Słuchaj więc: miałam lat piętnaście, byłam świeża, czerstwa, i żywa. Matka moja, jak wiele matek, wiedząc że znaczny majątek dobrym rządem jeszcze się pomnaża, chciała się ze mną popisać, i jeźli się dobrze zdarzy, wcześnie za mąż wydać. Postanowiła więc z wyraźnem nieukontentowaniem ojca, który na wsi został, zimę w Warszawie przepędzić. Nastroje mi nie żałowano, jam się cieszyła, tańczyła, bawiła. Miłe to byty te chwile swobody i uciechy, chociaż płoche i jakoby wysłanniczki nieszczęścia. Na czele eleganckiej młodzieży wtenczas byt hrabia Edward, lat dwadzieścia jeden liczący, piękny i zręczny jak mało, wymowny i zalotny jak dzisiaj jeszcze. Właśnie byt z Paryża powrócił, i jak nowe teatralne dekoracye był w modzie w całej Warszawie. Młode panienki wielkiego świata płonęły z radości kiedy się do nich zbliżał, a ładne mężatki, te prawdziwie królowe balów, jedynie używające opajającej roskoszy, wyrywały go sobie kokieteryą. Na jednym z tych balów, między walcem a mazurem, kiedy damy robiące gorącemi piersiami i wachlarzami, obsiadły wszystkie kanapy i krzesła, Edward na czele pięcia lub sześciu elegantów z lornetką w ręku obchodził do koła salon, i odpowiadając na spostrzeżenia towarzyszów uśmiechem lub jednem słowem, zatrzymał się o parę kroków ode mnie, podniósł czoło jakby z zadziwienia i utkwił wzrok we mnie. Ognie mi wystąpiły na twarz, i spuściłam oczy; a gdym spojrzała ukradkiem na otaczające go grono, widziałam jak się do nich obrócił, powiedział słów kilka, i przyskoczył do mnie zamawiając do pierwszego mazura. Zmięszana przyjęłam inwitacyą, zapomniawszy żem już była zamówiona: i zgadnij przez kogo ? przez ciebie Władysławie "rzekła z smutnym uśmiechem podając mu rękę." Jak tylko muzyka zagrała, tyś przybiegł wesoło do mnie w studenckim mundurzyku — miałeś lat siedemnaście. Edward stanął między mną a tobą i podał mi rękę. To ze mną ten mazur, rzekłeś żywo: jam się zaczerwieniła i odpowiedziałam ci, żeś mnie do przyszłego zamówił. Ty ufny w naszą dziecinną znajomość i hardy zawsze, tupnąłeś nogą i chciałeś coś mówić, ale Edward patrząc się z uśmiechem na ciebie, przerwał ci: (kawaler nic nie wskóra, nas dwoje przeciwko panu), a w tem matka twoja zawołała: Władysiu! tyś pobiegł jej się tłumaczyć a mazur się zaczął. Widziałam jakeś ze łzami usiadł przy niej; mnie markotno się zrobiło, gniewałam się na moje trzpiotostwo — przeczucie już coś musiało szeptać do duszy, lecz wkrótce zapomniałam i siebie i ciebie — Edward cały wieczór był przy mnie. Stawna piękność ówczesna pani M. zbliżyła się niby niechcący; i odciągnęła go na chwilę, ale wkrótce znowu powrócił i tańczył ze mną. Widziałam jej kwaśną minę i nieposiadałam się z radości. Mieć u stóp tego, którego sobie pierwsze damy w Warszawie wydzierały, co mnie traktowały jak dziecko, byt tryumf prawdziwie kobiecy; roskosz niewymowna piętnastoletniej dziewczyny. Pan hrabia nazajutrz był prezentowany u mojej matki, i później co wieczór bywał, na każdym balu mną był jedynie zajęty. Mnie wspartej na jego ramieniu w galopadzie lub walcu serce bilo, naprzód z radości, później dla niego. Serce dziewczyny jest najnamiętniejsze, kiedy jak pączek róży przed słońcem, przed okiem młodzieńca zaczyna się otwierać i pierwszą woń wydaje; wtenczas całą czerstwością czuje, najmocniej bije. On przysięgał że mnie kocha, a ja..." Łzy zrosiły jej jagody niezwykłym rozjaśnione rumieńcem, wyciągnęła rękę do Zawiły i ścisnęła dłoń jego z uczuciem, "O Władysławie! daruj....." On oddał uściśnienie, ale brwi zmarszczył; wiedział i wierzył że go kochaj jednak zazdrość wzruszyła pierś gorącą. Nie dla niego byt pierwszy płomień młodości, nie dla niego miłość dziewicza. Kochał ją, więc darował, lecz czy zapomni?...

Stonce już było zupełnie zgasło, i księżyc z drugiej strony wyglądał, trząsł bladawym promieniem wśród szeleszczących liści, i miasto w dole pozłocił. Nasi kochankowie stanęli nad brzegiem góry i patrząc na ubiegających się ludzi i ich cienie po światławych ulicach, słuchali czy zbyt daleko starszych nie zostawili za sobą; ale tuż za niemi odbijał się głos Pana Raślickiego, który mocno wdał się w dysputę i zapomniał o dzieciach, może też naumyślnie. Kiedy widzieli że ojciec ich dogania, zakręcili ścieszka spuszczającą się z góry i zwolna dążyliku miastu, a Anna tak dalej mówiła. "Wtenczas gdym mu się całą duszą oddała, Edward przez kilka wieczorów do nas nie przyszedł. Jam była niespokojna: w dzień smutna, w nocy we łzach. Uważałam że matka podwajała dla mnie pieszczoty, a czoło jej często chmurą zachodziło. Przeczucie nieszczęścia wiło się w mojej piersi, jak zwierzęta morskie przed burzą. W niedziele ostatków odebrałyśmy zaproszenie na bal, którego matka przyjąć nie chciała; jam jej ze łzami prosiła: ona myśląc że mnie rozerwie, przystała nakoniec. Nigdy tak długo jak tego wieczora nie stroiłam się, i tak długo nie patrzałam w zwierciadło, chociaż często łzy mąciły własny mój obraz. Wreszcie wstałam żywo od toalety, otarłam i wychuchałam oczy, i z uśmiechem rezygnacyi lub nadziei weszłam do pokoju matki, która już oddawna na mnie czekała. Byłam pewna że Edward będzie na balu: myśmy dość późno przybyły, jednak mimo tłoku w oka mgnieniu spostrzegłam że jego jeszcze nie było. Wśród walca, kiedy ledwo kilka par unosiło się w pośrodku salonu, wszedł cicho, i przechodząc z wolna, spojrzał na mnie niby niechcący. Mnie cała dusza skupiła się w sercu, cała krew wytrysnęła na lica; czułam że jakieś ognie wionęły mi przed oczyma. On lekko się skłonił i lornetką w ręku bujając, poszedł dalej. — W tem przybiega Pani M. do mojej matki, i spojrzawszy na mnie z ukosa, rzecze: wiedząc że hrabia Edward jest przyjacielem, Pani domu, przychodzę jej powiedzieć dobrą i niezawodną nowinę, chociaż jeszcze dotychczas w sekrecie; hrabia się żeni i bierze półtora miliona posagu. Bo też to taki przyjemny chłopiec ! lecz cóż to Anusi?

Jam już ostatnich słów niesłyszała; czułam jak ścisnęło się serce, i głowa chyliła się na ramię mojej matki." Tu przesiała znowu smutne opowiadanie Anna. Ciężki cios odebrany za młodu, na każde wspomnienie roskrwawia serce. Najzatwardzialszy, najzepsutszy starzec, młodzieńczych uczuć nie wspomni bez jakiegoś wzruszenia. Jest on jak pamięć stara, która myli i mąci to, co wczoraj złowiła, ale nieskalane, wyraźne chowa pamiątki młodości. Milczenie przerwał Władysław.

"I jakim że się dzieje sposobem że Edward dziś jeszcze nie żonaty?" — "Zemsta Pani M. nie na mnie spoczęła, odrzekła Anna: zaprawiła ona tylko ostrze swojej broni na mojem biednem sercu, i biegła ukarać Edwarda za to, że jej wdzięki dla mnie poświęcił, jak potem mnie dla pieniędzy. Umiała ona wytłumaczyć całą historyją narzeczonej jego i ożenienie nie przyszło do skutku. Po ciężkiej chorobie dowiedziałam się że Edward chciał znowu wejść do naszego domu, i prosiłam matkę na klęczkach, aby go nieprzyjmowała; poczciwa matka objęła mnie obiema ramionami, i przyciskając do serca:

"nie, nie, nigdy moje dziecię, odpowiedziała mi głosem pełnym boleści, i jakby się wstydziła dawnej swojej nierostropności, zakryła oczy chustką i wybiegła do drugiego pokoju.

Wkrótce opuściliśmy Warszawę. Wjeżdżając w wolskie rogatki, łzy mi się z oczu puściły: przypomniałam sobie jak przed trzema miesiącami, wesoła i czerstwa tąż samą droga wjechałam do stolicy; poznałam jak mało czasu potrzeba, aby wszystko koło nas i w nas się zmieniło. Matka moja więcej się gryzła tym wypadkiem i mojem nadwątlonem zdrowiem, jak z początku sądzono; i drugie zapusty już ją w grobie zastały. Biedna matka, całą jej winą było zbytnie zaślepienie w urodzie jej córki.

Od tego czasu niewidziałam Edwarda; w Baden spotkaliśmy go znowu; ojciec mój, zapewne przez wzgląd na jego odznaczenie się w ostatniej wojnie, i że to już dawno temu, nieśmiał mu odmówić swego domu, ale go niechętnie przyjmował; lecz jam go widzieć niemogła bez oburzenia. Na jego szerokiem czole, dawniej tak czystem, dziś nieco pooranem, zdawało mi się że hojnie rozlana jest bezczelność; a gdy zwrócił ku mnie wielkie, niebieskie oko, w którem mieszka wieczna kobieca kokieterya, to mnie wstyd, gniew, i razem dreszcz przejmował. Dziwna rzecz, że człowiek tak płaskich uczuć a raczej bez uczucia, stawał mężnie do boju? Aleć nie raz się zdarza, że błahy fanfaron, nawet czasem oszust salonowy, ginie śmiało w pojedynku. Oprócz tylu nieszczęść które Edward na mój dom zesłał, może jeszcze...." tu przerwała, i bardziej smutną pochyliła głowę. Władysław podając jej ręko żeby jej pomódz wstąpić na schody, bo już do hotelu dochodzili: "i coż może jeszcze, podjął upadającą rozmowę; dokończ Anno ! jam dzisiaj cierpiał z tobą za wszystkie lata, wypijmy do dna razem ten kielich goryczy. — "Oto może jeszcze pamiątka Edwarda za truje twoje życie, i moją ostatnią pociechę ! O nie Anno ! nic — mylisz się, ty na tem łonie odetchniesz, i z moich ust napijesz się balsamu zapomnienia. Ja potrafię ukołysać twe serce, i wyssać z twoich piersi ten jad co...."

"Władysławie przerwała drżącym głosem, i drzącą ręką zatykając mu usta. "Władysławie za wiele" — a służący już drzwi na ich przyjście otwierał, i starych polonusów stąpanie rozlegało się po schodach. Wkrótce po herbacie pan poseł pożegnał towarzystwo, i gospodarz odprowadził go do przedpokoju. Anna spójrzała na Władysława, ten porwał za jej rękę, objął jej kibić: "Bądź zdrowa! jabym cię nie mógł żegnać przy drugich, bądź zdrowa teraz — jutro nie przyjdę!" Ona wymknęła się lekko z jego objęcia: "bądź zdrów kochany Władysławie, pamiętaj o mnie, za rok...." Zawiła ścisnął jeszcze raz jej rękę i wybiegając spotkał we drzwiach pana Raślickiego. "Cóż tak śpiesznego? poczekaj jeszcze chwilę. — Nie mogę Ojcze, trzeba żebyś wy począł do podróży; oto list do matki w którym proszę ją o błogosławieństwo, i ty w tej chwili nie odmawiaj mi swego." Pan Raślicki go przeżegnał, łzy mu stanęły w oczach: Zawiła ucałował ręce starca, spójrzał jeszcze na Annę stojącą we łzach w drugim końcu pokoju i wybiegł. Ale nie do domu on poszedł zburzonem i pełnem piersiom za ciasno oddychać pod dachem; wybiegł ochłodnąć na góry, i noc całą błądził po ścieszkach gdzie przed chwilą czerpał tak hojnie z ust Anny podwójną boleść żalu i zazdrości.

Słońce weszło: Władysław stanął na wierzchołku góry, skąd łatwo dojrzeć można było i ulice i dom w którym Anna mieszkała. Widział jak powóz zatoczono, gonił okiem każdy sprzęt, każde pudełeczko kobiece, i kładł go razem ze służącym do powozu. Przyprowadzono konie pocztowe, serce zaczęło bić w piersi Władysława: postylion niemiec postawił bicz, zapalił fajkę ogromną na krótkim cybuchu, stanął spokojnie przy ganku, oparł się o ścianę i zamyślił się. Może marzy o wypędzeniu wszystkich krolików i książątek bez zryzykowania stofu piwa i pierzyny, bo był także na zgromadzeniu politycznem w Hambach. Podniósł głowę, schował fajkę do raitroka, wziął bicz, wsiadł na konia i trzasnął parę razy, a Władysław wytężył jeszcze mocniej oczy, chciał zbiedz z góry — zatrzymał się — "zapóźno" tem lepiej ! tu się mogę pożegnać z tobą bez świadków, całą duszą — wszystkiemi łzami. Nasze myśli sa razem, zmieszały się — twoja wybiegła naprzeciw mojej, jam ją objął moją, popieścił, jak twoją dłoń tylem razy pieścił w moich dłoniach." W tem służący wybiegł w kaszkiecie lakierowanym: i otworzył drzwiczki od pojazdu. Raślicki pokazał się — za nim Anna; obejrzała się na wszystkie strony — "szuka mnie, — myśli omnie" łzy zakręciły mu się w oczach, zmruży! powieki, brew zmarszczył. Pojazd ruszył, wybiegł z miasta: on goni go wzrokiem po drodze; koń przedni, jeden poniemiecku, dobiega do góry, zwrócił się na lewo i zginął w wąwozie; za nim dwa dyszlowe i postylion przepadł jakby w otchłani; dalej służący na koźle — jeszcze wstążki kobiece mignęły — i zginęły. "Bądź zdrowa kochana Anno, bądź zdrowa! rok cały, długi, samotny, smutny! któż wie? może on tysiąc rozlicznych zdarzeń w tajemniczym kłębku zamyka; może złote chwile wysnują się z niego, a może w żałobne rozwinie się pasmo! W jednym roku knutem zdrady i mordy; jak afrykański ogorzały niewolnik, bujałem po błoniach Mazowsza z rozwitą chorągiewka, i daleko od kraju w wytartej sukni obozów — tułałem się między obcymi.

MAZURY.

Tęgi mazur wej pokoju,

Lec się psyda i do boju;

Znane w Polsce kosyniery,

I do boju mazur scery;

Gdy do kosy się psyłozy,

Tnie mośkala jak gniew Bozy.

Pieśni Janusza

Wśród rozległych i żyznych równin obwodu gostyńskiego na Mazowszu, są położone Strzelce; wioska duża, zabudowana w jedną ulicę, długą, szeroka. Chałupy pod słomą, drewniane, pobielone, gdzie niegdzie z wystawami nakształt małych ganeczków. Od miasta powiatowego Kutna, należącego do Wojewody Gliszczyńskiego, z jednej strony, a z drugiej od Gostynina sławnego zamkiem, gdzie siedzieli Carowie moskiewscy, mnóstwo dzisiaj pieszych ludzi, wozów i wózków dąży do Strzelec. Kurz jak dwa ogony wioski wznosi się po bitym gościńcu, i gubi między domami, które schwyciwszy go między siebie, duszą i dręczą, a potem zdają go się wypuszczać wolno z więzienia przez kilka dymiących kominów. Wszyscy podróżni zatrzymują się w środku ulicy, gdzie jest przerwa chat, i z jednej strony kościół murowany z wieżą, obszerny i porządniejszy jak zwyczajne po wsiach kościoły; z drugiej drewniana plebania z ogródkiem pełnym warzywa i bzu rozkwitłego. Na smętarzu gwar, witania kumów, narady, nowiny; bo jak świat piękny po miastach na balach i wieczorach, ślachta polska na jarmarku w Łowiczu, a litewska i ruska na kontraktach; tak chłopki cieszą się i radzą zdybując się na odpustach, a w Strzelcach właśnie był wielki odpust na Święto Śtej Trójcy. Już kilka powozów i bryczek przybyło; ślachta wysiadła do plebanii. Do dworu nie idą: we dworze nie dziedzic mieszka, ani Polak dzierżawca, ale Niemiec, komisarz Grafa pruskiego, który w podarunku klucz strzelecki dostał od swego króla, kiedy ten jak dzisiaj Moskal rządził tą częścią kraju naszego, i polskie dobra jak swoje Niemcom rozdawal. Ową hojność jak widzimy nie Mikołaj wymyślił: i wielki bohater Napoleon umiał także, i to na większą jeszcze skalę z okoliczności korzystać. On miasto Łowicz z przyległościami, Davoustowi darował, który tak się był do nowych braci szczerze przywiązał, że w jednym domu gdzie był uczciwie przyjęty, bił sam furmana biczem po oczach. Do plebanii się więc ślachta zeszła, ale nie widać tylko kilku starców i kobiety z dzieciaczkami; mężczyźni średniego wieku, pamiętający pruską edukacyją i ową sławną ritterszulę, czytający gazety hamburgskie, nie lubią odpustów i nabożeństwa; co młodzież? — ta we Francyi lub Sybirze. W kościele organista i dziady uwijają się z przygotowaniem do wielkiej mszy: ołtarz Śtej Trójcy w kwiaty w dzbaneczkach rozstawione ubrany, i świece zapalone; po konfessionałach księża Reformaci ze Szczawina spowiedzi słuchają, bo u nas zakonnik najlepszy spowiednik. Na smętarzu jeszcze gwar słychać: kramiki porozkładane z nożykami, wstążkami i taśmami różnego koloru, z obrazkami świętych patronów i patronek, z paciorkami szklanemi z pierścionkami i obrączkami po groszu. Mazury przechodzą się w pośród tych bogatych towarów w siwych sukmanach, w spodniach drylichowych lub płóciennych zapuszczonych w bóty krótkie po łydki, w czapkach z baranków siwych chociaż gorąco; gdzie niegdzie jednak widać krągty kosmaty kapelusz. Szyje ich gole a koszule czerwoniastemi faworkami zawiązane; włosy z tyłu na plecy spadają, z przodu krótko, i równo na czole przycięte. Dzielny lud, zdrów, hoży, rosły i śmiały, taki jak o nim od wieków świadczą; zrodzony do pługa i broni — godni potomkowie Mazurów kapinowskiej puszczy; usiadłszy w środku starej Polski, czarne bryły ziemi lemieszem krają, pochopnie i gracko tańczą. Mniej lekcy, mniej swawolni jak Krakowianie; mniej dumni i hardzi jak chłop od Kalisza, Poznania i Kujawiacy, gorzej od wszystkich mówią ale nie gorzej się biją. Przez środek ich ziemi Wisła jak droga płynie, po niej Małopolanie i sandomierka wolno wędruje i dęby się pławią. W Warszawie, Wyszogrodzie, Płocku witają bracia od Krakowa Mazurów; w Włocławku zabierają Kujawiaków po drodze; i razem z niemi puszczają się ku morzu, rzucić na brzeg Bałtyku pożywienie zgłodniałym Anglikom i Holendrom, i wracać z pieniędzmi i wódką gdańską do domu. Tak było niegdyś — dziś gorzej — smutniej. Liczna i burzliwa mazowiecka ślachta rej wodzi w Polsce, i na wodzy jeszcze trzyma bogaczów litewskich i ruskich, jak dawniej wielkopolskich; ona to rzuciła kolonije na całą część wschodniej Polski, i język i obyczaje tam narodowe zaszczepiła. Dzisiaj zdrobniała, ale dumna i nie podejrzliwa kocha, bogatych braci, teżsame często noszących imiona, temiż samemi pieczętujących się herby. W jednem Mazowszu dotychczas ubodzy potomkowie Wojewodów, Kasztelanów, Starostów rawskich, czerskich, sochaczewskich, nie rozumieją różnicy między prostym ślachcicem a panem. Lecz wróćmy się do naszych chłopów zgromadzonych na odpust w Strzelcach. W jednym kącie smętarza jest dość wzniosły pomnik familii Lesiewskich: tam zebrała się kupka wieśniaków i o jakiejś ważnej rzeczy rozprawia, ho ich oczy i ich gesta pokazują, że nie o gospodarstwie ani o powszednich biedach. Siwa czapka starca ciągle w ruchu, i zielone wstęgi, co wiążą w tyle jej dwie polowy ciągle szeleszczą; on głową kiwa i ręką w takt macha, przeginając wolno, jednostajnie wysoką postawą, widać że coś dowodzi, a młodzież go z uwagą słucha; jeden tylko Mazur średniego wieku, krępy i czerwony innego jest pewno zdania, bo do niego starzec najwięcej gęsta swoje stosuje, a ten głową kręci, czasem z mocnem machnięciem ręki odpowie, odwróci się do polowy — jednak słucha dalej. Na twarzy jego gra wyraz uporu lub mocnego postanowienia, jeden z braci bliźniąt podobnych do siebie na spojrzenie, ale duszy innej.

"Froncku! (rzekł stary Bartek Kaczór) wy zawse spsycni jesteśta, a dobry rady słuchać nie chceta; niech parobcoki idą bić się z Mośkolem, miasto cekać póki im łbów nie postsygą jak oto mojemu wnukowi.

— Ba i ba wy głupstwa godota stary Bartolu; ze jego wnuka Mośkoliska zabrali, to już myśli ze zadnego porobcoka we wiosce nie zostawią; a ktuz by na chlib oroł, i ślachla na to nie zgodzi się.

— Co wy o ślachcie plecieta Froncku, wy nie znata Mośkoli, to wam się wsyćko zdaje, ze to tak będzie jak wej za Prusoka, abo za królestwa. Spytaj ta się nas starych, co to pamiętania kościuskowskie, i psed kościuskowskie i konfederacye casy, co widzieliśma jak psiowiara Saworów wyznoł Pragę. Ja wej tak jakby dziś byłem w Warsiawie z jęcinięniem; dyć to sądny dzień był, miły Boże! bodaj bym go nigdy nie widział, bodajby ocy moje nie widziały, co to stwozenie boskie wyrabia jak się wściece, jak się jedno na drugie zaweźmie, psez tsy niedzile spokujnéj nocy nie miołem, tylko mi się zawse wydziwiało we śnie — ta luna, te ksyki, te kobiety pobrocone i dychające jesce, co je Wista jak belki, kiedy się pas dzewa rozplące do Gdańska płowiła; te niewiniątka co je Kozocyska jak jabłuska na pikach nosili i obrocoli. Myślałem sobie: abo niech się już Pan Bóg i matka boska cęstochowska zlituje nad bidną koroną polską, abo niech wej mi życie zabieze, bo mi świat nie mity ztą ceredą zbójów Mośkoli; odecknienia nie miotem, póki wej nie posedem łomocić tych psiowiorów. Co wy mnie plecieta o hormotach? jak Mazur abo Krakus tnie kosą, to nie chybi, a jak Mośkol strzeli, to het gdzieś Pan Jezus kule poniesie, ledwo dziesiąta trafi. Ale bo to zawdy Polok mądry po skodzie: i wy będzieta heceli, będzie ta beceli chlopoki pod pólkami moskiewskiemi, jeżeli siedzić w domu będzieta z założonemi rękoma. Mnie zandarmisko dziś z rana sepneło do ucha, ze w nocy będą łapać parobcoków na rekruta; oj rusajta się, rusajta chłopoki, bo źle będzie. Zeby się chłopstwo wzięło scyze to by zgnietli tych juchów do scętu: abo to mała Polska od Gdonszka az pod świętemiasto Kraków, i od Swobów az tam het gdzieś pod Kozocyzne, a i pies śmiały na swojem śmiecisku, cyć to wej tylko wyksykiwae będzieta: a bidać wam Mazury, Mośkol nas dze ze skóry — to się nie dajma do licha! Ten młodziuch co was namawia, to jakiś łebski chłopak; i syn pani Zawisyny z Soboty także chłopów w swoich dobrach zbira; kiedy się paniątka w sukmany poobłucyły, to się i wy nie ociągajta. A jeżeli tacyśta tchóze, ze nie pojdzieta, to niech was Bóg ma w swojej boskiej opiece, ja stary pujde i załomoce jesce tsech za mojego wnuka, co go wzięli na takiego chycla jak oni sami styftować.

— Bajda stary! hajda! kosiska udzwignąć nie może, a chce mu się na wojackę.

— Froncku, (przerwał Kaczor lak głośno, że mimo wrzawy na smętarzu spojrzeli się w jego stronę, a stary włosy w tył zarzucił jedną ręką, a drugą jak miecz wystawił i potrząsał) Froncku mijta sumienie i nie bałamućta chłopoków, a wy jeśli nie pujdzieta, to bodajby was mazowiecka ziemia długo nie nosiła, bodajby was Moskoliska batogami zatłukli, kiedy wej i o siebie dla tchózostwa nie dbota i o koronę polską.

— Pujdziema gospodozu, pujdzienia, niech się wola boska i Matki boski cęstochoski dzieje (wykrzyknęli parobki i jeden z nich dodał): Ja jus kosisko wcora w nocy naostrzułem, bo ten panie godoł ze ślachta da nam wolność jak Mośkoli wypędziwa.

W tem ostatni odgłos dzwonu lud wierny na mszą zwoływał. Bartek siwą czapkę poprawił, i szedł przygarbiony ku wielkiem drzwiom kościoła, a młode Mazury ciągnęły za nim, przypatrując się staremu jak szerokie i pomarszczone oblicze jego stygło powoli, i oko rzuciwszy z pod siwych brwi kilka ostatnich promieni zapału, zaszło na nowo mgłą starości, którą ogień na chwilę rozpędził; Froncek tylko szedł zdaleka. Kościół tak pełny pobożnego ludu, że ledwo się wcisnąć mogło dwóch lub trzech, reszta na smętarzu została, i z odkrytemi głowami mszy przez otwarte drzwi słuchała. Stary pod samym chórem ukląkł, oparł się o ostatnią ławkę, dobył koronkę, zagarnął włosy z ponad uszów i zarzucił je w tył, a te w białych kędziorach rozwiły się po karku i po siwej sukmanie. Schylił łyse i poorane zmarszczkami czoło, ustami wolno ruszając, przebierał paciorki i modlił się za polską ziemię krwią i polem jego zlaną. W ławkach różne kolory kapeluszów i wstążek grają z promieniami słońca; białe chustki i czerwone okładki książek od nabożeństwa błyszczą w rączkach ślachcianek. Wśród tej pstrocizny gdzie niegdzie widać głowę siwą starca, i jeden tylko graualowy kontusz pana

Czajkowskiego z Maliny. Ksiądz dziekan z Gostynina śpiewa mszę świętą, a proboszcz z Głogówca już klęczy w ambonie, i gotuje się lud pocieszać słowem bożem. Wstał, dobył drukowanego papieru i zaczął czytać: Z rozkazu gubernatora wojennego Województwa mazowieckiego, wszystkim proboszczom zaleca się: aby ogłosili z ambon w swoich parafijach, iż zjawili się w różnych okolicach Królestwa ludzie należący do ostatniego buntu przeciwko władzy najjaśniejszego Cesarza i Króla, którzy przez zbrodnicze namowy uwodzą łatwowiernych i nieświadomych i prowadzą na rozboje po lasach i publicznych drogach. Ktoby takiego włóczęgę złapał lub głowę jego dostawił, będzie miał nagrody rubli trzydzieści i t. d. Po skończeniu owego obwieszczenia kaznodzieja przeżegnał się, przeczytał ewangelią, przeżegnał się raz jeszcze i zaczął mówić o zbrodni Judasza, który zaprzedał Jezusa za trzydzieści srebrników; a rozwinąwszy myśl swoją, dowodził, jaką niegodziwość popełnia ten, który dla zysku, brata swego ściga i w ręce jego zawziętych nieprzyjaciół oddaje. Po kościele Bartek przechodząc koło Frącka szepnął mu do ucha: "słyseliśta Froncku, co ksiądz probosc z Głogówca zapowiadał? zęby was tyz łapa nie poświzbiała! — Cysta się wściekli Bartolu? jescem się psecie djobłu nie zapsedoł, żebym miał kogo na batogi moskieskie wydawać. — Ale zęby was stary po łydkach połechtali, toby mieli rozum, za to ze parobcoków buntujeta. — Róbta co chceta Froncku ze mną, ale nie gubta młodych" — i poszedł na wieś napić się po mszy z kumem, co z Osin na odpust przyjechał.

Ciemno, noc bez miesiąca lecz pogodna; tysiące gwiazd mruga na niebie, jakby wołały na ludzi: chodźcie tu chodźcie ! tu wam będzie lepiej — tu ciągła pogoda i nie ma burzy — tu ciągły pokój i nie ma Cara żadnego — tu wasi królowie Piastowie i Jagiellony siedzą rzędem koło przedwiecznego tronu i śpiewają chwałę jego, a między niemi królewicz Kazimierz bez korony najwyżej stoi i woła: święty, święty, święty Panie zastępów zlituj się nad ojczyzną moją; patrzaj! kościoły tam Twoje otwarte, i lud ciągle się Tobie modli, a ziemia polska zbroczona krwią braci moich, a po lasach Litwy gniją ich ciała; tam zakonnicy zamknięci w murach i po puszczach, schylają korne czoła i i karcą grzeszne ciało wołając do Ciebie: miłosierdzia, miłosierdzia! dla nasi dla braci naszych! Wysłuchaj ich Panie zastępów, a zlituj się nad ojczyzną moją.

Kiedy niekiedy gwiazda spada na ziemię jak jasne oko anioła, a jednak żadnej siostry nie brakuje na niebie. Przed plebaniją czekają bryczki księży z okolicy i wóz drabiniasty po reformatów ze Szczawina; przed karczmą mnóstwo Mazurów się kręci, pełno wózków wysłanych słomą stoi. Jeden próżny choć zaprzężony; dwa małe koniki czekają spokojnie póki gospodarz nie pożegna się z kumami, i na nie nie zawoła: hetta, beta, wio. W drugim zasiadają dwie dziewoje, chychoczą się i jeszcze radeby zostać, ale matka nie chce, bo skoro świt trzeba iść grabić siano na łąki; lecz ojciec zatrzymał się i dotąd w karczmie gości. Matula z wozu woła: "Maćku, Maćku! a dyć chodźta, jak się do karcmiska dostanie, to go już wygnać nie można" — a młoda Baśka rada, bo tymczasem parobeczek zaszedł z drugiej strony woza i koperczaki pali. Trzy okna karczmy świeca jak trzy latarnie, a wewnątrz muzyka rznie obertasa. Chłopaki się rozhukały: popijają, częstują kochanice, hulają, a jak się puszczą, to jak młynki się kręcą od lewego na prawo i pokrzykują hu! ha! Często Jasiek w tańcu cmoknie Kaśkę, a Kaśka: "adyć dajta pokój, bo ludzie patsą." Na ławkach za stołem chłopki w czepkach siedzą, a głowy ich chustkami wpół poprzewiązywane; dziewki nie noszą czepków, tylko długie warkocze i wstęgi wymykają, się z pod chustek, unoszą i podskakują w tańcu. Stary Bartek Kaczor siedzi w końcu stoła, szklanica przed nim stoi; podparł się łokciem, patrzy się, uśmiecha. Przy nim zasiadł miody parobek; włos czarny spada mu z tyłu na plecy, ale z przodu nie chce po chłopsku do czoła przylegać, jakby był przyzwyczajony jeżyć się w górę. Czasem parobek się myli, i zamiast go przygłaskać, zadrze go do góry, i znów szybko na czoło przyczłapi. Szyja goła, ale biała, mocno się od czerwoniastego faworka odbija. Ręce chociaż posmolone, jednak palce proste i równe, a paznogieć biały. Nie tańczy, i jedna szklanka piwa długo przed nim stoi; gada ze starym czystą wymową i zcicha. Czasem miody parobek przybiegnie do niego, ten mu poda rękę i wnet ją schowa za pas czerwony na granatowej sukmanie. Maciek z końca wsi przysuną! się do nich; "wy z Kujaw jesteśta psyjacielu" mówił do młodego chłopa. "Z Kujaw" odpowiedział za niego Bartek Kaczor. "Jo to zaraz zgod, bo to i w gronotowej sukmanie, i godo jak jokie poniontko, nigdy Mazura nie zatnie. Niegniewajta się bracie, ale te Kujowioki to straśnie juchy zacepne. Psesłego roku jadąc z psenicą do Włocławka, stanąłem nie daleko Kowola w jednej karemie w borku, a tam było Kujawioków z dziesięciu. Jak mnie bestyje opadły: a to ślepy Mazur, a to po narodzeniu jak pies siedem dni nie widzi; to cuda juchy wyscekiwoły, a wyscyzały się, i kluski jak jędory łykały; do tego psenne, tak do psenicy znorowione. Popito to się bestyjstwo i posło w drogę wyksykując niestwozone zecy; tylko jeden został i ciągle psekomozol się ze mną; jednegom się nie bat, jak złape za teb, ten do stoika, ja psez okno po kłonice do woza, jak zacne łomotać — oj dałemze mu tyz frycowkę nie lada, i za drugich."

Kiedy stary Maciek plótł trzy po trzy, wszedł do karczmy żandarm, i brzęcząc pałaszem przysunął się do stołu szynkarki, pokręcił wąsa i łyknął pól kwaterek wódki. Kujawiak drgnął cały i schwyciwszy Kaczora za połę, rzekł mu szybko do ucha: "zginęliśmy, ja znam go, i on musiał mnie poznać" lecz Bartek odszepnąt mu: "niebojta się panicu, to dobre cłecysko, i jemu Mośkole nie po myśli; ale ostrożność nie zawadzi, niech panie idzie do moi chałupy, tam tylko moja kobita jest, zresztą wsystko w karanie, a ja zaraz się do was psywloke." Kujawiak wstał, i wysunął się z izby między tańczącą młodzieżą; we drzwiach rzucił jeszcze wzrokiem na żandarma, i widział jak ten się odwrócił od stołu i uważał go pilnie. Przyszedł pod chałupę, spojrzał w okno, cicho — łuczywo pali się na kominie i słabo izbę oświeca; przy kominie stara chłopka na ławce siedzi i drzymie. Zadzwonił w szybę, baba podniosła głowę: "klo tam? — Swój, chciałbym z Bartkiem pomówić. — Bartek w karcmie. — On tu zaraz przyjdzie." Drzwi skrzypnęły od izby, potem od sieni, Kujawiak wszedł: "niech będzie pochwalony, — Na wieki wieków; a to wy psyjacielu, ja myślałam ze wy w karcmie z Bartkiem; musiał się stary zapić psy odpuście. — Nie, on tu zaraz przyjdzie." Usiadł, obejrzał się do koła: mała izdebka, w rogu duże łożko, a jak ruszyć, grochowiny wniem chrzęszczą; w drugim kącie szafka z półkami, na nich pełno tygielków, garnków, misek, miseczek i innych gospodarskich sprzętów; pod szafką ceber z wodą. Okienko jedno, malutkie, dwie w niem szyby wybite, zalepione papierem poplamionym; podłogi nie ma tylko glina ubita jak na klepisku, gdzie niegdzie doły powydeptane; w sieni prosię parę razy kwikło, i gęsior gęgnął. Coś brzękło: Kujawiak uszy nadstawił jak koń kiedy wilka poczuje, jak zając kiedy ogar zaskomli. Bartek zadzwonił w szybę: otwórzcie matko." Przebrany chłop zostawi! pistolet w kieszeni, po który już byt sięgnął. Kaczor z żandarmem wszedł do izby. "Panie Poruczniku Zawito, a pan porucznik co tu robi? — To ty Galik? żandarmem u Moskali?" wykrzyknął Władysław porywając się z miejsca: "bierz mię więc i wydaj, zarobisz trzydzieści rubli; ja jestem jeden z tych rozbójników, co ich łapać i wieszać każą." Żołnierz rzucił się na kolana, a szabla rozpuszczona zabrzęczała po twardej glinie. "Poruczniku! niech nagłą śmiercią padnę jeślim się zmoskalił, jeślibym na szwadron tych hyclów nie uderzył, żeby porucznika obronić; ja sto razy i siebiem i świat w żywe kamienie przeklinał, że mi na ten koniec przyszło. Moskale mnie w lazarecie zastali, i ten szelma wachmistrz z naszego szwadronu, namówił mnie potem do żandarmów. Ale niech się teraz wola Boska dzieje, poruczniku! ja pójdę z porucznikiem na koniec świata." Klęczał u nóg Zawiły, ręce złożył i patrzał na swego dawnego dowódzcę jak na świętego w ołtarzu, a łzy jak groch spadały na lica pomarszczone, i ściekały po rudym zawiesistym wąsie. Władysław brew zmarszczył, długo mu się przyglądał i podniósł nareszcie: " Co tu robisz w tej wiosce? zapytał: — mnie moskale wysłali na zwiady, a skoro świt, pluton dragonów z Kutna przyjdzie połapać młodych parobków na rekruta; po odpuście spodziewają się łacniej ich śpiących w chałupach przycłapić." Władysław pomyślił; trochę: "Galik ! ty zostaniesz żandarmem, tak możesz być nam więcej użyteczny." Żołnierz machnął ręką prawą od ucha ku ziemi, na znak że pojdzie z nim; ale porucznik powiedział surowo że tak chce, i żandarm przystał. "Kaczor, ty idź do karczmy i powiedz parabkom że o północy czekam ich w lesie za Sierakowem z kosami, niech i dla mnie jednę wezmą. Galik hulaj w karczmie, udaj żeś pijany, a polem rób co chcesz — tylko pamiętaj o mnie i o Polsce." Żandarm całował mu rękę: "ej szkoda poruczniku, że nie chcesz mnie wziąść z sobą; przypomnielibyśmy moskalom nasze dawne szarże."

Północ wybiła, w karczmie muzyka rznie obertasa, i krzyki hu! ha! rozlegają się po wsi. Na świecie wicher powstał, chmury się zebrały, i ogniste wstęgi krzyżują się po niebie; zgarbiony Kaczor z kijem w ręku człapie przy Władysławie. Piorun runął nad ich głowami, i wierzchołek rozsochatej gruszki zwalił z trzaskiem na pole; rozdarte drzewo białem zaświeciło pruchnem. Stary wyrzekł. " a słowo stało się ciałem" Władysław ciężko westchnął. Przychodzą pod Sieraków, psy zaszczekały i żandarm w płaszcz obwinięty wykazał się ze wsi stępo krocząc. "Kto idzie?" "To my gospodarze z Sierakowa, wracawa z odpustu" odezwał się Bartek, uchy łając siwej, wodą przesiękłej czapki — żandarm minął. Przeszli więc po błotnistej grobli, woda szumi w rowach między domami a drogą; w chałupach ciemno, we dworze u pana Antoszewskiego jedno światełko miga, Władysław westchnął: "znam go dobrze, towarzysz mojej młodości, dobry człowiek" i dążył dalej. Na szarem niebie szlak boru się czerni; już weszli w krzaki, co na straży stoją — zatrzymali się. Stary ciężkim głosem odezwał się: hop ! hop ! Władysław poprawił, i kilka głosów odpowiedziało hop! hop hop! kosy zabrzęczały, i ośmiu mazurów pokazało się w przemokłych sukmanach i czapkach; wiatr igra po ich piersiach i karkach gołych i rozwiewa długie włosy. "Stary Bartku! — pobłogosław." Kaczor wyprostował się, podniósł ciężką rękę, przeżegnał — zgarbił się napowrót i dłonie! złożył. Jaki ksiądz? w jaką drogę wyprawia?! Wyciągnął ramię do Władysława, uściskał parobków: " nad rankiem będziecie w gostyńskich borach, niech was Bóg prowadzi " i wrócił człapiąc po błocie umrzeć do wsi gdzie się zrodził. Zawiła z mazurami zginą! w lesie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ZAWISZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOCLEG U DRUHA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WIOSKA KUJAWSKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAWISZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAWIŁA GOŚCIEM WE WŁASNYM DOMU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BAL MOSKIEWSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej