Teodor Jeske-Choiński

TIARA II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

XXI

XXII

XXIII

XXIV

XXV

XXVI

XXVII

XXVIII

XXIX

XXX

XXXI

XXXII

XXXIII

XXXIV

XXXV

XXXVI

XXXVII

XXXVIII

TIARA I KORONA

Tom II

Teodor Jeske-Choiński

XV

W katedrze wormackiej dobiegało nabożeństwo do końca. Biskup osnabrycki, Benno sławił z ambony żywot patrona dnia, św. Marcina, biskup spirski, Henryk, sprawował św. Ofiarę.

Jeszcze się panowie rzeszy nie rozjechali do swoich diecezji, województw i hrabstw. Wszak należała się im sowita nagroda za wierność, okazaną tronowi, a król nie miał dotąd czasu podpisać nowych beneficjów i godności.

Katedrę zamknięto dziś dla mieszczan, wypełnili ją bowiem po brzegi liczni goście i dworzanie.

W nawie potężnej świątyni, na zimnych płytach marmurowych klęczeli przedstawiciele najmożniejszych rodów frankońskich i lotaryńskich: po lewej stronie panie, po prawej panowie. Każda z tych dumnych niewiast zdziwiłaby się bardzo, gdyby się jakaś mieszczka ośmieliła modlić obok niej, każdy z tych gwałtownych mężów zabijał bez namysłu bliźniego. A tu, w obliczu Zbawiciela wydziedziczonych, bili się w piersi, przekonani głęboko, iż korząc się przed Bogiem, przyznając się w cichości serca do win popełnionych, czynią zadość obowiązkom chrześcijanina.

Byli wszyscy szczerymi katolikami, nia odważyliby się nigdy wątpić o którymkolwiek z dogmatów, lecz ich nieokrzesane dusze, przytroczone zmysłami do ziemi, nie umiały się wznieść do wysokich szczytów nauki Chrystusowej. Znaczna ich część przedstawiała. sobie Boga jako króla, spoczywającego w niebie na złotym tronie, pod baldachimem z rubinów, szafirów i szmaragdów. Co poniedziałek — wierzyli — odprawia archanioł Michał przed Bogiem mszę, a święci przygrywają na skrzypkach. I jak do panów dochodzi się przez sługi, tak należy sobie zaskarbić względy któregoś ze świętych, aby dostąpić po śmierci łaski Bożej. A że służba bywa wrażliwa na podarki, przeto trzeba sobie zjednać świętych hojnością, dla kościołów, zbudowanych pod ich wezwaniem.

Nie tylko sam Bóg, zbyt daleki, niepochwytny dla naiwnej wyobraźni wieków średnich, zbyt niepojęty dla ludzi, z których niewielu znało Credo chrześcijańskie, ale święci byli ucieczką strapionych i cierpiących. Do nich wznosiły się pobożne westchnienia i błagania namiętne. Oni, żyjący kiedyś wśród śmiertelników, współczuli — mniemano — z niedolą dzieci tej ziemi i podawali chętne ucho skargom wszelakim.

Oprócz patrona, przydanego na chrzcie, miał każdy katolik przed sądem Boga drugiego rzecznika, wybranego później spomiędzy apostołów. Do tego szczególnie umiłowanego opiekuna udawano się w smutku i boleści.

Hrabiną z Wolfenburga miotał gniew bezsilny. Przebaczyć Bertoldowi nie chciała, a obawa przed niełaską króla nakazywała jej ostrożność.

Klęczała pod samą amboną, modląc się żarliwie do św. Mateusza, swego patrona z wyboru.

— Oszpeć ją, opiekunie mój niebieski — błagała — powlecz jej oczy ropą obrzydliwą, gładkie lice poryj znakami ospy, spraw, aby jej wyrósł garb z tyłu i z przodu. Pomścij mnie, słodki przyjacielu, a na twoim ołtarzu w kaplicy wolfenburskiej zapalę sto świec woskowych i ustanowię pobożnego mnicha, aby tylko tobie służył.

Prosząc apostoła o łaskę okrutną, posyłała w stronę Judyty spojrzenia pełne nienawiści, jakby ją świętemu wskazywała.

— Zetrzyj z tej żmii krasę młodości, uczyń ją starą, wstrętną, ohydną, aby nie zaznała nigdy rozkoszy miłości.

Gdyby Judyta mogła była wiedzieć, iż była przedmiotem tak mściwej modlitwy, nie byłaby się tak ciekawie rozglądała po katedrze.

Dokoła niej działy się rzeczy, których nie przypuszczała nigdy w Hohenau. W domu ostrzegano ją przed dotknięciem ręki nieszczęśliwych, pozbawionych przez papieża prawa obcowania z wiernymi, a tu, pod bokiem najwyższego wójta Kościoła, sprawowali zasuspendowani biskupi święte czynności i wyklęci brali udział w nabożeństwie, nie gorsząc nikogo.

Jak gdyby miecz św. Piotra nie błysnął nigdy nad ich głowami, klęczeli przyjaciele króla obok wojewodów, nie porażonych błyskawicą rzymską, i nikt nie odsuwał się od nich. Dziś z rana, przed rozpoczęciem mszy św., widziała Judyta, jak się Bertold i Ulryk z Godesheimu witali serdecznie z biskupami i opatami, jak gawędzili z nimi ze swobodą dobrych przyjaciół.

I zachowanie się króla dziwiło Judytę. Opowiadano jej w Szwabii, iż wesoły władca gardził przepisami kościelnymi, lekkomyślny i bezbożny, a ten lekkomyślnik i bezbożnik modlił się przykładnie. Ani razu nie podniósł oka od psałterza, podczas Przemienienia dotknął posadzki czołem, podczas Agnus Dei bił się w piersi.

Dziewczyna, wychowana w dalekim kraju górskim, w cichym klasztorze panieńskim, nie umiała sobie odpowiedzieć na pytania, które trzepotały się w jej główce. Dlaczego unikano wyklętych w jej stronach rodzinnych, a na dworze królewskim nie zwracano uwagi na wyrok Rzymu? Dlaczego nie stosowali się tak uczeni kapłani, jak biskup Benno i proboszcz goslarski Rupert, do rozporządzeń ojca chrześcijaństwa? Chyba znali oni prawo kanoniczne lepiej od mnichów reichenauskich i plebanów szwabskich. Nawet głośny ze świątobliwego żywota arcybiskup Limar nie poddał się rozkazowi Hildebranda. Dlaczego? Czyżby to, co jej mówił Bertold pod gruszą na miedzy meersburskiej, było prawdą istotną? Sięgałżeby biskup rzymski po koronę króla rzymskiego?

Wzrok Judyty poszedł w stronę ołtarza, gdzie siedział Henryk z Bertą na krześle, wybitym suknem szkarłatnym.

Ten potomek wielkich wojowników, sam odważny rycerz, miałby, się stać wasalem mnicha?

Uśmiech niedowierzania przemknął po ustach Judyty.

W głowie wolnej pani frankońskiej nie mogła się ta myśl, jej zdaniem dziwaczna, pomieścić. Król niemiecki miałby składać komukolwiek na ziemi przysięgę posłuszeństwa? Byłoby to zniewagą dla plemienia, które zdeptało pyszną Romę.

Judyta nie przeczuwała, iż buntownicze pytania ryły w jej mózgu jak krety, podkopując w niej wiarę w powagę biskupa rzymskiego. Nie wiedząc o tym, oddalała się z każdą chwilą od zasad, wyniesionych z klasztoru szafuskiego.

Bez obawy splamienia prawowierności katoliczki przypatrywała się Bertoldowi i, kiedy po skończonym nabożeństwie znalazł się obok niej, powitała go z radością. Dlaczegoż miałaby go omijać jak zapowietrzonego, skoro biskupi z nim obcowali? — tłumaczyła się przed swoim sumieniem.

Parami przeszedł dwór z katedry do pałacu, przodem król z królową, za nim wojewodowie, członkowie rządu, prałaci i dworzanie.

Hrabina. Adelajda, jakkolwiek miała prawo do towarzysza wyższego dostojeństwa, podała rękę Burchardowi z Rekingen, co wywołało uśmiech szyderski na ustach Ulryka z Godesheimu.

— Ruda już się po Bertoldzie pocieszyła — rzekł do margrabiny Wolfiii, którą prowadził. — Szczęść jej Boże! Będziemy mieli spokój,

— Zdaje się, że was przyjaźń dla pana Bertolda łudzi— odparła margrabina. — Adelajda nie zapomina tak łatwo.

— Nie sądzę, ażeby hrabina chciała użyć tego gila, jako środki zemsty.

— Adelajda nie gardzi żadnym środkiem, choćby najsłabszym. Zauważyłam, że pan Burchard stara się zbliżyć do Judyty.

— Ten smyk? Ostrzeżcie go, margrabino, jeżeli jego młode lata budzą w waszym dobrym sercu litość. Hrabina mogłaby go w istocie nakłonić do jakiego czynu nierozważnego, a byłoby chłopca szkoda. Bertold roztarłby go jak ziarnko pieprzu.

Podkomorzy Burchard z Rekingen postępował obok hrabiny Adelajdy nadęty jak młody paw, spoglądając triumfująco na swoich przyjaciół. Niejeden z nich zazdrościł mu zaszczytu, jakiego dostąpił, o wzglądy bowieni pięknej pani z Wolfenburga dobijali się nawet wytrawni zdobywcy serc niewieścich.

— Pokładam większą ufność w waszej zręczności — mówiła hrabina do podkomorzego głosem zniżonym. — Nie uczyniliście dotąd nic, aby zasłużyć na obiecaną nagrodę.

— Przystęp do przybranego dziecka korony bywa trudny, jak wam wiadomo, hrabino — tłumaczył się podkomorzy. — Wolna pani z Hohenau znajduje się prawie ciągle przy boku królowej.

— Dla odwagi, podnieconej obietnicą sowitej zapłaty, nie ma trudności. Widzę, iż trzeba mi się obejrzeć za innym, lepszym przyjacielem.

— Miejcie cierpliwość, hrabino — prosił podkomorzy — Dotąd udało mi się już zawiązać z panią Judytą bliższą znajomość.

— Od znajomości do poufałości wiedzie droga daleka, dalsza, niż przypuszczacie. Powinni byście byli korzystać z nieobecności króla i jego otoczenia. Teraz będzie wam trudniej usidlić tę wieśniaczkę słodkim słowem.

— Król wyjeżdża za kilka dni ze swoimi przyjaciółmi do Bamberga, dłuższe wieczory jesienne, spędzone wspólnie z królową w sali rycerskiej, zbliżą do siebie męskich i żeńskich członków dworu. Ufajcie mi, hrabino. Uczynię wszystko, aby pozyskać wasze względy.

Na ganku pałacu zatrzymał się król i witał się bardzo serdecznie ze swoimi doradcami i gośćmi. Każdego całował w twarz, wojewodów lotaryńskich objął za szyję, damom dworu, które się przed nim nisko pochylały, kłaniał się uprzejmie. .

Spostrzegłszy Judytę obok Bertolda uśmiechnął się do niej przyjaźnie.

— Powietrze wormackie służy mojej przybranej córeczce — odezwał się, gładząc ręką pieszczotliwie włosy Judyty. — Róże szczęścia wykwitły na jej buzi, spokojny płomień zadowolenia błyszczy w jej oczętach. Bardzo jesteśmy radzi, że opieka tronu działa tak korzystnie na wasze zdrowie.

Gorący rumieniec oblał twarz Judyty. Czuła na sobie mnóstwo spojrzeń ciekawych, słyszała szepty dam dworu. Daremnie szukała w pamięci odpowiedzi, godnej świetnego otoczenia. Obecność króla i najwyższych dostojników rzeszy poplątała jej myśli. Spuściwszy głowę milczała.

Król, widząc jej pomieszanie, mówił:

— Niech was blask korony i powaga jej doradców nie oślepiają, piękna Judyto, albowiem korona jest waszym ojcem... Godziż się, aby się dziecię obawiało ojca? Wszystkie zamki królewskie są waszym domem.

Z wdzięcznością spojrzała Judyta na Henryka. W dotknięciu jego ręki, która musnęła znów jej włosy, było tyle miękkości, w jego głosie tyle szczerych dźwięków, iż nie mogła wątpić o łasce królewskiej. Reszta obawy przed majestatem seniora rzeszy rozpierzchła się, ustępując miejsca uczuciu uwielbienia.

— Wasza Wzniosłość okazuje mi tyle dobroci — wyrzekła głosem cichym — iż nie umiem znaleźć słów podziękowania.

— Podziękujecie nam dostatecznie za życzliwość — odpowiedział król — kochając całym sercem naszego przyjaciela, Bertolda. Mam nadzieję, iż usuniemy wkrótce przeszkodę, jaka was oddalała od ołtarza. Zaraz po Nowy Roku udamy się do Rzymu, aby przyozdobić naszą głowę koroną cesarską. Przy tej sposobności załatwimy sprawy naszych przyjaciół. Tymczasem ufajcie Bertoldowi.

Zwróciwszy się do swoich doradców, rzekł:

— Zechciejcie na mnie zaczekać w sali rycerskiej. Kiedy się Henryk oddalił, otoczyły damy dworu Judytę skwapliwie. Każda z nich chciała się otrzeć o wybraną, z którą potężny władca tak długo i życzliwie rozmawiał. Wszystkie zapewniły ją o dozgonnej przyjaźni, o niekłamanym, szacunku, jaki żywiły dla jej cnoty, a pomiędzy sobą chichotały, szepcząc:

— Henryk sprzykrzy ją sobie rychło. Jest ona dla niego za głupia, za nudna.

Zamiar króla udania się do Rzymu zadziwił jego przyjaciół. Nic dotąd o tym postanowieniu nie wiedzieli.

— Słyszałeś? Chce jechać do Rzymu — mówił biskup spirski do Ulryka z Godesheimu, wchodząc z nim do sali rycerskiej..

— Domyślam się, iż przyszły znów od cesarzowej Agnieszki skargi płaczliwe — odpowiedział palatyn. — Ta stara dziwaczka mogłaby się raz uspokoić. Kiedy jej dobrze z mnichami rzymskimi, niech siedzi spokojnie i nie wścibia pobożnego nosa do rzeczy nie swoich. Gotowa nam zbyt gorliwą troską o zbawienie duszy syna pokrzyżować wszystkie plany.

— Gdyby Henryk pojechał do Rzymu bez dostatecznej siły zbrojnej — rzekł biskup — wyłudziłby z niego Hildebrand za cenę korony cesarskiej uznanie swoich rozporządzeń, a na to nie możemy się zgodzić.

— Musiałbyś ostrzyc ładne włoski — żartował palatyn — i piać przez kilka tygodni psalmy w jakimś ascetycznym klasztorze, zanimby cię Hildebrand do łaski przywrócił. Byłaby to właśnie zabawka dla ciebie. Jak ci się zdaje, mężu świątobliwy?

— A ty włóczyłbyś się jako przykładny grzesznik u moich stóp błagając o rozgrzeszenie.

— Żarty na stronę — mówił Ulryk. — Podróż Henryka do Rzymu przed załatwieniem naszych sporów z Hildebrandem uwłaczałaby powadze korony niemieckiej, obniżyłaby jej znaczenie. Nie możemy dopuścić do tego, aby się biskup rzymski rządził u nas jak w Lateranie. Gdybyśmy raz ustąpili, mielibyśmy w rzeszy co miesiąc legatów z coraz to innymi żądaniami.

— Mówiłem ci już, iż jedynie Gotfryd Lotaryński mógłby przeważyć zdanie króla na naszą stronę. Henryk ceni jego radę i ma w stosunku do niego zobowiązania. Trzeba korzystać z jego obecności.

— W samą porę przypomniałeś mi pomoc Gotfryda. Zaraz się do niego zabiorę. Zobaczysz, jak go zażyję. Rzuci się niby pstrąg w górskim potoku.

Garbaty wojewoda stał pod jednym z filarów, na których spoczywało sklepienie sali. Rozmawiał z Bertoldem. Kiedy

Ulryk do niego przystąpił, opowiadał właśnie coś z wielkim ożywieniem.

— Zapomniałem was spytać, panie wojewodo — rzekł Ulryk — jak się miewa wasza małżonka, piękna Matylda?

Pytanie to oddziałało na Gotfryda jak śmiertelna obelga. Urwał opowiadanie w połowie słowa, zbladł, objął prawicą kurczowo rękojeść miecza i spojrzał na palatyna wzrokiem strasznym.

Przez kilka chwil milczał. Potem rzekł głosem, w którym kipiała wściekłość:

— Ludzie nazywają was złośliwym, panie palatynie, ostrzegam was jednak, iż nie było dotąd na ziemi tak zuchwałego gada, który by się ośmielił ukąsić garbuska lotaryńskiego.

Zewsząd nadbiegli dostojnicy koronni, aby zastawić sobą przyjaciela. .

Ale Ulryk nie uląkł się gniewu wojewody.

— Chodzą wieści po kraju — rzekł — iż jeździliście przed wyprawą saską do Lombardii, w celu nagięcia niesfornej małżonki do posłuszeństwa. Pytam tylko przez życzliwość, pragnąłbym bowiem szczerze waszego zwycięstwa w walce z Hildebrandem.

— Życzliwość bywa czasami złością rozmyślną — odparł Gotfryd, topiąc wzrok nieufny w twarzy Ulryka. — Mówcie wyraźnie, bez wstępu, do czego zmierzacie. Jeśli chcieliście mnie podrażnić przeciw mnichowi, co się nazywa ojcem chrześcijaństwa, a powinien gorzeć na wieki w ogniach piekielnych, dopięliście celu.

Wesoło roześmiał się Ulryk.

— Doskonale! — zawołał. — Przed waszym bystrym okiem nie może się nic ukryć. Skoroście mój zamiar odgadli, przyznaję się do winy. Chciałem się w istocie tylko dowiedzieć, czy żywicie dla Hildebranda zawsze te same uczucia posłusznego syna. Widzę z przyjemnością, iż miłujecie go z całej duszy.

Po żółtej twarzy garbuska biegały drgania nerwowe. Krzywiły się jego usta, rozsuwały się szczęki, latały nozdrza.

Władca pogardliwy wobec wielmożów saskich, spokojny w najkrwawszej bitwie, stracił przytomność na wspomnienie imienia Grzegorza VII.

— Uczucia posłusznego syna?! — wrzasnął. — Dla kogo? Dla chytrego lisa, dla jadowitej żmii, dla łyka, który powinien czyścić rondle w kuchni wiejskiego klechy, zamiast udawać biskupa biskupów? Tylko motłoch rzymski mógł posadzić takiego nędznika na Stolicy Apostolskiej. Ale my ściągniemy go za resztki włosów z tronu papieskiego i zamkniemy w najuboższym z klasztorów.

Mówiąc to, błyskał Gotfryd oczami jak głodny wilk, który ujrzał z daleka jagnią.

Miał on do Grzegorza VII głęboką nienawiść, posądzał go bowiem o zburzenie swojego ogniska rodzinnego.

Zaślubiwszy przed półtora rokiem słynną z urody, bogactw i pobożności Matyldę Toskańską wziął ją z sobą do Lotaryngii, marząc o spóźnionym szczęściu w objęciach miłości. Ale wychowanica biskupa Anzelma z Luki i fanatyczna wielbicielka cnót Hildebranda odmówiła mu posłuszeństwa małżeńskiego, broniąc się tym, iż ślubowała Matce Bożej dziewictwo.

Bez żadnego skutku domagał się Gotfryd praw swoich. Pogromca najzuchwalszych zbójów lotaryńskich, wielki wojownik i groźny sędzia nie zdołał przełamać oporu niewiasty. Znużony płaczem Matyldy, odesłał ją do Toskanii, do jej matki, i zaprzysiągł zemstę jej mistrzom. Posłów rzymskich nie dopuszczał do siebie, rycerstwu lotaryńskiemu zakazał płacić świętopietrze, na listy Grzegorza VII nie odpowiadał wcale.

Co było naturalnym wynikiem ascetycznej pobożności Matyldy, zapatrzonej od lat najmłodszych w czyste wzory pierwszych wyznawczyń chrześcijaństwa, żyjącej tylko dla. Boga i Kościoła — wydawało się jemu dziełem podżegań Grzegorza VII. Papież wpływał w istocie na wyobrażenia i postępki Matyldy, lecz tylko w granicach rad, udzielanych przez ojca duchownego wiernej owieczce. Jeśli ją napominał, aby "położyła kres chęci do grzeszenia", spełniał jedynie swój obowiązek vkapłański.

Miłość jednak zmysłowa Gotfryda nie chciała, nie była zdolna wniknąć we właściwe pobudki oporu Matyldy. Podejrzewał on Grzegorza VII o zamiary świeckie, o chęć zagarnięcia dziedzictwa księżniczki toskańskiej na rzecz Kościoła. — Toskanii zachciewa się temu chłystkowi, który wyszedł ż błota gminu — wołał pieniącymi się ustami — licznych krajów, rycerstwa, korony nawet. Wmawia on w głupców, iż cała ziemia jest lennem św. Piotra, iż wszyscy królowie powinni składać hołd stolicy rzymskiej. W prochu i w pokorze mamy klęczeć przed synem cieśli i całować ręce pierwszego z brzegu chama, który, przyodziawszy się w habit, wrzeszczy z kazalnicy, iż sam Bóg ustanowił go panem nad całą ludzkością.

Barbarzyńska duma dawnych panów lombardzkich huczała w sercu Gotfryda z łoskotem burzy.

— Ja im powrzeszczę! — krzyczał. — Każdego mnicha, który mi będzie buntował motłoch przeciw duchowieństwu świeckiemu, każę ściągnąć za barani kaptur z ambony i won z Lotaryngii. Uczy nas Wilhelm Angielski, jak poskromić tę krzykliwą hałastrę. Odmówić mnichom dziesięciny, nie zapisywać im dóbr, nie obsypywać ich darami — odsądzić burzycieli porządku społecznego od przepełnionej miski, z której idzie pycha, a zmiękną od razu.

Z radością pochłaniali nieprzyjaciele Grzegorza VII grad obelg miotanych na niego i wykonawców jego reform, nienawiść bowiem Gotfryda była potężnym filarem ich planów. Gdyby on zechciał oddać na usługi Henryka swoją wyborną i karną jazdę, mogliby się odważyć na krok stanowczy.

Ulryk z Godesheimu trącał nieznacznie łokciem biskupa spirskiego, rzucając mu spojrzenie triumfujące.

— Zażyłeś go  znakomicie — szepnął biskup.

I zwolennicy stronnictwa pokojowego słuchali bez wstrętu gwałtownej mowy wojewody. Nie wiadomo jeszcze, jak się stosunki ułożą... Pomoc takiego sprzymierzeńca jak Gotfryd nie zaszkodzi nikomu — myśleli.

Prałaci uśmiechali się z zadowoleniem. Ci możnowładcy duchowni, pochodzący bez wyjątku z rodów rycerskich, wnieśli do stanu duchownego instynkty swojej krwi. Niewielu z nich wcielało w życie pokorę chrześcijańską. Zżymali się oni wszyscy na plebejusza w tiarze, którego żelazna wola gniotła ich harde karki szlacheckie.

— Gdyby was Hildebrand słyszał — odezwał się biskup spirski — straciłby może ochotę do walki z królem.

— Hildebrand wie bardzo dobrze o tym — odparł Gotfryd — iż życzę mu codziennie, rano i wieczorem, żeby go szatan porwał w jasny dzień i zaniósł na śniadanie swojej babce. Lepszej strawy dla gospodyni piekieł nie mógłby sam Lucyper wymyślić.

Głośny śmiech nieprzyjaciół Grzegorza VII wtórował złorzeczeniom wojewody.

Zajęci Gotfrydem, nie zauważyli dygnitarze, że król, wszedłszy do sali bocznymi drzwiami, zbliżył się do nich po cichu.

— Podzielcie się ze mną radosną nowiną — odezwał się Henryk ze swobodą dobrego towarzysza — bo chyba tylko coś bardzo przyjemnego mogło was tak doskonale usposobić.

— Wojewoda Gotfryd wygłosił właśnie mowę pochwalną na cześć Hildebranda — rzekł Ulryk z Godesheimu.

— Ach... Domyślam się, iż pycha Hildebranda. nie utyje od pochwał pana Gotfryda.

Po ustach króla przebiegł uśmiech wesoły. Przebiegł i znikł jak lekki cień.

— Hildebrand staje się z każdym dniem niewygodniejszy — mówił król. — W liście, który mi przysłał, domaga się, bym odjął Hermanowi pastorał bamberski. Żal mi szczerze Hermana, mam bowiem względem niego obowiązki wdzięczności. Był mi on zawsze wiernym wasalem i nie żałował nigdy pieniędzy na potrzeby korony.

— Czy prawda — spytał arcybiskupa Limara —  iż Herman jest takim nieukiem w rzeczach Kościoła, że nie zna dokładnie zasad naszej wiary i nie rozumie nawet treści psalmów, które śpiewa? Żądam od was szczerej prawdy, panie arcybiskupie. Wy mi powiecie.

— Hildebrand oskarża Hermana słusznie o nieuctwo — odpowiedział Liamar. — Pogrążony w sprawach tej ziemi, zajęty jedynie gromadzeniem pieniędzy, nie jest Herman godzien stolicy bamberskiej.

Król wzruszył ramionami.

— W takim razie nie mogę oszczędzać Hermana — rzekł — i przyczynię się do żądania Hildebranda. Zbyt jawnie zresztą zdobywał, biskup bamberski swój pastorał za pomocą złota. Wiedzą wszyscy w rzeszy, iż drogę do Bamberga torowały mu kubany.

Spojrzał spod czoła na swoich przyjaciół.

— Życzę sobie — mówił z naciskiem — aby handlowanie pastorałami raz na zawsze ustało. Pod tym względem zgadzam się zupełnie z Hildebrandem, który odnawia tylko zakaz mojego ojca. I ś.p. cesarz Henryk potępiał surowo świętokupstwo.

— Co było, niech przepadnie w naszej pamięci — ciągnął dalej po krótkiej przerwie — na przyszłość jednak proszę was, moi doradcy i przyjaciele, abyście nie korzystali z chciwości mężów, niegodnych dostojeństw kościelnych. Obrzydły mi bezustanne zarządzenia rzymskie. Znów błaga mnie matka, abym oddalił z dworu wszystkich wyklętych członków rady koronnej i zasupendowanych prałatów. Hildebrand jest uparty.

— Jeżeli moja obecność na dworze przyczynia się do zaostrzenia stosunku Waszej Wzniosłości do Rzymu, odjadę jeszcze dziś do Bremy — odezwał się arcybiskup Limar.

— I ja zamknę się z radością w murach meersburskich, aby nie utrudniać położenia mojego króla — rzekł Bertold.

Ale Henryk ujął ręce Limara i ściskając je serdecznie,. mówił głosem ciepłym:

— Miłość szczerych przyjaciół jest najdroższym rubinem korony, a gdzież znalazłbym przyjaciół wierniej szych? W smutku i trosce staliście przy mnie, nie lękaliście się gróźb rzymskich i mieczów saskich. Znosiliście ze mną przez szereg lat bez szemrania trud wojny, niepokój buntu, trwogę niepewności jutra, a teraz, kiedy dni jaśniejsze błysnęły nad nami, chcielibyście mnie opuścić? Tego nie uczynicie. Cóż bym bez was robił? Na własnych zamkach czułbym się obcy, na tronie opuszczony, wśród milionów poddanych samotny. Trudniej królom o prawdziwych przyjaciół niż ostatniemu z nędzarzy. Nie mówcie mi o rozłące. Jedna tylko śmierć przetnie nić serdeczną, która nas łączy.

— Bo gdyby... przerwał Limar.

Szybko przerwał mu król

— Niech was pogróżki Hildebranda nie trwożą. Mamy na niego sposób. Gdyby się upierał przy swoich żądaniach, przypomnimy mu, iż nie uzyskał dotąd naszego potwierdzenia. Nie sądzę jednak, aby ten środek ostateczny był potrzebny.

Gotfryd, który słuchał z chmurą na czole, wysunął się teraz z  gromady dygnitarzy koronnych i, stanąwszy przed królem, rzekł:

— Gdybym był na miejscu Waszej Wzniosłości, nie przewlekałbym sporu z Rzymem. Zbyt dziwne zmiany usiłuje Hildebrand wprowadzić do porządku obecnego, abyście się wy, panie królu, mogli na nie kiedykolwiek zgodzić. Dziś czy jutro wybuchnie jawna niezgoda, bo Hildebrand nie ustąpi. Znam go lepiej od was. W takim położeniu wygrywa ten, kto ubiega bieg wypadków. Klęska Sasów rozwiązała wam ręce. Idźcie do Rzymu, ale na czele takiej siły zbrojnej, żeby to nikczemne gniazdo padło w proch przed waszym majestatem. Tylko z mieczem albo workiem w ręku rozmawia się swobodnie z chytrością rzymską.

— Przez usta wasze, panie wojewodo, mówi słuszny żal — odparł Henryk — królom jednak nie wolno mieć żalów osobistych. Gdybym chciał słuchać podszeptów niechęci, jaką żywię do Hildebranda, usłuchałbym niezwłocznie waszej rady, ale moja niechęć musi zamilknąć wobec dobra rzeszy i korony. Jawna wojna z Hildebrandem rozdarłaby świat katolicki na dwoje, do czego mnie, wójtowi Kościoła, nie godzi się ręki przyłożyć. Dopóki Hildebrand nie obrazi majestatu korony niemieckiej, dopóty będę udawał obojętnego na jego pyszne listy, czekając cierpliwie na sposobność załatwienia spraw spornych na drodze pokojowej.

Żachnął się Gotfryd.

— Zbyt cierpliwa bywa tylko niemoc — wyrzekł.

— I rozwaga, Gotfrydzie — odparł Henryk. — Radzicie, abym poszedł do Rzymu na czele licznego wojska. Skąd wezmę siłę, potrzebną do zdeptania italskich zwolenników Hildebranda? Ostatnie dwie wyprawy saskie wyczerpały mój skarb i znużyły rycerstwo frankońskie. Trzeba dać mieczowi wytchnienie, aby sobie nie uprzykrzył zbyt ciężkiej służby.

 — Zapominacie, iż Lotaryngia jest zawsze gotowa na wasze skinienie. Rozkażcie, a za tydzień ruszy moja jazda ku Alpom. Zwiążę własnymi rękami Hildebranda i dostawię go do waszego namiotu.

— I rycerstwo lotaryńskie nie próżnowało w ostatnich miesiącach, Gotfrydzie. I waszym wasalom należy się wypoczynek.

— Moje rycerstwo wypoczywa na koniu, w siodle, w lesie, na polu bitwy. U mnie nie ma przemądrych wojewodów i hrabiów, którym się zdaje, iż posłuszeństwo lennika jest tylko dobrowolną umową, zależną od ich łaski, bo gdyby się znaleźli tacy uczeni krętacze, nauczyłby ich mój kat szacunku dla starego prawa germańskiego. Sosen na szubienice, żelaza na haki nie brak w Lotaryngii. Nie zwlekajcie, panie królu! Każdy dzień wzmacnia stanowisko Hildebranda, który wprawił w ruch wszystkie języki klasztorne. Już powstają przeciw wam mnichy kluniackie z ambony. Jeśli nie położycie szybko tamy wzrastającemu potokowi nienawiści, zaleje was fala groźniejsza od rokoszu saskiego. Idźcie natychmiast do Rzymu!

— Idźmy na Rzym! — zawołał Ulryk z Godesheimu, potrząsając mieczem.

— Słuchajcie rady mądrego Gotfryda! — odezwał się biskup osnabrycki, Benno.

— Do Rzymu! Do Rzymu! — wtórowali wojewodzie nieprzyjaciele Grzegorza VII.

Zewsząd zwróciły się na króla spojrzenia wyczekujące. On stał wśród doradców i wasalów z głową  opuszczoną, z przymkniętymi powiekami, jak czynił zawsze, kiedy się nad czymś ważnym namyślał. Tyle przebył w młodym życiu, iż obawiał się zbyt nagłych postanowień.

— Za wierność i przyjaźń dziękujemy wam z całego serca, wojewodo Gotfrydzie — odezwał się po pewnym czasie głosem chłodnym, który brzmiał jak rozkaz — i przypomnimy wam dzisiejszą obietnicę, kiedy nadejdzie pora właściwa. Zanim zmusimy Hildebranda z bronią w ręku do powolności, spróbujemy jeszcze raz drogi pokoju. Jutro odejdą do Rzymu z naszymi listami rycerze Rapoto, Gottszalk i Adalbert. Świadomi mowy łacińskiej i obyczajów wiecznego miasta rozpatrzą się oni na miejscu w położeniu. Wiadomości, które nam przywiozą, wpłyną ostatecznie na wybór środków, jakich użyjemy do poskromienia roszczeń Hildebranda.

Na twarzach nieprzyjaciół Grzegorza VII malowało się rozczarowanie, żaden jednak z nich nie śmiał podnieść głosu, gdy się bowiem Henryk posługiwał liczbą mnogą, przemawiał zawsze jako król, a wówczas nie znosił uwag nawet przyjaciół najbliższych.

— A wy — zwrócił się Henryk do prałata Ruperta — roześlecie jutro gońców do wszystkich palatynów i hrabiów okręgu z naszym rozkazem surowym. Ktokolwiek by ze stróżów prawa nie przestrzegał pilnie kapitularzy, obowiązujących wszystkich poddanych rzeszy, dozna na sobie całej siły naszego gniewu królewskiego. Niech nie będzie odtąd przed trybunałem sprawiedliwości nikt możnym, bogatym, znakomitym. Rozbójnicy niech giną na szubienicy bez względu na swe pochodzenie. Chcemy, żeby drogi były bezpieczne, żeby zamki i sioła spały bez obawy pod opieką prawa, żeby rycerstwo szanowało pracowitą ludność miast. Niech palatynowie i hrabiowie nie szczędzą szubienic, kół, postronków, mieczów, aby w rzeszy zapanował upragniony przez wszystkich pokój. Gdyby się który z pełnomocników korony okazał opieszały na stolicy sędziowskiej, złożyć  go niezwłocznie z urzędu, a w razie oporu stawić przed nasz trybunał królewski.

Zmieniwszy nagle ton urzędowy w przyjacielski, rzekł Henryk do Gotfryda:

— Czy jesteście ze mnie zadowoleni, straszny wojewodo, pogromco wszelkiego gwałtu?

— Wolałbym, żeby Wasza Wzniosłość posłała Hildebrandowi słowa tak męskie — odparł Gotfryd.

— I na niego przyjdzie kolej — mówił król — a tymczasem zapomnijmy na godzinę o sprawach rzeszy, należy nam się bowiem po pracy dzban wesołego wina.

Wziąwszy Gotfryda pod ramię, przeszedł z nim do sali przyległej, gdzie czekało śniadanie obfite.

Niedługo wypoczywał dziś w gronie przyjaciół. Zaledwie zdążyła służba podać wety, kiedy go marszałek dworu uwiadomił, że mieszczanie zebrali się już na dziedzińcu. Dzieci Wormacji przyszły do króla po nagrodę za wyprawę saską.

Zasiadł więc Henryk przed pałacem na krześle dębowym i rozdzielał własną ręką pamiątki. Starszyznę obdarzył złotymi łańcuchami, pucharami, pierścieniami, pomiędzy szeregowców rzucał pieniądze, kosztownie oprawione noże, sztylety, sprzączki do pasa. Nie zapominał o najmniejszym pachołku. Każdemu dał jakąś błyskotkę i słowo uprzejme, kończąc żmudną robotę dopiero wtedy, kiedy się skrzynie wyczerpały.

Jak stado kruków, wietrzących żer, krążyły tymczasem przed główną bramą zamku brodate postacie. Odziane w długie suknie, miały one na głowach wysokie spiczaste kapelusze żółtego koloru.

Kiedy się tłum uradowanych mieszczan wyroił na plac przed katedrą, spadła na niego gromada owych żółtogłowych ludzi z głośnym wrzaskiem. Byli to Żydzi wormaccy i spirscy, śmielsi pod bokiem króla niż w innych miastach. Henryk bowiem otaczał ich szczególną opieką.

Zaczął się handel, targ, wrzawa. Ubożsi mieszczanie pozbywali się czym prędzej pamiątek królewskich.

Hojny władca, załatwiwszy się z miastem, udał się do kancelarii, gdzie pracował do późnej nocy z prałatem Rupertem i jego dyktatorami. Trzeba było przygotować listy dla posłów rzymskich, przejrzeć zaległe dokumenty, podpisać nowe nadania, ułożyć porządek zjazdu bamberskiego.

Była już północ, kiedy Henryk, znużony trudem całego dnia, udał się do swojej sypialni.

W komnacie niewielkiej stało pod purpurowym baldachimem niskie, szerokie łóżko z drzewa cedrowego. Duża, brązowa lampa kształtu wieżyczki rzucała przez wypukłe, różnobarwne szkła różowe, zielone i żółte smugi na białe skóry, zaścielające marmurową posadzkę. Henryk pożegnał ruchem ręki głównego podkomorzego, który odprowadził pana do drzwi sypialni. Przy jego boku zostali tylko Bertold, Ulryk z Godesheimu i biskup spirski.

Usiedli wszyscy czterej na zydlach przed kominem.

— Byłoby dobrze, gdybyś Rudolfa Szwabskiego otoczył szpiegami — rzekł król do Ulryka. — Mocno mi się zdaje, że pan szwagier przechyla się znów ku stronie naszych nieprzyjaciół. Nie ufałem nigdy jego wierności.

— Wyżłów z dobrym nosem posłałem już przed wyprawą saską do Zurychu — odpowiedział Ulryk. — Pan Rudolf nie był nigdy pewny, a obecnie jestem przekonany, że nam zazdrości zwycięstwa. Gdyby nam szczerze sprzyjał, byłby się był stawił w Gerstrungen. Wszakże wiedział, iż od tej wyprawy zależały losy korony. I Welf Bawarski zaczyna mi się nie podobać.

— Oni wszyscy tacy... — mówił król półgłosem, jakby do siebie: — Brać, to by ciągle brali, lecz zaciągnięte zobowiązania przypominają sobie tylko wtedy, gdy się obawiają kary. Wierni wasale...

Zapatrzył się w błękitnawe, płomyki, które lizały dopalające się głownie.

— Trzeba temu położyć koniec — odezwał się po dłuższym milczeniu. — Mam dosyć bezustannej niepewności... Tak dalej rządzić nie można... Albo nauczę wasalów korony posłuszeństwa, albo runę pod gruzami tronu moich przodków... Dziękuję wam... Zostawcie mnie samego...

Kiedy Bertold, Ulryk i biskup spirski opuścili komnatę sypialną, oparł król głowę na dłoni. Zielonkawy blask lampy padał na twarz zmęczoną, uwydatniając jeszcze więcej jej bladość.

Już się szczęśliwemu zwycięzcy zdawało, że troska pierzchła od niego na czas dłuższy. Ale listy, otrzymane z Rzymu i Lombardii rozwiały te marzenia.

Pisała mu matka, cesarzowa Agnieszka, o rosnącym niezadowoleniu Stolicy Apostolskiej. Grzegorz VII domagał się koniecznie niełaski królewskiej dla wszystkich wyklętych panów i zasuspendowanych prałatów. Donosił mu kanclerz lombardzki o plotkach, jakie posłowie sascy rozsiewali po drugiej stronie Alp o jego życiu prywatnym.

Bolały go głównie surowe napomnienia matki. On kochał serdecznie rodzicielkę swoją, nazywał ją "dawczynią szczęścia i błogosławieństwa", płacił za jej troskliwość pamięcią Wdzięcznego syna. Gdyby pozostawał dłużej pod jej opieką, nie byłby się był dopuścił wielu wybryków, które wlokły się za nim jak łańcuch galernika.

Nadużywał dawniej niejednokrotnie swojego stanowiska, drwił z cnoty i rozwagi, puszczał wodze namiętnościom, bałamucił kobiety, zgrywał się w kości, pił za wiele wina, rozdawał dobra koronne każdemu, kto prosił o lenno, trwonił majątek własny i publiczny. Opamiętał się jednak od lat dwóch po owej chorobie w Ladenburgu, a panowie rzeszy nie przestawali mu wyrzucać "rozpusty", jakkolwiek nie mieli sami pod tym względem czystego sumienia.

Nie on zresztą zawinił, że nie potrafił zachować miary w używaniu rozkoszy zmysłowych, że znieważał majestat królewski swawolą.

Dwunastoletnim chłopcem był, kiedy go opiekunowie korony porwali matce, wmówiwszy w łatwowiernych, że kobieta rozpieszcza króla. Gdyby regentom było chodziło o chwałę tronu i dobro rzeszy, byliby się starali wychować wrażliwe, niepospolitymi przymiotami serca i umysłu obdarzone dziecko na rozumnego monarchę. Lecz możnowładcy pamiętali tylko o sobie, troszcząc się o małoletniego króla jedynie wtedy, kiedy im jego podpis był potrzebny do ich własnego zbogacenia lub wyniesienia.

Arcybiskup koloński Anno i Otton z Nordheimu oddawali się wyłącznie sprawom rzeszy, a dworski Adalbert, arcybiskup bremeński, któremu powierzono wychowanie Henryka, bawił się weselej od ucznia królewskiego. Pan możny, skoligacony z książętami saskimi, wykwintny, rozmiłowany w zbytku, otoczony zawsze zgrają linoskoków i komediantów, oddziaływał na króla-dziecko jak najgorzej. Zamiast powściągać jego temperament ognisty, pobudzał go do wybryków, mawiając: "Rób, co ci się żywnie podoba, bylebyś w chwili śmierci miał wiarę".

I robił młody król, co mu fantazja chwili poddawała, ku wielkiemu zadowoleniu regentów, którzy gospodarowali tymczasem w rzeszy jak w swoich, dobrach alodialnych. Rozbierali oni pomiędzy siebie lenna koronne i klasztorne, obsadzali swoimi krewniakami stolice biskupie, opactwa i dostojeństwa świeckie, dzielili się nawet z królem jego dochodami osobistymi.

I nikt nie oburzał się dopóty na rozwiązłość ukoronowanego chłopca, dopóki małoletni pan nie zaczął się wtrącać do spraw państwa. Dopiero kiedy król-dziecko przejrzał, kiedy zmiarkował, że opiekunowie frymarczą w jego imieniu przywilejami korony, że nadużywając władzy czynią jego wobec książąt odpowiedzialnym za nepotyzm i świętokupstwo — kiedy podziękował doradcom za udział w rządzie, wówczas krzyknięto; rozpustnik, heretyk, tyran!

Chowano go nieuczciwie, puszczono luzem jak źrebię rozhukane, podniecano rozmyślną pobłażliwością jego namiętności ludzkie, nie sposobiono go wcale do rządów, odsuwano od spraw państwa, a dziwiono się, że zasiadłszy na tronie nie umiał być od razu panem świata chrześcijańskiego.

Zostawiony samemu sobie, psuty pochlebstwem i bezgraniczną swobodą, zdobywał sobie Henryk wolno, w trosce i w upokorzeniu, rozwagę męża i powagę monarchy. Dziś zdawał sobie dokładnie sprawę z posłannictwa króla, zanim się jednak nauczył panować nad krewkim temperamentem, popełnił szereg błędów, których by staranne wychowanie było oszczędziło jemu i rzeszy.

A owe błędy pierwszej młodości nie chciały go odstąpić, natrętne, dokuczliwe jak robactwo wylęgłe z brudu. Brzęczały dokoła niego, wieść o nich rozchodziła się coraz dalej i dalej, ogarniała wszystkie ziemie świętego państwa rzymskiego, rosnąc po drodze. Im spokojniej się on zachowywał, tym głośniej rozprawiano w stolicach województw, na zamkach rycerzy i w klasztorach o jego "nadzwyczajnej rozpuście i tyranii".

Możnowładcy, przerażeni stanowczością króla, starali się o to gorliwie, aby nie zapomniano o jego młodzieńczych wybrykach.

I do Rzymu trafili.

Cesarzowa Agnieszka zaklinała syna w ostatnim liście, aby "porzucił manowce grzechu" i rozłączył się z przyjaciółmi, opętanymi przez szatana i zmysły.

Więc i matkę przekonały wieści, roznoszone skrzętnie na skrzydłach trwogi przez nieprzyjaciół silnej, praw swych świadomej władzy królewskiej.

List cesarzowej rzucił czarny cień na duszę Henryka. Żywił on dla matki cześć niekłamaną, wszystko bowiem dobre i szlachetne, co się w nim ostało, mimo gorszącego przykładu samolubnego otoczenia, zawdzięczał jej, pani znanej z pobożności i rozumu. Ona kazała go uczyć języków, prawa i sztuki pisania, ona stawiała ciągle przed jego oczy świetlany wzór Henryka III. Bądź, jak ojciec! — napominała go od lat dziecięcych.

Tej ukochanej matce nie odmawiał Henryk dotąd niczego. Wszakże upokorzył się na jej prośbę przed delegatami rzymskimi.

Miałże usłuchać i teraz jej głosu napominającego? Żądała od niego wiele, bardzo wiele.... Chciała, by się dla zgody z Grzegorzem VII pozbył rady i towarzystwa najlepszych, prawdziwych przyjaciół.

Kiedy Henryk rozmyślał nad listem matki, otworzyły się bez szelestu drzwi, ukryte w ścianie, i do komnaty sypialnej weszła królowa.

Miękkie skóry tłumiły szmer jej lekkiego kroku. Zbliżywszy się niepostrzeżona do krzesła, uklękła obok małżonka, splotła ręce na jego kolanach i podniosła do niego uległy wzrok kochającej żony.

— Widziałam dziś podczas obiadu na twoim czole chmurę— odezwała się głosem miękkim — a ty wiesz, Henri, iż twoje troski płoszą sen z moich powiek. Nie mogąc zasnąć, przyszłam do ciebie, abyś się ze mną smutkiem, swoim podzielił. Mój pan nie gniewa się na mnie za natręctwo?

Przytuliła głowę pieszczotliwie do ramion króla, a on pochylił się nad nią i dotknął ustami jej czoła.

— Jesteś zawsze dobra, Berto — mówił, gładząc jej włosy — stokroć lepsza ode mnie. Za miłość płaciłem ci bólem, pogardą. Gdybym mógł wydrzeć te czarne karty z księgi mojego żywota, poddałbym się chętnie najtwardszej pokucie. Jaka szkoda, że człowiek poznaje się zwykle za późno na prawdzie.

— Owe dni straszne były tak dawno, iż widzę je jak przez gęstą mgłę — odrzekła królowa — a jeśli każesz, zapomnę o nich zupełnie. Niech , cię moje łzy minione nie martwią, najdroższy. Źródło ich zanikło, wypalone twoimi pocałunkami. Tyle szczęścia dało mi od owego czasu twoje serce szlachetne, iż okupiłeś sowicie lata bólu.

Podniosła się, usiadła na kolanach króla, objęła go za szyję.

— Kocham cię, Henri, ubóstwiam cię, każda moja myśl, każde uderzenie serca należy do ciebie.

I przylgnęła do niego, jak słaby powój do mocnego dębu.

— Niedobra korona — szeptała — zabiera mi mojego małżonka, moją duszę, moje życie. Tak rzadko mogę być z tobą... I teraz czytam w twoich oczach troskę króla. Zasmuciły cię listy z Rzymu... Prawda, Henri?

— Nasza matka przypomina mi żądanie Hildebranda — odpowiedział Henryk. — Mam znieważyć przyjaźń, odtrącić od siebie tych, którzy mi zawsze uczciwie służyli.

— Gdyby to dla twojego spokoju było potrzebne...

— Grzeszyłem wiele przed Bogiem, koroną i tobą, Berto, ale niewdzięcznością nie splamiłem się nigdy. Wyklęci przez Hildtbranda doradcy są moimi jedynymi przyjaciółmi, W chwilach ciężkiej próby opuścili mnie wszyscy, nawet mąż twojej siostry, Rudolf Szwabski, nawet ci, których zasypałem dobrodziejstwami. Oni jedni oczerniani, znienawidzeni tak samo jak ja, nie odwrócili się od ubogiego, chorego, sponiewieranego króla, oddając mi życie swoje i mienie. Każdy z nich fołoży bez wahania za mnie młodą głowę. Miałżebym teraz, kiedy mogę wynagrodzić wierność, oddać tych serdecznych druhów moich na pastwę ich nieprzyjaciół i na pośmiewisko zazdrosnych? Bo rzucono by się na nich zewsząd ze śmiechem urągliwym, gdybym ich oddalił z dworu. Tego nie uczynię. Wszystko mogą źli ludzie mówić o mnie, lecz najczarniejszy język nie powie, iż Henryk IV okazał się kiedykolwiek niewdzięczny. Tyle razy piłem z cuchnącej kałuży niewdzięczności, iż brzydzę się tym bękartem samolubstwa i pychy.

Królowa słuchała z oczami rozpromienionymi. Cała jej dusza zawisła na ustach małżonka.

— Gdyby cię ludzie znali tak dobrze jak ja i nasi przyjaciele — odezwała się — ubóstwialiby cię tak samo jak my. Tylko troska o twój spokój podszepnęła mi myśl nieszlachetną o pozornej niełasce dla wyklętych. Mogliby w każdej chwili wrócić na dwór, gdybyś im wyjednał rozgrzeszenie w Rzymie. Przebacz mi, małżonku mój i panie, iż ośmielam się radzić królowi, ale twoje szczęście jest moim szczęściem.

— Mąż rozumny słucha zawsze bez gniewu głosu kochającej żony — mówił król — tym razem jednak nie zmienię postanowienia. Więcej niż kiedykolwiek potrzebuję obecnie rady i pomocy szczerych, zaufanych przyjaciół. Zdeptawszy rokoszan saskich, rzucę teraz rękawicę bezrządowi całej rzeszy, zmuszę panów i rycerstwo do szanowania prawa, a tylko moi przyjaciele nie ulękną się zuchwalstwa pięści. Oni jedni, oddani koronie na śmierć i życie wykonają moją wolę, nie oglądając się na żadne względy. Droższy mi jest porządek w rzeszy niż łaska Hildebranda.

— Stanie się, jak twoja wola królewska postanowi, bo ty wiesz lepiej ode mnie, co przysparza blasku koronie, ale nie gniewaj się na małżonkę, że się będzie modliła, aby Bóg odwrócił od ciebie niechęć Hildebranda. Biskup rzymski nawiedzał mnie w nocy, we śnie, kilka razy, a patrzył na mnie zawsze tak dziwnymi groźnymi oczami, iż budziłam się przerażona. Nie śmiej się ze mnie, Henri... Ja wierzę w ostrzeżenie snów, lękam się tego pobożnego starca, który zasmuca mojego pana przykrymi listami... Pogódź się z Hildebrandem, nie dawaj mu powodu do gniewu... Błaga cię o to twoja Berta, która kochała cię nawet wtedy, kiedy ją odepchnąłeś od siebie jak wiarołomną... Jedź do Rzymu, stań we własnej osobie przed Hildebrandem, odkryj przed nim swoje dobre serce, a zamilknie jego niechęć. Wierzę, iż poznawszy się bliżej, będziecie przyjaciółmi. Poselstwa, zamiast usunąć nieporozumienie, powiększają przestrzeń, jaka was dzieli.

Henryk nie śmiał się. Przypomniał sobie potknięcie się konia przy wjeździe do Wormacji i ów dziwnie smętny jęk dzwonów. Pozostawałożby złe przeczucie, które zmąciło jego pogodną radość w chwili najwyższego triumfu, w związku ze sporem rzymskim? I jego straszył nieprzyjazny stosunek do Hildebranda.

— Miłość niewiasty radzi często równie dobrze jak rozwaga męża — odezwał się, tuląc małżonkę do siebie. — Twoja prośba schodzi się z moim postanowieniem. Zaraz po Nowym Roku udamy się do Rzymu po koronę cesarską i spokój. Nie lękaj się, najdroższa. Znużony niepewnym położeniem, myślę sam o pogodzeniu się z Hildebrandem. Świecki i duchowny naczelnik Kościoła powinni iść ręka w rękę, jeśli nasza święta wiara ma zapanować nad całym światem.

Królowa nachyliła się do prawicy króla. Ucałowawszy ją, rzekła:

— Teraz zasnę szczęśliwa jak dziecię utulone. Nie będę się już obawiała o spokój mego pana. Twój patron niebieski poddał ci tę myśl błogosławioną. Dobranoc, mój królu i małżonku. Czas, abyś spoczął. Pracowałeś dziś dużo.

— Polecam twojej opiece Judytę — mówił król, podnosząc się z krzesła. — Pragnąłbym, by dochowała wiary narzeczonemu. Bertold kocha ją zazdrosną miłością osiemnastoletniego chłopca i cierpiałby bardzo, gdyby się jej serce zwróciło w inną stronę. Strzeż jej niewinności przed plotkami Adelajdy z Wolfenburga, mówił mi bowiem Ulryk, że hrabina knuje jakieś złe zamiary.

— Trzymam Judytę prawie ciągłe przy swoim boku — odpowiedziała królowa.

Posławszy małżonkowi ręką od ust pocałunek, odeszła tak cicho, jak przyszła.

Król pociągnął za pierścień, wprawiający w ruch młotek, przyczepiony do zewnętrznej strony drzwi. Znak ten przywołał do komnaty sypialnej kapelana i komornika.

Komornik zapalił świece woskowe, ustawione na klęczniku, kapelan, młody kanonik szlachetnego pochodzenia, wychowaniec dworskiej szkoły w Goslarze, otworzył psałterz, oprawiony ozdobnie.

Kiedy król ukląkł, zaczął kapelan odczytywać wolno, głosem wyraźnym psalm wieczorny. Henryk powtarzał za nim szeptem: Confitebor tibi Domine in toto corde meo...

Zwykle rozbierał się król szybko po odmówieniu psalmu, dziś jednakże nie podnosił się z kolan, chociaż kapelan, przeżegnawszy go złotym krucyfiksem, opuścił komnatę.

Jak Bertold i Judyta, jak znakomita większość rycerstwa jedenastego stulecia, był i on dobrym katolikiem. Herezja Berengariusza, wichrząca wówczas w Europie zachodniej, i dziwactwa sekty goslarskiej, o które się ciągle ocierał, nie zatruły jego wiary żywej.

Z giętkością swojego czasu, łączącego ascetyzm chrześcijański z barbarzyństwem pogańskim, godził nabożność z grzechem, praktyki religijne z rozwiązłością. Wyrzuty sumienia uspokajał hojną jałmużną i modlitwą.

Pod jednym tylko względem wyłamał się ze swojej epoki. Nie przyznawał on duchowieństwu stanowiska, jakie mu Kościół nadał. Kapłan nie był w jego mniemaniu pośrednikiem między ziemią a niebem, lecz sługą ołtarza i jego wasalem, obowiązanym do posłuszeństwa, jak każdy . inny poddany rzeszy.

Na pogląd ten złożyły się smutne doświadczenia, zdobyte na tronie, i zależność władzy duchownej od świeckiej.

Do łaski króla, szafarza pastorałów biskupich, pierścieni opackich i różnych dostojeństw kościelnych, wyciągały się bezustannie setki rąk żebrzących o beneficja. Nie wszystkie z tych rąk były czyste, szlachetne, jakkolwiek błogosławiły od ołtarza wiernych i spełniały święte czynności.

Zrządził także los, iż wychowawcy Henryka nie mogli w nim wzbudzić czci dla sukni duchownej. Arcybiskup bremeński, Adalbert, dzielił z nim pustotę chłopięcia, arcybiskup moguncki, Zygfryd, wyłudzał od niego tłuste opactwa, nawet Anno, arcybiskup koloński, mąż znany ze świątobliwego żywota nadużywał jego małoletności. Brata swojego, Wecla, posadził na stolicy magdeburskiej, jednego siostrzeńca, Buka, mianował biskupem halbersztadzkini, drugiego, Konrada, arcybiskupem trewirskim, a dla siebie wyprosił klasztor Malmedy i dziesiątą część dochodów koronnych.

Gdzie inni widzieli pośredników między niebem, a ziemią, oddanych służbie Bożej, Henryk nauczył się z czasem widzieć zwykłych ludzi, skażonych gwałtownymi namiętnościami gwałtownego czasu.

W końcu wójtostwo Kościoła, złączone z koroną niemiecką, stawiało go ponad całe duchowieństwo świata katolickiego. Nawet sam papież zależał od niego, bez jego bowiem potwierdzenia nie był wybór kleru i ludu rzymskiego prawomocny. Jego poprzednicy strącali niejednokrotnie ze Stolicy Apostolskiej poprzedników Grzegorza VII.

Nie miał on nad sobą nikogo, okrom Boga. Do Boga też tylko i do swojego patrona odnosił się w ciężkich chwilach życia, powierzając im swoje troski.

Dziś modlił się długo. Świece dopalały się już, a on klęczał jeszcze skupiony, cichy.

Nieprzyjazny stosunek do Rzymu zaczął go niecierpliwić. Doznawał uczucia, jakby, go zewsząd otaczały ciemności, z których szły ku niemu z głuchym pomrukiem tajemnicze postacie. Coś knuło zakryte jutro przeciw niemu, ale co? Nie znając Grzegorza VII i jego rzeczywistych zamiarów, nie wiedział, jakie wobec jego żądań zająć stanowisko.

Sam Grzegorz nie byłby go niepokoił. Był on w jego mniemaniu biskupem, jak każdy inny, o tyle groźniejszym, o ile rozporządzał znaczniejszą siłą zbrojną. Apostolskie posłannictwo papieża nie wpływało bynajmniej na postanowienie władcy, któremu wszyscy prałaci rzeszy składali przysięgę wierności.

Ale do Rzymu szły skargi niezadowolonych książąt, wzywające pomocy papieża przeciw królowi. Gdyby się Grzegorz połączył z rokoszanami, gdyby jego powaga zachęciła ich niesforność do powszechnego buntu, mógłby się tron znów zachwiać, jak chwiał się już niejednokrotnie.

Rozumiał to Henryk i dlatego nie przyjął rady Gotfryda Lotaryńskiego, jakkolwiek odpowiadała ona najlepiej jego dumie królewskiej. Nieprzyjaciele Grzegorza nazywali go chwiejnym, a on był tylko ostrożniejszy. Zmienny los, który rzucał nim po wzburzonej fali życia jak okrętem bez żagla i masztu, nauczył go bojaźliwej rozwagi.

— Daj mi cnotę cierpliwości, Sędzio Najwyższy, któryś mnie posłał na ziemię, abym był Twoim mieczem, Twoim świeckim namiestnikiem— modlił się gorąco.

XVI

Wiadomość o upokorzeniu Sasów szybowała na skrzydłach trwogi nad ziemiami rzeszy, a gdzie potrąciła o zamek możnego pana, tam milkły śpiewy, pierzchały śmiechy, rwały się biesiady.

Król zdeptał saskich wielmożów, ukarał ich okrutnie, osadził w wieżach swoich przyjaciół. Tyran, gwałciciel swobody! — szeptano z cicha, oglądając się ostrożnie dokoła, azali nie podsłuchuje jaki szpieg Ulryka z Godesheimu. — Teraz zabierze się do nas, zmusi nas do uszanowania prawa...

Jednolite prawo, obowiązujące wszystkich poddanych rzeszy, było od dawien dawna obrzydliwością dla plemion germańskich. Natury nieokiełzane, nie znoszące do tego stopnia żadnego hamulca, iż nienawidziły ciasnych murów miejskich, aby nie podlegać nadzorowi burgrabiego, miały wstręt do warunków uregulowanych. Jak orły gnieździli się rycerze na urwiskach skał, jak dziki i jelenie kryli się wolni kmiecie w borach i kniejach, a mieliby się poddać jednej woli, mieliby tworzyć społeczność uporządkowaną? Stare tradycje pogańskie nie wygasły jeszcze w ochrzczonych ludach środkowej i zachodniej Europy. Jedyni Frankowie, wysmagani dobrze biczem rzymskim, cenili siłę jedności. Ale genialny naród Franków stanowił zaledwie dziewiątą część całej rzeszy.

W Szwabii i Bawarii, w Karyntii i Burgundii, w Saksonii i Turyngii powstał ruch niezwykły.

Kto miał na sumieniu jaki występek przeciw koronie, śpieszył do mocniejszego po radę. Co robić w nowym położeniu, jak zachować się wobec urzędników królewskich?...

Wszystkie drogi rozbrzmiały szczękiem oręża, wszystkie większe zamki zaroiły się, przepełnione gośćmi zbrojnymi.

Długa małoletność Henryka, następnie jego młodość hulaszcza, w końcu wojna z Sasami osłabiły moc prawa. Panowie, oddaleni od rezydencji królewskiej, zapominali powoli o obowiązkach wasalów, rządząc się w lennach koronnych jak we własnym, po przodkach odziedziczonym majątku. Ten i ów marzył o udzielności, udawał księcia, troszczył się bardzo mało o naczelnego seniora rzeszy. Rycerstwo, korzystając z kłopotów korony, naśladowało możnowładców.

Nagle miał się ten bezrząd skończyć, bo w trop za wieścią d pogromie Sasów szli gońcy królewscy z rozkazami do palatynów i hrabiów okręgu.

Tu i ówdzie powiesił już odważniejszy urzędnik zbója pochodzenia szlachetnego.

Więc padł strach na zamki... Wracają czasy Henryka III — podawano sobie z ust do ust — tyrania króla zagraża złotej wolności rycerskiej!.....

A u stóp warowni szlacheckiej rozłożone miasta i sioła cieszyły się triumfem Henryka. Wszakże była korona ich jedynym puklerzem przeciw gwałtom rycerstwa. Gdyby ich nie broniła groźba, wisząca nad zamkami w postaci sądu królewskiego, pastwiłaby się nimi zbrojna chciwość i swawola bez litości. Tron miał zawsze dla słabych i ubogich uśmiech łaskawy i wyrok sprawiedliwy.

Kiedy się radowały miasta i sioła, oglądali się panowie za silnym oparciem... Kogoś trzeba przeciwstawić Henrykowi, aby go młoda sprężystość nie uniosła zbyt daleko. Gdyby Otton z Nordheimu był dzierżył jeszcze w mężnej prawicy wojewódzką chorągiew Bawarii, zgromadziliby się wszyscy niezadowoleni dokoła niego. Jego powaga i doświadczenie utrzymywałyby na wodzy zemstę króla. Ale Otton był jeńcem.

Oprócz niego wychylało się ponad szary tłum możnowładców tylko dwóch mężów, zarówno potężnych, jak śmiałych. Pierwszy z nich, Gotfryd Lotaryński, służył Henrykowi wiernie, lecz drugi, Rudolf Szwabski, nie miał powodu ufać zanadto koronie, obraził ją bowiem śmiertelnie. On jeden mógłby stanąć na czele wszystkich, których zatrważał nowy porządek.

Od połowy listopada ciągnęły liczne poczty ku Zurychowi, gdzie rezydował zwykle Rudolf, wojewoda Szwabii i Burgundii, najmożniejszy pan rzeszy. Wyróżniał się on spomiędzy innych wasalów króla nie tylko bogactwem i cnotami rycerskimi, lecz także stosunkami, jakimi się żaden inny dostojnik rzeszy nie mógł poszczycić, dwukrotne bowiem węzły pokrewieństwa łączyły go z domem panującym. Jego pierwsza żona, Matylda, była siostrą Henryka, druga zaś, Adelajda, siostrą królowej Berty.

Przez cały tydzień brzęczał zamek zurychski żelazem, jak warownia sposobiąca się do wyprawy. Zbrojne hufce nadciągały i odchodziły, zajeżdżały wozy i kolasy, witane na schodach pałacu przez gospodarza.

Wśród tego tłumu błyskotliwego przewijały się szare postacie pielgrzymów i pstre wędrownych komediantów. Nikt nie domyślał się w pobożnych starcach i wesołych skoczkach szpiegów Ulryka z Godesheimu, którzy przypatrywali się bardzo uważnie wszystkim przybyszom i zapisywali ich nazwiska na woskowanych tabliczkach.

Zbliżał się koniec miesiąca. Kto chciał zdążyć na zjazd bamberski, naznaczony przez króla, powinien był spieszyć.

Na pięć dni przed pierwszym grudnia opustoszał zamek, ucichło miasto.

Ostatniego gościa, reichenauskiego opata Ekkeharda, wyprowadził sam wojewoda przed bramę. Kiedy prałat dosiadł kona, podał mu jeszcze gospodarz złoty puchar napełniony winem burgundzkim, mówiąc:

— Na dobrą drogę, Ekkehardzie!

Opat wypił strzemiennego i nachyliwszy się do wojewody, rzekł półgłosem:

— Nie zapomnijcie, co wam mówiłem. W razie, gdyby Henryk chciał położyć zbyt ciężką stopę na Szwabii, trzeba się porozumieć z Sasami i Hildebrandem. Innego wyjścia nie widzę.

Wojewoda odpowiedział opatowi spojrzeniem ostrzegającym, jakby się lękał, aby ich ktoś nie podsłuchał, potem wskazał ręką niebo i rzekł:

— Zostańcie do jutra pod moim dachem. Góry kurzą się. Tylko patrzeć, jak się burza zerwie.

— Muszę zdążyć na niedzielę do Reichenau. Pokój z wami, Rudolfie.

— I z wami, Ekkehardzie.

Wolnym, ciężkim krokiem wracał wojewoda do pałacu.

Był to mąż w sile wieku, wysoki, zbudowany atletycznie. Jego twarzy czerstwej dodawał powagi i lat pełny, ciemny zarost. Niebieskie, rozumne oczy świeciły nad wydatnym nosem.

Wszedłszy do pałacu udał się do swojej pracowni, umieszczonej w wieży narożnej. Przez duże, nisko położone okno było stąd widać Jezioro Zurychskie, oplecione wieńcem gór.

Usiadł w krześle dębowym, skrzyżował ramiona na piersiach i pogrążył się w myślach.

W ostatnim tygodniu przesunęli się przez jego zamek prawie wszyscy możniejsi panowie Szwabii, a wszyscy pytali: co robić, jak się zachować?

Odpowiedź była prosta: być posłusznym władzy prawowitej, szanować obyczaj, dotrzymać seniorowi przysięgi. Tej jednak odpowiedzi nie chciał dać Rudolf swoim zwolennikom.

I on wyrósł z epoki przejściowej, z chwili zwrotnej, sprzyjającej śmiałym i mężnym.

Z gruzów dawnego porządku, który Henryk chciał przywrócić, tworzyło się nowe społeczeństwo, wrogie wszelakiemu ładowi. Prastary indywidualizm rasy germańskiej ocknął się znów i domagał się wcielenia.

Widział to Rudolf, przeto zamiast odpowiedzieć: słuchać, odpowiedział: czekać!

W takich godzinach burzliwych nie wiadomo nigdy, co jutro nastąpi...

Wojewoda Szwabii i Burgundii cieszył się słusznie uznaniem powszechnym. Był nabożnym chrześcijaninem, sprawiedliwym władcą, uczciwym człowiekiem, znakomitym wodzem-rycerzem, jakich Niemcy jedenastego stulecia posiadały niewielu. Jedna tylko skaza porysowała jego piękną duszę: pożerała go nadmierna ambicja.

Zrobił on z siebie dużo więcej, niż się sam spodziewał, kiedy mu złote ostrogi i pas rycerski przypinano. Dlaczegoż nie rniałby iść dalej, wyżej?...

Pochodził wprawdzie ze sławnego, lecz podupadłego domu. Po możnych niegdyś przodkach pozostał mu tylko zamek Rheinfelden i szczupła garść ziemi. W tym drobnym dziedzictwie było jego młodej odwadze za ciasno. Więc zdobył się na czyn, za który byłby oddał głowę pod miecz kata, gdyby go bezkrólewie nie było ocaliło. Córkę cesarza Henryka III, chowającą się w Konstancji pod opieką biskupa, jedenastoletnią Matyldę, wykradł. Przerażona cesarzowa Agnieszka, broniąc czci dziecka, oddała mu chorągiew szwabską i rękę księżniczki.

Ubogi rycerz stał się od razu pierwszym wojewodą rzeszy.

A kiedy Matylda umarła w rok po ślubie, umiał się postarać o miłość Adelajdy, siostry królowej.

Dalekoż od tak bliskiego powinowactwa z rodziną panującą do tronu? Henryka lubili tylko Frankowie i Lotaryńczycy, a Rudolf miał za sobą Szwabów, Burgundów, Turyngów i Sasów. Wszakże ofiarowano mu koronę już raz, temu lat dwa, podczas choroby króla. Gdyby nie wierność Wormacji, byłby go prymas moguncki namaścił i obwołał panem świętego cesarstwa rzymskiego. I Hildebrand sprzyjał mu, i reformowane klasztory stanęłyby po jego stronie. Ładna głowa Rudolfa osuwała się coraz niżej na piersi. Przytłaczał ją ciężar myśli niebezpiecznych. Ambicja migotała przed oczami jego duszy koroną — symbolem władzy najwyższej.

Lecz ta korona zdobiła dotąd skroń prawowitego dziedzica. Henryk żył, a dopóki go przemoc nie złamie, nie wypuści on z rąk berła... Lepiej od innych znał Rudolf swojego szwagra. Wiedział, iż król nie był już owym nieopatrznym młodzieniaszkiem, za jakiego miano go jeszcze w kresowych prowincjach rzeszy. By zająć jego miejsce, trzeba by z nim stoczyć bój zacięty. Byłabyż jednak walka lennika z seniorem godna czci rycerskiej?

Z głębin uczciwej duszy Rudolfa wypływał cichy głos sumienia, tłumionego przez ambicję, i szeptał: to twój król, w którego ręce składałeś przysięgę wierności, którego łaska wyniosła cię ponad wszystkich panów rzeszy. Dochowaj mu wiary, nie plam tarczy rycerzy z Rheinfelden zdradą. Lecz szatan dumy kusił: i dziad Henryka był tylko zwykłym wolnym panem, zanim go jego cnoty posadziły na tronie. Nie obawiaj się sądu przyszłości. Powodzenie zamyka usta złości wszelakiej. Jesteś rozumniejszy od Henryka, lepszy, doświadczeńszy. Z większą godnością niż on będziesz nosił koronę...

Ciężkie westchnienie podniosło pierś Rudolfa.

Targany gwałtownymi myślami, nie zauważył, iż okno przesłonił tymczasem czarny cień, jakkolwiek do wieczora było jeszcze daleko. I nie słyszał szumu jeziora, smaganego wichrem.

Nagle oświecił komnatę na sekundę blask jaskrawy i huk pioruna przeleciał nad zamkiem. Pochwyciły go góry, podawały sobie jego echo — porwał go wicher i rozrzucił daleko, szeroko. Zdawało się, że sklepienie niebieskie wali się na ziemię.

Rudolf podniósł głowę szybkim ruchem. Wyciągnąwszy przed siebie ręce, jakby odpychał marę złowrogą, mówił:

— Odstąp ode mnie, szatanie...

W tej chwili otworzyły się drzwi. Do komnaty weszła wysoka postać niewieścia. Czarne, płomienne oczy południa żarzyły się na śniadej twarzy, krucze, obfite włosy spuszczarły się na niskie czoło.

— Więc jedziesz do Bamberga? — zapytał głos ostry.

— Król mnie wezwał, Adelajdo — odrzekł Rudolf.

Gęste brwi wojewodziny zsunęły się. Nie była ona podobna do swojej siostry, do łagodnej Berty. Nie dobroć, lecz stanowczość malowała się w jej rysach.

— Wojewody Szwabii i Burgundii nie wzywa się, lecz prosi się go bardzo uprzejmie. Kiedy się tego nauczysz? — mówiła.

— Król jest moim seniorem, a seniorom przysługuje prawo rozkazu — odpowiedział Rudolf.

— Dla ciebie i dla mnie jest król tylko mężem naszej siostry.

— Inaczej sądzi prawo.

— Prawo? Cóż ciebie, potężnego władcę, może obchodzić prawo? Prawem będziesz ty, gdy zechcesz, prawo zwinie się w łęk przed twoją siłą i odwagą. Bądź mężem, Rudolfie.

Adelajda nachyliła się do małżonka i oparłszy ręce na jego ramionach, mówiła głosem syczącym:

— Wychodząc za ciebie, wierzyłam, iż nie zatrzymasz się na drodze, którą ci Opatrzność wyznaczyła. Olśniła mnie twoja śmiałość, podbiły twoje cnoty rycerskie. Z takim towarzyszem dojdę tam, gdzie dochodzą tylko najodważniejsi, łudziłam się. I jakże spełniłeś moje nadzieje? Zamiast iść naprzód, stoisz na miejscu jak wół przytroczony do pełnego żłobu. Okoliczności wciskają ci w rękę berło, chcą cię wywyższyć ponad wszystkich ludzi, wołają do ciebie: weź koronę; a ty wahasz się, lękasz, bojaźliwszy od płochliwej niewiasty. Mamże do śmierci schylać kornie czoło przed tą głupią Bertą dlatego, że ją przypadek posadził na tronie? Nie ja, lecz ona powinna nosić za mną rękawy sukni, bo nie jej, lecz mnie dał Bóg duszę królewską.

Wtem błysnęło znów. Błękitnawe światło wypełniło komnatę. Zaszumiało jezioro, zahuczały góry, drżał zamek w posadach. Piorun po piorunie uderzał teraz szybko po sobie, darł jodły na szmaty, szarpał wieże strażnicze.

— A Słowo, stało się Ciałem! — zawołał Rudolf, zrywając się z krzesła. — Nie kuś wyroków Opatrzności, Adelajdo.

I siostrę Berty przeraził na chwilę gniew rozszalałej przyrody. Lecz tylko na chwilę.

— Urodziłeś się, wychowałeś i mieszkasz wśród gór, a dziwi cię groza burzy — rzekła. — Miałeś już czas przywyknąć do jęków i pomruków Alp. Bądź mężem, Rudolfie! Czego się lękasz? Krępuje cię ubogi początek! I w twoich żyłach płynie krew królewska. Wszakże mówiłeś mi, iż twoja matka, Richwara, idzie z rodu Ottona Wielkiego. Niech krew matki doda siły twojemu ramieniu, odwagi twojemu sercu, bystrości twojemu oku. Tylko słabi i głupi słuchają. Mocni i rozumni rozkazują. Ja chcę rozkazywać, chcę być królową... Słyszysz?!

Rudolf słyszał huk piorunów, szum jeziora, wycie wichru i zdawało mu się, iż cały świat woła na niego: nie plam cnoty rycerskiej zdradą!

A jego małżonka, oblana fosforycznym blaskiem błyskawic, wołała głośno:

— Chcę być królową!...

XVII

W przedsionku pałacu królewskiego w Bambergu kipiało jak w kotle. Tłum rycerzy i zakonników oblegał drzwi, prowadzące do sali obrad.

Wczoraj odjął Henryk Hermanowi biskupstwo bamberskie i oddał je proboszczowi goslarskiemu, Rupertowi, dziś obsadzi opactwo fuldajskie, opróżnione przez śmierć kulawego Widerada.

Kto weźmie pieczęć po Wideradzie, ten będzie rozkazywał tak licznym włościom i mieczom, iż może stawić czoło najbogatszym i najpotężniejszym. Żaden wojewoda i margrabia nie posiadał tyle zamków, siół i miast. Pobożność kilku wieków złożyła się na olbrzymie latyfundia opactwa fuldajskiego.

Przeto zawrzało w klasztorach frankońskich. Opaci, przeorowie, dziekani, bracia zakonni, starzy i młodzi, wysoko i nisko urodzeni — całe wojsko mnichów ciągnęło na zjazd bamberski, a każdy z uczniów św. Benedykta wiózł z sobą skrzynię pełną złota i mnóstwo obietnic.

Z zakonnikami szli rycerze, wójtowie i wasalowie klasztorów, aby sprawę swoich kandydatów poprzeć na dworze i zarobić coś przy targu.

W przedsionku pałacu był taki tłok, iż się podkomorzowie nie mogli docisnąć do komnat króla. Mąż stał obok męża, zbrojny obok zakonnika. Trabanci, straciwszy nadzieję utrzymania porządku, cofnęli się na dziedziniec.

Wszystkie twarze zabarwiło gorączkowe oczekiwanie.

Nie tylko niezwykłe bogactwo, lecz także niezwykłe dostojeństwo czekało w sali obrad na szczęśliwego wybrańca, opat bowiem Fuldy był panem tak możnym w rzeszy, iż na zebraniach książąt i na synodach zasiadał po prawicy arcybiskupa mogunckiego, prymasa Niemiec.

— Kto będzie owym szczęśliwym, owym wybranym? — pytały pałające oczy mnichów.

— Miejsce dla palatyna Ulryka z Godesheimu! — zawołał z dworu jeden z trabantów.

Nazwisko znanego powszechnie przyjaciela króla wpadło w zbity tłum jak ostry klin. Zaczęto się usuwać, ściskać, przeć ku ścianom. Powstał wąski szpaler, którym przedzierał się wolno, z trudem Ulryk, prowadząc za sobą biskupa spirskiego. Co kilka kroków przytrzymywał go za połę sukni jakiś mnich.

— Przywiozłem z sobą sto tysięcy grzywien — szeptał jeden. — Przemówcie za mną u króla, panie palatynie. Nie będę skąpił...

— Pięć zamków odstąpię temu z członków rady, który mi pomoże — kusił drugi.

— Będę nienawidził do śmierci Hildebranda jak szatana — obiecywał trzeci. — Na każde zawołanie króla stawię się z całą siłą zbrojną Fuldy.

Ulryk przeciskał się ku drzwiom sali, torując sobie i biskupowi drogę łokciami. Natarczywszych mnichów nie oszczędzały jego pięści kościste.

— Gdyby Henryk nie był zakazał pośrednictwa, można by dziś dużo zarobić — rzekł do biskupa, kiedy się wydobył z tłoku. — Pobożnym ojcom świecą się ślepia do Fuldy jak kotom do gniazda ptasiego. Otworzyliby skrzynie na roścież.

Biskup wzruszył ramionami.

— Na upór Henryka nie ma sposobu — rzekł. — Zachciewa mu się od pewnego czasu cnoty... Trzeba być cnotliwym...

— Rozumie się, że trzeba. Król nie postanawia nic bez celu.

Zachowanie się Ulryka wzburzyło mnichów jeszcze więcej. Palatyn, znany z łatwej ręki, biorącej kubany bez wstrętu, milczał, uśmiechał się pogardliwie. Czyżby opat był już wybrany?

Kandydaci spoglądali na siebie z ukosa. Jeden podejrzewał drugiego o podstęp. Ten i ów rzucił słowo obelżywe. Wszczęły się spory, kłótnie.

Nareszcie otworzyły się drzwi sali, strzeżone przez trabantów. Marszałek dworu, ukazawszy się na progu, zawołał głosem donośnym:

Opactwo Fulda! Mnichy, wójt i wasalowie opactwa niech staną przed obliczem naszego pana, Henryka IV.

Wezwani rzucili się do drzwi jeden przez drugiego, gniotąc się i depcząc. Każdy chciał być pierwszy ku zabawie trabantów, którzy wsuwali od czasu do czasu w kłębek mnisich habitów drzewca halabard, nie zważając, gdzie uderzają, w brzuch czy w żebra.

— Wolno, pobożni ojcowie, wolno, bo się podusicie — drwili — Fulda nie ucieknie.

W głębi sali, przy stole przykrytym suknem czerwonym, spoczywał Henryk w zwykłym ubraniu. Przed nim, na poduszce, leżały: pastorał, łańcuch i pierścień. Po jego prawej ręce siedzieli, Ulryk z Godesheimu i biskup spirski, po lewej Bertold i proboszcz Rupert, od wczoraj biskup bamberski.. Pióro trzymał młody kanonik, pisarz rady koronnej.

Widok króla uśmierzył gwałtowne ruchy mnichów i rycerzy. Złożywszy szafarzowi złota i dostojeństw głęboki ukłon, ustawili się w rzędach wzdłuż filarów.

Gwarny przed chwilą tłum zaparł oddech w piersiach. Grobowa cisza zaległa salę.

Teraz podniósł się pisarz z krzesła i rzekł:

— Śmierć wielebnego Widerada osierociła opactwo fuldajskie, które prosi naszego pana, Henryka IV, o nowego pasterza. Pan król wzywa mnichów z Fuldy, aby mu wskazali spośród siebie męża, godnego tego dostojeństwa..

Lekki szmer przepłynął nad rzędami głów golonych. Zwarte dotąd szeregi rozprzęgły się, tworząc cztery grupy.

— Aż czterech — zauważył biskup spirski szeptem — będzie śliczne widowisko.

Z pierwszej grupy wysunął się niski, chudy mnich i odezwał się głosem piskliwym:

— Większość braci fuldajskich zgodziła się na wybór przeora Alberta, który potrafi utrzymać nasze zgromadzenie w karności.

— Prosimy o przeora Alberta — zawołało mnóstwo głosów.

Król zwrócił swoje czarne, przenikliwe oczy na olbrzymiego mnicha, który zbliżał się do stołu ociężałym krokiem dobrze odkarmionego tłuściocha.

— Słucham was, Albercie — rzekł.

Zanim przeor zaczął, rzucił pożądliwe spojrzenie na pastorał opacki.

— Jeżeli nieprzebrana łaska Waszej Wzniosłości raczy wynieść mnie, nędznego robaka, który nie jestem godzien, abym mył nogi najnędzniejszego z żebraków, ponad wszystkich braci Fuldy — mówił sapiąc — będę służył koronie aż do ostatniego tchnienia. Siłę zbrojną opactwa pomnożę, zamki odnowię i obwaruję lepiej, na każde wezwanie stawię się sam do obozu mojego pana. Wiedzą czaszki saskie, iż mam rękę twardą i pewne uderzenie. Mnóstwo tych świń ubiłem ,nad Unstrutem pod okiem Waszej Wzniosłości. Aby zaś skarb naszego hojnego pana nie odstraszał chciwych pustkami, włożę do do niego pięćdziesiąt tysięcy grzywien. Świadkiem mi św. Benedykt, iż nie mogę więcej.

— Kłamie skąpiec — mruknął Ulryk z Godesheimu — mógłby dać trzy razy tyle, a zawiózłby jeszcze do domu prawie pełną skrzynię.

Szybko odczepił się od drugiej grupy drobny, żwawy mnich.

— Toporem i siekierą władać nie umiem — wołał — bo mnie słodki Jezus przeznaczył do modlitwy, ale w wierności dla korony nie pozwolę się nikomu wyprzedzić. Hildebranda nienawidzę jak garbaty wojewoda lotaryński, mnichów reformowanych nie cierpię, wszystkich nieposłusznych wasalów naszego ukochanego króla pragnę widzieć jak najrychlej na szubienicy. Nie próżna i grzeszna chęć panowania szła ze mną do Bamberga, lecz prowadziła mnie jedynie troska o dobro rzeszy. Skarbowi koronnemu oddani cały mój majątek, sześćdziesiąt tysięcy grzywien.

— Siedemdziesiąt tysięcy! — odezwał się z trzeciej grupy głos potężny.

— Osiemdziesiąt tysięcy! — Zawołał czwarty mnich. — I piąć! — huknął ten, który wezwał św. Benedykta na świadectwo, iż nie może dać więcej nad pięćdziesiąt tysięcy. — I dziesięć! — krzyknął ten, który się zaklinał, że wymienił cały swój majątek.

— Sto tysięcy! — podbijał trzeci.

— I trzy! — dodał czwarty.

Wszyscy czterej kandydaci, przysunąwszy się do stołu, zacząli wołać jeden przez drugiego. Krzyżowały się cyfry — coraz wyższe — zapaliły się oczy nienawiścią, drgały wargi, zwijały się pięści.

— Nie wierzcie temu golcowi, panie królu — wrzasnął przeor Albert. — Skąd taki chłystek może mieć sto tysięcy grzywien? W jego klasztorze jedzą mnichy przez cały rok kaszę jaglaną i żłopią tak haniebne wino, że im się gęby powykrzywiały. Mnie wierzcie, panie królu. Ja płacę gotówką, złotem bizantyńskim.

Opat małego, ubogiego klasztoru, nazwany "golcem" i "chłystkiem", zaperzył się jak indyk. Przyskoczył do tłustego przeora, podsunął mu pięść pod sam nos i wrzeszczał.

— A ty skąd wziąłeś tyle pieniędzy? Ja, opat, mnie wolno grzeszyć zbieraniem mamony, mnie pozwala reguła św. Benedykta gromadzić podły kruszec, ale tobie, zwykłemu mnichowi, zabrania przysięga nosić przy sobie choćby nędzną markę. Nie ja kłamię, panie królu. To on łże jak Sasi.

Chciwość odjęła mnichom wstyd i kazała im zapomnieć o szacunku, należnym monarsze. Doskakując do siebie, licytowali się coraz zajadlej i lżyli się coraz bezwzględniej ku wielkiemu zadowoleniu biskupa spirskiego, który pokładał się od śmiechu.

— Mnisi turniej! — wołał wesoły prałat i rzucał pomiędzy zwaśnionych słowa podszczuwające.

— A wyczha, a huź go! Nie daj się, Albert! Pokaż; co umiesz! Palnij go...

Podczas tego wstrętnego widowiska zachowywał się król zupełnie obojętnie. Licytacja mnichów nie bawiła go nawet. Widział on już scen podobnych i jeszcze gorszych tyle, iż przywykł do nich. Dwunastoletnim chłopcem był, kiedy biskup holdesheimski i opat fuldajski stoczyli w katedrze goslarskiej z błahego powodu w jego obecności bój straszliwy. Szło im o miejsce, o czczy zaszczyt. Biskup nie chciał się zgodzić na to, by opat siedział wyżej od niego w rzędzie panów, więc rozbrzmiał dom Boży szczękiem oręża i polała się krew chrześcijańska.

Gwałtowne czasy nie oszczędziły młodemu władcy żadnego zgorszenia. Człowiek, czy przyodziany w hermeliny książęce, czy w fiolety prałatów lub w habit mnisi, stawał przed nim nagi z brutalnymi instynktami półcywilizowanego barbarzyńcy. Wszystkie namiętności zrzucały przed nim, który posiadał środki do ich zaspokojenia, maskę obłudy i wołały wprost: daj, daj, daj!

Rzadko cisnęły się do tronu natury lepsze, wybrane. Prawdziwi kapłani, przejęci duchem ascetycznym czasu, nie wyciągali rąk po tłuste beneficja. Do łaski królewskiej stukali głównie przewrotni, nieszlachetni duchowni, chciwi władzy i złota.

Podłość ludzka psuła ciągle chłopca ukoronowanego, a dziwiła się, że ten chłopiec, dojrzawszy, nie wierzył w cnotę.

Nawet uśmiech pogardy nie ożywiał chłodnej twarzy Henryka. Nachylił się on tylko do Bertolda i rzekł:

— Rzecz szczególna, skąd ci ludzie, którym ślub ubóstwa nie pozwala posiadać nic własnego, biorą tyle pieniędzy.

— Należałaby się im raz dobra nauczka — zauważył Bertold.

— Właśnie o tym myślę.

Oczy Henryka przesuwały się nad tłumem, robiąc przegląd zebranych zakonników.

— Pod jednym z filarów stał chudy, starszy mnich w wytartym habicie, nie należał on ani do kandydatów, ani do ich świty. Przybył do Bamberga z listem z Hersfeldu, od swojego opata. Do sali dostał się przypadkiem, wepchnięty przez innych, którzy się za nim tłoczyli.

Na tej postaci ubogiej zatrzymał się wzrok króla dłużej.

Henryk znał posłańca hersfeldzkiego z lat dawniejszych. Wiedział, że był uczonym i pobożnym kapłanem.

Uśmiechnąwszy się do siebie, podniósł rękę. Gdy się na ten znak uciszyło, zawołał głośno:

— Ruzelin! Zbliżcie się!

Mnich, zdziwiony wezwaniem, posunął się ku stołowi, drżąc na całym ciele. Czyżby list zawierał jaką złą nowinę? Może go król chce ukarać za jego klasztor, który wysłał na wyprawę saską tylko połowę swoich wasalów.

Ale głos króla brzmiał łagodnie, kiedy przemawiał.

— Uklęknijcie, Ruzelin. Nasza łaska królewska wyniosła wielkie mnóstwo złych i pysznych, którzy płacili nam za dobroć niewdzięcznością. Mamy nadzieję, że wasze ubóstwo, wasza pobożność i uczoność nie zawiodą naszego zaufania. Bądźcie hojny dla ubogich, miłosierny dla słabych, pobłażliwy dla grzesznych.

Ruzelin, nie domyślający się zaszczytu, jaki miał spaść na niego, patrzył na króla szeroko otwartymi oczami. Czego Henryk chce od niego? Dlaczego drwi z jego nędznej sukni?

Dopiero kiedy król z poduszki wziął łańcuch z pieczęcią fuldajską i zarzucił  mu go na szyję, wygłaszając słowa urzędowe:

— Przyjm z rąk naszych Kościół i bądź wiernym wasalem korony.

Kiedy zrozumiał, że kaprys monarchy wybrał go na godność opacką, zerwał się z kolan i zaczął uciekać, wołając:

— Miejcie litość nad pokornym sługą Bożym, panie królu. Nie chcę, nie chcę! nie chcę!

Skoczył za nim Bertold i przyprowadził go przemocą przed Henryka.

— Nie opierajcie się woli króla — przekonywał narzeczony Judyty szamocącego się mnicha. — Padnijcie raczej do jego stóp łaskawych i dziękujcie mu za wybór sprawiedliwy. Oko pańskie umie odróżnić godnych od niegodnych.

— Chory jestem i słaby — mówił Ruzelin ze łzami w oczach. — Posty i modlitwy wyniszczyły moje grzeszne ciało, nocne czuwanie przytępiło mój wzrok. Nie mam dość siły i sprężystości do zarządzania majątkiem Fuldy i do rozkazywania jej drużynom. Resztę dni, jakie mi Bóg w swojej łasce przeznaczył, abym się mógł oczyścić ze wszystkich namiętności tej ziemi i wejść bez zmazy do Królestwa Niebieskiego, chcę wyłącznie poświęcić służbie ołtarza. Nie zmuszajcie mnie, panie królu, do plamienia duszy sprawami doczesnymi, miejcie litość nad nędznym prochem, jakim jestem przed Panem, nie burzcie spokoju kapłana oddanego ołtarzowi. Tylu innych, lepszych, zdolniejszych ode mnie zasiądzie z radością na prastarej, stolicy fuldajskiej.

I rzuciwszy się do nóg króla, wyciągnął do niego ręce błagalnie.

— Zdejmijcie ze mnie ten łańcuch ukuty z kruszcu, spłodzonego przez szatana — prosił.

Lecz Henryk nie zdjął z niego łańcucha. Położywszy prawicę na jego głowie, rzekł:

— W waszym ręku będzie skarb fuldajski dobrodziejem ubogich, klasztor schroniskiem nieszczęśliwych, Kościół pochodnią zbłąkanych. Wy będziecie służyli miłosierdziu i prawdzie, wy nie użyjecie bogactw Fuldy na szkodę rzeszy i króla. Mają zawsze tylko źli rozkazywać dzieciom tej ziemi? Nie lękajcie się odpowiedzialności, skromny sługo ołtarza. Bóg, który wam dał siłę do zmożenia słabości ludzkiej, nie zapomni o was, gdy zasiądziecie na stolicy fuldajskiej. Poddajcie się wyrokom Opatrzności, ona to bowiem wskazała mi was, kiedym postanowił ukarać chciwość Alberta i jego współzawodników.

Zawstydzeni kandydaci zaszyli się w tłum, straciwszy ochotę do dalszych zabiegów. Takiego zakończenia licytacji nie spodziewał się żaden z nich. Klnąc cicho cofali się ku drzwiom.

Od stołu podnieśli się członkowie rady koronnej i, otoczywszy Ruzelina, prosili go, aby nie odrzucał łaski królewskiej.

On stał z głową spuszczoną jak podsądny, zmiażdżony wyrokiem śmierci.

— Rozkazujemy wam przyjąć kościół fuldajski — rzekł Henryk stanowczo.

— Wyrokom Opatrzności i rozkazowi króla należy się posłuszeństwo — odparł Ruzelin głosem drżącym. — Będę błagał Boga, aby mi dał siłę do wypicia kielicha, którego oddalić od siebie nie mogę.

— Bóg nie odmówi wam pomocy — zapewniał go Henryk że  szczerą radością.

A zwróciwszy się. do mnichów z Fuldy, odezwał się:

— Pokłońcie się swojemu opatowi!

Mnichy i wasalowie klasztorów fuldajskich nie spieszyli się z hołdem. Niespodziewany wybór króla pozrywał ich układy, pokrzyżował rachuby. Każdy z czterech kandydatów obiecał im jakieś kubany, ustępstwa, przywileje, a znana cnota Ruzelina straszyła ich surowymi rządami.

Dopiero kiedy król zawołał głosem groźnym:

— Oto wasz opat, wasz pan przed Bogiem i ludźmi! Ugięły się kolana braci św. Benedykta i rycerzy. Podpisawszy dokument, przygotowany tymczasem przez dyktatora rady, przeszedł Henryk ze swoimi przyjaciółmi do sali rycerskiej.

Czekało tu na niego tak świetne zebranie, jakiego nie widział dotąd na swoim dworze. Zwycięstwo nad Unstrutem i upokorzenie Sasów zjednało mu więcej przyjaciół niż jego hojność. Przeszło stu wojewodów, palatynów, hrabiów, wolnych panów i prałatów ze wszystkich dzielnic rzeszy stawiło się na wezwanie szczęśliwego zwycięzcy. Nawet Lombardia przysłała kilku biskupów.

Rozrzuceni grupami, podług szczepów, czekali możnowładcy w sali rycerskiej na seniora z hołdem porannym.

Purpurowe płaszcze mieszały się z fioletowymi sutannami, hermełiny z sobolami, miecze z krzyżami. Rubiny, szmaragdy, szafiry lśniły na błyszczącym tle jedwabiów i aksamitów.

Salę wypełniał nie ustający na chwilę szmer. Panowie rozmawiali z sobą półgłosem, postykawszy głowy.

Wysoka postać Rudolfa Szwabskiego rzucała się od razu w oczy. Stał on w pobliżu głównych drzwi, otoczony gromadą biskupów i hrabiów, wśród których mieniły się szkarłatne sutanny dwóch kardynałów, wysłańców rzymskich.

Jeden z kardynałów wskazawszy wzrokiem arcybiskupa Limara, który gawędził z Gotfrydem Lotaryńskim, mówił:

— Dopóki król nie oddali od swojego boku wszystkich nieposłusznych synów Kościoła i nie zmusi ich do posłuszeństwa względem Stolicy Apostolskiej, dopóty nie możemy w nim uznać świeckiego zwierzchnika chrześcijaństwa. Komu idzie o zgodę tiary z koroną, powinien się starać przekonać Henryka, że zaufania Ojca świętego nie zdobędzie się grzesznym uporem. Gdyby nie ten niezrozumiały dla nas upór, bylibyśmy zadowoleni z postępowania króla. Bez wahania strącił on ze stolicy bamberskiej niegodnego Hermana i bez gniewu przyjął odmowną odpowiedź Rzymu co do biskupów saskich.

— Król żądał naprawdę pozbawienia godności biskupiej prałatów saskich, którzy brali udział w rokoszu? — zapytał Rudolf.

— Szło mu głównie o magdeburskiego Wecla i halbersztadzkiego Buka — odpowiedział kardynał — ale Stolica Apostolska nie zgodziła się na to dziwne żądanie.

— Jesteśmy Stolicy Piotrowej wdzięczni za wyrok sprawiedliwy — odezwał się sędziwy biskup, którego piwne, bystre oczy latały niespokojnie, przechodząc z twarzy na twarz, jakby żadne nie ufały. — Po Buku i Weclu mogłaby przyjść kolej na innego księcia Kościoła.

— A Moguncji byłaby szkoda — zauważył wojewoda Rudolf, rzuciwszy prałatowi kłujące spojrzenie.

— O siebie nie lękam się — odpowiedział biskup szybko. — Byłem zawsze posłusznym wasalem korony.

Po ustach kardynałów i wojewody przemknął uśmiech pogardliwy.

Posłusznym wasalem korony był prymas Zygfryd tylko o tyle, o ile mu się wierność sowicie opłacała. Chciwy, chytry, nieszczery, korzył się przed każdą siłą, dbając jedynie o pomnożenie swoich dóbr rozległych. Wiedziano o tym nie tylko w rzeszy. I Grzegorz VII znał wybornie chwiejność pierwszego biskupa Niemiec, któremu nie szczędził surowych napomnień.

Pod ironicznym spojrzeniem kardynałów, i wojewody kręcił się prymas jak owad przekłuty szpilką.

Z przykrego położenia wybawił go głos marszałka dworu, który zawołał z progu:

— Jego Wzniosłość, pan król!

— Rozprzęgły się grupy, ucichł gwar. Duchowni i świeccy panowie rozwinęli się w dwa rzędy, tworząc szpaler.

Kiedy się król ukazał w sali, pochyliły się. wszystkie głowy.

Przez chwilę rozkoszowały się oczy młodego władcy niemym hołdem mężów, z których niejeden godził na jego prawa i życie. Powodzenie korony zgięło te harde karki, rzuciło pod stopnie tronu najzuchwalszych.

Lecz zbyt wielu zawodów doznał już Henryk, aby się miał łudzić pozorną uległością swoich wasalów. Wiedział, iż znakomita większość panów, którzy pospieszyli na jego wezwanie, przerażeni pogromem Sasów, zdradzi go bez wahania, gdy go szczęście opuści.

Płomień triumfu ustąpił w jego źrenicach miejsca krótkiemu błyskowi gniewu. Dolna warga wysunęła się pogardliwie.

Zmiana wyrazu jego oczu i twarzy odbyła się tak szybko, iż nie dostrzegł jej nawet najbliżej stojący.

Z łatwością króla, obytego z obłudą ludzką, przywołał Henryk na usta uśmiech łaskawy i podszedł do kardynałów. — Bardzo jesteśmy wdzięczni panu Hildebrandowi — rzekł uprzejmie — iż przysłał na nasz dwór mężów tak cnotliwych i rozumnych jak Wasze Wielebności. Żywimy niepłonną nadzieję, że załatwimy polubownie wszystkie drobne sprawy, które właśnie oddalają nas przeciw naszej woli od Stolicy Apostolskiej.

— Zgoda tiary z koroną jest najgorętszym życzeniem Jego Świątobliwości, pana papieża — odpowiedział jeden z kardynałów. — Ojciec święty wie bardzo dobrze, że rozterki pomiędzy biskupem a królem rzymskim, którzy są jakoby dwojgiem oczu chrześcijaństwa, radują tylko występnych synów Kościoła, zapominających o duszy dla ciała.

Mówiąc to, patrzył legat papieski znacząco na Bertolda, Ulryka z Godesheimu i biskupa spirskiego, którzy stali obok króla.

Jakby nie odgadywał wyrzutu zawartego w słowach kardynała, rzekł Henryk:

— Więcej niż dobro rzeszy i korony na to pozwala, staramy się okazać Stolicy Apostolskiej uległością nasze dobre chęci. Aczkolwiek biskupi sascy dopuścili się ciężkiej zbrodni obrazy majestatu i rokoszu, którą prawo karze śmiercią, nie chcemy dotknąć ich głów poświęcanych mieczem, oddanym nam przez Boga. I lenna ich wrócimy im, gdy się przekonamy, że się serca ich zmieniły. Uleglejszy nie może być najposłuszniejszy syn Kościoła.

— Gdyby Wasza Wzniosłość raczyła załatwić zgodnie z wolą Ojca świętego spór mediolański, który jest zgorszeniem całego chrześcijaństwa i zastosować się do...

Znów spojrzał kardynał znacząco na wyklętych.

— Zrobi się wszystko powoli — mówił Henryk. — Wy trochę ustąpicie, my trochę ustąpimy i będzie zgoda, o czym nie wątpię. Zanim nam czas pozwoli zająć się sprawami rzymskimi, zechciejcie, czcigodni ojcowie, uważać całą rzeszę niemiecką za swój dom. Będziemy szczęśliwi, jeżeli wywieziecie z naszej ziemi jak najmilsze wspomnienia. Powietrze u nas zimniejsze niż nad Tybrem, lecz na chłód serc germańskich nie będziecie mieli powodu skarżyć się w Rzymie.

A zwróciwszy się do wojewody Rudolfa ucałował go w oba policzki, ku zdziwieniu Ulryka z Godesheimu, który przedstawił już na radzie sprawozdanie swoich szpiegów.

— Nie mieliśmy jeszcze czasu zapytać — rzekł król — czy zdrowie zawsze służy pięknej Adelajdzie?

A kiedy wojewoda pochylił głowę, zamiast odpowiedzi, bo przypomniał sobie knowania małżonki, dodał:

— Zawieźcie pani Adelajdzie zapewnienie naszej pamięci i przyjaźni, panie wojewodo.

Posuwając się wzdłuż szpaleru, zatrzymywał się przy każdym możniejszym panu, darząc wszystkich słowem łaskawym.

Kiedy się drzwi za nim zamknęły, odezwał się prymas Zygfryd, łypiąc chytrymi oczkami:

— Prawda, że mamy miłego i ładnego króla?

— Gładkie liczko połączył pan Henryk z gładkim słowem — odrzekł kardynał — nas jednak nie zwiedzie jego układność. Od tygodnia domagamy się stanowczej rozmowy, a on bawi się z nami jak kot z myszą. Jutro odpowiem, pojutrze... Chce widocznie sprawę przeciągnąć, czeka na jakieś wypadki, waży jakieś zamiary. Gdyby mu szło o zgodę ze Stolicą Apostolską, oddaliłby przynajmniej na czas naszej obecności z dworu wyklętych radców. Szczególny to wójt Kościoła, który lekceważy wyroki duchownego zwierzchnika chrześcijaństwa.

Prymas zaśmiał się z cicha.

— Warn w Rzymie nie braknie podobno dowcipu do spraw zawiłych — mówił — ale i nasz Henryczek potrafi sobie radzić. Jeszcze wam jego uprzejmość obrzydnie.

— Podstępu króla nie lękamy się, mamy bowiem na jego przewrotność broń skuteczną. Jeśli życzycie dobrze królowi, panie prymasie, doradźcie mu, aby nie nadużywał dłużej cierpliwości Stolicy Apostolskiej. Gdyby Henryk wiedział, jaki orzeł siedzi obecnie na tronie św. Piotra, nie grałby z nami w grę zakrytą.

Uważnie słuchali panowie szwabscy. Otoczywszy kardynałów zwartym kołem, zarzucali ich pytaniami, z których każde zadawało kłam czci, z jaką powitali króla.

Henryk, znalazłszy się w swojej pracowni, w gronie najbliższych przyjaciół, opadł ciężko na ławę wysłaną miękkimi poduszkami.

— Zmęczyłem się — rzekł, ziewnąwszy. — Tym chytrym mnichom rzymskim zdaje się, że mnie zniecierpliwią natrętną gadaniną. I u nas lęgną się węże. Dopóki nasi posłowie nie wrócą z Rzymu, nie wycisną oni ze mnie ani jednego słówka. Trzeba raz skończyć z Hildebrandem, tak albo owak, ale nasamprzód muszę wiedzieć, czy się owe wieści o odjęcie koronie prawa inwestytury zgadzają z prawdą. Zażądałem od Hildebranda urzędowego potwierdzenia lub zaprzeczenia dziwnych wiadomości. Jego odpowiedź wskaże mi drogę właściwą.

Nagle, spojrzawszy na Ulryka z Godesheimu, roześmiał się wesoło.

— Cóż, Ulri? — mówił. — Czy ucałowałem Rudolfa dość serdecznie? Zdrajca! Myśli, że mnie zwiedzie swoją twarzą uczciwą. Taki on jak i wszyscy inni. Tylko wtedy korzy się ta podła hołota, kiedy jej się pięść pokaże. Wytrzeszczyłeś na mnie oczy, jakbyś ujrzał panią obłudę we własnej osobie.

— Że Wasza Wzniosłość ma w jednym palcu więcej dowcipu od nas wszystkich razem, o tym wiem od dawna — odezwał się Ulryk z Godesheimu — lecz żeby mój pan umiał tak wybornie.,.

— Powiedz po prostu: kłamać — zawołał Henryk, kiedy Ulryk zamilkł — i nie sil się na słowa wykrętne, bo to rzecz nie twoja, niedźwiedziu. Gdybyś był królem, głaskałbyś żmije, całował ropuchy, umizgał się do najstarszych bab. Dlatego nie mam kłamać, kiedy wszyscy dokoła mnie łżą, jak gdyby prawda była grzechem śmiertelnym? Wy jedni nie kłamiecie, bo nie widzicie we mnie króla, lecz przyjaciela. Ale dajmy pokój kłamstwu, chytrości, troskom i tym podobnym rozkoszom monarszym. Każ podać kości i wina. Mam dziś ochotę przegrać do Henryka trochę mamony, by mu się lepsze kazania kleiły. Wczoraj plótł jak głodny pustelnik. Musi być bezwstydnie goły, kiedy się wziął do chwalenia ascetyzmu. Biedny Henryk... Na co mu to przyszło.

— A jeśli przegram? — zapytał biskup spirski.

— O tym potem, tymczasem graj uważnie.

Przy czterech stołach zasiedli przyjaciele króla do gry. Srebrne kości dzwoniły w złotą płytę, wino rozgrzewało młode głowy, tryskały dowcipy, sypały się słowa swawolne.

Gdyby Henryk był wiedział, że prawie równocześnie zadzierzgiwał się ostatecznie w Rzymie, w Lateranie węzeł tragedii, w której geniusz ludzkości przeznaczył jemu rolę główną, najsmutniejszą, nie byłby się bawił tak doskonale rozpaczliwymi wykrzyknikami przegrywającego biskupa.

XVIII

Obszerny plac przed pałacem Lateranów w Rzymie robił od rana do wieczora wrażenie międzynarodowego targowiska.

Zaledwie rozproszyło słońce mroki nocne, kiedy się ulice, prowadzące na wzgórze Celijskie, budziły i ze wszystkich gospod wychodzili pielgrzymi różnojęzyczni.

Północ i południe, zachód i wschód — Europa, Azja i Afryka słały swoje dzieci do "progu Apostołów", by się pokłoniły następcy ubogiego rybaka, który był niegdyś pośmiewiskiem motłochu jerozolimskiego.

Wolno, ociężale szli olbrzymi synowie Skandynawii i północnej Germanii, podpierający się długimi mieczami jak laską. Jasne włosy, barwy dojrzałego zboża, spadały na ich barki szerokie, jasne brody okalały ich twarze posępne. Z wesołym gwarem, z dowcipem zbliżali się do siedliska głowy Kościoła zwinni Gallowie, w milczeniu mrukliwi Anglosasi, z sercem, przesiąkłym goryczą, dumni Frankowie. Smagły Pers, odziany w tak lekką, misternie splecioną koszulkę ogniwkową, iż wydawała się kaftanem jedwabnym, postępował obok niebieskiego Słowianina znad Odry, Wisły i Wełtawy — żarem nieba ognistego spalony Afrykańczyk pobratał się z krępym, przysadzistym Normanem, z którego siwych, głęboko osadzonych oczu wyzierało junactwo zdobywcy.

Szli pieszo, konno, w złoconych karetach, jedni strojnym otoczeni dworem, inni samotni, w płóciennych sukniach pielgrzymich. Bogate zbroje rycerskie lśniły obok czarnych habitów mnisich, fioletowe suknie biskupów ocierały się o grube, dziurawe płaszcze nędzarzy.

Obowiązek, troska, strach przed ogniami piekieł i pobożność wiodły tę rzeszę różnojęzyczną do stóp namiestnika Chrystusowego. Codziennie przybywali do Rzymu posłowie królów, książąt, biskupów i opatów całego świata katolickiego — bezustannie ciągnęli do "wiecznego miasta" skruszeni grzesznicy, szukający przy grobie św. Piotra spokoju sumienia.

Każdy z cudzoziemców, który znalazł się po raz pierwszy w obliczu rezydencji papieskiej, spoglądał z trwogą zabobonną na rozległy, czworoboczny gmach, owiany od świtu do zmierzchu szeptem modlitw ludzkich.

Bo w tym ponurym gmachu, zbryzganym krwią Lateranów, mieszkał arcykapłan Kościoła katolickiego, najwyższy pośrednik między Bogiem a człowiekiem. Co on zwiąże lub rozwiąże na ziemi, będzie związane albo rozwiązane w niebie; komu on przebaczy, temu odpuści Sędzia Najsprawiedliwszy...

Tego samego dnia, o tej samej godzinie, w której król Henryk zabawiał się w Bambergu grą w kości, siedzieli jego trzej posłowie w jednej z poczekalni pałacu laterańskiego.

Siedzieli na ławie pod ścianą, zakryci filarem marmurowym.

Obok nich przesuwał się ciągle tłum wyzłocony, szeleszczący jedwabiem, obsypany drogimi, kamieniami — przelewał się gwar stłumionych głosów — odzywało się od czasu do czasu nawoływanie podkomorzych papieskich. Lecz oni, znudzeni długim czekaniem, nie zwracali uwagi na niezwykłe stroje i nieznane postacie. Oparłszy ręce na głowicach mieczów, utkwili wzrok w posadzce.

Już piąty raz stukali do drzwi Grzegorza VII, prosząc o odpowiedź na list króla. Cztery razy odesłał ich major domus do dnia następnego. Jeszcze nie przyszła na nich kolej.

— Zachowanie się Hildebranda zaczyna mi wyglądać na rozmyślną obrazę — odezwał się jeden z nich, niski brunet z wąsem frankońskim.

— Dajże pokój, Rapoto — rzekł drugi, rycerz Gottszalk. — Chciałbyś, żeby ten staruszek miał tysiąc języków i dwa tysiące rąk. Gdyby tak tobie kazano przyjmować codziennie kilkuset ludzi, przeczytać i podpisać kilkaset listów, wysłuchać trzech mszy św., zasiadać w radzie konsystorskiej i myśleć o sprawach całego chrześcijaństwa, czekalibyśmy na ciebie nie pięć dni, lecz pięć miesięcy. Doprawdy, nie rozumiem, skąd Hildebrand bierze czas na to wszystko. Takie to marne, wyschłe, nędzne, iż zdawałoby się, że nie doczeka jutra, a krząta się jeszcze z żywością młodzieniaszka.

— Kto każe mu pracować za stu — burknął Rapoto. — Małoż to mnichów i prałatów włóczy się po Lateranie? Ale on musi wszystko dotknąć własnymi palcami, bo zdaje mu się, że tylko on jeden potrafi wszystko najlepiej.

— Tak być powinno, Rapoto — wtrącił trzeci poseł Henryka, rycerz Adalbert. — Pod okiem pańskim rośnie wszelka praca. I nasz Henryk nie próżnuje.

Rapoto szarpnął niecierpliwie wąsa.

— Zapominasz, iż posłom wójta Kościoła należy się pierwszeństwo przed wszystkimi — rzekł.

— I przed wszystkimi też wysłuchał Hildebrand naszego poselstwa, gdy przybyliśmy do Rzymu — odparł Gottszalk. — Nie bądź niesprawiedliwy, Rapoto. Odpowiedzi na list najpotężniejszego króla chrześcijaństwa nie pisze się bez dłuższego namysłu. Z takich pergaminów buchają nieraz płomienie.

Wtem odezwał się na progu sali donośny głos major domusa:

— Jego Świątobliwość, pan papież, czeka na poselstwo saskie.

— Słyszycie? — żachnął się Rapoto. — Zdrajców dopuszcza do siebie. Ładnie osmarują saskie świnie naszego Henryka.

A Gottszalk rzekł:

— Biskup rzymski nie może pozbawiać nikogo rady pasterskiej, jest on bowiem ojcem całego świata katolickiego: Gdybyś był na miejscu Hildebranda, uczyniłbyś to samo.

Rapoto, mruknąwszy coś niewyraźnego pod wąsem, zamilkł

Minęła długa godzina. Posłowie Henryka wymyślali sobie różne zajęcia, aby wypełnić czas, który dzielił ich od posłuchania. Rapoto rysował ostrogą na posadzce jakiegoś potwora. Gottszalk wydobył zza pasa tajną instrukcję króla i odczytywał ją po raz setny, Adalbert przypatrywał się z wielką uwagą płaskorzeźbom, pokrywającym filary.

Nareszcie... Znów odezwał się głos major domusa. Tym razem przyszła kolej na posłów Henryka.

Szybko zerwali się rycerze z ławy. Ująwszy płaszcze lewą ręką, udali się za marszałkiem dworu papieskiego.

Od pracowni Grzegorza VII oddzielał ich szereg sal, ciągnących się rzędem. W miarę jak się zbliżali do przybytku, z którego wychodziły błogosławieństwa i klątwy na cztery strony świata, zwalniali kroku.

Gottszalk szepnął do Adalberta:

— Tak mi serce bije, jak gdyby za chwilę miały zagrać trąby bojowe. Dziwne oczy ma ten starzec.

 — Do głębi duszy przenika jego wzrok — odszepnął Adalbert.

Unieśli miecze, aby nie stukały o płyty marmurowe.

Nawet Rapoto, który szedł z marsem na czole, przybladł i stąpał ciszej.

Major domus otworzył podwoje...

Rycerze wsunęli się bez szelestu do obszernej, wysokiej komnaty, której ściany zdobiły malowidła i posągi świętych, rzeźbione z drzewa.

Szafa na książki, duży stół zarzucony pergaminami, pulpit, za którym siedział młody prałat, tron wznoszący się na podwyższeniu i kilka krzeseł były całym umeblowaniem pracowni papieskiej.

Na tronie spoczywał wątły, drobny starzec, odziany w białą suknię, na której miał szeroką, szkarłatną, złotem dzierganą stułę. Z rana długich siwych włosów wyglądała twarz tak chuda, iż skóra zdawała się być przyschła do kości. Duży, przy końcu zagięty nos, łączył się prawie nad wklęsłymi ustami z mocno rozwiniętą brodą. Gdyby nie żywe, czarne oczy; opromienione blaskiem natchnienia i rozumu, można by wziąć owego męża za figurę woskową.

Tym drobnym, wątłym, zaschłym starcem był papież Grzegorz VII.

Posłowie Henryka ugięli przed nim kolan; widać jednak było, iż poddali się niechętnie ceremoniałowi, obowiązującemu w Lateranie. Żaden z nich nie pochylił nisko głowy i nie wyciągnął ramion, jak nakazywał zwyczaj.

Lekko sfałdowało się czoło Grzegorza VII.

— Podnieście się! — wyrzekł dźwięcznym, świeżym głosem, wskazując ręką krzesła, ustawione w półkolu przed tronem.

Kiedy rycerze usiedli, rzekł:

— Zanim każemy wygotować listy dla króla Henryka, chcieliśmy was zapytać, czy prawdą jest, że wasz pan wyróżnia świadomie i rozmyślnie wyklętych hrabiów i zasuspendowanych biskupów spomiędzy innych panów rzeszy?

Gottszalk i Adalbert spuścili oczy w dół.

Ale Rapoto podniósł hardo głowę i odrzekł:

— Łaska naszego pana wynagradza tylko mężów, zasłużonych dla rzeszy i korony.

— Nie odpowiadacie na nasze pytanie, panie Rapoto — mówił papież. — Pytamy, czy pan Henryk zasypuje nieposłusznych synów Kościoła ciągle dowodami szczególnej łaski? Mówiono nam, że oddał po upokorzeniu Sasów margrabstwo miśnieńskie bezbożnemu hrabiemu, Ulrykowi z Godesheimu, a dobra pana Bertolda z Meersburga i Eberharda z Nellenburga pomnożył nowymi lennami. Czy prawdę mówiono?

— Panowie Ulryk, Bertold i Eberhard zasłużyli sobie wiernością na łaskę króla — odpowiedział Rapoto.

— I mówiono nam jeszcze, że pan Henryk obcuje, wbrew naszemu zakazowi, tylko z wyklętymi, nie dopuszczając do dworu panów pobożnych.

— Nie jest rzeczą sługi wtrącać się do nawyknień i upodobań pana. Król Henryk wie najlepiej, kto mu jest potrzebny do rady i pomocy.

Grzegorz VII, spojrzawszy bystro na rycerza, podniósł się z tronu.

— Wiemy dosyć — rzekł. — Przed wieczorem będą listy gotowe. Tymczasem udajcie się do kościoła św. Jana, padnijcie na twarz przed wielkim ołtarzem i proście naszego Pana Jezusa Chrystusa, aby Jego dobroć oświeciła wasze pyszne dusze.

Kiedy posłowie Henryka wyszli z pałacu, odezwał się rycerz Gottszalk:

— Hildebrand jest dziś tak spokojny jak las przed burzą. Ciężkie będą listy, które zawieziemy do domu.

— Mówiłem, że ci zdrajcy sascy oczernią znów Henryka — fuknął Rapoto. — Jeszcześmy ich za mało sponiewierali. Nie nauczą się oni prędzej rozumu, dopóki ich nie zdepczemy, jak przesławnej pamięci Karol Wielki. Głupcy! Skarżą na nas ciągle w Rzymie, jak gdyby im Hildebrand mógł pomóc. On sam chwieje się na Stolicy Piotrowej. Wystarczy, aby Henryk dmuchnął, ażeby z niej zleciał.

Rzuciwszy Lateranowi spojrzenie pełne nienawiści, oddalił się Rapoto z towarzyszami ulicą św. Jana.

A ten, który miał się chwiać na Stolicy Piotrowej, szedł przez korytarz pałacu krokiem tak szybkim, jak gdyby jego nogi zaczęły biegać dopiero niedawno po ziemi. Minął kilka sal i skierował się ku lewemu skrzydłu, gdzie mieszkali znakomitsi goście, przybywający do Rzymu na zaproszenie papieża.

W małej izbie, podobnej do celi klasztornej, na twardym tapczanie leżał opat hirszauski, Wilhelm. Jego zwiędła twarz ascety pożółkła jeszcze więcej, jego błyszczące oczy żarzyły się blaskiem chorobliwym.

Posłuszny wezwaniu Grzegorza stawił się w Rzymie, lecz już w pierwszym tygodniu powaliła go ciężka niemoc na łoże boleści. Wieśniak, przywykły do czystego tchnienia gór i lasów, nie mógł znieść malarycznych wyziewów okolic nadtybrzańskich.

Kiedy papież wchodził do izby, usiłował się Wilhelm podnieść.

— Nie ruszaj się, bracie — zawołał Grzegorz. Leż spokojnie.

I przysiadłszy na brzegu tapczanu, położył rękę na czole opata.

— Jeszcze cię gorączka trawi — mówił troskliwie. — Kazałem posłać do Mediolanu po owego słynnego lekarza, o którym wspominał kardynał Klankus. Tymczasem modlę się codziennie o twoje zdrowie.

— Modlitwa Waszej Świątobliwości zmoże najuporczywszą chorobę — odezwał się Wilhelm głosem przekonanym.

Powtórnie chciał się opat podnieść, aby ucałować rękę Grzegorza, lecz ten przytrzymał go lekko na posłaniu, mówiąc:

— Przyszedłem do ciebie z troską, która mnie od tygodnia niepokoi, ale nie mam odwagi męczyć cię dłuższą rozmową.

— Troska Waszej Świątobliwości jest troską Kościoła, któremu ślubowaliśmy wszystkie siły. Słucham was z pokorą, Ojcze święty.

— Obiecaj mi jednak przedtem, że będziesz odpowiadał głosem przyciszonym.

— Dobroć Waszej Świątobliwości zawstydza mnie.

Grzegorz milczał dłuższą chwilę skupiając myśli, potem zaczął:

— Od owego dnia nieszczęsnego, w którym mnie wola Boża posadziła na moje utrapienie na Stolicy Piotrowej, usiłowałem zawrócić króla Henryka z drogi bezprawia. Jest on sercu mojemu bliższy od innych książąt chrześcijaństwa, ojciec jego bowiem, ś.p. cesarz Henryk III, okazywał mi wówczas, kiedy byłem tylko zwykłym, nieznanym jeszcze nikomu mnichem, szacunek, na jaki moja grzeszna młodość nie zasługiwała. I więcej niż inni władcy świeccy obchodzi mnie król niemiecki, gdyż odziedziczył po przodkach wysoką godność wójta Kościoła. Z tych względów czekałem cierpliwie przez dwa lata, łudząc się, że czas złagodzi gwałtowne namiętności waszego króla, że dobra krew szlachetnych rodziców zwycięży, w nim w końcu skutki złego wychowania i wskaże mu drogę cnoty. Tymczasem dowiaduję się, że Henryk nie przestał być lekkomyślnym młodzieniaszkiem, że plami duszę grzechami rozpustnika i tyrana. Gdyby tylko część zbrodni, przypisywanych mu przez Sasów, obciążała jego duszę, nie byłoby dla niego zmiłowania ani na tym, ani na tamtym świecie. Ty, nie będąc Sasem, nie masz potrzeby nienawidzieć Henryka; ty powiesz mi nagą prawdę.

— Przez usta Sasów mówi niechęć do króla, który nie chce uznać ich prastarych swobód — odpowiedział Wilhelm. — Nie wierzcie im, Ojcze święty, Henryk grzeszy dużo pychą i ziemską miłością, lecz czynią to wszyscy panowie świeccy. Wasza Świątobliwość wie najlepiej, iż najpobożniejsi spomiędzy nich dbają bardzo mało o żywot wieczny. Henryk nie jest ani gorszy, ani lepszy od swoich nieprzyjaciół.

Grzegorz westchnął.

Podniósłszy oczy do góry, mówił głosem, w którym drżały łzy:

— Lat tysiąc ubiegło od chwili, kiedy Pan nasz Jezus Chrystus umarł na drzewie hańbiącym za grzechy przeszłości. Krew tylu męczenników zmazała bezprawie pogaństwa, iż zdawałoby się, że złość i podłość powinny by pierzchnąć na zawsze A nikczemne ciało, chuci pełne i zbrodni, rządzi dotąd na ziemi z takim zuchwalstwem, jak gdyby Odkupiciel nie był zstąpił nigdy pomiędzy śmiertelników. Silni znęcają się ciągle nad słabymi, nikczemni wyzyskują szlachetnych, samolubni dobrych, złoto urąga cnocie, przebiegłość drwi z uczciwości, kłamstwo z prawdy. Nic się człowiek nie zmienił mimo

Boskiej nauki Chrystusa i ofiary męczenników. Jest on zawsze tym szpetnym zwierzęciem, gubiącym duszę dla rozkoszy doczesnych, szczęśliwym tylko wtedy, kiedy się wala w błocie uciech zmysłowych.

Ukrył twarz w chudych, prawie przeźroczystych dłoniach.

Po jakimś czasie ciągnął dalej:

— Dokądkolwiek zwrócę stroskane myśli, wszędzie widzę gwałt, grzech, zbrodnię. Świat chrześcijański, pogrążony w złu jak w zaraźliwej chorobie, lekceważy prawo kościelne i świeckie. Ci, co mają być synami Bożymi, nie szanują nic Boskiego. Świętokradztwo, świętokupstwo, cudzołóstwo, mord, kradzież, kłamstwo są uważane za drobnostki, o które się nikt nie ma potrzeby troszczyć. Rodzeni bracia oszukują się nawzajem, napadają i więżą z chciwością; pielgrzymów, spieszących do progu apostołów, chwytają i obdzierają po drodze . biskupi i wojewodowie. Filip Francuski rozbija po drogach jak prosty rabuś, Wilhelm Angielski pali klasztory, Henryk Niemiecki obraża Boga rozpustą, biskupi i opaci kupują pastorały za nikczemne pieniądze, rycerz nastaje na życie rycerza, jedno miasto zazdrości drugiemu dostatku, zakonnicy gromadzą skarby doczesne, a ci, wśród których mieszkam, Rzymianie i Lombardowie, są prawie gorsi od pogan i Żydów. Jak gdyby Bóg chciał ukarać świat chrześcijański za opieszałość w wierze, zesłał na czasy nasze wszystkie zbrodnie pogaństwa.

Utkwił wzrok w krucyfiks, który wisiał nad łóżkiem Wilhelma, i mówił głosem złamanym:

— Daremnie przelałeś krew świętą za grzechy ziemi, Baranku Boży, daremnie uczyłeś ludzi własnym przykładem pokory i miłosierdzia. Umiłowani przez Ciebie maluczcy są dotąd wydziedziczonymi tego świata. Jak za Twoich czasów, korzy się człowiek i dziś tylko przed siłą cielesną i złotem.

Łzy płynęły dwoma strumieniami po zwiędłych policzkach Grzegorza. Należąc do najsurowszych ascetów jedenastego stulecia, posiadał on w wysokim stopniu ceniony w wiekach średnich "dar łez".

Nagle podniósł głowę i rzekł:

— Ale tak dalej być nie może, być nie powinno. Ostrzegawczy głos Kościoła musi znów rozbrzmieć nad chrześcijaństwem, a gdyby go ludzkość nurzająca się w grzechu nie chciała usłuchać, poprą go błyskawice i pioruny św. Piotra. Gdzie napomnienie ojcowskie nie skutkuje, tam trzeba wziąć do pomocy groźbę.

W oczach Wilhelma, wpatrzonych w papieża z zachwytem, odbiło się zdziwienie.

Rozżalona, smutna twarz Grzegorza przybrała wyraz stanowczości. Wklęsłe usta zwarły się, zagięty nos dotykał prawie brody, która wysunęła się jeszcze więcej.

Zachwyt i zdziwienie ustąpiły w oczach Wilhelma miejsca czci, z jaką słabszy spogląda na mocniejszego. Ten wątły, drobny starzec umiał chcieć, posiadał wolę, potężniejszą od przeciwności. Odwaga, siła połączyły się w jego rysach z rozumem i natchnieniem.

Papież mówił dalej:

— Pioruny św. Piotra uderzą nasamprzód w same szczyty ludzkości. Bo któż zawinił, że świat brodzi w złu ku swojej hańbie? My jesteśmy winni, my, biskupi i książęta, którym Bóg powierzył ster Kościoła i królestw. Którzy powinni przyświecać maluczkim przykładem bogobojnego żywota, zachowują się tak, jak gdyby chcieli zburzyć Kościół. Ubiegając się przez całe życie o korzyści osobiste i sławę doczesną, odsuwają pokutę do chwili ostatniej. Biskupi i książęta odpowiadają przed Bogiem za nieprawość świata i dlatego spadnie na nich wkrótce miecz św. Piotra, aby się nawrócili i byli dobrymi pasterzami trzód, oddanych ich opiece.

Ceglaste rumieńce wystąpiły na twarz Grzegorza. Spojrzał on powtórnie na krucyfiks, milcząc czas dłuższy, potem przechylił się do Wilhelma i rzekł:

— Mówisz, że król, Henryk nie jest ani gorszy, ani lepszy od innych książąt. I ja się tak domyślałem, jakkolwiek jego nieprzyjaciele robili i robią wszystko, aby mnie przekonać o jego zbrodniach niezwykłych. Ale jemu, dziedzicowi gorących wyznawców, nie wolno być pospolitym śmiertelnikiem. Jego postawił Bóg obok mnie na najwyższej strażnicy chrześcijaństwa, on jest puklerzem i mieczem wiernych, jak ja jestem ich sumieniem. Król niemiecki nie może być sługą grzesznego ciała i dlatego jeżeli Henryk będzie lekceważył dalej moje napomnienia pasterskie, zapozwę jego pierwszego przed trybunał Stolicy Apostolskiej.

— Co zamierzacie uczynić, Ojcze święty? — zawołał opat Wilhelm z przestrachem.

— Prosiłem cię, abyś nie podnosił głosu — mówił Grzegorz z łagodną stanowczością. — Jesteś chory. Oszczędzaj swe siły dla Kościoła, takich bowiem dobrych synów jak ty posiada nasza matka niewielu. Co zamierzam uczynić? To, co mi nakazuje obowiązek namiestnika Chrystusowego. Nie mogę na to pozwolić, aby się przyszły cesarz świętego państwa rzymskiego otaczał zatwardziałymi grzesznikami i kupczył godnością biskupią. Mimo tylokrotnych obietnic, nie oddala Henryk wyklętych z dworu niemieckiego, wyróżnia łaską szczególną nieposłusznych prałatów i przewleka rozstrzygnięcie sporu mediolańskiego. Dopóki rokosz saski odwracał jego myśli od spraw kościelnych, znosiłem cierpliwie jego wykrętne odpowiedzi; dziś jednakże, kiedy Bóg zdjął z niego strach przed zemstą zbuntowanych wasalów, chcę, aby mówił ze mną otwarcie, szczerze, jak syn z ojcem. Poślę mu nasamprzód surowsze napomnienie niż zwykle, a gdyby i tym razem nie usłuchał głosu sprawiedliwego oburzenia, wówczas... Grzegorz podniósł rękę grożąco.

— Nie ma na ziemi tak potężnego władcy, którego by Kościół nie mógł zdruzgotać. Nie pragnę upokorzenia Henryka, wolałbym, ażeby się nawrócił bez środków gwałtownych, co jednak będzie trzeba uczynić dla dobra Kościoła, uczynię bez wahania. Jako następca apostołów, odpowiadam przed Bogiem za dusze wszystkich katolików. Święty Piotr zamknąłby przede mną bramy Królestwa Niebieskiego, gdybym stanął przed nim obarczony grzechem opieszałości w wykonywaniu moich obowiązków. Zanim jednak uczynię, co do mnie należy, chciałem cię prosić, ażebyś mnie objaśnił co do usposobienia Henryka. Tyle sprzecznych wiadomości przychodzi do mnie z Niemiec, iż nie mogę sobie wytworzyć poglądu na jego charakter. Jedni sławią jego hojność, waleczność i rozum, inni skarżą się na jego lekkomyślność, rozpustę i tyranię. W jego listach widzę tylko przebiegłość, zdumiewającą w młodzieńcu dwudziestopięcioletnim. Czyby te listy pisywał który z jego doradców?

— O ile mi wiadomo, dyktuje król sam listy ważniejsze — odpowiedział Wilhelm. — Jest on nad swój wiek przezorny i uczeńszy w piśmie od niejednego biskupa. Zna bardzo dobrze język łaciński, układa mowy, dokumenty, a nawet pieśni nabożne bez pomocy otoczenia duchownego. Waleczny w boju, rozważny w radzie, hojny do marnotrawstwa, szczery w przyjaźni, zasłużyłby wkrótce na imię wielkiego władcy, gdyby nie pycha monarsza. Wierzy on do tego stopnia w boskość korony, iż nie zniósłby żadnego upokorzenia nawet wtedy, gdyby mu je podała święta ręka Kościoła.

Mówiąc to, wpatrywał się opat z odcieniem bojaźni w twarz papieża, dopowiadając wzrokiem myśli, których nie śmiał wygłosić ustami.

Grzegorz, odgadłszy znaczenie jego wzroku, zapytał:

— Sądzisz, że Henryk mógłby się oprzeć wyrokowi Kościoła? — zapytał:

— Obawiam się jego gwałtowności, Ojcze święty — rzekł Wilhelm. — Zbyt świeża jest jeszcze pamięć papieży, sądzonych przez jego ojca, aby się nie miał pokusić o podobną zbrodnię, zwłaszcza że zaczyna od pewnego czasu (naśladować swojego rodzica. Henryk wierzy, że wójt Kościoła ma prawo nadzorować wyroki Stolicy Apostolskiej, że stoi ponad biskupami rzymskimi.

W oczach papieża błysnął żywszy płomień.

— To grzeszne mniemanie królów niemieckich jest źródłem, z którego płyną wszystkie nieszczęścia, jakie spadają od dłuższego czasu na Kościół—   odezwał się ciepłym głosem przekonania. — Od waszych królów nauczyli się pychy inni władcy świeccy. Filip Francuski zamyka uszy na prośby i groźby moich legatów, Wilhelm Angielski i Gotfryd Lotaryński nie odpowiadają nawet na listy, książęta normandzcy zabierają pod moim bokiem lenna Kościoła, polski Bolesław drwi z napomnień swoich biskupów. Roszczeniom władzy świeckiej trzeba położyć raz koniec, aby się chrześcijaństwo nie rozpadło na tyle części, ile jest królestw na ziemi. Jeżeli Kościół nie spełnia dotąd swojego posłannictwa, spowodował to głównie ów ohydny zwyczaj, który uczynił kapłanów podwładnymi korony: biskupi bowiem i opaci, biorąc swoje godności z rąk książąt świeckich, uważają sobie za obowiązek służyć przede wszystkim sprawom świeckim. Wpleceni jako wasałowie w koło sporów doczesnych, zapominają rychło o Bogu.

Szatan ziemi przesłonił oczy ich tak gęstą mgłą, iż złorzeczą mi za rozporządzenia synodu lutowego, nie rozumiejąc, że owe nowinki, jak je w ślepocie swojej nazywają, mają tylko ich dobro na celu. Chcę z duchowieństwa zdjąć jarzmo władzy świeckiej, które odbiera jego ruchom swobodę, chcą uczynić Kościół wolnym, aby mógł wcielać bez żadnej przeszkody słowo Boże, chcę go wznieść ponad wszystkie trony, a biskupi lombardzcy, niemieccy i francuscy, opętani przez samolubstwo doczesne, opierają się moim zamiarom, posądzają mnie o czczą chęć panowania. Czymże mogą być dla mnie, dla starca i ascety, dla kapłana, oddanego jedynie Bogu, blaski i rozkosze tej ziemi? Nie dla siebie obstaję przy celibacie duchownych i wydzieram z chciwych rąk panów świeckich prawo inwestytury. Jeśli, rzucam rękawicę całemu obecnemu porządkowi, który jest bezrządem, czynię to tylko dla chwały Kościoła i dla dobra ludzkości. Spowiadam się przed tobą, Wilhelmie, tak szczerze z moich najskrytszych myśli, wiem bowiem, że zażywasz po drugiej stronie Alp zasłużonego powodzenia i możesz, gdy zechcesz, wyrównać mi drogę do serca Szwabii. Doniósł mi opat Hugon, że twoi bracia, wysłani do niego po naukę, wrócili już do Hirszau. Nie powściągaj ich zapału, nie krępuj ich języka. Niech rozsiewają szeroko słowa prawdy.

Mówiąc to, wpatrywał się Grzegorz bystro w twarz opata, który leżał bez ruchu na tapczanie, utkwiwszy wzrok w suficie.

Jakieś niespokojne myśli chodziły po czole Wilhelma, gdyż żłobiły na nim głębokie bruzdy.

— Przerażają cię moje zamiary? — zapytał papież, odgadłszy, że Wilhelm nie podziela jego poglądów. — Mów bez obawy wszystko. Rada mężów cnotliwych i doświadczonych bywa głosem Boga.

— Ślub posłuszeństwa nie pozwala mi radzić Waszej Świątobliwości — odezwał się Wilhelm, zwracając na papieża oczy zamyślone.

— Jest w mojej mocy zwolnić cię z tego ślubu. Rozkazuję ci mówić prawdę!

Wilhelm pochylił lekko głowę na znak poddania i zaczął:

— Sam Chrystus, czuwający nad Swoim Boskim dziełem, poddał Waszej Świątobliwości zamiary, których ogromu moja nędzna głowa nie może ogarnąć. Gdyby się postanowienia synodu lutowego stały ciałem, doznałby szatan w istocie wielkiej porażki, wątpię jednakże...

— Słucham, nie lękaj się najśmielszego słowa — zachęcał Grzegorz, kiedy Wilhelm ustał.

— Zwyczaj, który Wasza Świątobliwość nazwała słusznie ohydnym, uświęcony nadużyciem wieków, zapuścił tak głęboko korzenie w pojęciach ludów germańskich, iż kto go naruszy, zwróci przeciwko sobie nie tylko całe rycerstwo świeckie, lecz nawet znakomitszą większość duchowieństwa. Nie mówię o celibacie, bezżenności bowiem kanoników i plebanów domagają się nawet książęta. Ale prawa inwestytury będą bronili królowie choćby kosztem zbawienia duszy, przywilej ten bowiem daje im jedyną siłę w państwach; opartych na chwiejnej wierności wasalów. Lękam się, że postanowienie odjęcia koronie prawa inwestytury przyczyni sędziwym latom Waszej Świątobliwości zbyt wiele trosk i boleści.

— Obawa przed troską i bólem nie cofnie mnie z drogi, jaką sobie wytknąłem — odpowiedział papież — obowiązkiem moim bowiem jest znosić dla dobra Kościoła wszelką złość tego świata. Któż inny ma stawić czoło nieprawości naszych czasów? Od głowy Kościoła powinna wyjść zmiana i naprawa przewrotnych zwyczajów, ona powinna wypowiedzieć walkę grzechowi i podać rękę uciśnionej słabości i wzgardzonej cnocie, do niej należy przywrócenie światu pokoju. Kościół bowiem Chrystusowy jest najwyższym wcieleniem prawdy i dobra. Jeśli mnie przy wypełnianiu mojej służby spotka jaki wielki ból, będę błogosławił Boga za to, że pozwolił mi cierpieć za Swoją chwałę.

— Wasza Świątobliwość rozkazała mi mówić wszystko, co . duszą moją w tej chwili wstrząsa — wtrącił Wilhelm głosem pokornym.

— Słucham — rzekł Grzegorz.

— Waszej Świątobliwości wiadomo, że wszelkie prawdy przechodzą chrzest krwi ludzkiej. Morze krwi chrześcijańskiej zrosi ziemie Germanii, zanim Kościół usunie ów zwyczaj ohydny. — Tak sądzisz?

— O ile znam Henryka, wiem, że nie odstąpi on od tego, co nazywa swoim prawem, a król ma dużo przyjaciół.

 — Na niego i jego przyjaciół posiada Kościół pioruny św. Piotra.

— Pioruny św. Piotra nie odstraszą od niego Franków i Lotaryńczyków.

— Byliżby tak bezbożni? — zawołał Grzegorz zdumiony.

— Ludy, osiadłe nad brzegami środkowego Renu, pamiętają jeszcze krwawe zapasy swoich pogańskich przodków z Rzymem. Wszystko, co pochodzi znad Tybru, budzi w nich niechęć.

Papież zamyślił się. Długo milczał, rozmawiając z sobą w duchu. Kiedy podniósł się nareszcie z tapczanu, rzekł:

— Gdybym był władcą świeckim, korzystałbym z twoich uwag rozumnych, lecz głowie Kościoła nie wolno liczyć się z przeszkodami doczesnymi. Od zamiarów raz powziętych nie odstąpię. Kościół wydobędę spod jarzma władzy świeckiej, duchowieństwo oczyszczę z grzesznych zwyczajów i obyczajów, gwałtowi i bezprawiu wypowiem walkę, choćbym przy tej robocie miał sam zginąć. Chcąc jednak umożliwić książętom pokojowe załatwienie sporu o ich rzekome prawa, zgodzę się chętnie na zwłokę, wysłucham ich odpowiedzi i, jeśli mnie przekonają, złagodzę postanowienie synodu lutowego. Niech ci Bóg wróci jak najrychlej zdrowie. Pokój z tobą!

Pobłogosławiwszy Wilhelma opuścił Grzegorz jego celę.

Wracał tą samą drogą, lecz nie biegł już szybką stopą młodzieńca. Ciężar myśli, które miały wyważyć cały świat katolicki z posad i pchnąć go na inne tory, złamał jego postać odejmując jej sprężystość ruchów.

Szedł wolno, zgięty, z głową pochyloną.

Na pierwszym piętrze pałacu laterańskiego znajdowała się kaplica, zwana Sancta Sanctorum, przeznaczona wyłącznie do użytku papieży.

Do tego przybytku samotnych modlitw władców Kościoła udał się Grzegorz.

Ukląkłszy na stopniach ołtarza skarżył się przed Bogiem na swoje utrapienia.

Od lat dwudziestu, od chwili, kiedy go niepospolite zdolności umysłowe i cnoty ascetyczne przydały do boku papieży jako doradcę, patrzył on z bliska na anarchię, która miotała nawą Kościoła. Widział władzy chciwych panów duchownych, ubiegających się o tiarę papieską z bronią lub szkatułą w ręku, widział w Rzymie królów niemieckich, narzucających Stolicy Apostolskiej swoją wolę... Wyższe duchowieństwo świeckie, zajęte wojnami i zarządem dóbr, spełniało tylko mimochodem swoje zadanie pasterskie — niższe, przygniecione troską o byt rodzinny, padało w proch przed każdym hojnym rycerzem — klasztorne nie omijało żadnej sposobności, aby obejść regułę św. Benedykta.

Kościół, który miał stać na opoce niespożytej, rysował się. pękał jak stary dąb strawiony latami, porwany wichrem i burzą.

Luźny węzeł tradycji łączył różne kraje katolickie z Rzymem. Tam, gdzie rozkazywał władca pobożny, szanowano legatów papieskich i stosowano się do ich żądań, gdzie jednak siedział na tronie pan gwałtowny, jak w Anglii, Francji, Sycylii i Polsce, odmawiano Stolicy Piotrowej posłuchu. Książęta świeccy uważali Kościół za pomocnika, zasługującego tylko o tyle na opiekę, o ile służył ich celom.

Na domiar złego, zaczęły w łonie katolicyzmu wichrzyć herezje. Francuski Berangeriusz targnął się na jeden z główniejszych dogmatów, sekta goslarska odrywała się od zasad chrześcijańskich w ogóle.

Zewnątrz biły na "opokę" szumiące fale namiętności ludzkich, podmywając ją z każdym pokoleniem więcej. Zasady Chrystusowe, wyznawane ustami, nie odczuwane przez znakomitszą większość półbarbarzyńskich ludów, stały się pustym dźwiękiem. Nie rozumieli ich, nie szerzyli ich sami kapłani. Ponad tą przepaścią, w którą staczał się Kościół, unosił się tylko jeden potężny duch, ogarniający ogrom bliskiego nieszczęścia. Inni widzieli rozterki poszczególnych królestw, diecezji, dekanatów, skarżyli się na upadek obyczajów, na pychę złota i pięści, a on odgadł, że się całość chwieje, że trzeba ją przytrzymać silną dłonią, aby nie runęła.

— Daj mi siłę do podźwignięcia Twojego dzieła z bagna złości ludzkiej — modlił się Grzegorz VII — albo zabierz mnie z tej nikczemnej ziemi, która nie chce się niczego od Ciebie nauczyć.

Cnoty pierwszych chrześcijan, geniusz administracyjny i niezłomna wola dawnego Rzymu stopiły się w jego wątłym ciele w duszę tak hartowną, na jaką się ród człowieczy zdobywa tylko co kilka wieków.

Syn ubogiego cieśli, z toskańskiego miasteczka Saony, wybił się cnotami chrześcijańskimi, przenikliwością rozumu i męskim charakterem ponad wszystkich książąt i panów, służących ołtarzowi.

Otrzymawszy z łaski opata awentyńskiego, który przygarnął utalentowanego chłopca, bardzo staranne wychowanie, zwrócił Hildebrand już w wieku młodzieńczym na siebie uwagę wybitnych mężów swojego czasu. Opiekował się nim uczony arcyprezbiter, Jan Gracjan, późniejszy papież Grzegorz VI, zaszczycał go przyjaźnią słynny opat kluniacki Hugon, w którego klasztorze przebywał czas pewien, cenił jego zdolności i odwagę cesarz Henryk III.

Uczony, świątobliwy i sprężysty mnich, zbliżywszy się jako kapelan Grzegorza VI do źródła dostojeństw kościelnych, uzyskał wkrótce purpurę kardynalską, a z nią archidiakonat rzymski.

Z tej wysokiej strażnicy widział Hildebrand cały świat chrześcijański, do niego bowiem, do przybocznego doradcy papieży, zgłaszały się wszystkie poselstwa. Co archidiakon, rzymski dostrzegł, rozpatrując się uważnie w położeniu, zakrwawiło serce chrześcijanina, ascety i kapłana.

Lecz kiedy inni utyskiwali na niebezpieczeństwo zagrażające dziełu tysiącletniej przeszłości, sposobił się on do walki z niesfornym duchem czasu. Już jako archidiakon rzymski starał się wzmocnić stanowisko głowy Kościoła, zmniejszając wpływ korony niemieckiej na wybór papieży i ukrócając samowolę nieposłusznych biskupów.

Wolno, stopniowo, z przezornością wytrawnego męża stanu, który wie, że co ma trwać, powinno być dobrze obmyślane, przygotowywał sobie Hildebrand grunt do misji reformatorskiej. Badał usposobienie chwili, usuwał jaskrawsze nadużycia, przyzwyczajał wyższy kler Francji, Anglii i Niemiec do głosu rozstrzygającego Rzymu.

Na razie szło mu tylko o podźwignięcie z upadku duchowieństwa. Jeśli słudzy ołtarza mają wykonywać godnie urząd pośredników między ziemią a niebem — głosił i żądał — nie powinni biskupi i opaci zależeć jedynie od seniorów świeckich jako ich wasalowie, a plebani nie powinni być skrępowani rodziną, za którą wlecze się zawsze ustawiczna troska o byt powszedni.

Tak wierząc, obstawał Hildebrand przy ścisłym przestrzeganiu celibatu i przypominał przy każdej sposobności książętom, że wybór pasterzy należy, podług prawa kanonicznego, nie do nich, lecz do gminy.

Jakkolwiek miał po swojej stronie tradycje pierwszych wieków chrześcijańskich, orzeczenia wszystkich synodów i oczywistą słuszność, mimo to stukał daremnie do sumienia świata katolickiego. Energiczniejsi biskupi nie szczędzili mu uznania, znakomita jednak większość dostojników kościelnych i cały kler niższy nazywali go heretykiem, szkodliwym burzycielem. Nawet tak żarliwy asceta, jak kardynał Piotr Damiani, mąż wielkich cnót i zasług, spoglądał z ukosa, okiem nieufnym na jego rzutkość.

Przeto kiedy kler i lud rzymski włożyli na jego genialną głowę godność papieską, postanowił przeciąć od razu, jednym śmiałym pchnięciem wrzód zbierający się od wieków. Czego nie zdziałała przezorność męża stanu, to miał dokonać rozkaz namiestnika Chrystusowego; Grzegorz VII zaniechał połowicznych środków Hildebranda.

Stało się, o czyni nowy papież od łat wielu marzył. Synod, obradujący w Rzymie w lutym, pozbawił koronę prawa inwestytury, zdjął z Kościoła jarzmo władzy świeckiej, odświeżył przyćmiony blask tiary.

Ale w synodzie brali udział tylko prałaci, oddani Grzegorzowi. Z Niemiec, Czech, Węgier, Polski i Danii nie przybył nikt, z Francji i Anglii stawiło się zaledwie kilku biskupów.

Grzegorz nie łudził się. Wiedział, że rzucił rękawicę całemu porządkowi społecznemu swojego czasu, który nie podda się jego woli bez walki zaciętej. Wszakże oburzyło już wprowadzenie celibatu przeciw niemu wszystkich plebanów i wznieciło pożar buntu. Lombardia i Szwabia stały w płomieniach rokoszu. Lud, podburzony przez mnichów reformowanych, znęcał się brutalnie nad niższym klerem.

Klęcząc na stopniach ołtarza w kaplicy Sancta Sanctonim, błagał Grzegorz Boga o pomoc.

— Objaw się swojemu słudze, Panie wszystkowiedzący — szeptał drżącymi ustami — powiedz mu, co ma uczynić, aby spełnił Twoje przykazanie bez ofiary krwi ludzkiej. Człowiekiem tylko jestem i odwaga moja blednie przed okrucieństwem wojny domowej.

Mąż czynu nie lękał się gwałtowności przeszkód, lecz to, co się dokoła niego działo, mogło cofnąć z drogi najodważniejszego.

Wszyscy prałaci szlachetnego pochodzenia nienawidzili w Grzegorzu plebejusza. Mocni obawiali się jego stanowczości, słabsi potępiali jego siłę. W swoim najbliższym otoczeniu,w gronie kardynałów, liczył nowy papież więcej niechętnych niż życzliwych.

Świeckie rycerstwo Italii nie chciało uznać zwierzchnika Rzymu. Tuż za murami wiecznego miasta wrzała wojna domowa, a dziki Robert Guiscard, książę normandzki, wyklęty od lat siedmiu, nie tylko drwił jawnie ż piorunów św. Piotra, lecz łupił i zabierał zamki, należące do Państwa Kościelnego.

W całej Italii popierała reformatora mieczem i szkatułą jedna tylko Matylda Toskańska, gorliwa córka Kościoła.

Dokądkolwiek Grzegorz spojrzał, wszędzie widział bunt, nienawiść, groźbę. Doznawał wrażenia, jak gdyby się znajdował w płonącym domu, ogarnięty zewsząd ogniem niszczącym. Już trzaskał dach nad jego głową, rozprzęgały się wiązania. chwiały się ściany.

Zdzierżyż jego odwaga rozszalałą burzę namiętności ludzkich? Opanuje schorzały, życiem ascetycznym wyczerpany starzec gniew tysięcy, krocie mężów zbrojnych?

Miał on wprawdzie w swoich rękach miecz tak potężny, iż mógł się zmierzyć z najmocniejszym — miecz św. Piotra, gromy klątwy kościelnej, broni tej jednak nie wolno było nadużywać, by nie osłabić jej.

— Oświeć mnie, Stwórco nieba i ziemi — prosił Grzegorz — powiedz, co mam uczynić, albowiem trwoga przed krwawym jutrem przesłoniła oczy mojej: duszy.

Przycisnął ręce do wyschłej piersi i modlił się gwałtownym łkaniem, które wstrząsało jego ciałem.

Nakłoniwszy synod do powzięcia uchwały, druzgocącej potęgę władzy świeckiej, odważył się na czyn brzemienny w skutki, że się sam swoim dziełem przeraził. Czekając na sprzyjające okoliczności, wstrzymał urzędowe ogłoszenie nowego prawa. Może uda mu się porozumieć osobiście z wójtem Kościoła, od którego zgody zależało  powodzenie reformy...

Tymczasem zaskoczyła go chwila stanowcza niespodzianie... Król Henryk żądał wyraźnej odpowiedzi... Postanowień synodu nie można było dłużej ukrywać... Trzeba się było albo cofnąć z drogi niebezpiecznej, albo iść śmiało naprzód...

Grzegorz objął głowę rozpalonymi rękoma. Taki wicher myśli, odważnych i lękliwych, gwałtownych i łagodnych szalał w jego mózgu, że zdawał się czaszkę rozsadzać.

Cofnąć się?

Znaczyłoby to to samo, co zniweczyć wszystko, co dotąd dla chwały Kościoła uczynił... Nie na to postawił go Chrystus na czele swojej owczarni, aby się lękał groźby potęg doczesnych. Jedyny Bóg był jego panem i sędzią, a Bóg żądał od niego nieustraszonej niczym odwagi, inaczej bowiem nie oddałby w jego ręce losów Swojego dzieła w chwili groźnej.

Iść śmiało naprzód?

Mówił opat Wilhelm, że król Henryk nie odstąpi od tego, co nazywa swoim prawem... Za wójtem Kościoła pójdą inni i zahuczy w świecie katolickim burza wojny domowej, pędząc na Rzym dawnej, niewygasłej jeszcze w ludach germańskich nienawiści furie drapieżne. Ta nawałnica może go znieść z tronu papieży, jak dawniejsze zepchnęły już niejednego z jego poprzedników ze Stolicy Piotrowej.

O sobie Grzegorz nie myślał, bo czymże były dla ascety blaski tej ziemi? Jeśli kto, to gardził on, wpatrzony tęsknym okiem w Królestwo Niebieskie, chwałą doczesną. Choćby go burza i życia pozbawiła, nie zląkłby się jej grozy. Śmierć zbliżyłaby go do Boga, którego widoku pragnął całą duszą.

Jedynie dobro Kościoła miał na uwadze, walcząc z wichrem sprzecznych myśli. Wytężył wszystkie swoje zdolności, radzi? się doświadczenia wieków ubiegłych — szukał wyjścia z błędnego koła podszeptów rozumu, serca i natchnienia.

Ukrywszy twarz w dłoniach, przetrwał czas dłuższy bez ruchu, skupiony w sobie, oderwany od ziemi. W różowym świetle wiecznej lampy była jego biała postać podobna do marmurowych świętych, klęczących na sarkofagach.

Powoli spływał na jego duszę spokój powziętych zamiarów. Przeszłość dodawała mu otuchy. Tyle huraganów pastwiło się już nad Kościołem, a każdy z nich przysporzył dziełu Boskiemu mocy i blasku... Dnie duszne, przesiąkłe żarem, utrudniającym swobodny oddech, oczyszczają się, odświeżają burzami gwałtownymi...

Kiedy Grzegorz odjął ręce od twarzy, był jeszcze bledszy niż zwykle. Tylko jego oczy gorzały płomieniem niezwykłej siły.

Postanowił... Nie cofnie się... pójdzie naprzód... sięgnie śmiałą ręką samych szczytów potęgi ziemskiej... zapozwie przed swój trybunał największego zwierzchnika ludów katolickich... rzuci pod stopy Kościoła najjaśniejszą koroną tego świata...

Tak nakazuje mu obowiązek ojca chrześcijaństwa, który . powinien czuwać nad zbawieniem wszystkich wiernych.

Wychodząc z kaplicy, niósł Grzegorz głowę wysoko. Już go ciężar myśli, które miały wyważyć cały świat katolicki z posad i pchnąć go na inne tory, nie przygniatał. Niezłomne postanowienie zdjęło z jego duszy wszelkie wątpliwości. Majestat reformatora, przekonanego o prawdzie swoich wierzeń, bił z jego postaci.

Wszedł do swej pracowni. Tu siedział jeszcze za pulpitem młody prałat, przyboczny dyktator papieża.

— Humbercie, mój synu — odezwał się Grzegorz — westchnij do Boga, albowiem staniesz się za chwilę narzędziem wielkiego dzieła. Napiszesz list do króla Henryka.

Prałat spojrzał na duży krucyfiks, który wisiał na ścianie, wziął pióro do ręki i czekał. A Grzegorz zaczął:

— Grzegorz, biskup, sługa sług Boga, królowi Henrykowi pozdrowienie i błogosławieństwo apostolskie, jeżeli okaże się posłuszny Stolicy Apostolskiej, jak przystoi królowi chrześcijańskiemu...

Tak niezwykły był ten nagłówek, że prałat zatrzymał pióro i podniósł oczy zdumione na papieża.

Lecz Grzegorz powtórzył głosem dobitnym: "jeżeli okaże się posłuszny Stolicy Apostolskiej, jak przystoi królowi chrześcijańskiemu..." i dyktował ów dokument, który przeleciał błyskawicą nad ziemiami Germanii i zapalił wszystkie złe namiętności ludzkie.

Podpisawszy list, zasiadł na tronie i kazał przywołać posłów Henryka.

— Za trzy dni odchodzą do Niemiec nasi legaci, którym będziecie towarzyszyli — rzekł do rycerzy frankońskich, kiedy zajęli miejsca na krzesłach. — Królowi Henrykowi powiedzcie, aby się zastosował niezwłocznie do naszych żądań, jeśli chce korzystać nadal z dobrodziejstw Kościoła.

Posłowie Henryka milczeli. Jak młodego prałata, zdziwiła także ich groźba, zawarta w słowach papieża. Do takiej mowy nie przywykli pełnomocnicy korony niemieckiej. — Niech król oddali od swojego boku natychmiast wyklętych doradców — mówił Grzegorz — są to bowiem mężowie przewrotni, oddani tylko sprawom ciała.

Teraz odezwał się Rapoto:

— Nasz pan otacza się przeważnie dostojnikami światłymi. Sam uczony w piśmie, szanuje mężów uczonych.

— Nauka doradców waszego króla nie płynie z nieba, lecz z ziemi, a nie ziemia jest ostatecznym mieszkaniem człowieka. Powiedzcie panu Henrykowi, żeby nie nadużywał naszej cierpliwości. Zbyt długo znosiliśmy jego kłamliwe obietnice poprawy.

Rycerze poruszyli się na krzesłach. W żyłach ich zakipiała dumna krew frankońska. Co papież mówił, wydawało im się zniewagą monarchy, którego byli przedstawicielami.

Grzegorz wyrażał się jak mistrz o uczniu, jak senior o wasalu, jak ktoś, komu przysługuje prawo karcenia, a zdaniem ich, nie miał Henryk potrzeby zdawać przed kimkolwiek sprawy ze swoich czynności. Był on królem z łaski Bożej i jedyny tylko Bóg mógł go sądzić.

Wysłannicy Henryka znaleźli się w trudnym położeniu. Gdyby króla ich był obraził pan świecki, byliby rzucili bez namysłu pod jego stopy srebrne rękawice i odeszli, nie spełniwszy poselstwa. Ale wobec sędziego biskupa i bogobojnego ascety traciły zwyczaje rycerskie swą moc.

Kanclerz zresztą, wręczając Rapotowi z Wormacji listy, zalecił mu ostrożność. Słuchaj jak najwięcej, a mów jak najmniej, napominał go prałat Rupert po kilka razy.

Rycerze spoglądali po sobie bezradnie. Co odpowiedzieć na wyraźną groźbę Grzegorza? Duma ich wspinała się przeciw niej, a obowiązek posłów nakazywał im spokój. Jedno nierozważne słowo mogło stargać misterną przędzę zręcznych wybiegów, splecioną na dworze niemieckim w celu przewleczenia ostatecznego rozstrzygnięcia sporu z Rzymem.

— List Waszej Świątobliwości wręczymy królowi niezwłocznie — rzekł Rapoto wymijająco.

— Nie chcąc dać złym ludziom, utwierdzającym pana Henryka w bezbożnym uporze, sposobności do nowych grzechów, nie powierzyliśmy wszystkiego pergaminowi — mówił Grzegorz. — Przybywszy do domu poprosicie króla o tajne posłuchanie i powtórzycie mu to, co słyszeliście z ust naszych. Powiedzcie mu, że gdyby się dłużej opierał, zawezwiemy go przed sąd synodu, który odbędzie się w Rzymie 22 lutego, i zmusimy go do posłuszeństwa.

Wszyscy trzej posłowie spojrzeli równocześnie na papieża, nie ufając własnym uszom.

Czy się nie przesłyszeli? Biskup rzymski groził wójtowi Kościoła sądem, chciał go zmusić do posłuszeństwa? Byłby to pierwszy wypadek tego rodzaju w dziejach katolicyzmu. Dotąd sądzili królowie niemieccy biskupów rzymskich i pozbawiali ich tiary.

Po ustach rycerzy przywykłych mierzyć wartość człowieka siłą ramienia, przewinął się uśmiech niedowierzający. Dziwny wydał się im zgrzybiały starzec, którego ręka nie udźwignęłaby nawet miecza, grożący potężnemu królowi.

Lecz uśmiech znikł, kiedy papież rzekł:

— Jeśli wasz król nie spełni naszych słusznych żądań, złamie sprawiedliwość synodu jego upór. Kościół wykluczy go ze społeczności wiernych, zamknie mu przystęp do wszystkich drzwi poświęconych...

— Mówicie do. posłów króla Henryka — odezwał się Rapoto szorstko, podnosząc się z krzesła.

Tak niesłychana była w mniemaniu rycerza frankońskiego groźba ostatnią, że odebrała mu przytomność. Wykląć dziedzica korony świętego państwa rzymskiego? Ten starzec majaczy chyba!..

I towarzysze Rapota zapomnieli o wskazówkach, udzielonych im przez kanclerza. I oni zerwali się ze stołków, drżąc z oburzenia.

A Grzegorz odpowiedział głosem spokojnym:

— Mówię do króla chrześcijańskiego, który jest takim samym synem Kościoła jak ostatni z nędzarzy. Przed Bogiem nie ma królów i poddanych. Są tylko cnotliwi albo grzesznicy, co powiedzcie panu Henrykowi.

— Powiemy! — zawołał Rapoto gwałtownie. — Powtórzymy naszemu panu każdy wyraz...

Ustał... Gniew dławił go... To bladł, to czerwieniał, trzęsąc się jak w febrze.

— Prosimy o list — wykrztusił po jakimś czasie. Kiedy im prałat podał pergamin, opuścili posłowie Henryka szybko pracownię papieża, nie przyklęknąwszy przed tronem.

— Powiemy! — mamrotał Rapoto, pędząc korytarzem pałacu, jak gdyby go kto gonił — powiemy wszystko... więcej, niżby sobie ten pyszny mnich życzył... Niech Henryk wie, dokąd go jego ostrożność zawiodła... Grozić królowi niemieckiemu klątwą? Czy słyszeliście?

Gottszalk i Adalbert słyszeli tylko własnego oburzenia mściwe podszepty. I nimi miotał ślepy gniew, najzdradliwszy doradca człowieka. Obrażeni w swojej dumie narodowej, Frankowie nie chcieli uznać, że duchowny naczelnik Kościoła miał prawo żądać od wszystkich wiernych uległości dla przepisów kanonicznych.

Na placu przed Lateranem roił się jeszcze, mimo nadchodzącego wieczoru, tłum różnobarwny i różnojęzyczny.

Posłowie Henryka biegli, torując sobie drogę łokciami, pięścią, klątwą... U stóp wzgórza Celijskiego powstrzymał ich kroki głos znajomy.

— Cóż tak lecicie, jak gdyby wam głowy na karkach zawadzały? — odezwał się starzec wysokiego wzrostu, odziany W suknię purpurową.

— Głowy nam nie zawadzają — odpowiedział Rapoto — ale ręce nas świerzbią.

Starzec w purpurze zaśmiał się z cicha.

— Domyślam się, że wracacie z posłuchania — rzekł, obejrzawszy się nasamprzód ostrożnie dokoła. — Czegóż Hildebrand żąda od króla?

— Wasz biskup oszalał.

— Cóż mówił?

— Zagroził królowi klątwą.

— Królowi... klątwą? Purpurat zasępił się. .

— Mądry z niego szermierz — mówił półgłosem — wie on, gdzie i jak uderzyć, aby zadać cios śmiertelny. Gdyby mu się udało rzucić klątwę na Henryka, wzmocniłby swoje stanowisko, do czego nie powinniśmy dopuścić. Powiedzcie królowi, żeby się nie lękał groźby Hildebranda. Arcybiskup raweński, Gwibert, ja wszyscy biskupi lombardzcy i znakomita większość opatów stoimy po jego stronie i czekamy z upragnieniem jego przybycia. Czas zdeptać tego zuchwałego plebejusza, którego chciwość pożąda całego świata. Niech król nie zwleka, niech działa szybko. Gdyby mnie potrzebował, stawię się natychmiast na jego wezwanie. Za tydzień wyjeżdżam w sprawach Kościoła do Burgundii, skąd niedaleko do Wormacji. Starajcie się przekonać króla, iż tylko pośpiech odwróci od niego przykrą niespodziankę, jaką Hildebrand przygotowuje jemu i nam. .

Pożegnawszy się z rycerzami, oddalił się purpurat w stronę Lateranu.

Był to kardynał, Hugon Blankus, jeszcze niedawno wielbiciel Grzegorza VII, a obecnie jego wróg zacięty.

"Zuchwały plebejusz", którego "chciwość miała pożądać całego świata", spożywał tymczasem ubogi obiad ascety. Miseczka białego grochu, zwykły pokarm uczniów św. Benedykta, skibka chleba i lampka młodego wina starczyły Grzegorzowi VII za pokarm całodzienny. Jadał on tylko raz na dobę, wieczorem.

Duchownemu naczelnikowi Kościoła, który postanowił wywyższyć Stolicę Apostolską ponad wszystkie trony ziemi, nie służył liczny dwór. Jeden tylko prałat stał za jego krzesłem i czytał półgłosem żywot św. Antoniego, na którym się Grzegorz VII wzorował.

Koniec wersji demonstracyjnej.

XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej