Johann Wolfgang Goethe

TORQUATO TASSO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

AKT PIERWSZY

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

AKT DRUGI

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

AKT TRZECI

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

AKT CZWARTY

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

AKT PIĄTY

Scena pierwsza

Scena druga

Scena trzecia

Scena czwarta

Scena piąta

TORQUATO TASSO

Johann Wolfgang Goethe

OSOBY:

Alfons II — książę Ferrary
Eleonora d'E e s t e — siostra księcia
Eleonora Sanvitale — hrabina Scandiano
TorquatoTasso
Antoni o Montecatino — sekretarz stanu
Rzecz dzieje się na zamku w Belriguardo,
w księstwie Ferrary.

AKT PIERWSZY

Plac w ogrodzie w Belriguardo . Popiersia wielkich poetów na przedzie sceny. Na prawo popiersie Wergiliusza, na lewo Ariosta.

Scena pierwsza

KSIĘŻNICZKA
Z uśmiechem patrzysz się, Eleonoro,
na mnie, na siebie i znowu się śmiejesz.
Co myślisz, powiedz twojej przyjaciółce.
Zafrasowana, jesteś, lecz radosna.

ELEONORA
Księżniczko, patrzę z prawdziwą rozkoszą,
jako my obie, w tych strojach wieśniaczek,
pasterek wzięłyśmy na siebie postać,
aby jak one tak niefrasobliwie
wić wieńce. Patrzaj, jak ten kolorowy
od barwnych kwiatów rośnie w mojej dłoni,
a ty z powagą, godną twego serca,
wybrałaś listki smukłego wawrzynu.

KSIĘŻNICZKA
Znalazły one swoje przeznaczenie,
tę głowę godną laurowego listka.
Z wdzięcznością wieszcza Wergila uwieńczę.
Wieńczy popiersie Wergiliusza.

ELEONORA
A ja koroną moich wonnych kwiatów
mistrza Ludwika dumne czoło stroję.
wieńczy statuę Ariosta
Wszak jego pieśni nie przekwitną nigdy,
niechże się razem z nami cieszy wiosną.

KSIĘŻNICZKA
Miły jest brat mój, że nas na wieś przywiózł
w tej porze roku, gdzie żyjąc beztrosko
można całymi godzinami marzyć
o wieku złotym poetów, co minął.
Ja lubię Belriguardo, bowiem tutaj
wiele dni szczęsnej młodości przeżyłam,
a teraz świeża zieleń i to słońce
minionych czasów radość przypomina.

ELEONORA
O tak, otacza nas tutaj świat inny
i cień otula drzew wiecznie zielonych.
Wody szemrzące w źródłach rzeźwią chłodem
nas tu zebranych. We wietrze porannym
młode gałązki drzew lekko się chwieją,
kwiaty z łóż swoich patrzą się przyjaźnie
dziecinnym wzrokiem. Cieszy się ogrodnik,
że może wreszcie odsłonić cieplarnię,
gdzie pomarańcze i cytryny kwitną.
Niebios lazury wiszą nam nad głową,
na horyzoncie szczyty gór dalekich
parują śniegu tającego mgiełką.

KSIĘŻNICZKA
Jak się mam cieszyć całym sercem z wiosny,
gdy mi zabiera moją przyjaciółkę?

ELEONORA
Księżno, i czemu w tej tak miłej chwili
mówisz o przykrej rozstania godzinie?

KSIĘŻNICZKA
Wiem, że w tym wielkim i wspaniałym mieście
większe niż tutaj czekają rozkosze.

ELEONORA
Wzywa mnie obowiązek, miłość woła
do męża, co tak długo był samotny.
Syna mu pragnę pokazać, a chłopiec
w tym roku urósł i zmężniał ogromnie,
dzielić z nim będę ojcowskie zachwyty.
Florencja miasto wspaniałe, lecz wszystkie
w niej zgromadzone skarby nie są równe
klejnotom waszej Ferrary. Florencję
zrobił stolicą lud, który w niej mieszka,
Ferrara wielkość swą zawdzięcza księciu.

KSIĘŻNICZKA
Nie, raczej ludziom, których tu zgromadził
w tym jednym miejscu szczęśliwy przypadek.

ELEONORA
Przypadek łatwo niszczy to, co stworzył.
Szlachetny człowiek przyciąga szlachetnych,
umie zatrzymać, jak wy to robicie.
Tu obok twego brata, obok ciebie
łączą się duchy, które są was godne,
a wy jesteście godni waszych ojców.
Tu wiedza i swobodna myśl zabłysła,
gdy w barbarzyństwa gęstych mrokach tonął
świat cały. Przecie jeszcze byłam dzieckiem,
o Herkulesie d'Este już słyszałam
i Hipolita dźwięczało mi imię.
Ferrarę razem z Florencją i Rzymem
wysławiał rodzic mój i jakże często
o sławnym mieście myślałam z tęsknotą.
Tu był Petrarka gościem, tu wyzdrowiał.
Tu Ariost muzy swojej znalazł wzory.
Czy jest w Italii jakieś wielkie imię,
które domowi temu było obce?
A geniuszowi użyczyć gościny
to się stokrotnie opłaca. Za dary
on się wywdzięcza pięknym upominkiem,
bo miasto, w którym zamieszkał, uświęca,
a po stu latach jeszcze jego słowo
i czyn w pamięci żyje późnych wnuków.

KSIĘŻNICZKA
Jeśli te wnuki, jak ty, czuć umieją;
i tego szczęścia nieraz ci zazdroszczę.

ELEONORA
O, jakże jasno i czysto odczuwasz
wszystko, co piękne. Tylko że mnie zmusza
do wypowiedzi serce niecierpliwe.
Ty lepiej, głębiej czujesz, ale milczysz,
bo nie oślepia cię błysk złudny chwili
i nie rozbraja dowcip, a pochlebstwo
do twoich uszu wcale nie dochodzi.
Umysł twój stały, smak zawsze wytworny,
sąd sprawiedliwy. We wszystkim, co wielkie,
ty wielki udział bierzesz — nieomylna.

KSIĘŻNICZKA
Gzy to się godzi zbyt jawne pochlebstwo
stroić w przyjaźni poufnej zażyłość?

ELEONORA
Przyjaźń jest sprawiedliwa w swoim sądzie,
ona jest jedna w stanie cię ocenić.
Ty możesz kształcić się dalej, ku temu
zawsze sposobność masz, to jest twe szczęście;
możesz się uczyć i jesteś uczona.
Ciebie wraz z twoją siostrą świat uwielbia
więcej od wszystkich kobiet naszych czasów.

KSIĘŻNICZKA
Mnie to doprawdy niezbyt mocno wzrusza,
zwłaszcza gdy myślę, jak małom jest warta,
a to, co we mnie jest, innym zawdzięczam.
Matce mej starych języków znajomość
i piękna, które z minionych pokoleń
nam przekazano, chociaż żadna, z córek
nie może z matki umysłem się równać,
z jej wykształceniem, chyba że Lukrecja
mogłaby jeszcze z nią współzawodniczyć.
Mogę zapewnić cię także, że nigdy
nie uważałam tego za przywilej,
co los szczęśliwy mi dał i natura.
Cieszy mnie, kiedy mówią ludzie mądrzy,
że mogę pojąć myśl zawartą w słowie.
Czy kiedy sądzą czyny wielkich mężów
czasów minionych, czy tajniki wiedzy
roztrząsać zaczną, tej, co doświadczeniem
wciąż się wzbogaca i ludzkości służy.
Tam, gdzie rozmowa wybranych się wznosi,
tam za nią duchem biegnę i nadążam.
Słucham z radością uczonych dysputy,
kiedy żywioły, które w ludzkich piersiach
czasem się z sobą mocują straszliwie,
warga zamienia w słów melodię wdzięczną;
kiedy książęca żądza wielkiej sławy,
potężnej władzy, jest dla myśliciela
godnym tematem; lecz jego roztropność
każe im myśli rozwijać z umiarem,
żeby nie wstydzić nas, ale pouczać.

ELEONORA
A później po tej poważnej rozmowie
nasz słuch i serce zaczynają tęsknić
za rytmem i za rymami poety,
który najmilsze, najsłodsze uczucia
wlewa do duszy dźwięków swych harmonią.
Twój umysł możne ogarnia królestwa,
a ja najchętniej ląduję na wyspie,
w poezji gajach laurowych ukrytej.

KSIĘŻNICZKA
W tym pięknym kraju, jak mnie zapewniano,
najbujniej mirtu gałązki się krzewią.
Choć niewiast muzom podobnych jest wiele,
pośród nich trudno znaleźć powierniczkę.
Przecież się chętnie spotyka poetę,
który unika nas, nawet ucieka
i szuka tego, czego my nie znamy
i czego nawet w końcu on sam nie zna;
byłoby miło, żeby zauważył
naszą obecność, żeby się zachwycił
i nazwał skarbem to, czego na próżno
w szerokim świecie długo przedtem szukał..

ELEONORA
Tę żartobliwą twoich słów grę słyszę,
żart mnie dotyka, lecz niezbyt boleśnie.
Ja czczę każdego męża i zasługę;
dla Tassa jestem tylko sprawiedliwa.
Jego wzrok ledwo po tej ziemi błądzi,
jego słuch qhwyta harmonię natury,
wszystko, co daje Historia i życie,
on w sercu swoim szlachetnym przetwarza;
co rozproszone jest, myśl jego zbiera;
jego uczucie ożywia martwotę,
a pospolitość wszelką uszlachetnia.
Co inni cenią, lekce sobie waży,
chodzi we własnym czarodziejskim kole.
Ten dziwny człowiek nas wciąga w to koło,
gdy idąc jego śladem z nim jesteśmy.
Wydaje nam się bliskim, jest dalekim.
Może się .zdawać, że się na nas patrzy,
lecz widzi zamiast żywych osób — duchy.

KSIĘŻNICZKA
Narysowałaś dobrze wieszcza postać,
który przebywa w snów dziwnej krainie,
lecz mnie się zdaje, że go rzeczywistość
także pociąga i nawet zniewala.
Te piękne pieśni, które, rozwieszone
na drzew gałęziach niby jabłka złote,
z ogrodów naszych robią sad Hesperyd,
nie sądzisz, że to są owoce wonne
miłości wielkiej, szczerej i prawdziwej?

ELEONORA
I ja się cieszę urodą tych pieśni,
lecz on jedyny obraz ukochanej
potęgą ducha swojego wszechwładną
w cudownych rymach aż do gwiazd unosi
i w jasnej glorii umieszcza w błękitach.
Tam, nad chmurami, w aniołów postawie
przed nim się kornie zgina, hołd mu składa.
Później przez pola i przez uroczyska
idzie za jego cieniem, wije wieńce
z kwiatów zerwanych. Gdy ona mu zniknie,
na ścieżce ślady jej stóp z czcią całuje
albo też w gąszczu ukryty jak słowik
z piersi nabrzmiałej miłością, swą skargą
rozdźwięcza krzewy gaju i niebiosa,
a pieśni jego słodka melancholia
uwodzi każde serce swoim czarem.

KSIĘŻNICZKA
A chcąc miłości swojej przedmiot nazwać,
daje mu imię twe, Eleonoro.

ELEONORA
Które jest także twoim. Źle by było,
gdyby imienia tego nie wymienił.
Cieszę się, że to uczucie dla ciebie
może w ten sposób ukryć. A jest miło,
że o mnie także musi wtedy wspomnąć,
gdy się rozdźwięcza tego słowa zgłoski.
Tu nie ma mowy o jakiejś miłości
nierozerwalnie związanej z osobą,
co chce wyłączność mieć i jest zazdrosna
o każdy uśmiech, o każde spojrzenie.
Gdy on najczulej tobą się zajmuje,
niefrasobliwą też moją osobą
cieszyć się może i w tej samej chwili.
Nas on nie kocha, przebacz, że to mówię!
Ze sfer najwyższych na nasze imiona
przenosi tylko to, co mu jest drogie,
i tym uczuciem równo nas obdziela.
Nam się wydaje, że jego kochamy,
nie, my kochamy z nim boskość miłości.

KSIĘŻNICZKA
Ja widzę, że ty w tej wzniosłej nauce,
Eleonoro, zrobiłaś postępy.
Słyszę, co mówisz, ale nie rozumiem,
bo nie dochodzi to do mojej duszy.

ELEONORA
Platona uczennica nie rozumie
tego, co mówi skromna nowicjuszka?
Musiałam chyba coś zmylić, pobłądzić.
Choć nie, tak bardzo znowu się nie mylę,
nie zachowuje się Eros w tej szkole
jak rozpieszczone dziecko i niesforne,
lecz jest młodzieńcem, który się połączył
z boginią Psyche, wśród bogów zasiada,
tam głos zabiera. Od serca do serca
też nie przenosi się grzesznie, nie zmienia
siedziby, ale i nie pozostaje,
gdzie piękny i foremny kształt go więzi.
Przelotnych szałów nie musi żałować
i pokutować za grzechy spełnione.
Księżniczka,
Mój brat tu idzie, tylko przed nim nie zdradź
tematu naszej poufnej rozmowy,
bo śmiać się będzie, a chyba już dosyć
dworował sobie z naszego przebrania.

Scena druga

Wchodzi Alfons.

ALFONS
Ja szukam Tassa i znaleźć  nie mogę,
i nawet u was go nie ma. Powiedzcie,
czy nic nie wiecie, gdzie przebywać może?

KSIĘŻNICZKA
Wczoraj widziałam go mało, dziś wcale.

ALFONS
Wadą jest jego, iże samotności
chętniej niżeli towarzystwa szuka.
To mu wybaczam, że od zbiorowiska
przeróżnych ludzi ucieka, by w ciszy
ze swoim duchem obcować spokojnie.
Ale pochwalać nie mogę, że stroni
nawet od grona najlepszych przyjaciół.

ELEONORA
Jeśli nie mylę się, to tę naganę
zamienisz wkrótce w pochwałę, mój książę.
Widziałam dzisiaj Tassa ,z książką w ręku
i z kartką; szedł i pisał, i szedł dalej.
Ulotne słowo, które wczoraj rzucił,
zapowiadało ukończenie dzieła.
Poprawia tylko na nim drobne rysy,
by złożyć tobie w dani tę ofiarę
swego talentu, twojej łaski godną.

ALFONS
Jeśli tak, będzie nam mile widziany,
więcej niczego od niego nie żądam.
Choć w jego pracy biorę wielki udział,
choć w pewnym sensie dzieło, co się rodzi,
cieszy mnie, musi cieszyć, to tym więcej
wzmaga się niecierpliwość, co mnie dręczy,
iże nie widzę końca jego pracy.
Ciągle coś zmienia. Postępuje naprzód
i znowu staje. Łudzi mnie nadzieją.
Z niechęcią widzę, jako się oddala
ta rozkosz, która już była tak bliska.

KSIĘŻNICZKA
A ja pochwalam skromność i tę troskę
o doskonałość, co wiedzie do celu.
Tylko z muz łaską rytmów dźwięcznych tyle
może w harmonię jedności zestroić.
Duch jego tylko takich natchnień słucha.
Chce poematu całość doskonalić,
a nie gromadzić za baśniami baśnie,
których treść może być gwarą przyjemną,
lecz pustym słowem w pamięci zanika.
Zostaw go, bracie, w spokoju, bo pr,zecie
wartości dzieła nie mierzy się czasem;
a jeśli ono ma cieszyć potomnych,
muszą współcześni o sobie zapomnieć.

ALFONS
A więc działajmy razem, siostro droga,
jak to czyniliśmy z korzyścią wspólną!
Gdy zbyt gorliwym będę, ty mnie hamuj,
ja pobłażliwość twą będę podniecać.
Doprowadzimy go może do celu,
co jest pragnieniem naszym najgorętszym.
Wtedy ojczyzna nasza i świat cały
dziwić się będzie dziełu tak wielkiemu.
I mnie przypadnie mała cząstka sławy,
on będzie w życia szranki wprowadzony.
Jak się szlachetny umysł ma wykształcić
w ciasnym znajomych kole? Świat, ojczyzna
musi nań działać, musi zaznać sławy
i ostrej wrogów krytyki. A siebie
i drugich musi się uczyć poznawać.
Do snu samotność go nie ukołysze,
wróg nie oszczędzi, a wierny przyjaciel
oszczędzać nie powinien; toć młodzieniec
wtedy hartuje się w trudzie i walce,
wytęża siły i staje się mężem.

ELEONORA
W ten sposób, książę, chcesz dla niego wszystko
zrobić, co w mocy twej; zrobiłeś wiele.
Bo talent może się wyrobić w ciszy,
charakter tylko w świata szumnym zgiełku.
Oby chciał Tasso swój umysł i sztukę
według pouczeń twych kształcić i od ludzi
nie stronił dalej, by ta podejrzliwość
nie zamieniła się w lęk i nienawiść!

ALFONS
Ludzi się lęka ten, który ich nie zna;
kto ich unika, ten poznać nie może;
i tak jest z Tassem; jego umysł wolny
z czasem ulegnie i będzie spętany.
Boi się łaski mojej nie utracić,
więcej niż trzeba. Tych, co mu sprzyjają,
niesłusznie podejrzewa, właśnie takich,
którzy wrogami nie są, wiem na pewno.
Niech się wydarzy, iże list nie dojdzie
lub jego sługa zechce zmienić pana;
że jakiś papier zginie,, to wystarczy,
by widział zdradę, podstęp i knowanie
wroga, co chce go koniecznie pogrążyć.

KSIĘŻNICZKA
Lecz, drogi bracie, chciej o tym pamiętać,
że człowiek nigdy nie może się rozstać
ze sobą samym. A gdy ktoś spotkany,
towarzysz drogi, nogę sobie zrani,
wtedy zwalniamy kroku z własnej woli,
dłoń mu podając.

ALFONS
Lecz byłoby lepiej,
gdybyśmy mogli uleczyć mu serce
według przepisu mądrego lekarza,
uzdrowić tego, który nam jest drogi,
i śmiałym krokiem razem z nim iść w życie.
Ja myślę, moi mili, że nie byłem
nigdy dla niego surowym lekarzem.
Robię, co tylko mogę, żeby pewność
i zaufanie w jego sercu wzbudzić:
daję mu nieraz wobec świadków wielu
dowody łaski. Kiedy się poskarży
na kogoś, zaraz każę robić śledztwo,
jak to zrobiłem niedawno, gdy myślał,
iże mu włamał się ktoś do komnaty.
Gdy nic się nie wykryje, to spokojnie
przedstawiam jemu bezsens tych podejrzeń.
We wszystkim ćwiczyć się trzeba, więc z Tassem
ćwiczę się w cierpliwości, bo wart tego.
Wiem, że mi dzielnie w tym pomagać chcecie.
Was tu przywiozłem na wieś, sam dziś wieczór
wracam do miasta. Antonio się z wami
tylko przez chwilę będzie mógł zobaczyć,
przyjeżdża z Rzymu. Mamy sobie dużo
do powiedzenia. Trzeba w wielu sprawach
coś postanowić i listy rozpisać.
To wszystko zmusza mnie dziś do powrotu.

KSIĘŻNICZKA
Pozwól nam z sobą jechać, drogi bracie.

ALFONS
Zostańcie w Belriguardo, potem razem
do Consandoli  jedźcie, używajcie
z całego serca na powietrzu świeżym.

KSIĘŻNICZKA
Nie możesz z nami zostać i te sprawy
tutaj załatwiać, niekoniecznie w mieście?

ELEONORA
Antonia z sobą też zabierasz, książę?
Miał opowiadać nam przecie o Rzymie.

ALFONS
Nie da się, dzieci, inaczej, lecz wrócę,
wrócę z nim wkrótce, jak będę mógł tylko.
Wtedy o Rzymie wam dużo opowie
i pomożecie mi nagrodzić godnie
męża, co wiele usług mi tam oddał.
A gdy do syta się już nagadamy,
to niech zaludnią się nasze ogrody.
Bawmy się trochę, żebym i ja przecie
mógł jakąś piękność spotkać niespodzianie.

ELEONORA
Będziemy na to patrzeć się przez palce.
Alfons
A i ja dla was nie jestem zbyt srogi.

KSIĘŻNICZKA
zwrócona ku scenie
Już dawno widzę Tassa; wolnym krokiem
idzie tu do nas, czasami przystaje,
jakby niepewny — zostać czy iść dalej,
później znów szybciej zdąża w naszą stronę
i znów się waha.

ALFONS
Może wiersz układa,
nie przeszkadzajcie mu, niech sobie marzy.

ELEONORA
Nie — już nas ujrzał i idzie tu do nas.

Scena trzecia

Wchodzi Tasso z książką oprawną w pergamin.

TASSO
Przychodzę, książę, do ciebie z mym dziełem
i jeszcze waham się, czy oddać tobie.
Wiem dobrze, jeszcze nie jest ukończone,
choć się wydawać może, że skończyłem.
Przykro mi było wręczać ci mą pracę
niedoskonałą. Kiedy nowa troska
zaczęła dręczyć, nie chcę się okazać
zbytnio trwożliwym ani też niewdzięcznym.
Wszak człowiek szczerze do dobrych przyjaciół
może rzec: bierzcie mnie, bo takim jestem;
tak i ja mówię: przyjm, książę, co daję.
Oddaje książkę.

ALFONS
Robisz mi darem swoim niespodziankę
i dzień ten piękny zamieniasz na święto.
Więc trzymam wreszcie twój poemat w ręku,
co w pewnym sensie jest także i moim.
Dawno pragnąłem, żebyś po namyśle
powiedział wreszcie: dosyć, już skończyłem.

TASSO
Jeśli jesteście wy zadowoleni,
jest doskonałe. To jest wasze dzieło.
Kiedy wspominam mój trud, moją pilność,
kiedy się patrzę na ślad mego pióra,
to zdaje mi się, że to moja praca.
Lecz gdy rozważę lepiej, co tej pieśni
nadało godność i wewnętrzną cenę,
to widzę jasno, gdzie źródło mych natchnień.
Jeśli natura z własnego popędu
poezji darem obdarza mnie szczodrze,
to w zamian za to z zaciętym uporem
szczęście ode mnie przemocą oddala.
Gdy piękność świata :me chłopięce oko.
kiedyś bezmierną syciła rozkoszą,
to zachmurzyła mi lata młodzieńcze
niezasłużona nędza mych rodziców.
Kiedym otwierał usta, żeby śpiewać,
z wargi płynęła posępna piosenka,
wtórzyć musiałem moją skargą cichą
ojca niedoli i cierpieniom matki.
Ty mnie wyrwałeś, książę, ż życia cieśni
każąc oddychać wolnością wspaniałą,
ty zdjąłeś troski chmury z mego czoła,
tyś dał swobodę myśli, by ma dusza
mogła wyśpiewać hymn swój pełen mocy.
Jeśli ma jakąś wartość moje dzieło,
tobie zawdzięcza, do ciebie należy.

ALFONS
Dwukrotnie zwiększasz oto swą zasługę,
siebie czcząc skromnie, czcisz nas razem z tobą.

TASSO
Gdybym wyrazić mógł, jak żywo czuję,
że od was wziąłem to, co wam przynoszę!
Niedoświadczony młodzian ze swych przeżyć
jakiż mógł temat zaczerpnąć do pieśni?
Czy znane były jemu wojen dzieje,
sztuka władania bronią, którą rycerz
posiada każdy, używa, gdy trzeba,
rozwaga wodzów i walczących męstwo,
i jak się podstęp czujnością zwycięża?
Tego wszystkiego, dzielny, mądry książę,
tyś mnie nauczył. Jak gdybyś był moim
geniuszem, który upodobał sobie,
swoją istotę niedościgle wzniosłą
objawić światu nas, śmiertelnych, słowem.

KSIĘŻNICZKA
Teraz radością naszą ciesz się z nami!

ALFONS
Ciesz się podziwem szczerym serc wybranych.
ELEONORA
Raduj się sławą, która na cię czeka.

TASSO
W tej chwili mogę rzec: mam szczęścia dosyć.
O was myślałem tylko, kiedym pisał,
wam się podobać było mym pragnieniem,
wam rozkosz sprawić było celem moim.
Kto w przyjaciołach swych nie widzi świata,
nie zasługuje, by świat o nim wiedział.
Tu jest ojczyzna moja, przyjaciele,
wśród których chętnie duch odpoczywa.
Tu słucham, baczny na każde skinienie,
patrzę — tu doświadczenie, smak i wiedza,
tu świat współczesny widzę i potomny.
Wszak w tłumie twórca trwoży się i błądzi.
Tylko podobny wam rozumie, czuje
i tylko taki może chwalić, sądzić.

ALFONS
Jeśli dzisiejszy świat i świat potomny
my uosabiać mamy, czas nam działać.
Ten znak przepiękny poetyckiej sławy,
którego widok na czole poety
u bohatera nie budzi zazdrości —
dziś głowę twego antenata wieńczy. .
wskazuje na popiersie Wergila
Czyli przypadek, czy też dobry geniusz
ten wieniec przyniósł, wiem, że nie na próżno.
Zda mi się, słyszę, że mówi Wergiliusz:
Nie czcijcie zmarłych, oni już za życia
mieli nagrodę swoją i swą radość.
Jeżeli nas tak podziwiacie szczerze,
to hołd oddajcie należny i żywym.
Mój marmurowy posąg dość ma części,
wawrzyn zielony życiu się należy.
Alfons daje znak siostrze, ona zdejmuje wieniec z posągu Wergilego
i przystępuje do Tassa, który się cofa.

ELEONORA
Wzdragasz się przyjąć? Popatrz, czyja ręka
piękny a nieśmiertelny wieniec daje,

TASSO
Pozwól się wzdrygać temu, który nie wie,
czy przeżyć zdoła tę godzinę szczęścia.

ALFONS
Żyć będziesz dumny z posiadania tego,
co w pierwszej chwili tak bardzo cię trwoży.

KSIĘŻNICZKA
podnosząc wieniec do góry
Dajesz mi, Tasso, sposobność jedyną
bez słów powiedzieć, co myślę o tobie.

TASSO
Ten piękny ciężar z twojej drogiej ręki
przyjmuję, klęcząc, na mą głowę słabą.
Tasso klęka, Księżniczka kładzie mu wieniec na głowę.

ELEONORA
klaszcząc w ręce
Niech żyje po raz pierwszy uwieńczony!
Skromnego męża pięknie wieniec zdobi.
lasso wstaje.

ALFONS
To jest wzór tylko tej pięknej korony,
którą uwieńczą cię na Kapitolu.

KSIĘŻNICZKA
Tam będą głośne witać cię okrzyki,
tu ciche słowa najlepszych przyjaciół.

TASSO
Błagam was, zdejmcie wieniec z mojej głowy,.
zdejmcie go, proszę, bo pali mi skronie
i jako promień słońca zbyt gorący,
który na czoło me pada, wysusza
siłę myślenia, a ogień gorączki
krew w żyłach burzy. Wybaczcie, szaleję!

ELEONORA
Gałęzie lauru czoło cienie winny
i chłodzić głowę tego, który w słońcu,
w jasnych promieniach sławy duchem błądzi.

TASSO
Jam nie zasłużył na ten chłód, on tylko
owiewać winien bohaterów czoła.
O bogi, wznieście ten wieniec wysoko
i wśród obłoków niech świeci jak gwiazda.
Niech moje życie całe będzie drogą .
do tego celu dążącą bez przerwy!

ALFONS
Kto wcześnie zdobył dobro tego świata,
wcześnie nauczy się także je cenić;
kto wcześnie użył, ten się dobrowolnie
wyrzec nie będzie chciał tego, co posiadł;
a kto posiada, musi stać pod bronią.

TASSO
A kto się bronić chce, ten musi w piersi
mieć siłę, która nigdy nie zawiedzie.
Ach, właśnie to się stało teraz ze mną,
hartu mi braknie, żeby znosić szczęście,
który w dniach klęski zawsze mi pozwolił
nieszczęściu, krzywdzie dumnie stawić czoło.
A czy ta radość, zachwyt czy rozrzedził
szpik w moich kościach? Chwieją się kolana,
księżniczko, jeszcze raz przed tobą klękam,
wysłuchaj prośby, weź go z mojej głowy!
Niech z pięknych marzeń nagle rozbudzony,
pełniejsze, nowe niech poczuję życie.

KSIĘŻNICZKA
Jeśli spokojnie niesiesz skarb talentu,
wielki dar bogów, mój poeto skromny,
naucz się nosić liście tego wieńca,
dar najpiękniejszy, jaki dać możemy.
Kogo laur sławy dotknął zasłużenie,
temu już zawsze zdobić będzie czoło.

TASSO
Zawstydzonemu pozwólcie mi odejść!
Niech szczęście moje skryję w głębi gaju,
jak zawsze dawniej me troski w nim kryłem,
tam kiedy będę błądził, żadne oko
na moje szczęście nie spojrzy zawistnie,
a tylko czystej krynicy zwierciadło
uwieńczonego pokaże mi postać,
tego wędrowca, który na tle nieba
pośród drzew, pośród skał — przeszedł w zadumie.
I mniemać będę, że na tle czarownym
Pól Elizejskich widzę dal błękitną.
Zapytam siebie: kto jest ten cień blady?
ten uwieńczony młodzieniec, kto powie?
Jakie jest jego imię i zasługi?
Poczekam chwilę i pomyślę: niechby
przyszedł tu drugi i jeszcze ktoś więcej,
byśmy pogadać mogli przyjacielsko.
Gdybym mógł ujrzeć poetów, herosów
wieków minionych koło tego źródła
zebranych razem, tutaj nierozłącznych,
jak w życiu byli z sobą połączeni.
Jak magnes cząstki żelaza jednoczy,
tak bohaterów i poetów łączy
nierozerwalne poczucie wspólnoty.
Homer o sobie nie myślał, lecz życie
poświęcił sławie dwóch mężów, rycerzy.
Na Elizejskich Polach Aleksander
Achilla szuka i wita Homera.
O, chciałbym świadkiem być, jak wielkie dusze
obcują z sobą przyjaźnie w zaświatach.

ELEONORA
Zbudź się, poeto, bo będziemy sądzić,
że z życiem, z nami zrywasz wszelki związek.

TASSO
Właśnie uroda życia mnie unosi,
jestem przytomny, tylko zachwycony.
Księżniczka
Ja lubię słuchać, Tasso, jak z duchami
bardzo po ludzku potrafisz rozmawiać.
Tai wchodzi i coś szepcze do Księcia.

ALFONS
Przyjechał, mówisz. Właśnie w dobrej chwili.
Antonio!... Daj go tutaj. O, już idzie.

Scena czwarta

Wchodzi Antonio.

ALFONS
Bądź pozdrowiony, ty, który nam siebie
i dobre wieści przynosisz.
KSIĘŻNICZKA
Witamy!

ANTONIO
Ledwo powiedzieć mogę, jaka radość
na nowo przy was serce me ożywia.
Wiem, czego brakło mi, spojrzenia oczów
waszych przyjaznych. Przy tym, jak się zdaje,
jesteście z czynów mych zadowoleni.
Oto nagroda dla mnie za te troski,
z niecierpliwością gdy szedłem do celu,
za dzień niejeden z rozmysłem stracony.
Cel osiągnięty i już nie ma zwady.

ELEONORA
I ja cię witam z radością i gniewem,
że Wracasz, kiedy ja odjeżdżać muszę.

ANTONIO
Żeby me szczęście nie było zupełne,
zaraz zabierasz jego część największą.

TASSO
Bądź pozdrowiony, panie, mam nadzieję
skorzystać wiele z twego doświadczenia.

ANTONIO
Znajdziesz mnie zawsze rzetelnie przyjaznym,
gdy z swego świata w mój zechcesz zabiedzić.

ALFONS
Choć mi już w listach swoich donosiłeś,
coś robił, kiedy i jak ci się wiodło,
przecież  dokładnie chciałbym się dowiedzieć,
jakim sposobem załatwiłeś sprawę.
Wiem, że na gruncie tym, tak niebezpiecznym,
ostrożnie trzeba stawiać swoje kroki,
idąc do celu z rozwagą i pewnie.
Kto korzyść swego władcy ma na oku,
ten w Rzymie bardzo ma ciężkie zadanie,
bo Rzym chce wszystko wziąć, ale nic nie dać.
Jeżeliś przyszedł tam, by coś uzyskać,
nic nie uzyskasz, chyba że sam dajesz,
i wtedy jeszcze musi los ci sprzyjać.

ANTONIO
Nie dzięki moim szczególnym talentom
udało mi się spełnić me zadanie.
Bo w Watykanie któż nie całkiem głupi
nie znajdzie swego mistrza? Ja zastałem
przygotowany grunt dla misji mojej.
Ciebie poważa, ceni, błogosławi
Grzegorz , ten starzec, potrójnej korony
jak najgodniejszy piastun, i wspomina
ten czas, gdy ciebie, książę, witał w Rzymie.
Zna się na ludziach, zna twoje zalety
i bardzo wiele dla ciebie uczynił.

ALFONS
Z radością słyszę, że tak o mnie myśli,
jeśli jest szczerym. Lecz wszakże wiesz o tym,
że z Watykanu wyżyn nawet państwa
u stóp leżące wydają się małe,
cóż o książętach mówić i o ludziach.
Mów szczerze, kto ci pomagał w tej sprawie?

ANTONIO
Więc dobrze, powiem: wzniosły duch papieża,
on widzi małym, co małe, a wielkim
to, co jest wielkie, a chcąc rządzić światem,
ze sąsiadami swymi chce żyć w zgodzie.
Kawałek ziemi, który ci zostawia,
z przyjaźnią twoją na równi on ceni.
Italia ma być spokojna i papież
pragnie przyjaciół widzieć koło siebie,
u granic państwa by panował pokój,
a wszystkich chrześcijan siłę i potęgę
na Turków zwrócić, wytępić kacerzy.

KSIĘŻNICZKA
A powiedz, jakich on dobiera ludzi
i komu więcej niźli innym ufa?

ANTONIO,
On doświadczonych ludzi tylko słucha,
zaszczyca łaską swą i zaufaniem.
Wszak temu państwu od młodości służył,
którym dziś włada, i ma wpływ na dwory
ościenne, tam gdzie posłował przed laty,
zręcznie załatwiał zlecone mu sprawy.
Świat równie jasnym ogarnia spojrzeniem
jak ten kraj, którym włada, swoje państwa.
Kto jego czyny zna, musi go chwalić,
z radością patrzeć, jak spełniają dzieje
to, co zamyślił w cichości ten człowiek.
Nie ma widoku piękniejszego w świecie
niż widok księcia, który mądrze włada,
i także kraju, gdzie każdy poddany
wierzy, iż służąc państwu, sobie służy,
gdyż prawo tylko dobro ma na pieczy.

ELEONORA
O, jakbym bardzo chciała ten świat obcy
kiedyś zobaczyć.

ALFONS
Ażeby w nim działać?
Eleonora nie chce tylko patrzeć.
Byłoby miło, przyjaciółko droga,
gry bardzo wielkiej nici trochę splątać
tą delikatną, małą rączką — prawda?

ELEONORA
Chcesz mnie podrażnić, książę, lecz na próżno.

ALFONS
My mamy z sobą dawne porachunki.

ELEONORA
Więc dobrze, teraz ja ci będę dłużną!
Przebacz i nie przeszkadzaj, gdy chcę pytać.
do Antonia
Czy bardzo dużo robi dla nepotów?

ANTONIO
Ni mniej, ni więcej jak to, co się godzi.
Potężny władca, co nie dba o swoich,
lekceważony jest przez cały naród.
Z umiarem i godnością umie Grzegorz
swoich popierać, a oni krajowi
też dzielnie służą i tak jedną troską
dwa spokrewnione pełnią obowiązki.

TASSO
A czy nauka i sztuka się cieszy
jego poparciem, czy w tym idzie wzorem
wielu wspaniałych książąt dawnych czasów?

ANTONIO
Naukę ceni, o ile mu służy
w rządzeniu państwem, poznaniu narodów,
i dba o sztukę, o ile ta sztuka
Rzym przyozdabia, pałace, świątynie
zamienia w cuda świata podziwiane.
Nikt nie próżnuje przy nim. Chce coś znaczyć,
to musi służyć, pracować i tworzyć.

ALFONS
A powiedz, myślisz, że ta nasza sprawa
da się załatwić? Że w ostatniej chwili
nieprzewidziane nie zajdą trudności?

ANTONIO
Już chyba całkiem musiałbym się mylić,
gdybym nie wierzył, że twoim podpisem,
kilku listami spór da się załatwić.

ALFONS
Więc dzień ten mego życia muszę chwalić,
poranek szczęścia, dobra i korzyści.
Widzę granice moje rozszerzone,
państwo bezpieczne bez dobycia miecza.
Twoje to dzieło i tobie korona
obywatelskich zasług się należy. .
Niech z liści dębów splotą ją niewiasty
i na twą głowę włożą. A tymczasem
Tasso mnie także ogromnie wzbogacił,
Jerozolimę zdobył nam na nowo,
całe chrześcijaństwo poeta zawstydził,
cel niedościgłych marzeń on osiągnął,
potęgą ducha i w pracy wytrwaniem.
Za ten trud dziś go widzisz uwieńczonym.

ANTONIO
To rozwiązanie zagadki, bo wchodząc
dwóch uwieńczonych w tym domu zastałem.

TASSO
Jeżeli szczęście me możesz oglądać,
chciałbym, byś także mógł spojrzeć w me serce,
które zawstydza ten zaszczyt, chciej wierzyć.

ANTONIO
Dawno wiedziałem, że Alfons, nasz książę,
w wynagradzaniu żadnej miary nie zna.
Doznałeś, czego już inni doznali.

KSIĘŻNICZKA
Kiedy zobaczysz, ile on tu zdziałał,
to przyznasz, żeśmy słusznie, postąpili.
Pierwsi jesteśmy świadkami tej sławy,
którą obdarty go świat, a potomni
będą go witać głośniejszym oklaskiem.

ANTONIO
Dzięki wam może być pewien swej sławy.
Któż by śmiał wątpić, gdy wy pochwalacie?
Lecz powiedz, kto z was zawiesił ten wieniec
na Ariosta czole?

ELEONORA
Moja ręka.

ANTONIO
I uczyniła dobrze, bo je zdobi
piękniej niż liście złotego wawrzynu.
A jak przyroda pierś wiecznie bogatą
odziewa szatą barwną i zieloną,
tak on to wszystko, co w ludzkiej naturze
jest miłe, godne czci, odziewa strojem
kwitnącej pięknym słowem, cudnej baśni.
Zadowolenie, rozum, doświadczenie,
potęga myśli, świat i umysł czysty,
rzetelne dobra błyszczą w jego pieśni
ducha jasnością i wcielone słowa
pod cieniem krzewów zdają się spoczywać,
pokryte śniegiem drżących płatków kwiecia,
ubrane w róże, otoczone kręgiem
gry czarodziejskiej swawolnych amorków.
Zdrój obfitości szumiąc obok tryska
i dziwnokształtne pluskają się ryby.
Rzadko widziane ptactwo gra w powietrzu,
a jakieś trzody pasą się na halach. '
W zaroślach żartobliwość zarechoce,
a mądrość z niebios złotego obłoku
ziemi ogłasza podniosłe wyroki,
czasem na lutni dobrze nastrojonej
szaleństwo dziką swoją gra melodię,
ale nie mąci ogólnej harmonii.
Z takim poetą kto chce iść w zawody,
ten wart jest wieńca choćby za odwagę.
Wybaczcie, żem tak uniesion zapałem,
jak opętany, ni czasu, ni miejsca,
ni tego, o czym mówię, nieświadomy.
Widok tych wieńców, poetów, marmurów
i widok stroju tych naszych piękności
mą duszę przeniósł w daleki kraj baśni.

KSIĘŻNICZKA
Jednego z wieszczów talent kto tak ceni,
ten i drugiemu zasług nie odejmie.
I ty nam kiedyś wskażesz w pieśniach Tassa
to, cośmy czuli, gdy ty treść pojąłeś.

ALFONS
Antonio, chodźmy, bo cię chcę zapytać
o wiele rzeczy, które pragnę wiedzieć,
a tym niewiastom później cię zostawię,
aż do zachodu słońca. Bądźcie zdrowi!
Wychodzi z Antoniem, a Tasso z kobietami.

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT DRUGI

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT TRZECI

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT CZWARTY

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT PIĄTY

Scena pierwsza

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta

Niedostępny w wersji demonstracyjnej