Artur Gruszecki

W KRAJU PALM I SŁOŃCA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

EMIGRANCI.

W DRODZE.

MIASTO MURZYNÓW.

RIO DE JANEIRO.

W PARANIE.

W KURYTYBIE.

PARAŃCZYCY.

W LUCENIE I W POLONII.

W DZIEWICZYM LESIE.

NA KOLONIACH.

„CABOCLOS".

INDYANIE.

KOLONIZACYA POLSKA.

W KRAJU PALM I SŁOŃCA

Wrażenia z podróży

Gruszecki Artur

EMIGRANCI.

W Bremie, na dworcu kolei żelaznej, wielkim, obszernym, pokrytym dachem szklanym, przepuszczającym mdłe światło, ścisk, gwar, hałas, jękliwe wołania podróżnych z czwartej klasy, ostre, rozkazujące głosy żandarmów w połyskujących hełmach i gorączkowa bieganina służby kolejowej.

To nadejście pociągu z emigrantami do Ameryki.

Ruchem ręki, głosem nie znoszącym sprzeciwiania się, wskazuje emigrantom służba kolejowa i żandarmi schody przeznaczone do wyjścia.

Z wielkimi tobołami, z kuferkami jaskrawymi, z rzeczami owiniętemi w brudne płachty, suną emigranci.

Już w Ruheleben, stacyi za Berlinem, gdzie koleje, gromadząc wszystkich emigrantów poddają dezynfekcyi ich i ich rzeczy, sadowią się emigranci w wagonach podług ojczystych okolic i kupą trzymają się, też w Bremie. Idą z niemiecka ubrani Ślązacy, prawie wszyscy młodzi, dzielni, zdrowi wszyscy do Stanów Zjednoczonych; pomiędzy nimy trochę, kobiet w spódnicach krótkich, jaskrawych, suto fałdowanych. Następnie postępują ociężale Niemcy z nad Wołgi, z Besarabii, z gubernii charkowskiej, w charakterystycznych rosyjskich strojach, a choć mówią po niemiecku, nazywają siebie: „die Russen", ta partya jedzie do Argentyny. Patrząc podejrzliwie na wszystkie strony, ostrożnie stąpają Słowacy w strojach narodowych; potem garść Żydów z Cesarstwa, z licznem, wrzaskliwem potomstwem; wreszcie z ociąganiem, trwogą i niepokojem postępują chłopi z Galicyi i Królestwa.

Co chwila z tłumu wyrywa się nawoływanie matki, zrzędzący głos ojca, płacz dziecka; a wszyscy zmęczeni, niewyspani, brudni, z wypiekami na twarzy, z błyszczącemi gorączkowo oczyma, wypatrują upragnionej Bremy.

W sali IV klasy szeregują i liczą rodziny emigrantów, i bez pytania, objaśnienia, często wbrew woli, narzuca się emigrantom hotel, do którego muszą zajechać, opłacając życie i mieszkanie. Lwią część emigrantów zabiera pan Missler, jeden z dzisiejszych potentantów bremeńskich, agent Towarzystwa „Norddeutscher Lloyd," posiadający wyłączny przywilej bałamucenia, ściągania i wyzyskiwania emigrantów z Austryi, Węgier i Rosyi.

— Nasze pakunki!

— Nasze kufry — wołają emigranci.

— Znajdą się w porządku! — odpowiada łamaną polszczyzną wysłannik p. Misslera, i wspomagany przez żandarmów, wyprowadza część swego łupu na plac przed dworcem.

Dzień chmurny, dżdżysty, późnej jesieni, wilgoć przenika wszystko, osiada na zmiętych ubraniach, na zrudziałych butach, dzwoni w rynnach dachów, rozlewa się w kałużach po bruku. Na placu nowy podział emigrantów: porządniej ubranych przeznaczają do hotelów położonych w mieście, uboższych do hotelu zwanego „Warszawa". Na wozy wrzucają kufry, emigranci idą pieszo.

Dziwnie i smutno odbijają ci ludzie na tle bremeńskich ulic, czystych, ładnych, i kamienic z lustrzanemi szybami, z białemi firankami, z kwiatami w oknach. Idą z tłomokami, tobołami, brudni, pomięci, jaskrawo ubrani, nagleni przez przewodnika. Bremeńczycy, jakkolwiek przyzwyczajeni, przystają, patrzą jak na dziwowisko, i wydymując usta wzgardliwie, szepcą:

— Emigranten!... Polen!...

Nareszcie docierają do hotelów. Są to domy wysokie, w których każde miejsce jest zużytkowane, byle przynosiło dochód właścicielowi, bez względu na niebezpieczeństwo i jaką taką wygodę podróżnych. Począwszy od poddasza, zaczynają się dość obszerne sale, przepełnione łóżkami, jak to bywa w czasie katastrofy; są to pokoje noclegowe, osobne dla mężczyzn, osobne dla kobiet. Na pierwszem piętrze sala jadalna, zarazem poczekalnia, kancelarya i szynk. Jeszcze gorszy tłok, brud i niewygoda w hotelu, zwanym dla wabika „Warszawą".

Za tego rodzaju umieszczenie i lichą żywność płaci jednostka po dwie marki (1 rub.) dziennie. Łatwo obliczyć, ile traci rodzina, n.p. z pięciu osób złożona, gdy musi czekać dni kilka na odejście statku, a już w tem głowa agentów p. Misslera, by przyspieszyć wyjazd emigrantów z kraju w niezawodne objęcia patrona.

Wokoło hotelów emigranckich snują się poczciwcy, ułatwiający emigrantom nabycie „amerykańskich"... kapeluszy... butów... ubrań... i innych rzeczy, bez których nie przyjmą w Ameryce, kto wie, czy nawet na okręt. Wreszcie zamerykanizowani emigranci idą do biura p. Misslera, by wymienić prowizoryczne karty okrętowe, dowiedzieć się bliższych szczegółów o okręcie, zmienić swoją gotówkę na amerykańskie pieniądze, pan Missler bowiem stara się o wszechstronną wygodę swych ofiar w hotelach i biurach, zajmujących cały parter własnego domu, w których pracuje sztab przeróżnych urzędników.

Emigranci wchodzą do obszernej sali, a tuż za baryerą zjawiają się urzędnicy, mówiący po polsku i małorusku, i z miną dobrodusznych poczciwców zadają pytania emigrantom:

— A skąd wy?... Czy nikt nie wybiera się do Ameryki z tej wsi lub okolicy?... A jak mu na imię? a poczta? wójt jak się nazywa?... — i wszystko przy dalszym stoliku notuje inny skwapliwie, bo takie adresy to grosz gotowy dla agenta: już jego biuro wyśle czułe listy o Ameryce, o rajskiej tam szczęśliwości, o nadzwyczajnych wygodach podróży, gdzie do woli rozdają wino do wspaniałych obiadów, mleko świeże trzy razy dziennie roznosi dzieciom służąca, doktor jest na zawołanie, służba czeka skinienia emigrujących.

Jednak należy być sprawiedliwym: to samo robią i inni agenci „Lloydu Bremeńskiego"... gdyż handel musi iść, a że chłopi są ciemni, głupi, wierzą cudacznym listom i łatwo dają się oszukiwać, czyż to wina agentów?

W obszernej, nizkiej brudnej sali hotelu „Warszawa" — tłok, gwar; pozytywa wielka wygrywa piskliwie różne melodye, w rogu za ladą bufetową rzędy ponętnych butelek, beczki piwa i niewyszukane przekąski. W jednym rogu, unikając drwin, skupili się żydzi, płacący tylko za nocleg po 60 fenigów od osoby; w drugim tłoczą się chłopki z dziećmi na ręku, przy spódnicy, fartuszku, siedzą a wzdychają, uspokajając maleństwa.

W środku wielkiej tej izby gwarno, wesoło ; co chwila idą gromadką do bufetu i żądają wódki, piwa — wszyscy uradowani, weseli; na ustach tylko Ameryka, złoto, bogactwo, życie bez troski, mnóstwo pieniędzy i dostatków!

— Macie, matko, kłopot z dziećmi... Spojrzała trochę zdziwiona, zmęczonemi, niebieskiemi oczyma, poprawiła jaskrawą chustkę i uspokoiwszy czworo drobnych dzieci, odpowiada:

— Ano, zachciało się memu, to i co robić?.. Dzieci nie zostawię, jakoś dojedziemy...

— I kto was namówił do wyjazdu?

— A któżby? Nikt, ot przyszło pismo do wsi, trafiła się książka... a u nas źle, żyd gniecie, pan nie pomoże, bo sam ma niewiele, to i wybraliśmy się.

— Dokądże jedziecie?

— A gdzieżby? Do Ameryki.

— Do której? Północnej, czy do Brazylii? Alboż ja wiem? Agent dał bilet; może mój wie, ja nie wiem.

W przeważającej liczbie chłop, zwłaszcza z Galicyi Wschodniej, nie wie, dokąd jedzie i powtarza uporczywie: do Ameryki. Miałem w ręku list pisany z Argentyny, kolonia Missionas, w którym po zwyczajowym początku pisze kolonista, że: „Chwała Bogu, tu w Kanadzie jest nieźle, jeść jest co, tylko o pieniądze trudno... a kończy podaniem adresu : „Ameryka, Kanada, kolonia Missionas."

— Co pan tam będzie gadał z babami! — woła nizki, przysadkowaty Mazur — chodź pan do nas!

— Pan też do Ameryki?... Za chlebem?... Panu to ta ciężko będzie, bo tam chcą ino chłopów; tam niema pana, ani żyda, ani podatków, tam kończy się wasze panowanie...

Głośny śmiech zadowolenia, radości i złotej nadziei rozlega się wśród podnieconych emigrantów.

— Na pohybel panom i żydom! — woła chłop, wznosząc w górę kieliszek wódki.

— Cichajta! — miarkuje go Mazur: — toż i ten pan jedzie za chlebem, bo mu tu ciężko.

Jaki taki wzdycha, i podnosi się gwar skarg na biedę, nędzę, złą dolę. Urojone i prawdziwe krzywdy płyną falą skargi i żalu. Na tęsknotę do kraju, którego macosze traktowanie mają żywo w pamięci, jeszcze zawcześnie; przeciwnie, radość i rozczulenie wzmaga się podniecane kieliszkiem.

Z tłumu wysunął się emigrant w Spencerze, i biorąc kufel piwa, zawołał gromko:

— Zaś hoch Ameryka! Wiwat! — i przy dźwiękach katarynki sunąc do bufetu, krzyknięto radośnie:

— Wiwat Ameryka!!

W DRODZE.

Wyjeżdżamy z Bremerhaven na pełne morze. Po niebie przewalają się szare i ciemne chmury, pędzone wiatrem zachodnio - północnym, który kiedy niekiedy siecze zimnym, jesiennym deszczem. Wielkie fale uderzają o siebie z głuchym łoskotem, wyrzucając białą pianę. Okręt, niedostatecznie wyładowany, zaczyna tańcować, a wśród szumu morza, poświstu wiatru, nieustannego huku fal, warczenia machiny parowej, rozlega się gwizdawka oficera, i marynarze, słaniając się na wszystkie strony, śpieszą po rozkazy. Na pokładzie pusto, ciemno; czasem bryźnie fala, okręt się zakołysze, wiatr z deszczem zagra na wyciągniętych linach masztu, i znów szum, zajadłe uderzenia o okręt i huczące zapasy z nawrotami fal. Służbisty stewart, chociaż pasażerowie siedzą po kajutach, dzwoni zawzięcie znak podawania obiadu, który zaczyna się milczeniem, a z jadących parowcem siedzi przy stole sześciu gości. Kapitan nizki, krępy kręci szpakowatą brodę, patrzy po pustych krzesłach i mówi z głośnym śmiechem:

— Dopiero siedem, a już chorzy; co będzie dalej?

W odpowiedzi śmieją się z tego dowcipu, jak przystało na podwładnych, starszy mechanik okrętowy i doktor, elegancki, ładnie ubrany blondyn.

— Co znaczy siedem? — pyta mały, poważny Niemiec, nauczyciel z San Paulo w Brazylii...

— Siedem!? — śmieje się wesoło kapitan, — to cyfra, potem idzie osiem... dziewięć...

— Następuje, dodaje mały profesor, — dziesięć, jedenaście, dwanaście, trzy...

— Dosyć! — przerywa mechanik, — przekroczyliśmy granicę.

Po chwili dowiadujemy się, że w czasach, gdy żaglowce panowały na morzu, istniało obliczenie siły wiatru w cyfrach, zastosowanych do stopniowego usuwania żagli. Cyfra siedem oznacza wiatr „twardy", osiem „burzliwie", dziewięć „burza", dziesięć „mocna burza", jedenaście „twarda burza", dwanaście „orkan" i zwija się wszystkie żagle.

Nad ranem wiatr silniejszy, morze, jak okiem sięgnąć, bałwani się, tryskając białą pianę przesłaniającą widnokrąg; chwilami zdaje się, że gdzieś tam na nieboskłonie bieleje wielkie miasto, które, zaledwie dojrzane, znika z przed oczu. Płyniemy głębokim wąwozem, i tuż, tuż ruchome ściany mają nas nakryć, gdy okręt gwałtownym ruchem wspina się na grzbiet nadbiegającego bałwana, jakąś chwilę kołysze się, wpada w głąb dziobem, a śruba okrętowa huczy ze zgrzytem i świstem w powietrzu.

— Panie, ile mamy? — pyta oficera podróżny zaniepokojony.

— Osiem, a może będzie dziewięć, — odpowiada, spiesząc dalej.

Osiem trwa, okręt pod naporem rozhukanych fal jęczy, piszczy, trzeszczy, wyczuwa się uginanie wiązań, jakieś głuche trzaski w głębi okrętu, który to kładzie się bokiem, to wspina się w górę lub pada w głąb. W sali jadalnej dźwięczą szklanki i talerze, a przy drugiem śniadaniu, mimo przegródek i linii na stole, przewracają się butelki i szklanki, zsuwają się talerze, ku rozweseleniu siedzących. Rozmowa, pod wpływem burzliwej pogody, obraca się tylko około wypadków nieszczęśliwych w czasie burz morskich. Kapitan razem z mechanikiem i starszym oficerem, przesadzają się w opisach przygód na różnych morzach, pod różnemi strefami. Tam złamany maszt pogruchotał ludzi, ówdzie pęknięcie śruby zabiło maszynistę i przedziurawiło okręt lub nabiegły bałwan zmiótł ludzi i rzeczy z pokładu; a prawdopodobnie nie przez złośliwość, lecz z poczucia obowiązku służbowego zapytuje kapitan:

Czytaliście, panowie, przepisy ratunkowe? — i wskazuje wywieszone za szkłem rozporządzenia.

Zaczyna być duszno w sali, może nie tyle z powodu zamknięcia wszystkich okien ile tej rozmowy.

Morze w swym gniewie jest wspaniałe, wre szalonem życiem i ruchem; wznoszą się to czarne, to śnieżne wzgórza, olbrzymie fale toczą walkę zapaśniczą na śmierć, tłuką o siebie, walą, gruchoczą, przewalają się, zwyciężają, giną, zmartwychwstają, i ma się wrażenie, że ta walka toczy się pomiędzy żyjącemi i czującemi potęgami, że to nie płyn, nie woda, lecz coś twardego, giętkiego, silnego, a ciągłość tego szalonego ruchu wywołuje wrażenie czegoś trwałego, odwiecznego, nigdy się nie kończącego.

Mimo tej walki na morzu, huku, trzasku, łomotu fal rozbijanych, pogwizdywania przeciągłego lin okrętowych, przechylania się, wznoszenia i opadania okrętu, nie ma się wrażenia strachu, obawy, przerażenia, i po chwilowem rozdrażnieniu następuje apatyczna rezygnacya, poczucie zupełnej bezsilności wobec ogromu sił morza, i patrzy się spokojnie z pewnem zaciekawieniem to na wysiłki nadmierne okrętu, to na ślepą wściekłość wzburzonych toni.

A emigranci?

Po schodach czarnych, oślizłych, wchodzi się do ciemnawej przestrzeni, oświetlonej trzema okrągłemi oknami, zamkniętemi z powodu burzy.

To trzecia klasa, zwana „Zwischendeck".

Z prawej i lewej strony wznoszą się rusztowania ze sztab żelaznych, podzielone na cztery dolne i cztery górne łóżka. Na siennikach, pod kocami, leżą emigranci. Jest tu mroczno, duszno, brudno, chorują wszyscy, mężczyźni klną, kobiety jęczą, dzieci płaczą, a dwaj stewarci, przeznaczeni do usługi, rozmawiają przy schodach spokojnie, jak gdyby nie słyszeli i nie widzieli chorujących.

Po dwóch dniach morze zaczyna się uspokajać, zawijamy do Antwerpii, dla nabrania ładunku i pasażerów.

W podróży z Antwerpii na Atlantyk pogoda sprzyja, zaroiło się też na pokładzie w tyle okrętu. Kobiety blade, zmęczone, nieustannie nachodzą doktora, żądając natarczywie środka na mdłości i ból głowy: „bo cała choroba jest z tego jedzenia na okręcie, ani to chleba (żytniego), ani kwasu, pożal się Boże takiej strawy", narzekają na różne tony, przypatrując się w przerwach skalistym wysepkom Holandyi, biało - kredowym brzegom Anglii z wyniosłym Doverem i ziolonym wybrzeżom Francyi.

Pomiędzy starszymi emigrantami rej wodzi Piotr Stefański z Galicyi, uczestnik gorączki emigracyjnej w roku 1895, który, wróciwszy z Brazylii, po trzech latach pobytu w kraju, jedzie znów do Parany. Chłop wysoki, silny, rozprawia dużo o Brazylii, objaśnia, radzi, tłómaczy i trzyma się kompanii szewca Małowskiego, którego kosztem jedzie, obiecawszy za tę cenę połowę swego gruntu w Paranie.

— I wróciliście do Galicyi swoim kosztem? sami?

— Ee, to długa historya. Mówi mi mój kmotr z pod Przemyśla, tam, w Brazylii, że zarobił w Bremie 800 guldenów...

— Tak dużo? I jakim sposobem?

— Zarobił lekko, bo to Karesch i Stotzky, a także Missler, płacili za każdego człowieka po pięć papierków. Co który chłop przyjechał od niego niby od mego kmotra, do Bremy, liczyło się kmotrowi pięć papierków. Skusiło i mnie, zostawiłem żonę na gruncie i przyjechaliśmy we dwóch z Brazylii do Bremy, no i do Galicyi po ludzi ; mnie znają, żem nie oszukaniec, i zebrałem ludzi...

Wzdycha i smutnie kiwa głową.

— Cóż dalej? Przywieźliście?

— lii, nie! Zwiedział się o mnie starosta, a że wyszedł rozkaz, aby nie puszczać ludzi do Brazylii... to i biedowałem do tej pory.

— A żona? dzieci?

— Pisała mu żona, — dodaje z uśmiechem przysłuchujący się szewc Małowski, — że kiedy nie szanował, co mu Bóg dał w Brazylii, niech sobie sam radzi.

W ciągu podróży opowiedział dalsze szczegóły umowy ze wzmiankowanymi ajentami. Płacono dostawcom, czy naganiaczom, po pięć guldenów za każdą dorosłą osobę, wywożono ich podobno do Ameryki, ale on tego dobrze nie wie dokąd. Być może, iż owi męczennicy z Haiti i inni, po plantacyach cierpiący, są owi opłaceni przez ajentów chłopi, gdyż nieświadomi nazw miejscowości, warunków, pojmujący Amerykę, jako kraj za morzem, mogli być kontraktowani, wywożeni i zaprzedawani plantatorom tak niemieckim, jak i obcym. I ten ohydny handel ludźmi trwa po dziś dzień na tych samych warunkach, nietylko w Bremie, lecz i w Hamburgu, zostaje pod opieką rządu i senatów wolnych miast!

Na pytania: kto i co ich skłoniło do emigracyi? — odpowiadają ogólnikowo, narzekają na podatki, lichwą, ucisk, a ci z miast i miasteczek dodają w dumnem samopoczuciu: „Już my wiemy, dlaczego jedziemy!" — i patrzą porozumiewawczo na siebie.

Minęliśmy zatokę Biskajską.

Jak daleko sięgnąć okiem, wokoło ciemnobłękitne fale Atlantyku, czasem gdzieś w oddali przemknie biały żaglowiec, zaczernieje parowiec z długą smugą dymu, nadbiegła chmura odbije się na ruchliwej powierzchni morza, zaznaczy się ciemnym pasem wśród błyskotliwych fal w słońcu, zaigrają delfiny lub przefruną ryby latające; a zresztą spokój na bezmiarze przepięknych wód, dogrzewające słońce, błękit nieba i niestrudzony okręt, pędzony na odległy, bezkresny Zachód.

Emigranci dniują i nocują na pokładzie, zwierzają się z przeszłości, a najczęściej mówią z zapałem o promiennej przyszłości.

Była południowa godzina, promienie słoneczne odbijały się świetlano od lekkich, niebieskich fal, poruszanych chłodzącym wiatrem z Afryki. Pod rozpiętem płótnem ujrzałem skupioną gromadkę emigrantów; podszedłem bliżej... Jeden z młodych czytał o prawach i przywilejach emigrantów do Brazylii, o nadaniu obowiązkowem ziemi razem z domem i narzędziami... Drugi, przerywając poprzednikowi, czyta głośniej o dyamentach, złocie, srebrze i miedzi w Paranie... Nie znając stosunków Brazylii i Parany, wierząc w prawdomówność podróżnika, którego książkę: „Opis stanu Parany" emigranci właśnie czytali, tylko z pewną nieśmiałością przestrzegałem emigrantów przed zbytkiem słodkich nadziei...

Ci jednak wszelkie przestrogi i lekkie wątpliwości uważali jako osobistą obrazę, zżymali się mówiąc z drwinami:

— Pan nie był w Brazylii, prawda? A ten pan był i widział, więc kto ma racyę, on czy pan?

To ich obrażanie się na uwagi krytyczne łatwo zrozumieć, każde bowiem przebudzenie z rozkoszy jest przecież cierpieniem, a nikt nie chce cierpieć.

— A nie tęskno wam, matko, po córce?

— Źle jej tam z mężem nie jest, a jak tylko się rozwiem i rozejrzę, poślę pieniądze, to i zaraz przyjadą — odpowiada pełna wiary w szczęśliwą przyszłość.

Po kraju, po swoich pozostałych, nikt nie płacze, nie tęskni, nie wspomina... Żyją i oddychają jasną przyszłością. W Brazylii widzą zbawienie, szczęście, bogactwo. Jedni marzą o bryłach złota i wielkich dyamentach: „bo to za jeden kamień można mieć krocie", starsi prawią o ziemi z lasem, kobiety o dostatkach i wygodach...

Jedziemy dalej wśród nieustannej pogody. Okręt zawija do wysp Kanaryjskich; bieli się śniegiem szczyt Teneryfy, zielenią się wybrzeża, i zajeżdżamy do Portu Las Palmas, miasta na wyspie Gran Canaria. Tylko zbyt wysoka cena łódki odstrasza emigrantów, a są już stęsknieni do ziemi. Od licznych przekupniów nadbiegłych na okręt kupują za tanie pieniądze owoce i papierosy, a w podziw wprawiają ich chłopaki nurkujący za każdą monetą. Samo miasto, przeważnie z parterowymi domami i z okiennicami szczelnie zamkniętemi, brudne, krzykliwe, handlowe, robi niemiłe wrażenie, którego nie zaciera dość obszerny kościół z XVII w., gdzie chwalą się z posiadania śpiewnika liturgicznego na pergaminie z ładnymi inicyałami.

Bliżej równika upały są nieznośne, duszno w kajucie, w sali; żaden wietrzyk nie porusza lśniącej w słońcu tafli morza, które zdaje się, że usnęło i zaledwie dostrzegalnie podnosi się drobną falą, aby znów usnąć. Gorąco trwa i w dzień i w nocy; grzeją rozpieczone ściany okrętu, podłoga na pokładzie, rury, wentylatory, wszystko, a powtarzająca się rada nauczyciela z San Paulo: „Kommen Sie auf Bord ein wenig frisch Luft schnappen!" — wywołuje śmiechy i żarty całego towarzystwa, raczącego się lichem winem reńskiem, podawanem jednak z lodem. Woda w morzu ma 20° ciepła, a w wannie kąpielowej dochodzi do 30°, zamiast odświeżyć osłabia, i przy wyjściu ma się wrażenie, że z waru weszło się w ukrop. Pot ścieka kroplami, każdy włos mokry, całe ciało oślizłe, gorące, niemiłe. Korzystając z braku pań jadących, chodzimy możliwie lekko ubrani. Zaprzestano wszelkich gier, półmiski niemal nietknięte schodzą ze stołu ; wszystkich pali pragnienie.

U emigrantów narzekania na gorąco, nudy, brak zajęcia; kobiety wymyślają sobie różne dolegliwości, nachodzą doktora, byle mieć rozmaitość, rozrywkę. Tylko Portugalczycy, którzy wsiedli w Las Palmas, weseli są, a ich towarzyszki wieczorami tańczą i śpiewają. Nasi w zabawie nie biorą udziału ; zmęczeni, znękani gorącem, ożywiają się wieczorami to fosforescencyą morza, to znów spoglądają na niebo, zdziwieni zniknięciem Niedźwiedzicy i zjawieniem się Krzyża Południowego, który ani tak pięknie, ani tak jasno nie świeci, jak nasz Wóz.

Za równikiem zaczyna wiać wiatr chłodny; ożywili się wszyscy, poweseleli, i znów rozmowy, dopytywania się, tęsknota do Brazylii.

— A kiedy? Czy daleko? Może jutro? Miało się ku zachodowi; słońce, które na morzu przy pogodzie zapada, jak czerwono żarząca się kula, bez blasków i promieni, dziś schowało się za chmury na kresach widnokręgu, i rozpoczęła się cudowna gra światła. Wszystkie odcienie barwy czerwonej, od jaskrawo purpurowej do ciemno amarantowej, zabarwiły zachód, poprzedzielane szerokimi pasami seledynowymi... Z pośród tych blasków, barw, świateł, zarysowały się zygzakowate, fioletowe szczyty gór...

— Brazylia!

Słowo to powtarzali ze drżeniem rozkosznej nadziei wszyscy emigranci, matki podnosiły dzieci, młodzi stali jak zaczarowani, bo oto przed nimi kraj złota, szczęścia, rozkoszy...

— Brazylia!!!

MIASTO MURZYNÓW.

Do portu Bahii, ze względu na spóźnioną porę, nie wpuszczono nas tej nocy; dopiero rankiem w niedzielę stanęliśmy przed miastem. I w tej chwili obskoczyły nas łodzie przekupniów z ptakami, owocami, papierosami i różnemi łakociami, a prawie wszyscy murzyni ze zręcznością zadziwiającą wdrapywali się po sznurach na pokład.

Wśród nawoływań, zachwalań towaru, gwaru rozmów, odezwały się przerażone piski i płacze kobiet i dzieci emigrantów, na widok czarnych postaci, kędzierzawych czupryn, białych zębów i lśniących białek oczu. Matki i ojcowie uprawadzali przerażone dzieci, chroniąc je pod pokładem — jednak po chwili przemogła ciekawość, i rozpoczął się dość ożywiony targ owoców i przysmaków brazylijskich; zwłaszcza pomarańcze, dziesięć sztuk za trzy kopiejki, miały odbyt wielki.

Samo miasto składa się z dwóch części, połączonych ze sobą windą elektryczną. Dolna część, pełna biur, sklepów i składów, bardzo ożywiona, jest miastem portowem i handlowem, niezdrowem i brudnem, a w górze, na wyniosłej płaszczyźnie, rozciąga się właściwa Bahia z mnóstwem kościołów, klasztorów, z budynkami rządowymi i dość okazałemi, choć jaskrawemi, mieszkaniami prywatnemi.

W dolnem mieście uliczki bardzo wązkie, zaledwie wozom dostępne, zabudowane z obu stron kilkupiętrowemi kamienicami, nie tyle z braku lub drożyzny placów budowlanych, ile raczej dla cienia, co istotnie mieszkańcy osiągają, cierpiąc natomiast brak przewiewiu i czystego powietrza.

Górne miasto, przestronne, z placami, z ulicami szerokiemi, z kamienicami, jaskrawo malowanemi, mogłoby przypominać Europę, gdyby nie tłumy Murzynów, snujących się po ulicach. Z 300,000 mieszkańców ma być 240,000 murzynów w mieście, liczącem przeszło sześćdziesiąt kościołów. Czem Kraków dla Polaków, Moskwa dla Rosyan, tem Bahia, urzędowo San Salwator zwana, dla Brazylii. „Pan Bóg mieszka w Bahii", mówią z dumą murzyni, ciesząc się arcybiskupem, kościołami i klasztorami.

W kościele odmienne zachowanie się pobożnych aniżeli u nas. Wystrojone jaskrawo, i zawsze jaskrawo, murzynki, rozmawiają dość swobodnie, śmieją się, witają, żegnają a kiedy niekiedy zwracają swe czarno - aksamitne oczy na jaskrawo ubrany posążek świętej lub świętego wzdychają i modlą się. Przez drzwi otwarte słychać żarty, śmiechy, nawoływania stojących przed kościołem; często wpadnie pies, przez nikogo nie wypędzany, lub przefrunie wielki owad, motyl, budząc głośne zaciekawienie małych murzynków. I wśród tego gwaru towarzyskiego ksiądz przy ołtarzu odprawia Mszę św., a poniżej stopni ołtarza, klęczą z każdej strony po dwa żywe czarne aniołki, dziewczynki, ubrane w białe muślinowe sukienki, z przyprawionemi u ramion skrzydłami gęsiemi czy czaplemi. Dziewczynki mają przywilej iść w czasie procesyi tuż przed monstrancyą i rzucać kwiaty. Przy każdym dzwonku ministranta, obecni nasłuchują odgłosu puszczanych rakiet (portugalskie foguete), niecierpliwiąc się głośno w razie opóźnienia. Owe bardzo częste rakiety i wesoła muzyka organów, grających w przerwach tańce i melodye operetkowe, stanowi bodaj jeden z najgtówniejszych czynników ściągających wiernych do kościoła. Ten sam rodzaj nabożeństwa, z mniejszą lub większą okazałością, powtarza się naturalnie już z białymi aniołkami, i w innych miastach brazylijskich, ku wielkiemu zgorszeniu naszych emigrantów.

— Jakie to u nich nabożeństwo! psom chodzić, nie katolikom! — mówią z oburzeniem, i jestto jedna z przyczyn, że starają się usilnie o własne kościoły, niechętnie uczęszczając do brazylijskich, mimo obecności polskiego księdza.

Po koloniach, we własnych kościołach, panuje taki sam rygor, porządek i powaga, jak u nas w kraju, i twierdzą, że dopiero u siebie, t.j. w swoim kościele, człowiek pomodli się porządnie i należycie.

Patrząc na snujący się tłum, — murzynki starsze i młodsze w żółtych, czerwonych, białych, niebieskich sukniach, a murzyni w jasnych ubraniach, — doznaje się wrażenia, że ktoś dla żartu przebrał ich jaskrawo, by uwydatnić czarność ich twarzy i brzydotę ciała, a jestto tylko ślepe naśladownictwo dawnych ich panów. Te kręcone włosy każdy z osobna, te grube, wywrócone, fioletowate wargi, te nieproporcyonalnie długie ręce, chude nogi, płaskie, wielkie stopy — mimowolnie nasuwają myśl o fizycznej i umysłowej niższości czarnej rasy, i ostatecznie można zrozumieć stanowisko Europejczyków wobec nich i niechęć do mieszania się z tą rasą. Ruchy mają szerokie, nieumiarkowane, rozmawiają krzykliwie, śmieją się grubo, i byliby bardzo niemili, gdyby nie oczy łagodne dobrego psa, pewna dobroduszność w rysach twarzy i często miły grymas uśmiechu. W cieniu rozkładają na ziemi nakrytej brudną chustką, owoce, słodycze, pokrajane ananasy, zachęcając przechodzących do kupna tonem śpiewnym.

Czasem przesunie ulicą murzynka z dzieciakiem, niosąc na głowie pełny kosz bananów lub pomarańcz, wołając głośno: Acujare! (afrykanskie: dzień dobry), na co odpowiadają inne w tem narzeczu: Acubaba! (idź zdrowo); a w cieniu ledwie okryci żebracy i żebraczki wsuwają przez drzwi, okna, swą zewnątrz czarną, na dłoni żółtą rękę, z prośbą o jałmużnę. Ile razy widzi się starszych murzynów, czy to ubranych z przesadną elegancyą, czy też okaleczałych, kulawych, ślepych, mimowoli przypomina się ich krwawa niewola u fazendeiros, przed oczyma stają baty i męczarnie, bo przecież ludźmi wolnymi zostali dopiero przed jedenastu laty, rozporządzeniem z 13 marca 1888 roku, i zapomina się o ich brzydocie, a pamięta o męce.

Liczba podróżnych pierwszej klasy powiększyła się o dwie pasażerki. Jedna z nich — młoda, ładna Angielka, jadąca do krewnych w San Paulo; druga, starsza, urodzona w Brazylii, misyonarka protestancka. Obie panie cieszą się względami i nadskakiwaniem stęsknionych mężczyzn, ale nikt prawdopodobnie nie miał tak poważnych zamiarów, jak emigrant z Królestwa, z pod Pińczowa.

W drugim dniu podróży do Rio de Janeiro prosił mnie, bym się oświadczył w jego imieniu.

— Wszystko mi jedno, Angielka czy Brazylianka, aby kobieta, bo żonatym dają grunt i chałupę.

— Wątpię, czy zechce was która z nich...

— lii, każdej babie ckni się bez chłopa; abym się umiał rozgadać, jużby ona zechciała.

RIO DE JANEIRO.

Dobiliśmy wreszcie na zielone fale pięknej i wielkiej zatoki stolicy państwa, otoczonej półkolem gór skalistych, porosłych lasem, z których najdziwaczniejszą jest t.zw. „Głowa cukru".

Emigranci, z książką p. J. Siemiradzkiego („Opis Stanu Parana") w ręku żądają, abym się porozumiał z urzędnikami kolonizacyjnymi na Wyspie Kwiatów. Pytam celników brazylijskich — nie wiedzą o żadnej kolonizacyi, ale emigranci są uparci i nalegają: wszak tu idzie o grunt na spłatę i czynną pomoc rządu! Wskazuję dyplomatycznie sformułowany przypisek o ustaniu bezpłatnego przewozu emigrantów, a oni odpowiadają:

— Nam nie idzie o przewóz, lecz o ziemię.

Na wyspie Kwiatów (Ilha dos Flores), niegdyś targowisku niewolników, zapytany urzędnik oświadcza, iż od roku 1895 rząd zrzekł się kolonizacyi; tę samą odpowiedź otrzymałem w wydziale ministeryum, a jednak książka jest z r. 1896.

Emigrantom żal ziemi, zapomogi, no i smacznego pożywienia, zachwalanego przez ową książkę, pozostaje im jednak zaczerpnięta z niej nadzieja, iż rząd stanu Parana przyjmie ich gościnnie, że agent będzie ich oczekiwał w porcie Paranagua, zawiezie bezpłatnie do Kurytyby, a urzędnik odda im upragnioną ziemię z lasem.

Sześć dni należało czekać na parowiec „Itapacy", mający nas zawieźć do Paranagua.

Punktem środkowym miasta Rio jest dzielnica przy porcie, gęsto zabudowana, hałaśliwa, rojąca się ludźmi różnych zabarwień, przesiąkła wstrętnymi wyziewami, a byłaby jeszcze brudniejszą, gdyby nie poczciwe, choć brzydkie urubu, spełniające bezpłatnie urząd czyścicieli ulic.

Jest to gatunek zwyrodniałego sępa ; czarny, bez połysku, większy od kruka, z lekko zagiętym dziobem, na żółtawych nogach, plącze się wśród ludzi, ulic, bezpieczny, leniwy, bo za zabicie płaci się karę pięciu milrejsów, a pełno go nietylko w Rio, lecz we wszystkich miastach Brazylii.

Ta część miasta, zamknięta górami niedozwalającemi na przewiew, jest stałem siedliskiem febry żółtej, ospy czarnej i innych chorób epidemicznych, to też zamożniejsi przemysłowcy i kupcy tu mają tylko swe biura i sklepy, otwarte mniej więcej od dziesiątej rano do trzeciej popołudniu, a sami mieszkają w innych zdrowszych dzielnicach. To unikanie skupienia mieszkańców, zwłaszcza obowiązujący w Brazylii zwyczaj budowania domów w ten sposób, iż każdy współmieszkaniec ma oddzielny wchód, schody, ganek, wogóle, iż całe mieszkanie niema żadnej łączności z sąsiedniemi, jest przyczyną, że Rio wydaje się bardzo wielkiem miastem, nieproporcyonalnie dużem na 800.000 ludności.

Mieszkańcy wielkich miast posiadają pewne odrębne cechy, które nowo - przybyłych uderzają na samym wstępie: gorączka Paryżan, zarozumiałości systematyczność Berlińczyków, dobroduszna wesołość i swoboda Wiedeńczyków, uprzejmość i powierzchowna elegancya Warszawiaków, a w Rio chyba najważniejszą cechą jest lenistwo. Tragarz, dorożkarz, przekupień, urzędnicy w biurach, ruszają się ociężale, zwolna, z drażniącą ospałością; cukiernie, piwiarnie, kawiarnie są przepełnione o każdej porze ludźmi, przesiadującymi bez celu i interesu; na ulicach najruchliwszych i najbardziej eleganckich, jak rua d'Ouvidor, Primoiro Marco, tłumy pań, panów, idących ospale, przystających co chwila przed wystawami, a z każdej twarzy, ruchu, wygląda zmęczenie i lenistwo. Czas, godzina, termin, zdaje się nie istnieją tutaj; są tylko chwi lowe porywy, rodzaj ognia słomianego.

Oto w kawiarni przy stoliku siedzi kilka osób; nagle jeden zrywa się z krzesła, mówi szybko, z zapałem, z ruchami aktora prowincyonalnego, a po chwili siada spokojnie, z twarzą apatyczną, z widocznem zmęczeniem. Odegrał swoją rolę: powiedział kupę patetycznych frazesów i skończył karyerę. Jednak ożywiają się Brazylijczycy, chociaż na krótko np. w teatrze, na widok tańca „machicho", bardzo lubieżnego, i przy walce byków, nie grożącej śmiercią, bo końce rogów są ścięte, opatrzone poduszeczkami, i byka nie zabijają.

Na placach, w cieniu pysznych drzew figowych i wspaniałych akacyi, kwitnie wśród uboższych gra w karty, w kosze szczęścia, w loteryjki; po restauracyach, piwiarniach, kawiarniach, stoją na stoliku kupki skórzane z kośćmi do gry. W każdem miejscu chłopcy i mężczyźni ofiarują natrętnie bilety loteryjne. Grają wszyscy w nadziei zabezpieczenia sobie bytu bez pracy, gdyż im uboższy, lichszy, marniejszy człowiek, tem chętniej liczy na przypadek szczęśliwy, wygrane, odziedziczenie; jest to rodzaj popędu samozachowawczego, objawiającego się w postaci gry, który umiejętnie bywa wyzyskiwany przez państwa słabe, ubogie i nieudolne.

Przez czas mego pobytu nietylko w Rio, lecz w Brazylii, nie zdarzyło mi się widzieć wśród Brazylijczyków twarzy wesołej, energicznej, tryskającej życiem, nawet u dzieci. Wszystkie zmęczone, ospałe, żółtawe; rysy są jednak delikatne, ładne, oczy przeważnie piękne, choć bez wyrazu, i ubiór staranny. Ręce małe, nerwowe, z niesmacznem przeładowaniem pierścionkami, i nadzwyczajna staranność o zęby, jak mi mówił dentysta, przeważnie sztuczne, którym nadają przez plombę złotą pozory prawdziwych.

A kobiety?

Włosy i oczy prawie zawsze piękne, rysy filigranowe, postać szczupła; wielkie zamiłowanie do błyskotek i ostrych barw, świecące kolczyki, błyskotliwe broszki, łańcuszki, bronsolety i pierścionki; tak chodzą po ulicach, w teatrach, na koncertach, a przedewszystkiem od rana do nocy przesiadują w oknach, które posiadają w tym celu specyalną baryerkę, rodzaj poręczy, dozwalającej opierać się wygodnie wyglądającym przez okno.

Z wyjątkiem Europejek i arystokracyi brazylijskiej, kobiety chodzą bez kapeluszów, zwyczaj usprawiedliwiony temperaturą; i może też z powodu gorąca — panie i panny stroją w domu tylko głowy i popiersia, okrywając resztę ciała niezawsze czystą spódnicą białą lub kolorową i przyszedłszy z wizytą, trzeba czekać co najmniej kwadrans na zjawienie się pań.

Wszyscy też bez wyjątku Europejczycy zarzekają się żenienia z Brazylijkami, są bowiem, ich zdaniem, zawadą, nieporządkiem i kosztem w życiu rodzinnem.

Pięknej kobiety nie widziałem ani jednej, ponętnych dużo, i może to było mojem chwilowem usposobieniem, jakkolwiek dużo Europejczyków jest tego samego zdania, że w Brazylijce prawie nie można odszukać równego sobie człowieka, tylko rodzaj zabawki, coś podniecającego chwilowo i na chwilę. Być może, iż wczesna dojrzałość i wczesne zamążpójście są przyczyną tego nizkiego poziomu umysłowego, gdyż zazwyczaj w piętnastym roku wychodzą za mąż. Jeden z Brazylijczyków, wprowadzając mnie do swych znajomych, uznał za stosowne uprzedzić:

— Może zastaniemy kilka panien.

— Czy córki?

— O nie, p. X. ma tylko jedną, już w latach... stara panna...

— Tak?... On wygląda jednak młodo...

— A córka ma już dziewiętnaście lat, — przerwał ze śmiechem, — już przekwita, zobaczy pan sam.

Widziałem też później mężatki i matki tak młode, że aż litość brała, gdy się na nie patrzało, i łatwo się domyślić, jak takie dzieci wychowują swe dzieciaki, a w Brazylii można liczyć tylko na wychowanie domowe, bo szkoły publiczne są liche, bardzo liche.

Moi nowi znajomi brazylijscy odprowadzili mnie do portu, żegnając się ze mną na swój sposób. Po lekkiem uściśnieniu ręki, przysuwają się szybko korpusem i ręką prawą klepią po lewej łopatce. Nie jest to ani miłe, ani przyjemne, zwłaszcza, że im silniejszy objaw uczucia, tem silniejsza klapanina łopatki i przyciskanie korpusem.

Brudny statek brazylijski „Itapacy" był przepełniony nietylko emigrantami III klasy, ale także liczne towarzystwo Brazylijczyków z Rio Grande do Sul wracało po jakimś głośnym procesie do domu, z żonami i dziećmi.

Naturalnie zamiast o godz. drugiej, wyjechaliśmy zaledwie o piątej, a w malutkiej kajucie dostałem jako towarzysza księdza Anzelma z Ameryki Północnej. Szczupły, nizki, przeszło lat 50, szpakowaty blondyn z piwnemi, dobremi oczyma, w czarnej, lustrynowej marynarce; gdyby nie obojczyk książowski, z trudnością możnaby w nim widzieć księdza: mógł być tak dobrze aktorem, nauczycielem, organistą...

Równocześnie przedstawił mi swego towarzysza, pana Z., człowieka młodego, z twarzą zniszczoną, zmęczoną, płaską, chytrze uśmiechniętą; zwłaszcza miał chód charakterystyczny, cichy, skradający się, trwożliwy. Usłyszawszy znane mi nazwisko, zapytałem, czy pochodzi z Królestwa.

— Proszę pana, — odparł słodkawo — w Ameryce nie pyta się o nazwisko i krewnych.

Dobry ksiądz Anzelm z niewzruszoną łagodnością wziął mnie w bardzo troskliwą opiekę i z miejsca ofiarował mi proszki, pigułki, ziółka, wszystko bardzo skuteczne i bardzo cudowne.

Nie widziałem człowieka, któryby z równą słodyczą i powagą prawił tyle rzeczy od rzeczy i tyle do rzeczy.

Z łagodnym uśmiechem, patrząc na mnie poczciwemi oczyma, mówi słodko po zachodzie słońca:

— Chodźmy, panie do kajuty (nb. brudnej, ciasnej, dusznej), tu niebezpiecznie, można dostać febry.

— Dziękuję, zostanę na pokładzie.

— A to weź pan chininy; oto kapsułka, zaopatrzyłem się w Bostonie.

— Dziękuję, czuję się zdrów.

— Nie należy tak mówić, życie i zdrowie w ręku Boskich, nie nadużywaj Opatrzności... weź pan... tylko połknąć i pomoże.

— Dziękuję, nie lubię lekarstw... Czy widzi ksiądz tę śliczną fosforescencyę?

— Gdzie? — pyta prawie z przerażeniem.

— Za śrubą parowca.

— Chodźmy już chodźmy, — nalega tonem prośby, — to właśnie najniebezpieczniejsza chwila, i połyka pigułkę.

— Dlaczego?

— Bo pan nie wie, ale mówił mi stary kapitan w New - Yorku, że śruba okrętowa dobywa czasem z dna fosfor, i on tak świeci... a nie trzeba chyba panu mówić, że fosfor to trucizna... chodźmy już...

— Zostanę.

— Ja nie mogę, — i z westchnieniem współczucia opuszcza mnie.

Na drugi dzień mówię:

— Jednak jakie są zielone fale Atlantyku przy brzegach Brazylii.

— To dobrze, bardzo dobrze, — odpowiada, nachylając się nad baryerą.

— Dlaczego?

— To i tego pan nie wie?!... Fala morska dlatego jest niebieska, że w niej jest rozpuszczony lapis lazuli, no, a ten, to trucizna.

Bywały też rozprawy filologiczne, np. że litera i należy do spółgłosek.

— Ale dlaczego?

— Zaraz wytłumaczę, — odpowiada z właściwą sobie łagodnością i powagą. — Wszystkie| inne samogłoski: a, e, o, u, y, wymawiamy bez pomocy języka, a literę i... — tu otworzył usta i pokazał wymawianie: — ruszyłem językiem, a więc i jest spółgłoską.

Czasem zagłębialiśmy się w teologiczne subtelności, np. jak pogodzić nieskończone miłosierdzie Pana Boga ze sprawiedliwością...

Słuchając go, zrozumiałem, że M. Twain nie przesadza w opisach Amerykanów; już jak się trafi oryginał, to najczystszej wody.

Koniec wersji demonstracyjnej.

W PARANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W KURYTYBIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PARAŃCZYCY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W LUCENIE I W POLONII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W DZIEWICZYM LESIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA KOLONIACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

„CABOCLOS".

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

INDYANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KOLONIZACYA POLSKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej