Teodor Jeske-Choiński

TIARA I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

TIARA I KORONA

Tom I

Teodor Jeske-Choiński

Pamięci żony mojej Ludmiły powieść tą poświęcam.

OD AUTORA

Grzegorz VII i Henryk IV należą do tych postaci historycznych, o które namiętność stronnicza stacza dotąd bój zacięty. Zwolennicy prymatu władzy świeckiej uważają sobie za obowiązek, tak samo dziś, jak niegdyś, w jedenastym stuleciu, potępić papieża — zwolennicy prymatu Kościoła odsądzają cesarza od czci i wiary.

Niewielu autorom przyszło na myśl postawić się na stanowisku dwóch mężów, z których każdy był wcieleniem i obrońcą idei historycznej, wniknąć w ich psychologię, zbadać źródło i pobudki sporu i charaktery osób, biorących w nim żywy udział.

A tylko na tle pewnej epoki rysują się wypukłe tej epoki postacie wybitne, tylko w oświetleniu zwyczajów i obyczajów, pojęć i dążności danej chwili widzi się dokładniej aktorów tej chwili.

Chwila, w której szalał spór pomiędzy Grzegorzem VII a Henrykiem IV, nie była ani jasna, ani spokojna. Wszystko się w niej kłębiło, gotowało, huczało jak w kotle pełnym ukropu. Tworzyły się właśnie nowe pojęcia i wyobrażenia, odległych przyczyn skutki, tworzyły się nowe formy społeczne, nowe zwyczaje i obyczaje. Co było, co ludzie nazywali dotąd prawem i prawdą, rozprzęgało się, zapadało, traciło swą dawną moc, a nowe podwaliny życia społecznego chwiały się jeszcze niepewne, nieoparte na trwałych, uznanych powszechnie zasadach.

I łagodne nie było stulecie jedenaste. Pięść, ubrana w żelazną rękawicę, narzucała słabszym swoją wolę i samowolę. Zuchwalstwo miecza szło ręka w rękę z zuchwalstwem charakterów, których gwałtowność miała wstręt do porządku i uległości.

W takich czasach przybiera wszelki spór mocarzy tej ziemi rozmiary burzy. Rozwaga, sprawiedliwość, bezstronność milkną, ustępując miejsca ślepemu gniewowi rozpętanych namiętności. Strony walczące z sobą nie przebierają w środkach.

Odczytując dziś pisma polemiczne, które wychodziły, z pracowni biskupów i opatów jedenastego stulecia płonącymi rakietami, gorszymy się zaciekłością sług ołtarza. Gwałtowni prałaci siali nienawiść zamiast pokoju.

Zaślepieni namiętnością nie widzieli, nie chcieli widzieć przyjaciele Grzegorza i Henryka, iż jeden i drugi mieli ze swojego stanowiska słuszność. Słusznie bronił Grzegorz wolności Kościoła — słusznie stał Henryk przy odziedziczonych przywilejach.

Papież, najwyższy przedstawiciel potęgi duchownej, nic mógł się zgodzić na zależność Stolicy Apostolskiej od samowoli świeckiej, cesarz, najwyższy przedstawiciel siły fizycznej, nie mógł uznać bez oporu prymatu kapłana. Zwyciężył ten, któremu pomógł duch czasu, którego niosła idea historyczna, posuwająca się ciągle naprzód. Wybrańcem przyszłości był Grzegorz — synem przeszłości Henryk. Wię młoda przyszłość położyła stopę swoją na zgiętym, upokorzonym grzbiecie starej przeszłości.

Tylko w takim oświetleniu rysują się. wyraźnie dwie wielkie postacie dziejowe, oczernione niesłusznie przez zaciekłość stronniczą, tylko jako przedstawiciele dwóch walczących z sobą idei stają — Grzegorz i Henryk — żywi przed oczami potomnych.

Zarzucają Henrykowi wesołe życie. Było tak w istocie. Młody, bardzo urodziwy, bardzo rycerski, gorącego temperamentu władca nie stronił od miłości, wina i zabawy, ale miłość i wino lubili prawie wszyscy znakomitsi wojownicy, nie pominąwszy nawet tych, których czczono powszechnie, jak Karola Wielkiego i innych. Połowa zresztą winy za hulaszczość Henryka spada na jego niesumiennych wychowawców.

To wesołe usposobienie Henryka w połączeniu z hojnością i wiernością w przyjaźni sprawia, że sympatia przeciętnego czytelnika stoi po stronie jego. Był człowiekiem z ciała i krwi, zwykłym śmiertelnikiem z wszystkimi wadami i cnotami ludzkimi. Żył, bawił się, błądził, grzeszył i cierpiał jak człowiek i dlatego przebacza mu człowiek żywy wybryki jego temperamentu.

Pod każdym względem wyżej od niego stał Grzegorz, asceta, rozebrany z wszelkich namiętności doczesnych, kapłan, wpatrzony tęsknym: okiem w niebo, genialny reformator, oddany całą duszą swojej idei. Jak orzeł nad skałami i rozpadlinami, tak unosił się papież nad nędzą i brudem tej ziemi, ale właśnie dlatego wydaje się jego postępowanie czasami zbyt surowe, bezwzględne. Wydaje się, w rzeczywistości bowiem tak nie było. Reformator tej miary, co Grzegorz, nie może być zbyt pobłażliwy. Grzeszyłby przeciw swojemu posłannictwu, gdyby się okazał słaby.

Człowiek jednak przeciętny nie lubi takich olbrzymów. Spogląda na nich z uwielbieniem, ale z uwielbieniem chłodnym, z jakąś trwogą, upokorzony ich wielkością. Trzeba być samemu orłem, aby odczuć, zrozumieć orła.

Wyjaśnieniem powyższym uważałem za konieczne poprzedzić moją „Tiarę - i Koronę", ciasnota bowiem stronnicza zarzuciła mi przekrzywienie faktów na niekorzyść Grzegorza. Będąc katolikiem nie tylko z chrztu, ale także z przekonań i sympatii osobistych, nie mogłem mieć zamiaru ani chęci obniżenia wartości męża, który należy do najbardziej zasłużonych władców Kościoła. Z tego jednak nie wypływa, abym powtarzał za Wrogami Henryka wszystkie płotki i oszczerstwa i robił tendencyjnie „czarnym charakterem" nieszczęśliwego cesarza za to, że bronił przywilejów, które uważał szczerze za swoje prawo. Mógł się mylić, ale mylił się uczciwie, bo wierzył w boskość korony — postępował niewątpłiwie zbyt gwałtownie, zbyt porywczo, ale w dwudziestym szóstym roku życia nie bywa nawet geniusz mężem dojrzałym, spokojnym, zwłaszcza gdyby się znalazł w takim położeniu, w jakim był Henryk, osaczony zewsząd przez sforę rokoszan i niewdzięcznych zdrajców.

Odtwarzając w formie artystycznej spór Grzegorza z Henrykiem, starałem się być przedmiotowy — o ile to w mocy człowieka — sprawiedliwy dla stron obu. Pełny, do prawdy zbliżony obraz danej epoki jest tak samo celem powieściopisarza historycznego, jak historyka w ścisłym znaczeniu — tak samo artysty, jak uczonego. Tego beletryści katoliccy, zwłaszcza niemieccy, nie chcą zrozumieć i dlatego są ich dzieła sztuki zwykle pamfletami.

Teodor Jeske-Choiński

I

Słońce dziewiątego czerwca tysiąc siedemdziesiątego piątego roku zaszło krwawo nad „czerwoną" ziemią Sasów.

Gdy wschodziło, witała je nadzieja walecznego narodu, który wyszedł w pole, by bronić swojej odrębności przeciw gniewowi korony niemieckiej; gdy gasło, żegnała je rozpacz zwyciężonych.

Sześćdziesiąt tysięcy Sasów rozłożyło się dziś z rana żywym wałem w pobliżu miejscowości Langensalza i Hohenburg, wzdłuż rzeki Unstrut. Stawili się ze swoimi drużynami prawie wszyscy wojewodowie, hrabiowie, margrabiowie, biskupi i opaci; przywdziali na siebie zbroje i wolni kmiecie.

Każdy rycerz przypasał do boku dwa miecze, wziął z sobą cztery kopie, zaopatrzył tarcze nowymi brzegami i rozniecił w sercu starą nienawiść do dumnego plemienia Franków, co usiłowało zarzucić na niesforną duszę germańską wędzidło karności.

Wychowani w szkole Rzymu, któremu służyli nasamprzód przez dwa wieki jako najemnicy, zanim postawili młodą stopę na jego zwiędłym karku, ocierając się od wielu pokoleń o resztki cywilizacji dogorywającego świata pogańskiego, zrozumieli Frankowie pierwsi spomiędzy ludów niemieckich znaczenie jednolitości państwa. Odziedziczywszy po swoich mistrzach geniusz polityczny, budowali z ich cierpliwością na gruzach starego imperium cesarstwo nowe, opromienione blaskiem krzyża. Ogniem i mieczem naginali współplemieńców do posłuszeństwa i nawracali na wiarę Chrystusową. Przed wojskami ich szli misjonarze, a z krwawych pól ich zwycięstw wyrastały kościoły, klasztory, biskupstwa i opactwa, strzeżone przez zamki warowne.

Przędzą tej roboty dziejowej Franków psuła bezustannie swawola barbarzyńska północnych szczepów germańskich, nie znosząca nad sobą pana, okrom w boju. Głównie Sasi opierali się ich geniuszowi politycznemu. Daremnie zdeptał ich Karol Wielki, daremnie nakładali im obrożę prawie wszyscy znakomitsi cesarze.

Powaleni korzyli się, przysięgali wierność; wylizawszy się z ran podnosili chorągiew rokoszu i zakłócali spokój cesarstwa.

I teraz, w początkach drugiej połowy jedenastego stulecia, korzystając z małoletności króla postanowili Sasi oderwać się od rzeszy niemieckiej i rządzić się po swojemu, starodawnym obyczajem. Ale Henryk, czwarty tego imienia, był Frankiem i synem, i wnukiem wielkich monarchów, przeto gdy mu przypasano miecz do boku, gdy poczuł się władcą mnogich ludów, podjął dzieło swojego plemienia i swoich przodków i prowadził je dalej, równie nieubłagany jak oni.

Przez kilka lat walczył z Sasami na własną rękę; nie mogąc jednak podołać licznemu a bitnemu narodowi, rozesłał wici po ziemiach germańskich z wezwaniem do wyprawy powszechnej.

Dziś, gdy słońce stało już wysoko na niebie, podniósł się nagle w okolicy Eisenach olbrzymi słup kurzu i zbliżał się szybko do rzeki Unstrut.

Słup zatrzymał się, kurz opadł, i przed zdumionymi oczami Sasów rozlała się bezbrzeżna, błyszcząca fala.

To szedł król Henryk z mieczem karzącym.

Przybył z nim Rudolf Szwabski z tymi, co „mieszkali wedle Chur", i z tymi, co „pili z rzeki Araris i Rodanu"; ciągnął Welf z walecznym ludem Bawarów, słynnym z bojów z Węgrami; prowadził swoich znakomitych jeźdźców garbaty Gotfryd Lotaryński, Sprawiedliwym zwany. I stary Ditrych, wojewoda Lotaryngii Wyższej, i czeski Wracisław, i wszyscy arcybiskupi, biskupi i opaci stawili się na rozkaz króla.

Sędziwy, kulawy, chory Widerad, opat Fuldy, nie mogąc się utrzymać na koniu, kazał się wieźć za wojskiem dopóty, dopóki trud pochodu nie poraził jego wątłego ciała.

Sasi nie spodziewali się takiego pośpiechu. Rozebrawszy się z ciężkich zbroi, odpoczywali po dłuższym marszu.

Zaledwie zdążyli sprawić szyk bojowy, kiedy po drugiej stronie zabrzmiały trąby i Szwabowie wpadli na nich tak gwałtownie, że stargali od razu porządek pierwszych szeregów.

Bronił się zrozpaczony naród, jak broni się osaczony znienacka przestępca, który wie, że nie znajdzie litości u sędziów. Ale za Szwabami szli Bawarowie, za Bawarami lennicy biskupów i opatów, szedł w końcu król Henryk na czele Franków.

Widać go było z daleka.

Zakuty cały w złotą zbroję, świecił na tle srebrnych i żelaznych napierśników rycerstwa jak miesiąc pośród gwiazd. Nie zachęcał do boju, nie rozkazywał, lecz bił sam. Duży miecz niemiecki migotał w jego ręku z szybkością błyskawicy. Krew lała się obficie jego śladami.

Walka trwała tylko kilka godzin. Zachodzące słońce oświetlało tyły zgromionego okrutnie narodu.

Na karki uciekających w popłochu Sasów wsiadł garbaty Gotfryd Lotaryński i dokonał dnia rzezią straszliwą.

Drogą wiodącą do Meersburga pędziła gromadka jeźdźców.

Pędziła bez porządku, jak stado spłoszonych dzików na oślep, nie oglądając się ani w prawo, ani w lewo.

Czyj koń się potknął, kto zachwiał się w siodle, temu nie podał nikt ręki życzliwej. Zostawiano go w prochu ulicy i spieszono dalej i dalej bez wytchnienia. Niech każdy pamięta o sobie...

Trwoga odebrała ludziom rozwagę, a zwierzętom przypięła skrzydła do piersi.

Bo z tyłu, od strony rzeki Unstrut, nadpływały jeszcze ostatnie echa stłumionej wrzawy, jakby brzęk niezliczonego mnóstwa pszczół i muszek leśnych.

Gotfryd Lotaryński nie ustał dotąd w krwawej robocie.

Na wschodzie, ku Meersburgowi, odcinała się od szarego nieba ciemna wstęga, która występowała coraz wyraźniej w miarę, jak się do niej uciekający zbliżali.

Konie dobywały bez ostrogi ostatnich sił. Robiąc bokami szły wyciągniętym kłusem. Byle dotrzeć do owej ciemnej wstęgi, pod dach odwiecznych dębów, buków i świerków, a pogoń przestanie być groźna. Cisza lasu obejmie rozbitków przyjaznym, miękkim uściskiem, sędziwe drzewa zasłonią ich przed wściekłością zwycięzców...

Przodem gromadki, odsadziwszy się od niej o kilkanaście kroków, leciało dwóch mężów. W cieniach wieczoru rysowały się sylwetki niezwykle rosłych koni i niezwykle dużych ludzi. Pochyleni w siodłach, jechali w milczeniu.

Już było czuć woń lasu. Wtem stęknął pod jednym z owych mężów koń, jak człowiek śmiertelnie rażony, wyrzucił przednimi nogami, zacharczał i runął łbem w piasek.

— Święty Piotrze, ocal mnie! — jęknął rycerz, spadając na ziemię.

Jego towarzysz zdarł swojego ogiera w miejscu, podniósł prawicę do góry i zawołał głosem tak potężnym, iż zapanował nad łoskotem pędzącej gromadki.

— Zwolnić kroku!

Rzekłszy to, zsiadł z konia i, pochyliwszy się nad leżącym, zapytał troskliwie:

— Czujecie swoje kości, biskupie?

— Więcej niż potrzeba — odparł mąż nazwany biskupem. — Rozepnijcie mi napierśnik, wojewodo, duszę się.

Kilku z gromadki, którzy przypadli pierwsi, rozwiązali szybko rzemyki na ramionach i pod szyją biskupa i, ująwszy go pod ręce, postawili na nogach.

— Czy możecie się swobodnie poruszać? — spytał jeszcze wojewoda.

Biskup postąpił kilka kroków.

— Wszystko we mnie całe — mówił — zdawało mi się, że rozsypuję się w skorupy jak garnek rozbity.

Wróciwszy do miejsca, w którym koń jego padł, przypatry wał się przez pewien czas stygnącemu zwierzęciu, potem rzekł półgłosem:

— Nie mogą cię nawet ziemią przykryć, aby się nad tobą wilki nie pastwiły.

Wyciągnął pięść w stronę Unstrutu i zawołał:

— Oddamy ci to, pyszałku frankoński!

— Oddamy! — wtórowali mu rycerze. Jeden tylko wojewoda nie groził zwycięzcy.

Spojrzał w stronę pola bitwy. Tam, na zachodnim skraju nieba, zaróżowiły się obłoki, jakby słońce dopiero co zaszło.

— Lotaryński garbusek świeci sobie przy robocie naszymi siołami — mówił.

Wziął konia za uzdę i wyrzekł głosem rozkazującym:

— Wszyscy z siodła! Do lasu!

Cicho stal bór spowity w mgły wieczoru. Jego skrzydlaci mieszkańcy zamilkli już dawno. Nawet jastrząb, wracający ostatni z pól i łąk pod strzechę zieloną, przysiadł na gałęzi i spoczywał.

Gromadka uciekających Sasów odetchnęła swobodnie, gdy ujrzała za sobą pierwsze drzewa.

Prowadził ją wojewoda. Posuwał się naprzód pewną stopą, nie szukając drogi. Znał widocznie dobrze miejscowość. Brzęk mieczów i chrzęst zbroi płoszył ptactwo i straszył zwierzę czworonożne. Od czasu do czasu zrywała się z gniazda przebudzona sroka z wrzaskiem przeraźliwym, chrapnęła zdumiona kraska, zaświszczał gołąb skrzydłami. Jeleń, sarna i dzik pierzchały z daleka

W milczeniu przedzierali się Sasi przez gąszcz zarośli i paproci. Żałoba dnia odebrała nawet młodym ochotę do gawędy.

Szli już przeszło godzinę, kiedy wydostali się na obszerną polankę, przeciętą strumykiem.

— Tu nie znajdzie nas pogoń Gotfryda — odezwał się wojewoda. — Rozpalić ognie.

Wkrótce ze stosów, ułożonych z suchych liści i gałęzi, buchnęły cztery płomienie, tworzące czworobok. Konie wprowadzono do środka i, spętawszy im przednie nogi, puszczono na pastwisko.

Czerwony blask ognia oświetlił teraz olbrzymią postać wojewody, który przewyższał innych rycerzy o całą głowę. Jego długie, jasne na ramiona spadające włosy, gęstą brodę i srebrną zbroję pokrywał kurz zmieszany z krwią. Po jedwabnym płaszczu, obramowanym gronostajem, zostały tylko brudne strzępy.

Był to Otton z Nordheimu, naczelny wódz Sasów, pan znany z męstwa i szybkiej rady. Jeszcze niedawno wojewoda Bawarów, należał on do najmożniejszych dygnitarzy rzeszy niemieckiej. Wypadłszy z łaski młodego monarchy, pozbawiony urzędów państwowych i dworskich, przeszedł na stronę rokoszan, do których należał pochodzeniem.

Rozebrany przez giermków ze zbroi, pod którą miał miękki kaftan ze skóry łosiowej, spoczął obok ogniska na siodle i, oparłszy głowę na dłoni, zapatrzył się w płomień.

Jego towarzysz, niższy od niego wzrostem, lecz odznaczający się tak samo jak on muskularną budową ciała, rzucił się na trawę. Gdyby nie ogolona twarz, krótko ucięte włosy i tonsura, nie poznałby w nim nikt duchownego. Tyle było w jego ruchach fantazji żołnierskiej, a w grubych rysach zaciętej stanowczości. Ten człowiek umiał śmiertelnie nienawidzić i mścić się bez miłosierdzia. Mówiły to czarne, ponuro patrzące oczy i pogardliwie wydęte, w kątach obwisłe usta.

I on, Buko, biskup halbersztadzki, zasiadał w radzie króla, dopóki jego wuj, arcybiskup koloński, Anno, trzymał w krzepkiej dłoni ster państwa. Lecz kiedy Henryk, wyzwoliwszy się spod nadzoru opieki, oddalił od swojego boku wszystkich tych, którzy tłumili jego młode porywy, wówczas stracił biskup wpływ i znaczenie. Nie chcąc się pogodzić z nowym stanem rzeczy, przyłączył się do rokoszu, chociaż nie urodził się na ziemi saskiej. Jego kołyska stała w Szwabii.

— Tak szybkiego końca nie spodziewałem się nigdy — odezwał się głosem ochrypłym z kurzu i zmęczenia.

— To dopiero początek — odpowiedział wojewoda.

Buko, który leżał wyciągnięty na ziemi z rękoma splecionymi pod głowę, zwrócił zdziwione oczy na wojewodę.

— Jak mówicie? — zapytał.

— Mówię, że walka króla Henryka z nami dopiero się zaczęła.

— Cóż by nas jeszcze gorszego mogło spotkać? Rycerstwo pobite, gmin przerażony, cały kraj padnie do stóp tego młokosa.

— Rycerstwo pobite, gmin przerażony, kraj ukorzy się przed zwycięzcą, ale my, twórcy rokoszu, uszliśmy pogoni. Ponieważ schodziłem ostatni z pola, przeto wiem, że ani jeden z naszych wodzów nie wpadł w ręce Henryka. Widziałem przed sobą wojewodę Magnusa, palatyna Fryderyka, hrabiego Hermana, arcybiskupa Wernera. Schronili się wszyscy przed nami w lasach.

— Sądzicie, że...

Biskup uniósł się na rękach i wpatrzył się uważnie w twarz wojewody.

— Sądzę, że Henryk nie spocznie dopóty, dopóki nas nie obezwładni. Wie on bardzo dobrze, że bez nas nie byłoby oporu Sasów. Nie rycerstwo i gmin niepokoją jego dumę, lecz my, panowie świeccy i duchowni, pobudzamy go do czynów gwałtownych. Naszą siłę stara się zmiażdżyć, ażeby mógł rządzić sam bez udziału książąt.

— Te zuchwałe marzenia nie spełnią się nigdy — wtrącił biskup.

— Dlaczego? — mówił wojewoda. — Gdy zdruzgocze Sasów, któż ośmieli się stawić czoło jego potędze? Dziś utoczył nam dużo krwi. Po żniwach najedzie po raz drugi ziemię saską i dokona reszty.

— Niech nas św. Piotr ma w swojej opiece.

— Święty Piotr nie sprzyja naszej sprawie. Wszakże pościliśmy przed wojną, jak mnichy kluniackie, leżeliśmy krzyżem w kościołach, tarzaliśmy się w prochu i popiele, włóczyliśmy się na kolanach przed relikwiarzami, błagając św. Piotra i wszystkich świętych o pomoc. Święci byli dziś po stronie

Henryka. Po winobraniu wróci ten zuchwały młokos, okuje was, mnie, Magnusa, Hermana, Fryderyka i wszystkich panów Saksonii w kajdany i zamknie nas tam, skąd nie wyszła jeszcze żywa noga ludzka. Czy znacie zamek Trifels, biskupie?

Buko obejrzał się z trwogą dokoła, jak gdyby się groźba wojewody już zbliżała.

Ale bór spał bez ruchu, bez szelestu. Najlżejszy wietrzyk nie kołysał wierzchołkami drzew. Czasem tylko rozległ się w oddali suchy trzask gałęzi, zdruzgotanych racicą grubszego zwierza.

— Warn krukiem być, wojewodo — odparł biskup, zawijając się w płaszcz fioletowy. — Krakalibyście z przyjemnością nad ścierwem. Żaden z książąt rzeszy nie gnił dotąd w podziemiach zamku Trifels.

— Co się dotąd nie stało, może jutro, pojutrze nastąpić — mówił wojewoda. — Szanowaliż przodkowie Henryka godność książęcą? Czyście już zapomnieli, jak jego ojciec sponiewierał starszego Gotfryda? A Henryk IV jest nieodrodnym synem swojego pysznego szczepu. Kipi w nim krew Waiblingów, wielkich wojowników i gwałtownych władców. Dzieckiem jeszcze był, a już rwał się do miecza na świątobliwego Anna. Zaledwie usamowolniła go rada książąt, kiedy nas rozpędził na wszystkie wiatry i otoczył się swoimi ulubieńcami. Jak on dziś szedł w najgorętszy bój! Oczu od niego oderwać nie mogłem. Świecił i bił jak archanioł Michał. A mówili, że wątły, że zniewieściałe wychowanie i rozpusta wyssały z niego siły męskie.

Po twarzy biskupa przesunął się cień zadumy.

— Okazał się dziś w istocie godny wielkiego imienia Waiblingów — odezwał się po krótkim milczeniu. — Któż by się był spodziewał, że z tego rozpustnika wyrośnie tak nieustraszony rycerz?... Ale właśnie dlatego nie możemy służyć jego. zamiarom. Uczyniłby nas bezwolnymi filarami korony, której blask powinien przygasnąć, jeżeli nasze mitry mają zajaśnieć nad ziemiami świętego państwa rzymskiego. Im słabszy będzie tron, tym mocniej staną nasze stolice książęce. Nam nie potrzeba króla potężnego. Radźcie, wojewodo, w jaki sposób podkopać młodą siłę Henryka.

Długo namyślał się Otton z Nordheimu, zanim odpowiedział. Jego gęste brwi zsunęły się nad orlim nosem, szerokie czoło marszczyło się, powieki przysłoniły do połowy błękitne, bystro patrzące oczy.

— Zwykłymi środkami nie wytrącimy już z rąk Henryka miecza zemsty — mówił wolno. — Jeszcze przed miesiącem moglibyśmy się byli porozumieć z panami innych dzielnic rzeszy, niejeden bowiem z książąt spogląda kosym okiem na rosnącą potęgę korony. Sam Rudolf Szwabski korzy się tylko niechętnie przed jej blaskiem. Wolałby, ażeby ona jego mądrą głowę opromieniała. Ale dzisiejsze zwycięstwo przecięło nam drogę do niezadowolenia książąt. Większość idzie zawsze za powodzeniem chwili, a szczęście odwróciło się od nas. Na panów Szwabii, Bawarii, Karyntii i Lotaryngii nie możemy liczyć.

Zamilkł, utkwiwszy wzrok w ziemi.

— Mieliście radzić, wojewodo — wtrącił Buko z wyrzutem. Jak gdyby uwagi biskupa nie słyszał, ciągnął Otton dalej, nie podnosząc głowy:

— Jest na całym świecie tylko jedna potęga, która może zdruzgotać dumę Henryka. Tę potęgę trzeba dla naszej sprawy pozyskać.

Znów ustał.

— Mówcie, nie dręczcie mojej niecierpliwości — zawołał biskup żywo. — Wiecie przecież, jak tego pyszałka frankońskiego nienawidzę.

— Wiem — rzekł wojewoda. — Król oderwał od waszego biskupstwa jakieś lenno. I wy, biskupie, nie domyślacie się owej potęgi?

Buko wzruszył ramionami.

— Szukam jej daremnie w ziemiach niemieckich — mówił.

— Bo nie w ziemiach rzeszy szukać jej trzeba, lecz w Rzymie, w pałacu Lateranów.

— Hildebrand?! Żartujecie, wojewodo. Uboższy on od każdego z nas i słabszy od ostatniego z biskupów niemieckich. Gdyby nie pomoc Matyldy Toskańskiej, nie utrzymałby się nawet w Rzymie. Wiadomo wam, że go większa część biskupów lombardzkich nie chce uznać.

— A jednak jest ten słaby, ubogi, przez biskupów Lombardii nie uznany Hildebrand jedynym mężem w cesarstwie rzymskim, którego potęga Henryka nie przerazi — odparł Otton. — Znam go z czasów, kiedy przebywał na dworze Henryka III jako kapelan Grzegorza VI, strąconego ze Stolicy Apostolskiej. Małe to było, szczupłe, chuderlawe, śniade na gębie i szpetne z wyglądu mniszątko, ale w dużych, czarnych oczach gorzały płomienie i czaiły się pioruny. Kiedy mówił o posłannictwie świętego Kościoła, zdawał się rosnąć. Jakieś dziwne ognie biły od niego. Już nieboszczyk cesarz przepowiadał, że z tego wyschłego księżyny wyrośnie kiedyś wielki rycerz naszego Pana Jezusa Chrystusa. I zdaje się, że się ojciec obecnego króla nie mylił, bp z chwilą, gdy Hildebrand zasiadł na Stolicy Piotrowej, padł strach na wszystkich simonistów i na całe świeckie duchowieństwo. Już dawno nie miał święty Kościół powszechny tak surowego rządcy.

Pochlebny rysopis papieża Grzegorza VII nie sprawiał snadź biskupowi przyjemności, bo słuchał chwalby wojewody z czołem zachmurzonym.

— Nowy pan papież chciałby narzucić całemu duchowieństwu regułę św. Benedykta — odezwał się z niechęcią. — Czasy inne, ludzie inni... Surowy on rządca świętego Kościoła powszechnego, nie przeczę, ale nie widzę w jego odważnej dłoni miecza, który by nam, panom niemieckim, mógł przyjść z pomocą.

Wojewoda podniósł się z siodła i przykucnął- na ziemi obok biskupa. Schyliwszy się nad nim, mówił głosem zniżonym:

— W odważnej dłoni Hildebranda spoczywa miecz św. Piotra, który jest mocniejszy od mocniejszych potęg świata. Gdyby papież błysnął tym mieczem nad głową Henryka, strzeliłby w tron niemiecki piorun druzgocący.

Szeroko otwartymi oczami wpatrywał się Buko w twarz Ottona, jak gdyby nie rozumiał ukrytej treści jego rady. "W jego spojrzeniu malowało się nasamprzód zdziwienie, potem przestrach.

— Mówicie o... klą... twie... — szepnął — o klątwie na króla rzymskiego?... Zuchwałą dajecie radę, wojewodo... Takiego wypadku nie było jeszcze w dziejach chrześcijaństwa. Żaden biskup rzymski nie ośmielił się jeszcze rzucić klątwy na

 króla rzymskiego.

— Ale Hildebrand nie cofnie się przed czynem najśmielszym, gdy będzie uważał, że wyklęcie króla rzymskiego pomnoży siłę Kościoła i przyczyni blasku Stolicy Piotrowej.

— Czy was żal do Henryka nie łudzi, wojewodo?

— Jestem pewny tego, co mówię, biskupie. Tacy jak Hildebrand urodzili się na władców wielkich państw. Dusza starego Rzymu wstąpiła w nędzne ciało tego zwiędłego mnicha. On jeden nie schyli czoła przed Henrykiem.

Zamilkli.

Wojewoda patrzył znów w płomień, podsycany od czasu do czasu przez giermka, biskup posłał zamyślony wzrok ponad siebie, wysoko w górę, gdzie na ciemnobłękitnym niebie iskrzyły się gwiazd miliardy i posuwał się wolno blady sierp księżyca. Opodal, przy innych ogniskach, gwarzyli półgłosem rycerze sascy.

Nikt nie przeczuwał, że w tej chwili zadzierzgiwał się węzeł straszliwej tragedii, która miała wstrząsnąć całym światem chrześcijańskim aż do najgłębszych głębi; że zbierała się burza, co miała szaleć nad Europą przez trzy wieki, zalewając ziemie niemieckie, francuskie, włoskie i angielskie nie zasychającym nigdy potokiem krwi, aż zahuczała orkanem nienawiści powszechnej, znanym w dziejach pod nazwą reformacji.

Gdyby Otton z Nordheimu i biskup Buko mogli byli uchylić rąbka zakrytej przyszłości i spojrzeć w jej oblicze, stargane boleścią, cofnęliby się niewątpliwie ze zgrozą  przed odpowiedzialnością za skutki swoich knowań, byli bowiem obaj szczerymi katolikami. Ale oni widzieli przed sobą tylko najbliższe dziś, swoje krzywdy osobiste, obrażoną dumą, utratą wpływu na rządy państwa, zmniejszone dochody, odebrane przez koronę dobra lenne.

Jeden tylko cichy wyrzut wgryzał się w ich sumienie.

Chociaż nienawidzili Henryka, był ten nienawistny im Henryk mimo to ich królem prawowitym, któremu złożyli przysięgę wierności. U swojego monarchy mogli się oni, panowie niemieccy, upominać zwyczajem czasu o rzekome lub istotne krzywdy nawet z bronią w ręku. Tak czynili wszyscy wojewodowie, margrabiowie i hrabiowie jedenastego stulecia, gdy im siła pozwoliła odważyć się na krok zuchwały. Ale tylko najgorsi z najgorszych odwoływali się do pomocy obcej przeciw koronie.

Jakby odpowiadał przykrym myślom, które go niepokoiły, odezwał się Otton z Nordheimu po dłuższej przerwie:

— Nie moja wina. Dlaczego obraził mnie Henryk tak śmiertelnie, dlaczego wypędził mnie z rady, jak nieposłusznego niewolnika... Byłbym mu wiernie służył...

— I ja nie byłbym prowadził lenników biskupstwa halbersztadzkiego do boju przeciw pomazańcowi, gdyby się korona nie wtrąciła do spraw mojej diecezji — mówił Buko. — Ale nie widzę jeszcze, w jaki sposób można by się posłużyć mieczem św. Piotra? Pan papież nie wyklina bez powodu.

Powtórnie nachylił się do niego Otton i odrzekł głosem przyciszonym, chociaż nie było nikogo w pobliżu. Jego samego przerażał pomysł, wylęgły w jego nienawiści.

— Powody gromadzą się od dwóch lat i mnożą się ciągle. Wiadomo wam, że Henryk wezwał znów na dwór doradców, wyklętych przez papieża, aczkolwiek Hildebrand żądał wyraźnie, ażeby ich nie dopuścił do swojego boku przed spełnieniem pokuty. Ten wściekły pies, Ulryk z Godesheimu, nie tylko, że nie poddał się pokucie, lecz drwi nawet głośno z miecza św. Piotra. Tak samo hrabiowie z Nellenburga, Bertold z Meersburga, rycerz Hartmann i biskupi dworscy. Byłoby dobrze, ażeby Hildebrand o tym wiedział, a jeszcze lepiej, gdyby wiedział więcej, aniżeli jest w istocie. Poślijcie natychmiast do

Rzymu jakiego zręcznego i wymownego mnicha. Niech wasz zaufany nie oszczędza Henryka i jego dworu, niech mówi dużo o  jego miłostkach, rozpuście i niesprawiedliwości. Resztę zrobi gwałtowność króla. Gdy takie dwie twarde wole, jak jego i Hildebranda, uderzą o siebie, trysną iskry, iskry zaś wzniecają pożary... Ja ze swej strony roześlę gońców do panów szwabskich. Może mi się uda przeciągnąć którego z nich na naszą stronę. Hrabia z Kalwu był kiedyś moim przyjacielem, a on ma wielkie poważanie u Rudolfa. Ale nie zwlekajcie. Szybkość wygrywa często bitwy. Z Henrykiem trzeba się spieszyć. Nie namyśla się on nigdy długo.

Gdzieś w głębi lasu podniósł się w tej chwili wiatr i przesuwał się wolno nad wierzchołkami buków, dębów i świerków.. Zakołysały się lekko gałęzie, zadrżały liście i dziwnie smutny szum przepłynął nad polanką. Zdawało się, że ktoś skarży się pod niebem łkaniem stłumionym.

Biskup i wojewoda spojrzeli na siebie i przeżegnali się z trwogą zabobonną.

— Nie moja wina... — mówił Otton z Nordheimu, ukrywając twarz w dłoniach. — Dlaczego obraził mnie Henryk tak śmiertelnie...

II

W miesiąc później pruło pięć statków modre fale Jeziora Bodeńskiego. Pierwszy z nich, smukły, biało malowany okręt, z dziobem w kształcie lwiego łba, prowadził cztery duże promy, obrzeżone poręczami.

I okręt, i promy posuwały się wolno naprzód, zanurzone głęboko w wodzie. Snadź wiozły ciężar niepospolity.

Gorący dzień lipca utrudniał pracę wioślarzy. Chociaż pozrzucali z siebie kaftany, koszule i buty, zalewał im pot oczy, spływając strugami po opalonych, wiatrem pociętych twarzach.

Nadmierny wysiłek milczy, jak nadmierny ból i wielka, niespodziewana radość. Ale z promów wylewała się na lśniącą szybę jeziora zamaszysta pieśń żołnierska, zmieszana z głośnym śmiechem.

Śpiewali ci, co potnieli przy wiosłach, i ci, co rozłożywszy się na twardych, nieociosanych pniach, chłodzili się piwem.

Nawet konie brały udział w ogólnym weselu. Rozglądając się dokoła, rżały zadowolone.

I jakże nie miała radość przepełniać serc wojowników, którzy wracali po kilkomiesięcznej włóczędze do domu, pod własny dach, do własnego ogniska?

Kiedy szli w początkach maja na daleką północ, do czarnych borów Saksonii, żegnał niejeden z nich zielone brzegi jeziora tęsknym spojrzeniem straceńca. Ujrzęż jeszcze raz te modre fale, tak gładkie, jak szyba lustrzana, tak ciche, jak szczęście w pokoju? Wojna nie lituje się nad dzieckiem opuszczonym i nad żoną płaczącą...

Lecz teraz była już troska o niepewne jutro poza nimi. Wracali zdrowi, okryci chwałą rycerską, wracali ze zwycięskiego pola nad Unstrutem, obdarzeni hojnie przez króla. Cały obóz zdobyty na Sasach, wszystek łup, wzięty w zamkach, oddał Henryk wojsku, własną szkatułę wypróżnił aż do ostatniego pierścienia, aby rycerz wiedział, że korona umie być wdzięczna.

Przeto rozbrzmiewały promy, stękające pod ciężarem bogatych darów, wesołym śpiewem i nieopatrznym śmiechem. Szczęśliwych żołnierzy nie utrudzała praca przy wiośle i nie dokuczało im słońce.

Tylko na białym okręcie tłumiła służba głośną radość przez szacunek dla pana i seniora powracającej z wojny drużyny. Stał on na przedzie pokładu, wpatrzony w siną dal. Średniego wzrostu, kształtnej budowy, nie liczył więcej nad lat dwadzieścia kilka. Wszystkie jego suknie, zacząwszy od niebieskiej, okrągłej czapeczki bez daszka, aż do wysokich pończoch, były jedwabne. Miał na sobie kaftan pomarańczowego koloru, w rodzaju rzymskich tunik, ozdobiony pod obnażoną szyją, u spodu i przy rękawach szerokim srebrnym haftem, spięty w biodrach złotym, drogimi kamieniami nabijanym pasem, którego jeden koniec, puszczony wolno, spadał aż do kolan. Takiej samej barwy krótkie spodnie tkwiły w długich, czerwonych, obcisłych pończochach, przymocowanych do łydki żółtymi taśmami. Jego stopy okrywały trzewiki bez obcasów, ze skóry złoconej, przedłużone szpiczastymi zakrzywionymi nosami. Na piersiach lśnił złoty łańcuch. Miecz i płaszcz leżały tuż przy nim na ławce.

Bujne, rudawego połysku włosy, utrefione starannie, poruszały się lekko, pieszczone ciepłym wietrzykiem, który nadpływał z południa. Twarzy ściągłej, o rysach regularnych, wyrzeźbionych dostatkiem kilku pokoleń, nadawał wąs frankoński, podkręcony do góry, wyraz zuchowaty. Ale z dużych, niebieskich oczu, wpatrzonych z zachwytem w przepiękny krajobraz, wyzierała dusza, skłonna do marzeń.

— Może kazać ci podać lutnię, Bertoldzie? — odezwał się obok niego głos szorstki.

Z zydla, na którym siedział, podniósł się mąż, podobny wzrostem i jasnymi włosami do Ottona z Nordheimu. Miał on na sobie takie same bogate i wykwintne suknie, jak Bertold, i liczył te same lata.

Zagadnięty odwrócił wolno głowę do towarzysza. Łagodny uśmiech okwiecił jego usta, gdy odrzekł:

— Miałbym istotnie ochotę uderzyć w złote struny lutni i śpiewać całą piersią. Widok tych modrych wód, których cichy szum usypiał mnie do snu na łonie matki, działa na mnie zawsze jak psalmy, nucone przez kanoników w kaplicy królewskiej.

Jego głos dźwięczny, miękki, szedł z serca do serca.

— Ja zaś, gdy patrzę na takie duże jezioro jak wasze — mówił jego towarzysz — myślę sobie, ile też garncy ryb można by z niego rocznie wyłowić, a gdy słyszę pianie golonych łbów, obliczam, ile wojska dałoby się uzbroić za ich dobra i dziesięciny. Jeśli tak dalej pójdzie, rozdrapią te darmozjady wszystkie lenna koronne.

— Oni pracują pożyteczniej od nas, Ulryku — wtrącił Bertold z wyrzutem w głosie — bo modlą się za nasze grzechy i pośredniczą między nami a Sędzią Odwiecznym. Bez nich nie znalibyśmy tajemnic świętej wiary i nie przestąpilibyśmy nigdy progu Królestwa Niebieskiego.

Po ustach Ulryka przemknął uśmiech szyderski. Machnąwszy ręką niedbale, odparł:

— Obyłoby się bez tego pośrednictwa.

— Nie bluźnij! — zawołał Bertold. — Niedaremnie przezwali cię Sasi Godeshass.

Ulryk z Godesheimu, hrabia-palatyn świętego państwa rzymskiego i członek przybocznej rady króla Henryka, ściągnął gęste brwi i podkręcił wąsa.

— Za niewczesny dowcip odpłaciłem tym świniom saskim nad Unstrutem pismem tak trwałym, iż nie wymażą go długo ze łbów upartych. Tobie zaś dziwię się, że stajesz zawsze po stronie mnichów. Bo żeby cię za to przynajmniej: kochali. Ale oni wykluczyli cię tak samo, jak mnie, ze społeczności Kościoła. Wszakże nie zdjął Hildebrand z twojej głowy klątwy, którą nas papież Aleksander chciał zdruzgotać. Zdruzgotać? Cóż nam zrobił? Jak zasiadaliśmy w radzie państwa, tak jesteśmy w niej dotąd. Nie z naszym Henrykiem wojować biskupowi rzymskiemu! Da on sobie z nim radę. Gdy ugniemy na jesień karków saskich wielmożów, zabierzemy się do Hildebranda. Już czas poskromić tego pyszałka. Na jego klątwy mamy doskonały środek.

Ulryk z Godesheimu dotknął ręką złotej głowicy miecza. — Ten milczący przyjaciel zamyka najzuchwalszą gębę — dodał.

Z jego olbrzymiej, zwięzłej w sobie postaci biła brutalna siła cielesna. Mimo wykwintnego stroju, robił on wrażenie barbarzyńcy, przebranego przypadkiem w suknie cywilizowanego narodu. W grubym karku i w małych, szarych oczach, osadzonych głęboko pod niskim czołem, miał upór i zaciętość tura. Chociaż nazywał Sasów „świniami", jak Frankowie, należał właściwie do ich plemienia, zamek jego bowiem rodzinny wyrósł z „czerwonej ziemi" Westfalii.

Okręt zbliżał się teraz do podłużnej wyspy, pokrytej ogrodami owocowymi i winnicami. Z zielonego, gęstego klombu drzew wychylała się czworoboczna wieża, świecąca z daleka złotym krzyżem. Przez gałęzie przeglądały szare mury licznych budynków, rozrzuconych dokoła świątyni.

— Podobno opat z Reiechenau hoduje wyborne wino — odezwał się Ulryk. — Warto by kiedy najechać wielebnego Ekkeharda i przetrząsnąć jego piwnicę. Należałoby mu się to za jego przyjaźń do Hildebranda.

Z trzcin nadbrzeżnych wysunęła się głowa ogolona, a za nią wysoka postać, przyodziana w czarny habit benedyktyna. Zakonnik trzymał w ręku łuk napięty.

Ulryk, spostrzegłszy mnicha, pogroził mu pięścią i zawołał po łacinie:

— Czyście już w Reichenau zapomnieli o postanowieniach synodów augsburskich? Polować zachciewa się oblubieńcowi Królestwa Niebieskiego.

— A tobie co do tego! — odkrzyknął mnich. Ulryk roześmiał się wesoło.

— Gadasz po ludzku, ojcze świątobliwy — odpowiedział. — Lubię takich zuchów. Jak mi przyjdzie kiedy ochota podpalić waszą norę i napić się bez pozwolenia opata wina z waszej piwnicy, dopuszczę cię do kompanii. Zanim to jednak nastąpi, pozdrów wielebnego Ekkeharda od Ulryka z Godesheimu i Bertolda z Meersburga i powiedz mu, żeby. nie jeździł tak często na drugą stronę Alp, bo wszechwidzące oko naszego pana, Henryka, idzie już śladami jego zdrady.

Nazwiska doradców króla podziałały na zakonnika doraźniej od strzały, którą by wypuszczono w jego stronę.

Przykucnął natychmiast w trzcinie i pomykał chyłkiem ku zabudowaniom klasztoru.

— A widzisz, jaki to z ciebie zuch — wołał za nim Ulryk, śmiejąc się rubasznie.

Zwróciwszy się do Bertolda, rzekł:

— Warto by istotnie nastraszyć trochę Ekkeharda, ażeby mu się odechciało konszachtów z Rzymem. Na wyprawę saską przysłał najgorszych ludzi, samych niedołęgów, aczkolwiek wiadomo powszechnie, że otacza się tęgimi pięściami. Ponieważ zostaniesz czas dłuższy w Meersburgu, mógłbyś najechać sąsiadujące z tobą dobra opactwa reichenauskiego. Nie potrzebujesz zabijać. Wystarczy spalić gumna, zburzyć winnice, wygarbować dobrze skórę najzuchwalszym burgrabiom zamków klasztornych. A gdybyś tam i któremu łeb rozwalił, nie będzie dziury w niebie. Nasz Henryk nie pogniewa się za to na ciebie. Uczyniłbym to sam z wielką przyjemnością, ale mój czas mierzony

Muszę być w końcu miesiąca w Lombardii, aby się dowiedzieć, co Rzym knuje przeciw Henrykowi. Na synodzie lutowym zapadły jakieś postanowienia, które obrażają majestat korony niemieckiej i wdzierają się w jej prawa. Hildebrand trzyma dotąd owe nowinki w tajemnicy, czekając na chwilę naszej słabości. Prawdopodobnie mniemał, że nas Sasi zmogą. Byłby wówczas jawnie ze swoimi zamiarami wystąpił. Jak się teraz po naszym zwycięstwie zachowa, to już jego rzecz. My ze swojej strony powinniśmy wiedzieć, o czym golone łby rozprawiały na synodzie lutowym. Powiedzą mi to biskupi lombardzcy, którzy chcieliby się Hildebranda jak najprędzej pozbyć. Kiedy ja będę po drugiej stronie Alp nadstawiał dobrze uszu, ty rozglądaj się tymczasem uważnie w Szwabii południowej. Doniosła mi tajna straż, że w okolicy Jeziora Bodeńskiego włóczą się mnichy kluniackie i podburzają motłoch przeciw naszemu świeckiemu duchowieństwu. Gdybyś złapał takiego czarnego kruka, zamknij go w najciemniejszej klatce wieży meersburskiej, aby stracił na zawsze ochotę do poprawiania obyczajów naszych poczciwych, oddanych koronie klechów. W chwilach zaś dobrego usposobienia zabaw się z opatem Ekkehardem. Tylko bądź ostrożny, bo wielebny ojciec reichenauski nie lubi żartów.

Skończywszy, spojrzał Ulryk spod krzaczastych brwi na towarzysza.

Bertold z Meersburga milczał, zapatrzony ciągle w siną dal. Jego szerokie czoło sfałdowało się lekko.

Kiedy nie odpowiadał, odezwał się znów Ulryk:

— Budzę cię. Chyba zostawiłeś w domu jaką bogdankę, której gładkie liczko przesłania ci sprawy państwa. Obudź się i przetrzyj dobrze oczy, bystry bowiem wzrok będzie wkrótce przyjaciołom korony bardzo potrzebny.

Bertold przesunął po czole ręką, ubraną w jedwabną purpurową rękawiczkę i zaczął głosem cichym, smutnym:

— Bogdanki nie zostawiłem w domu, ale kochającą i kochaną matkę, która leży codziennie krzyżem w kaplicy zamkowej i prosi naszego Pana Jezusa Chrystusa, aby oświecił w dobroci Swojej zbłąkaną duszę syna.

— Wiadomo, że niewiasty przywiązują do gadaniny mnichów wartość zbyteczną — wtrącił Ulryk niechętnie.

— Nie do samych tylko serc niewieścich przemawia słowa Boże. I nasz pan, król Henryk, składa troski swoje chętnie w litościwe ręce Pana panów.

Ulryk mruknął coś niewyraźnego pod wąsem, a Bertold mówił dalej:

— My, rycerze, nie wiemy nigdy, gdzie i kiedy kres naszych dni niepewnych. Dziś budzi nasza błyszcząca zbroja zazdrość mieszczanina i kmiecia, a jutro szarpią kruki i sępy nasze zwłoki skrwawione. A z tych zwłok uchodzi dusza i leci daleko przed bramy Królestwa Niebieskiego. Nie tylko tchórzliwa niewiasta, lecz i mąż odważny pragnie gorąco, aby się te bramy przed nim otworzyły, albowiem krótkie jest życie doczesne, a wiecznie trwa pokuta lub radość pozagrobowa.

Ulryk z Godesheimu słuchał z pogardliwym uśmiechem na grubych wargach.

— Mówisz jak arcybiskup Limar — rzekł — z którym zbyt często przestajesz. Skąd przychodzą ci takie ponure myśli cmentarne? Będzie na nie dość czasu, gdy lata wyssą z ciebie siłę młodości.

— Skąd mi takie myśli? Wszakże tak samo, jak ty, lekceważył duchowieństwo hr. Eberhard, a gdy konał w piasku nad Unstrutem, przekłuty na wskroś kopią Ottona z Nord-heimu, błagał mnie, abym przywołał którego z biskupów.

— Eberhard? Nellenburg? — zawołał Ulryk z niedowierzaniem. — Jeszcze w przeddzień bitwy drwiliśmy z klątwy Hildebranda. Chyba się mylisz.

— Eberhard skonał na moich rękach — odparł Bertold. — Gasnąc, rzucał się jak raniony jeleń i wołał pobladłymi ustami: chleb zbawienia mi podajcie! Widzisz, Ulryku... Inaczej wierzy śmiertelnik, gdy mu siły lat młodych odejmą strach przed nagłym zgonem, a inaczej, kiedy widzi przed sobą grób bliski, otwarty. Nie zapomnę nigdy trwogi przedśmiertnej Eberharda.

— I dlatego odstąpisz naszego pana i przejdziesz na stronę jego wrogów.

Na twarz Bertolda wypłynął ciemny rumieniec. Z jego oczu, dotąd łagodnie patrzących, trysnęły błyskawice gniewu, prawa ręka rzuciła się gwałtownym ruchem do lewego boku, gdzie wisiał zwykle miecz obosieczny.

Przez kilka chwil milczał, mierząc Ulryka wzrokiem wyniosłym, potem rzekł drżącymi wargami:

— Nadużywasz praw przyjaźni, hrabio z Godesheimu! Jestem Frankiem, a Frankowie nie zdradzają swych królów. W złej czy dobrej doli stać będę przy Henryku, jak stali moi przodkowie obok jego przodków. Jeżeli wypadnie zginąć za pana prawowitego rzeszy  niemieckiej, zginę; jeśli będzie trzeba koniecznie zaprzepaścić duszę swoją, zaprzepaszczę ją. Ty mnie nie ucz wierności lennika, powinnej koronie.

Wątły w porównaniu z Ulrykiem Bertold wyprostował się dumnie, rzucając towarzyszowi spojrzenie wyzywające. Jego postać wykwintna, na której było znać rzeźbiącą rękę dłuższej cywilizacji, nie robiła w tej chwili wcale wrażenia słabości. I on potrafił być groźny.

— Ty mnie nie ucz obowiązków rycerza dla wodza! — zawołał głosem ochrypłym z wewnętrznego oburzenia. — Ty...

— Niedźwiedziu westfalski! — dokończył za niego szybko Ulryk z Godesheimu.

Nie gniewał się. Z przyjemnością raczej słuchał wybuchu Bertolda.

— Nie znieważyć cię chciałem, Berti — rzekł łagodnie — lecz tylko podrażnić. Któż by śmiał wątpić o twojej wierności dla korony? Wszakże chowaliśmy się razem z Henrykiem od lat dziecięcych, byliśmy mu towarzyszami zabaw, nauki, szczęścia i trosk, których mu chciwość książąt nie skąpiła. Z tych, co wzrośli po społu z królem, co znają najlepiej jego dobre serce, jego hojność, łaskawość i wierność w przyjaźni, zostało po śmierci twojego brata i dwóch Nellenburgów tylko czterech: ty, ja, rycerz Hartmann i biskup — Henryk spirski. Któż broniłby go przed oszczerstwami Sasów i przed knowaniami mnichów, gdybyśmy go, my, jego rówieśnicy i przyjaciele, opuścili? Nazywacie mnie zwykle niedźwiedziem, ale i niedźwiedzie znają rzadką cnotę wdzięczności. Podobno znają ją nawet lepiej od ludzi, którzy każą sobie płacić za przywiązanie dobrami koronnymi.

Wyciągnął rękę do przyjaciela.

— Nie gniewaj się, Berti — prosił. — Takich starych druhów jak my nie powinno kilka słów nieuważnych rozdzielać.

Bez wahania złożył Bertold swoją drobną prawicę w dużej, niezgrabnej dłoni Ulryka.

— I ty nie miej do mnie żalu za mowę zbyt gorącą — odrzekł miękko — ale przyznasz, Ulri, że twoje podejrzenie mogło mnie dotknąć do żywego. Ty wiesz, że kocham króla i że uczynię wszystko, co jego wola rozkaże. Gdy wypadnie pójść na Rzym, pójdę; Lateran podpalę, Hildebranda wypędzę z wiecznego miasta, jego kardynałów i biskupów zamknę w klasztorze, wolałbym jednak, ażeby korona rzymska zawarła pokój z rzymską tiarą. Zgoda z Kościołem zapewnia wiernemu katolikowi konanie bez trwogi o światłość wiekuistą. Zamiast drażnić Henryka, powinniśmy jego gwałtowność łagodzić. Nabroiliśmy razem dużo. Czas opamiętać się, ustatkować.

— I ja nie pochwalam niecierpliwych, co naglą Henryka do gwałtownego zerwania z Rzymem — mówił Ulryk. — Mamy obecnie tyle do roboty w rzeszy niemieckiej... Trzeba książąt zmusić do posłuszeństwa, oczyścić drogi z rozboju publicznego, bronić miast przed chciwością rycerstwa. Ale nasza to wina, że Hildebrand burzy cały porządek dotychczasowy? Co zaś do twoich strachów przed Sądem Ostatecznym, to niech ci troska o zbawienie duszy nie zatruwa dni młodych. Są od tego biskupi. Ich rzeczą wprowadzić nas do Królestwa Niebieskiego, którego klucze powierzył im Chrystus Pan. Oni, bardziej uczeni od nas w piśmie, oświeceni płomieniem Ducha świętego, powinni wiedzieć, co należy czynić, aby dostąpić łaski Bożej. Skoro znakomita większość biskupów niemieckich nie potępia naszej nienawiści do Hildebranda, to cóż nam, świeckim, do tego? Jeśli błądzimy, niech oni, nasi duszpasterze, nasi przewodnicy w rzeczach świętej wiary, za nas przed trybunałem Boga odpowiadają. Jest zresztą sposób na grzechy. Gdy mi sumienie, które dotąd milczy, zacznie dokuczać, postawię klasztor, obsadzę go mnichami i sypnę sporo grosza, aby łby golone mogły piać psalmy dopóty, dopóki mi nie wypieją zbawienia. A gdyby i przyszło poddać się jakiej twardej pokucie, będzie na to dość czasu na starość. Wielka mi rzecz odziać się w worek, posypać głowę popiołem i pościć, gdy człowiekowi jadło i wino nie smakuje, a niewiasty przestały być dawno ponętne. Tę sztukę potrafię i ja. Będę pokutował jak ten stary łotr lotaryński, rodzic naszego garbuska, co przez całe życie kłamał, zrywał przysięgi, rabował opactwa i łupił kupców, a na kilka tygodni przed śmiercią łaził na czworakach do kościołów i wył razem z mnichami psalmy po całych nocach. Nie lękaj się szatana. Takich porządnych ludzi, jak ty i ja, wypluje piekło ze wstrętem.

— Godeshass — szepnął Bertold i posłał znów wzrok przed siebie.

Okręt wsunął się tymczasem w wąską szyję Renu, która łączy mniejsze, jezioro dolne, z górnym, większym. Po prawej stronie ukazały się słomiane i gontowe dachy Konstancji. Wysoko nad miastem wznosiły się potężne wieże tumu, rzucające się z daleka w oczy podróżnych.

Kiedy statki Bertolda wpłynęły znów z rzeki na jezioro, zahuczała nagle wrzawa przeraźliwa.

Cała ludność Konstancji wyległa na brzeg i posyłała za białym okrętem okrzyki niekłamanej radości.

Sędziwy gród, zbudowany przez Germanikusa Druzusa, a rozszerzony przez imperatora rzymskiego, Konstancjusza Chiorusa, nieprzychylny Grzegorzowi VII, witał szczerze swojego ziomka, pana na Meersburgu, głośnego doradcę i przyjaciela króla. Bertold był chlubą stron rodzinnych. Jemu zawdzięczała Konstancja przywileje, których Henryk IV nie szczędził miastom.

—  Heil Hero! Heil Liebo! — rozległo się na brzegu, a na promach uderzali rycerze tarczami o tarcze, mieczami o miecze; służba powiewała kaftanami, konie rżały radośnie.

Słońce zaczęło się zbliżać do wierzchołków gór, na których świeciły tu i ówdzie białe płaty wiecznego śniegu. Ziemię ogarniała powoli cisza wieczoru, tłumiąca wszystkie odgłosy dnia, zdająca się przenikać ludzi, drzewa, zwierzęta. Jezioro stało się gładkie jak zwierciadło. Czasem rzuciła się tylko ryba gwałtownie pod samą powierzchnią ciemniejszych wód, wychyliła pyszczek i zniknęła.

Okręt, minąwszy Konstancję, zatoczył łuk i zwrócił się na lewo, ku północnemu brzegowi jeziora. Tam na wzgórzu, którego stoki, obsiadła gromadka małych domków, na samym szczycie rysowała się czarna sylwetka starych, ciężkich murów, pamiętających czasy Merowingów.

Bertold zdjął z głowy czapeczkę i wyciągnął do tych murów ramiona.

Był to zamek Meersburg, gniazdo jego przodków, jego kołyska i dziedzictwo.

Słońce zsuwało się właśnie ża ścianę gór. Ostatni potok światła trysnął z kuli płomiennej i rozesłał się smugą złocistą w poprzek jeziora.

Już zbliżał się okręt Bertolda do brzegu, kiedy opodal odezwały się ciche, słodkie dźwięki.

Z trzcin wysunęła się na ciemne fale mała łódka, ozdobiona żaglem purpurowym. Przy sterze siedziała postać niewieścia, odziana w białe suknie. Płaszcz czarnych, rozpuszczonych włosów okrywał jej ramiona. Na kolanach trzymała lutnię, z której wypływała spod jej palców jakaś pieśń kościelna. Bez szelestu wkładał stary rybak, stojący na przedzie, wiosło do wody.

— Baczność! nie zbliżać się do okrętu! — zawołał Bertold. Ale rybak, czy nie słyszał, czy nie chciał słyszeć przestrogi, włożył wiosło głębiej w wodę, uczynił kilka szybkich poruszeń i łódka przemknęła jak strzała, chwiejąc się i kołysząc tuż pod dziobem okrętu.

— Jakaś odważna dziewczyna — zauważył Ulryk. Panowie uchylili mimo woli czapek.

Łódka szła teraz szybko ku środkowi jeziora. Dopiero kiedy stanęła na złotym szlaku gasnącego słońca, zwolniła biegu. Wówczas podniosła się owa postać niewieścia i do okrętu doleciał głos świeży, młody:

— Witaj na ziemi przodków, wolny panie z Meersburga, i przypomnij sobie przy sposobności dawnych, dobrych znajomych.

Bertold posłał wzrok zdumiony za uchodzącą łódką. — Nie znam mojej dobrej znajomej — rzekł do Ulryka. A przechyliwszy się przez burtę okrętu, zawołał głośno:

— Powiedz, kim jesteś, urocza rusałko, abym wiedział, kto powitał mnie pierwszy na progu Meersburga.

Ale ze złotego szlaku odpowiedziały mu tylko coraz dalsze, coraz cichsze dźwięki lutni.

III

Słońce wychylało się dopiero spoza Alp, kiedy się Bertold nazajutrz przebudził. Spał w niskiej, ponurej izbie, oświetlonej skąpo małym okienkiem. Oprócz łóżka i zydla nie było tu żadnego innego sprzętu.

Wykwintny dygnitarz dworski, przywykły w pałacach Henryka IV do obszernych komnat, obwieszonych dywanami, zasłanych skórami zwierząt, skrzywił się na widok nagich ścian, nieodświeżonych od lat wielu.

Ziewnął, przeciągnął się na posłaniu i klasnął lekko w dłonie.

Na znak ten wpadł przez uchylone drzwi wyrostek w czarnym płóciennym kubraku i, stanąwszy tuż przy łóżku, zakrzyczał głosem piskliwym:

— Waszej Szlachetności podoba się?

— Przede wszystkim podoba mi się — zgromił Bertold chłopca — abyś nie wlatywał do mnie jak rozhukane źrebię, a potem naucz się przemawiać do pana bez wrzasku, jeśli twój grzbiet nie chce się zapoznać z rózgą.

Chłopak zadygotał i wytrzeszczył na swego pana oczy wystraszone.

— Przywołaj moją służbę! Wyrostek znikł.

Po chwili ukazało się trzech ludzi, z których jeden niósł przybory do golenia, dwaj inni drewnianą wannę.

Zapach róży rozszedł się po izbie.

Bertold, który leżał w łóżku zupełnie nagi, zanurzył się w wodzie pachnącej. Gdy orzeźwiony kąpielą stanął bosą stopą na kamiennej posadzce, otuliła go służba długim, białym płaszczem i podsunęła mu zydel.

Szybko, zręcznie oczyścił golarz twarz pana z niepotrzebnego zarostu, zakręcił mu wąs i natarł go olejkiem różanym. Z wielką starannością czesał i układał włosy, przypalając je gorącym żelazkiem.

Kiedy Bertold brał z rąk szatnego jedwabną koszulę, ukazał się na progu podkomorzy i oznajmił:

— Burgrabia Wecel zapytuje, czy się Waszej Szlachetności podoba przyjąć jego pozdrowienie.

— Podoba się — odpowiedział Bertold.

Do izby wszedł krępy, barczysty starzec, podpierając się mieczem jak laską. Z ram siwych włosów i siwej brody wyglądała twarz czerstwa, rozjaśniona parą niebieskich, jeszcze świeżych oczu.

— Witajcie, burgrabio — odezwał się Bertold, wyciągając rękę do sędziwego rycerza. Dlaczego nie widziałem was wczoraj w przystani, kiedy dobijałem do brzegu?

Serdecznie uścisnął starzec prawicę młodzieńca.

— Wybaczcie panie — rzekł głosem grubym, przypominającym mruczenie niedźwiedzia — ale obowiązki służby idą przed obowiązkami serca. Pilnowałem wczoraj aż do późnej nocy sprzętu żyta w Egolsheimie, bo młody pan Rudolf z Grimmingen odgraża się, że nam plony spali.

— Bez powodu nie ośmieliłby się pan Rudolf najeżdżać sąsiada — zauważył Bertold.

— Przydybałem zimą jednego z pachołków grimmińskich w naszych lasach. Polował sobie niecnota na sarenki, za co kazałem mu uciąć prawą rączkę, jak przewiduje stary obyczaj salicki.

— I za tę słuszną karę mści się pan Rudolf?

— Wykrzykuje w Konstancji w winiarni, że nie spocznie dopóty, dopóki nie weźmie za ową uciętą rękę grimmińską naszych dwudziestu. Trzy razy już najeżdżał zamek egolsheimski, spędzał nam bydło z pastwiska, a obecnie grozi spaleniem plonów.

— Cóż na to hrabia okręgu?

— Wasza Szlachetność mówi, jak gdyby nie znała naszych sądów. Każdy sobie sędzią, kto ma dobrą pięść, warowne gniazdo i hufiec drapichrustów, gotowych na wszystko. Hrabia okręgu taki sam zbój jak inni. Zeszłego miesiąca złupił kupców, co ciągnęli z włoskiej krainy, a jednego z nich, który się tęgo bronił, kazał powiesić na jego własnym wozie. Trzeba czuwać dzień i noc, gdy się chce jeść zimą chleb i łyknąć sobie od czasu do czasu haust wina.

Skargi burgrabiego nie zdziwiły bynajmniej Bertolda, w całej bowiem rzeszy niemieckiej zaczęła w jedenastym stuleciu słabnąć powaga władzy. Wprawdzie istniał jeszcze bez zmiany doskonały ustrój państwowy, stworzony przez Karola Wielkiego, ale zabrakło ludzi, którzy by chcieli być gorliwymi stróżami porządku publicznego. Wojewodowie, palatynowie i margrabiowie przywykli w swoich dzielnicach do samodzielnej gospodarki zapomnieli, iż byli tylko urzędnikami korony. Wzbogaciwszy się na lennach, trzymanych z łaski króla, ulegali niechętnie prawu. Za przykładem możnych szli mniejsi. Najdrobniejszemu rycerzowi, siedzącemu na własnym zamku, ciążył nadzór rządu. Każdy, kto posiadał dobry miecz i silne ramię, chciał być na swoich śmieciach panem samowładnym.

Bertold, jako doradca korony, znał stosunki państwa. Przeto nie zdziwiło go opowiadanie burgrabiego.

Służba włożyła na niego tymczasem krótkie spodnie z zielonego jedwabiu i długie pończochy, które przymocowała do paska złotymi sznurami.

Z ciekawością i lekceważeniem starego wilka zamkowego, ubierającego się przez całe życie w grube samodziały, przypatrywał się burgrabia miękkim sukniom pana. Kiedy szatny wniósł do izby kaftan jedwabny, dotknął go rycerz ostrożnie palcami, jakby się lękał, żeby się lśniąca tkanina nie rozleciała w jego ręku, i zaśmiał się z cicha śmiechem rozbawionego dziecka.

— Buty i koszulkę srebrną! — rozkazał Bertold służbie.

Zaś do burgrabiego rzekł:

— Pojadę dziś z wami do Egolsheimu. Gdyby ludziom pana Rudolfa przyszło na myśl niepokoić naszych żeńców, sprawimy im taką łaźnię, że im się odechce najeżdżać ziemie meersburskie.

Wdziawszy na pończochy długie buty z żółtej skóry, wyjął ze szkatułki małą książeczkę, ukląkł przed łóżkiem, przeżegnał się nabożnie i zaczął odmawiać po łacinie psalm poranny, co burgrabiego tak zdziwiło, że wpatrywał się w pana ż rozdziawionymi ustami, jakby ujrzał potwora.

Znajomość języka łacińskiego i tajemnic pisma była w jedenastym stuleciu na ziemiach germańskich czymś tak niezwykłym, iż budziła z jednej strony trwogę zabobonną, z drugiej wzgardę. Trwogę, bo tylko duchowni modlili się z książek, a oni pośredniczyli między niebem i ziemią — wzgardę, bo rycerz uwielbiający głównie siłę cielesną lekceważył wszelkie dzieła pokoju.

Jedynie panujący i najwyżsi dostojnicy korony przyswajali sobie ubogą wiedzę swojego czasu, by mogli przewodniczyć na sądach i układać dokumenty urzędowe.

Bertold, wychowany na dworze cesarskim, uczył się razem z Henrykiem języków, prawa krajowego, sztuki pisania i czytania.

Skończywszy psalm poranny przeżegnał się znów i dotknął trzykrotnie czołem posadzki.

Teraz podał mu jeden ze służących lampkę wina, zaprawionego kroplami rabarbarowymi. Pokrzepiwszy, się rozgrzewającym napojem, wypłukał usta miętą j włożył na siebie koszulkę, kutą ze srebrnych ogniwek. Szatny przypiął mu do butów złote ostrogi i zarzucił na jego ramiona obszerny biały płaszcz bez rękawów, zwany kapą, podbity zielonym jedwabiem.

Przypasawszy miecz rzekł Bertold do burgrabiego:

— Chciałbym, żebyśmy dziś pana Rudolfa z Grimmingen spotkali w granicach państwa meersburskiego. Możemy jechać!

Spod czoła burgrabiego padło na jego wytworną postać szybkie spojrzenie. Była w nim jakby litość, zmieszana z obawą. Mówiło ono: ty chciałbyś się zmierzyć z Rudolfem z Grimmingen, ty, delikatny paniczu?

Na dziedzińcu zamkowym czekało na koniach pięćdziesięciu wojowników. Mieli oni wszyscy na piersiach i na goleniach żelazne  blachy, a na głowach szyszaki zakrywające z tyłu cały kark, lecz z przodu otwarte. Tylko nos chroniła gruba listwa, przymocowana powyżej czoła. Spod napierśników wysuwały się fałdziste poły żółtych kaftanów.

Była to stała załoga zamku meersburskiego, składająca się z ubogich rycerzy, wolnych kmieciów i poddanych Bertolda. Członkowie stanu szlacheckiego wyróżniali się białym pasem.

Gromkim okrzykiem przyjęła służba pana. On skłonił się uprzejmie wąsatym rębaczom i dosiadł konia.

Ostrożnie schodził hufiec z góry zamkowej. Dopiero kiedy stanął na równinie, ruszył z kopyta.

Bertold pędził przodem mając po jednym boku burgrabiego, po drugim giermka, który niósł za nim szyszak, puklerz i kopię.

Mgły poranne opadły już, skropliwszy się rosą na trawach i kwiatach. Słońce posuwało się wolno ku środkowi bezchmurnego nieba.

Dzień zapowiadał się ciepły, pogodny.

Bertold rozglądał się wzrokiem promiennym po okolicy. Wszakże były to jego strony rodzinne, których nie widział od lat pięciu.

W czasach ostatnich zbierały się ciągle burze nad tronem Henryka. Możni lennicy buntowali się, Rzym groził „mieczem św. Piotra". Doradca korony nie mógł opuścić w chwilach ciężkich pana i przyjaciela. Dopiero zwycięstwo nad Unstrutem pozwoliło mu wytchnąć w zamku ojczystym bez troski o niepewne jutro, lecz tylko na krótko, bo już w październiku miała wyruszyć przeciw Sasom nowa wyprawa.

Droga wiła się zrazu wśród pól srebrzących się dojrzałym zbożem, potem zaczęła się piąć pod górę, nierówna, zasłana kamieniami. Kraj robił wrażenie jednej wielkiej warowni. Wszędzie, gdzie się gromadka chat przytuliła do ściany wzgórza, broniły ich wały, ostrokoły i zamknięte bramy. A wysoko nad nimi, na skałach i urwiskach, przysiadły szare baszty, wieże i zamki, niby sępy poważne, czuwające z nastroszonymi piórami, aby się ich pisklętom nie stała krzywda.

Nawet kosiarzy w polu strzegli zbrojni mężowie.

Po godzinie szybkiej jazdy zbliżał się hufiec Bertolda do wsi Egolsheim, która stanowiła granicę państwa meersburskiego. Po jednej stronie drogi był tu las, po drugiej ciągnęły się długie, wysokie zagony, przedzielone rowami. Z łanu dolatywał brzęk sierpów.

— Dzięsięciu pachołków będzie pilnowało robotników, reszta zaś ukryje się w lesie — rozkazał Bertold.

Włożył na głowę szyszak, wziął z rąk giermka puklerz i kopię i stanął za grubym dębem, spoza którego mógł widzieć wszystko, co się działo na polu.

Daremnie jednak wytężał wzrok w stronę zamku Grimmingen, który uczepił się skalistego wierzchołka prostopadle ściętej góry. Gniazdo rycerskie spoglądało tak spokojnie w dolinę, jak gdyby było zapomnianym przez ludzi żywych grobowcem.

Już zaczął się Bertold niecierpliwić, kiedy się rozległ tętent galopującego konia.

Wsunąwszy puklerz na lewe ramię wyjrzał ostrożnie na drogę.

Tętent ucichł po jakimś czasie. Ktoś zbliżał się wolno brzegiem lasu.

Bertold wychylił się spoza drzewa i podniósł szybko rękę do oczu, zasłaniając je przed słońcem. Myliłby go wzrok? Ale nie... Na zielonym tle boru zarysowała się ta sama postać niewieścia, która powitała go wczoraj na jeziorze. Siedziała z niedbałym wdziękiem na rosłym mierzynie, wpatrzona w drogę prowadzącą do Meersburga. Miała na sobie żółtą, jedwabną suknię, podpiętą z boku, na niej purpurową kapę, obramowaną gronostajem, a na głowie wysoki kapelusz z pawich piór, przywiązany złotym sznurem do ramienia.

Na ustach Bertolda zaigrał uśmiech swawolny.

Wypadłszy z kryjówki stanął tak nagle przed nieznajomą, iż koń jej rzucił się gwałtownie w tył. Ale ona nie straciła przytomności. Ściągnęła wodze silną ręką i spojrzała bez obawy na rycerza.

Bertold, uchylając przed nią miecza, rzekł:

— Nieznajomą przyjaciółkę wita na swojej ziemi Bertold z Meersburga.

— Sąsiadka przeprasza wolnego pana na Meersburgu, że wtargnęła bezwiednie w granice jego państwa — odpowiedziała nieznajoma.

Jej duże, czarne, błyszczące oczy obrzuciły Bertolda ciekawym spojrzeniem.

— Przeproszenia przyjąć nie mogę — mówił Bertold — nieznajomość bowiem przestępstwa nie uwalnia od kary. Kto staje na mojej ziemi, płaci myto. Serdeczny pocałunek z waszych ust zmaże winę.

Chciał się do niej zbliżyć, ale ona powstrzymała go ruchem ręki.

— Opowiadają w kraju, że na dworze króla Henryka nie szanuje nikt wstydliwości niewieściej — odrzekła — prostując się na siodle — ale ja nie wierzę, iżby Bertold z Meersburga chciał znieważyć Judytę z Hohenau.

— Judyta? — zawołał Bertold zdziwiony, wpatrując się uważnie w twarz dziewczyny. — Zaiste, ty jesteś Judytą! Teraz dopiero poznaję te dobre oczy, które wylewały zawsze potoki łez, ilekroć odjeżdżałem na dwór królewski. Ale któż odgadłby w przepięknym barwnym motylu drobną, szarą poczwarkę? Byłaś jeszcze dzieckiem, kiedy nawiedzałem Meersburg po raz ostatni. Lecz dlaczego nie towarzyszyłaś wczoraj mojej matce? Miejsce twoje jest przy niej.

Judyta z Hohenau spojrzała niespokojnie poza siebie.

Bertold chciał się do niej powtórnie zbliżyć, lecz ona wyciągnęła przed siebie obie ręce.

— Nie zbliżaj się do mnie, nie pomnażaj mojej winy — prosiła.

— Winy? Ciemna jest dla mnie treść twojej mowy. Byłożby powitanie narzeczonych grzechem? Chyba zapomniałaś, że ojcowie złączyli twoje losy z moimi jeszcze w kołysce.

— Gdybym była zapomniała o postanowieniu naszych ojców, nie wykradałabym się wczoraj na jezioro i nie przybyłabym dziś na granicę twojego państwa w nadziei ujrzenia ciebie z daleka. Wiem, że zgrzeszyłam ciężko, dobroć jednak Boga przebaczy sercu kobiety nieposłuszeństwo katoliczki.

Bertold pochylił głowę przygryzając usta.

Teraz dopiero zrozumiał, dlaczego się Judyta lękała jego dotknięcia. Był wyklęty, a kościół groził tą samą karą każdemu, kto by się ośmielił obcować z nieszczęśliwym, wykluczonym ze społeczności chrześcijańskiej. Powiedziano Judycie, iż dotykając się jego ręki, splami się, zbruka, narazi duszę na wieczne potępienie.

Spojrzał spod czoła na urodziwą dziewczynę. Widział on niejedną piękną kobietę i niejedną obejmował w gorącym uścisku, na dworze bowiem Henryka należała lekka miłość do powszednich zabawek. Sam król, wielki łowca w wonnym gaju Wenery, świecił swojemu otoczeniu gorszącym przykładem, a Bertold, ulubieniec dam pałacowych, naśladował go skwapliwie. Ale od żadnej ze strojnych pań, które go pieściły, nie bił taki blask czystej młodości, jak od Judyty.

Pociągały go oprócz tego do niej wspomnienia lat dziecięcych. Ilekroć przybywał dawniej do domu, bawili się zawsze razem, ona, grając z ucieszną powagą rolę żony, on męża, opiekuna. Powtarzano im ciągle, że będą kiedyś parą.

— Uto! — odezwał się głosem miękkim, który płynął z serca. —- Trzeba koniecznie, ażebyśmy się porozumieli.

Ona przycisnęła ręce do piersi i odparła:

— Ach, pragnęłabym tego gorąco, ale nie wiem, nie wiem... Obejrzała się poza siebie.

— Surowe oczy śledzą kroki moje, surowe napomnienia straszą mnie przez cały dzień — mówiła ze smutkiem. Rozdzieliło się serce moje i nie wiem, w którą stronę się zwrócić.

— Gdybyś przybyła do nas, do Meersburga... — prosił Bertold — może byśmy...

Ale Judyta przerwała mu żywo:

— Tam nie mogę, nie wolno mi... Namyślała się.

— Gdybyś mi zaręczył słowem rycerskim — odezwała się po chwili — że uszanujesz moją bojaźń przed karą niebios...

Zawahała się, spoglądając bezradnie na Bertolda.

— Przyszłabym może tu pod wieczór którego dnia, przed zachodem słońca — dodała głosem cichym. — Będę potem leżała przez całą noc krzyżem, aby mi słodki Jezus odpuścił winę....— Ale przysięgnij, że nie zbliżysz się do mnie...

Gorący rumieniec pokrył jej twarz białą.

Bertold przyłożył dwa palce do głowicy miecza.

— Bądź przekonana, iż nie dotknę ustami bez twojego pozwolenia nawet rąbka twojej sukni — ślubował.

Wtem odezwał się w pobliżu róg myśliwski.

— Moi stróże! — zawołała Judyta. — Niech Bóg prawdy oświeci twoją duszę zbłąkaną.

Rzekłszy to, oddaliła się szybko.

Bertold patrzył za nią dopóty, dopóki purpurowy płaszcz migotał pomiędzy drzewami. Gdy ją las zakrył, doznał przykrego uczucia samotności, którego nie doświadczał nigdy, chociaż żegnał się niejednokrotnie z kochankami.

I przypomniał sobie, jak jego ojciec pragnął tego związku, jak Judyta była dla niego zawsze dobra, jak tłumaczyła go przed matką, prosiła za nim, gdy jego chłopięca pustota zasłużyła na karę.

Hulaszcze życie dworskie, szybko po sobie idące wyprawy wojenne i troski rządu przesłoniły mu obraz małej narzeczonej. Teraz widział znów przed sobą drobną, ruchliwą dziewczynkę, nazywającą go „panem i mężem", słyszał jej mowę pieszczotliwą i uśmiechał się do tych wspomnień najszczęśliwszej doby życia ludzkiego i kochał je i pragnął, aby wróciły. Wobec nich zbladły jaskrawe dni rozwiązłej młodości, gasła pamięć namiętnych szałów.

Od Judyty wziął spokój szczerego, wiernego uczucia. Miałżeby ją stracić?

Bertold posmutniał.

Klątwa papieska stanęła między nim a Judytą groźnym cieniem.

Na dworze królewskim, w Wormacji, Goslarze, w Spirze i Bambergu nie czuł dotąd na sobie ciężaru gniewu Hilde-branda. Tam, zastawieni powagą tronu, nie troszczyli się nieposłuszni katolicy o wyroki Rzymu. Chociaż odtrącono ich od łona Kościoła, korzystali mimo to z jego dobrodziejstw, brali udział w nabożeństwach i przystępowali do stołu Pańskiego. Wyklęci biskupi i kanonicy spełniali służbą ołtarza, drwiąc z „piorunów św. Piotra".

Najmożniejsi świeccy i duchowni ubiegali się na dworze królewskim o względy Bertolda, a tu, w zapadłym kącie, odciętym Alpami od świata, lękała się własna narzeczona dotknięcia jego ręki.

Byłażby potęga starego Rzymu jeszcze tak wszechwładna w pobliżu Italii? Ale dlaczego rządził w takim razie w Konstancji biskup Otton bez żadnej przeszkody, aczkolwiek Hildebrand zawiesił i jego w urzędzie?

Więc nie sama tylko klątwa rzuciła na niego ów cień, co wznosił się pomiędzy nim a Judytą. Jakieś inne wpływy działają na trwożliwe serce dziewczyny. Ktoś straszy rozmyślnie jej duszę pobożną, aby ją oderwać od narzeczonego.

— Burgrabio! — zawołał Bertold.

A kiedy stary sługa nadbiegł, zapytał:

— Czy nie możecie mi powiedzieć, kto nawiedza najczęściej zamek Hohenau?

— Wolna pani z Hohenau wróciła dopiero niedawno z klasztoru szafuskiego, gdzie uczyła się przez cztery lata różnych mądrych rzeczy — odpowiedział burgrabia. — Na zamku jej dotąd pusto i cicho. Oprócz naszej pani i przydanego jej przez hrabiego okręgu opiekuna nie widzieli ludzie w Hohenau nikogo.

— A kogoż mianował hrabia okręgu opiekunem?

— Hrabia przydał do boku pani z Hohenau starego pana z Grimmingen, który powiada się jej krewniakiem.

Bertold roześmiał się wesoło.

— Grimmingen krewniakiem wolnej pani z Hohenau? — mówił. — Czy ludzie już zapomnieli, że ojciec Wernera z Grimmingen był poddanym dziada pani Judyty?

— Starzy ludzie pamiętają o tym na całym pobrzeżu jeziora, ale któż ośmieliłby się przypominać bogaczowi prawdę nieprzyjemną? Nieboszczyk pan z Hohenau był prawdziwym panem. Swoich wyzwolonych poddanych obdarowywał hojnie, a gdy mu wiernie służyli, przepasywał ich mieczem rycerskim. Staremu wilkowi z Grimmingen dał od razu zamek. Resztę dorobił sobie ten zbój najazdami i łupem kupieckim. Dziś należą Grimmingenowie do możniejszego rycerstwa naszych stron i nie każdy ma ochotę zasłużyć na ich gniew.

— I pani z Hohenau poddała się bez oporu samowoli hrabiego okręgu? — pytał Bertold. — Jej, sierocie, służy prawo odwołania się do wyroku samego króla.

— Cóż miała robić? — odpowiedział burgrabia. — Nasz pan, Henryk IV, daleko, a zamek Grimmingen wisi ciągle dzień i noc nad siedzibą pani z Hohenau, grożąc jej setką ostrych włóczni. Z takimi sąsiadami lepiej żyć w zgodzie.

— Albo ich zdeptać jak szkodliwą gadzinę — rzek? Bertold. — Nasz pan, Henryk, nie jest tak daleko, jak się wam zdaje. Mój goniec znajdzie go wszędzie. Powiedzcie mi jeszcze, czy Werner z Grimmingen nie nadużywa opieki.

— Nic o tym dotąd nie słychać. Jego podczaszy, stary Hubald, opowiadał mi kiedyś, gdy siedzieliśmy w Konstancji przy lampce wina, że pan Werner strzeże mienia pani z Hohenau tak troskliwie jak własnego dobra. I kto wie, czy ziemie hohenauskie nie złączą się wkrótce z zamkiem Grimmingen. Od czasu kiedy wolna pani wróciła z Szafuzy, uczy się podobno pan Rudolf ubierać i mówić po dworsku...

Nagle zamilkł burgrabia i spojrzał uważnie w stronę zamku Grimmingen.

— Cofnijmy się, panie — rzekł. — Zdaje się, że zbóje pana Rudolfa zstępują w dolinę.

Wśród zarośli, z których wychylał się zamek Grimmingen, migotały iskry, to gasnąc, to ukazując się na innym miejscu. Promienie słoneczne łamały się widocznie na jakichś przedmiotach polerowanych.

Po jakimś czasie wysunął się spoza zielonego płotu jeździec jeden, potem drugi, trzeci, dziesiąty, dwudziesty. Równocześnie nadleciał z pola krzyk przerażonych robotników. Gromadnie, w popłochu uciekali poddani Bertolda do lasu.

— Sam pan Rudolf prowadzi swoich junaków — odezwał się burgrabia.

— Który to? — spytał Bertold.

— Ten z czarną kitą na szyszaku.

— Dobrze. Panu Rudolfowi obrzydzę ja sam niebezpieczną zabawkę, wy zaś podzielicie hufiec na dwie części i wpadniecie dwoma klinami na jego drużynę. Czekać na mój znak!

Mimo wyraźnego rozkazu, nie opuszczał burgrabia boku pana.

— Spieszcie się! — zawołał Bertold. — Ludzie pana Rudolfa rozwijają się już w półkole. Chcą otoczyć naszych chłopców. Bić tęgo! Nie szczędzić pięści i miecza.

Burgrabia chrząknął, nie ruszając się z miejsca.

— Nie podobają się wam moje rozkazy? — rzekł Bertold niecierpliwie.

— Gdyby Wasza Szlachetność raczyła... — odezwał się burgrabia nieśmiało.

— Mówcie prędko, już idą...

— Pan Rudolf wysadza z siodła najlepszych rycerzy... Miałbym wielką ochotę zmierzyć się z tym zuchem. Gdyby mi go Wasza Szlachetność zechciała odstąpić...

Bertold spojrzał bystro na zafrasowaną twarz starego wojaka. Odgadł, że się burgrabia lęka o niego.

— O to wam idzie? — odparł z uśmiechem. — Nie obawiajcie

się o moją skórę. Jako doświadczony rycerz powinniście wiedzieć, że rozumna zręczność bije zawsze głupią sitę.

Z dala, z pola zbliżał się tuman kurzu, lecący prosto na pachołków, którzy cofali się wolno, w porządku.

Na kilka kroków przed długą, błyszczącą, zakrzywioną linią pędził olbrzym żelazny. Czarny ogon koński powiewał na jego szyszaku.

Ruchy tego olbrzyma śledził Bertold uważnie spod zmrużonych powiek, zacisnąwszy zęby. Na jego twarzy nie było w tej chwili ani śladu miękkich tonów. Rysy zaostrzyły się, nozdrza wydęły jak u drapieżnego zwierzęcia, gdy idzie śladem upatrzonego łupu. Pochylony na koniu wpatrywał się w rycerza wzrokiem pożądliwym.

Błyszcząca krzywa linia zaczęła już pachołków okalać. Wtem odezwał się róg Bertolda— pachołkowie rozbiegli się na dwie strony i z lasu wypadł hufiec meersburski.

Rudolf z Grimmingen ściągnął tak mocno wodze, że jego koń stanął dęba. Zdziwił się... rozglądał się dokoła bezradny.

Ale już zbliżył się do niego Bertold na odległość głosu.

— Z siodła, chłopie! — krzyknął.

Z przeciwnej strony odpowiedział mu ryk podrażnionego niedźwiedzia.

— Bij, zabij! — huczał rycerz.

Zgrzytnęły kopie, trzaskając o tarcze, zadzwoniło żelazo. Mąż zwarł się z mężem.

Rudolf z Grimmingen zarył ostrogę w boku swojego ogiera i szedł jak strzała na Bertolda.

Ten stał spokojnie na miejscu przyciskając kopię prawym ramieniem. Już widział tuż przed sobą ogniami gniewu oblaną twarz przeciwnika, już dotykało prawie lśniące ostrze jego puklerza — jeszcze sekunda, a żelazny olbrzym zgniecie go swoim ciężarem. Wtem, w chwili stanowczej, rzucił się nagle W bok jego koń, trącony lekko wodzami i kopia Rudolfa z Grimmingen uderzyła w próżnię.

Ruchem błyskawicznym odwrócił się Bertold i zanim zdumiony rycerz zdążył pojąć, co się stało, pchnął go tak silnie kopią pod spinkę pasa, że się olbrzym zachwiał. Drugie pchnięcie wysadziło go z siodła.

Szybko dźwignął się powalony, przyklękając na jednym kolanie, lecz jeszcze szybciej pochylił się Bertold nad nim i przyłożył mu koniec miecza do gardła:

— Leżcie spokojnie, Rudolfie z Grimmingen — rzekł głosem twardym, w którym nie było litości — jeśli nie chcesz stanąć za chwilę przed sądem Odwiecznego.

Pokonany zatoczył dokoła oczami nabiegłymi krwią, w pobliżu nie było nikogo z jego ludzi...

Więc przymknął powieki i opadł na ściernisku, zgrzytając zębami.

 Przebieg krótkiej walki śledził z boku burgrabia, który nie spuszczał z pana oka, gotowy do pomocy.

Teraz zbliżył się i, uchylając miecza przed zwycięzcą, odezwał się głosem pokornym:

— Zasłużyłem na wieżę o chlebie i wodzie. Ukarzcie mnie, panie, za moje zuchwalstwo.

Ale Bertold spojrzał życzliwie na starego sługę i odrzekł łagodnie:

— Winienem wam nagrodę za przyjazną obawę. Zanim o nią poprosicie, zwiążcie tego dzika.

Skrępowany własnym pasem, odwrócił się Rudolf z Grimmingen twarzą do ziemi.

A burgrabia stał nad nim i drwił:

 — Wstydzisz się, zuchu? Wolałbyś być w tej chwili sto sążni pod trawą. Razi cię światło słoneczka? A widzisz, jak to rozkosznie gryźć zdrowymi zębami piasek i łykać kurz, opluty śliną niemocnej złości. Oddamy ci teraz z czubem za wszystkie twoje sprawki.

— Może mu wlepić sto bizunów? — zapytał. Garść mnie świerzbi, panie.

— Pas rycerski broni go przed karą hańbiącą — odpowiedział Bertold.

Burgrabia splunął. — Tfu! Taki to z niego rycerz — mówił. — Na wojnę nie poszedł, ale do rabowania cudzej własności nie potrzebuje go nikt zachęcać.

Z pola wracali wojacy meersburscy, prowadząc za sobą jeńców. Było ich dziesięciu: dwóch rycerzy, reszta młodzi chłopi.

— Naciąć rózg! — rozkazał Berto!d swoim ludziom.

Z lasu, spoza drzew wyglądało mnóstwo głów, porosłych krótkim, przy skórze uciętym włosem.

— Zbliżcie się! — zawołał Bertold.

Sto bosych, w szare, płócienne kaftany odzianych robotników wyroiło się na pole. Każdy z nich miał na ręce powyżej łokcia żelazny pierścień, a na nim nazwisko pana na Meersburgu. Otoczywszy spętanych najeźdźców szerokim kołem, przypatrywali się im w milczeniu wzrokiem urągliwym.

Kiedy pachołkowie przynieśli kilka pęków rózg, kazał Bertold do naga rozebrać jeńców, nie ozdobionych pasem rycerskim, i rzekł do swoich poddanych:

— Zapłaćcie im za wasz strach. Niech każdy uderzy po razie, ale dobrze!

Z dzikim krzykiem rzucili się poddani meersburscy na pachołków grimmińskich. W mgnieniu oka powalono ich i przygnieciono kolanami do ziemi. Daremnie szamotali się spętani jeńcy, klnąc przeraźliwie.

Świsnęły rózgi.

Z mściwą rozkoszą zwycięskiej słabości bili robotnicy egolsheimscy. Niepokój gnał ich codziennie w pole, ciągła trwoga uprzykrzała im pracę. Nie mieli podczas żniw ani jednej godziny swobodnej. Jedząc, oglądali się na zamek Grimmingen, rychłoli wypadnie z groźnej nory wilk drapieżny i zatopi pazury w ich ciele bezbronnym.

Wilk drapieżny wił się u ich stóp w prochu. Przeto pastwili się nad nim bez litości.

Z pleców jeńców trysnęła krew, z piersi ich wydobywały się chrapliwe jęki, które słabły po każdym nowym uderzeniu. Tu i ówdzie odrywał się już od kości kawał mięsa, ale chłopi nie ustawali w okrutnej robocie.

— Dosyć! — zawołał Bertold. — Jednego z nich, tego z brzegu powiesić dla przykładu natychmiast, resztę puścić wolno. Niech ich wygarbowana skóra opowie w Grimmingen, jak pan na Meersburgu karze zbójów i złodziejów. Podnieście się — rzekł do skatowanych pachołków — i zejdźcie mi z oczu, bym nie pożałował litościwego wyroku.

Mimo krwią ociekłego ciała, zerwali się poddani grimmińscy szybko z ziemi i ruszyli nago ku granicom Egolsheimu.

— Tych — Bertold wskazał burgrabiemu ujętych rycerzy — zamkniecie w wieży meersburskiej aż do dalszego rozkazu. Połowa załogi zostanie w polu przy robotnikach, druga połowa wróci ze mną do domu. Na koń!

Bertold nie wiedział, że z dala, ze wzgórza przypatrywała się walce postać niewieścia. Kiedy olbrzym leciał na niego z pochyloną kopią, podniosło się do nieba dwoje ramion błagających, kiedy spadł z siodła, zgięło się dwoje kolan, a pobladłe usta wyszeptały:

— Dzięki Tobie, Królu królów! Była to Judyta.

W doskonałym usposobieniu opuszczali zwycięzcy plac boju. I oni nie mieli od początku czerwca ani jednego dnia spokojnego. Ciągle na koniu, zaczajeni od świtu do późnej nocy to w lasach, to w parowach, zapomnieli o śnie i regularnym posiłku. Teraz wytchną po trudzie kilku tygodni, bowiem załoga grimmińska przerażona klęską nie odważy się rychło na nowy najazd. Bez wodza zresztą nie podejmie drużyna wyprawy, a ten szedł do Meersburga, przytroczony do siodła jednego z pachołków. Rozmyślnie, by go jeszcze więcej upokorzyć, oddał go Bertold pod opiekę niewolnego sługi.

Z pochyloną głową, rozebrany ze zbroi, wlókł się Rudolf z Grimmingen za koniem. Potem zlepione rude włosy spadały mu na niskie czoło, spod którego rzucał od czasu do czasu na Bertolda spojrzenie złapanego wilka. Niemocna wściekłość malowała się na jego pospolitej, piegami popstrzonej twarzy.

Kiedy hufiec ruszył kłusem, biegł jeniec za swoim stróżem, potykając się i sapiąc, co wywołało powszechne wesele. Gdy

przystawał, by zmęczone płuca odświeżyć powietrzem, uderzał go pachołek kopią w bok, nagląc do pośpiechu.

— Zbierajcie dostojne nogi, szlachetny panie — drwił chłop, szczęśliwy, że może znęcać się bezkarnie nad rycerzem. — Zaraz odpoczniecie w naszej wieży. Nudzić się tam nie będziecie, bo szczurów i wężów u nas nie brak.

Rycerz zbierał dostojne nogi i pędził galopem, co budziło w pachołkach taką radość, iż wybuchnęli śmiechem szalonym.

— Powiadacie, że stary Werner z Grimmingen — odezwał się Bertold do burgrabiego — myśli o przyozdobieniu swojego pasa rycerskiego gronostajem wolnej pani z Hohenau?

— Taka wieść chodzi po kraju — odparł burgrabia. — Werner chciałby przykryć swoją świeżą godność rycerską starą chwałą panów z Hohenau.

— Czy ten pies nie wie, że pannę Judytę złączył jej ojciec ze mną jeszcze w kołysce?

— Wie on o tym, jak wiemy wszyscy na pobrzeżu jeziora, ale...

Starzec zamilkł.

— Ale co? — zapytał Bertold.

— Moglibyście się rozgniewać, panie — rzekł zafrasowany.

— Mówcie, chcę wiedzieć wszystko.

— Mnichy z Reichenau opowiadają...

Burgrabia odsunął się na długość ramienia od Bertolda.

— Golone łby rozpowiadają wszędzie — mówił, spoglądając podejrzliwie na pana — że Ojciec święty zawiesił nad waszą młodą głową klątwę, a klątwa rozwiązuje podobno wszelkie przysięgi i zobowiązania.

Zdziwił się, że ręka pana spoczywała bez ruchu na biodrze, zamiast pochwycić miecz i ukarać go za mowę zuchwałą. Ludzie jego czasu kładli rzadko hamulec rozwagi na szybki gniew. Ale Bertold, wychowany na dworze Henryka IV, biorący czynny udział w zawikłanych sprawach państwa, w których przebiegłość znaczyła nieraz więcej od siły, umiał panować, nad swoimi namiętnościami.

— A wy, co o tym sądzicie? — zapytał obojętnie.

— Ja, panie — odpowiedział burgrabia, który trzymał się ciągle w pewnym oddaleniu od Bertolda, gdyż nie ufał jego spokojowi — nie myślę wcale o tak mądrych rzeczach. Co mnie po takim kłopocie. We łbie by się uczciwemu rycerzowi przewróciło, gdyby miał słuchać wszystkiego, co mnichy gadają. Obowiązkiem moim pilnować zamku meersburskiego, by go jaki rabuś nie napadł znienacka, i obowiązek ten spełniam sumiennie. Wiem także, iż rycerz, który by nie dotrzymał lennemu panu przysięgi wierności, jest podlejszy od grajka wędrownego, niegodzien, by go święta ziemia przyjęła po śmierci. Tak uczył mnie rodzic i tak uczę ja własne dzieci. A to, co mnichy rozpowiadają, obchodzi mnie tyle, ile dobry guz otrzymany w zwadzie rycerskiej.

— Dobrze czynicie — rzekł Bertold — iż nie zaprzątacie sobie głowy niepotrzebnymi rzeczami. A cóż mówią nasi ludzie na gadaniny mnichów reichenauskich?

— Cóż naszym ludziom do tego, jak ich pan postępuje? Pan — to pan; z panem to nawet słodki Jezus rozmawia inaczej niż ze sługą. Alboż im to źle w Meersburgu? Jadła u nas w bród, wina nie brak, kapota zawsze cała na grzbiecie, mieczów i wszelakich statków rycerskich pełno w zbrojowni, i ludzie nas szanują, że to służymy u takiego pana, co z samym miłościwym królem przestaje niby człowiek z człowiekiem. Dałbym ja im, gdyby który z nich wypuścił parę z gęby! A nie łaska poleżeć sobie w dybikach, łajdaku? Czy to u nas nie ma wieży i haków na bramie zamkowej? Najmądrzejszy zapomni języka w gębie i wywali na świat Boży głupie gały, gdy mu się sznureczkiem szyjkę okręci. Tego łotra z Grimmingen powiesiłbym sam bez wstrętu. Dosyć nam nadokuczał.

— I ja wolałbym pozbyć się niewygodnego sąsiada od razu — mówił Bertold — ale nasz pan, król Henryk, zabronił surowo pozbawiać rycerza życia bez sądu. Stawimy Rudolfa przed trybunałem hrabiego okręgu; za to jednak, iż ośmielił się podnieść oczy na moją narzeczoną, posiedzi sobie o chlebie i wodzie kilka tygodni w ciemnym lochu naszej wieży, by ogień w jego lędźwiach nieco przygasł.

Wieża zamku meersburskiego witała już z daleka wracającą do domu drużynę. Stawiał ją jeszcze król Dagobert z domu Merowingów. Ośmioboczna, przysadzista z płaskim dachem, porosła mchem i zielskiem, spoglądała w dolinę jak groźba wcielona.

Niewesołe były dni jeńców, przed którymi otwierały się jej stare drzwi dębowe, okute żelazem. Do jej lochów nie dochodziło słońce, a świeże powietrze wpuszczano tylko raz na dzień przez mały otwór.

Jak wszystkie zamki dziesiątego i jedenastego stulecia, był Meersburg przede wszystkim warownią. Nie o wygodny dom mieszkalny szło budowniczemu, lecz jedynie o ułatwienie i przedłużenie obrony. Podwójny gruby mur, przedzielony rowem, zaopatrzony licznymi strzelnicami i zasłonami, opasywał szczyt wzgórza, do którego prowadziła wąska, krzywa ścieżka, pozwalająca piąć się po gęsto rozrzuconych kamieniach tylko jednemu jeźdźcowi. Drogi takie utrudniały napad gromadny.

Gdy się hufiec zbliżał do zamku, odezwał się ze strażnicy, umieszczonej nad główną bramą, róg odźwiernego, na dowód, że. straż czuwa.

Z brzękiem opadły łańcuchy, na których wisiał most zwodzony, z głuchym łoskotem rozwarła się brama. Po jednemu wjeżdżali wojownicy na obszerny dziedziniec.

Było tu mnóstwo różnych budynków, a wszystkie nosiły na sobie ślady długiej służby. Dokoła murów ciągnęły się niskie domki — mieszkania załogi i koni — do nich przylegały obory i kurniki.

W jednym rogu stała wieża, ostatnia ucieczka oblężonych w razie zdobycia murów, w drugim urządzono ogródek warzywny. W samym środku wznosiła się podłużna kamienica, do której prowadziły szerokie schody, przyczepione z boku, zewnątrz ściany. Spód tego gmachu, zwanego pałacem, zajmowały kuchnie i piekarnie, na piętrze znajdowało się mieszkanie pana zamku.

Kiedy się Bertold zatrzymał przed pałacem, powitał go ze schodów Ulryk z Godesheimu. Palatyn miał na sobie długą, aż do kostek sięgającą suknię, ze wschodniej, purpurowej materii, naszywanej złotem.

— Dzień dobry — mówił Ulryk — widzę, że zdążyłeś sobie już zarobić na śniadanie.

Zszedłszy ze schodów, przypatrywał się ciekawie Rudolfowi z Grimmingen.

— Tęgi chłop. Byłby z niego doskonały trabant królewski. Któż to taki? Gdzieś tego draba złowił?

— To mój uprzejmy sąsiad, pan Rudolf z Grimmingen — odpowiedział Bertold ze złośliwym uśmiechem. — Przybył do mnie nieproszony w odwiedziny.

— Napadł cię na drodze?

— Nie mnie, lecz moich poddanych egolsheimskich. Odgrażał się podobno, że mi plony spali.

— Taki to z niego zuch? Hej, chłopcy, nie macie tam stryczka? — zawołał Ulryk do pachołków.

Ale Bertold, który zsiadł tymczasem z konia, rzekł do niego półgłosem:

— Daj pokój, Ulri. Jeśli my, przedstawiciele rządu, nie będziemy szanowali prawa, to któż je uszanuje? Wiesz przecie, że sobie Henryk nie życzy kary bez sądu.

— Jak chcesz — odparł Ulryk — ale ja bym się z takim gałganem nie wodził po sądach. Trzeba go było pchnąć od razu dobrze pod żebra i byłoby po kłopocie.

— Odprowadzić pana Rudolfa do ciemnego lochu! — rozkazał Bertold.

Rycerz, którzy dotąd milczał, podniósł głowę i odezwał się:

— Gwałcicie prawo, wolny panie na Meersburgu. Jako jeńcowi, pokonanemu w uczciwej zwadzie rycerskiej, należy mi się zwykłe więzienie aż do chwili wykupu.

Ulryk roześmiał się szydersko.

— On to nazywa uczciwą zwadą rycerską — rzekł. — Czy to nie wiesz, kpie, że panem na Meersburgu jest wielki łowczy Bertold? Jeśli chciałeś mu wypowiedzieć wojnę, należało przysłać rękawicę na dwór królewski. Prostym rabusiem jesteś, złodziejem, a nie rycerzem. Burgrabio, dajcie no temu zuchwalcowi po pysku, żeby go odeszła ochota do szczekania.

Szybko, jakby się lękał, by Bertold nie odwołał rozkazu palatyna, przyskoczył burgrabia do rycerza i uderzył go w twarz pięścią, ubraną w żelazną rękawicę.

Krew zalała oczy Rudolfa z Grimmingen. Olbrzym wyprężył spętane członki, usiłując rozerwać więzy, ale szybko objęło go dwoje silnych ramion.

— Nie próbuj rozerwać sideł, ptaszku — szydził burgrabia — bo zamaluję cię jeszcze raz, ale tak, że pojedziesz z krzywą gębą na sąd Boski.

— Wtrącić go do lochu i pilnować dobrze! — rzekł Bertold — wchodząc z przyjacielem do pałacu.

Wzdłuż całego domu ciągnął się otwarty ganek, przybrany rogami turów i jeleni, z którego prowadziły liczne drzwi do sal i komnat mieszkalnych.

— Czy widziałeś się już dziś z moją matką? — zapytał Bertold palatyna.

— Chciałem twoją rodzicielkę pozdrowić — odpowiedział Ulryk — ale mi jej ochmistrzyni oznajmiła, że wolna pani zasłabła. I kaplica była zamknięta, chociaż z wewnątrz dochodził mnie śpiew nabożny. Zaczynam nie rozumieć gościnności meersburskiej.

— Zrozumiesz ją, gdy ci przypomnę moje wczorajsze powitanie z matką.

— Dziwił mnie w istocie chłód twojej matki. Tak nie wita się syna po pięcioletniej rozłące.

— Zapominasz przyjacielu, iż jesteśmy odtrąceni od łona Kościoła.

— Byłażby twoja matka...

Bertold przyłożył palec do ust, z przeciwnego bowiem końca ganku zbliżał się podkomorzy.

— Czy się Waszej Szlachetności podoba rozkazać podać śniadanie? — spytał sługa.

— Zaraz się przebiorę. Możesz dać pierwszy znak — odrzekł Bertold.

W izbie sypialnej czekał na pana szatny z taką samą długą suknią, jaką palatyn miał na sobie.

Zdejmując kubrak i buty, mówił Bertold po łacinie:

— Moja matka jest wierną córką Kościoła. Nie powinieneś się jej dziwić, że unika wyklętych.

Szatny, włożywszy na niego suknię, obciągał ją powyżej pasa starannie i zapiął na złote haftki, by przylegała gładko do ciała uwydatniając kształty.

— I my jesteśmy wiernymi synami Kościoła — odpowiedział Ulryk w tym samym języku — z czego jednak nie wynika, byśmy mieli uznawać roszczenia Hildebranda. Że ta podła hołota rzymska posadziła go na Stolicy Piotrowej, nie zapewnia mu to jeszcze rządów nad całym światem katolickim. I król niemiecki ma głos przy wyborze papieża, a naszego Henryka pominięto, jak ci wiadomo.

— Innego zdania są niewiasty.

— Chyba tylko twoja matka.

— I moja narzeczona podziela jej wstręt do nieposłusznych katolików.

— Ulryk spojrzał zdziwiony na Bertolda.

— Która? — zapytał. — Mieliśmy ich tyle...

— Mówiłem ci kiedyś, że mnie ojciec zaręczył z Judytą z Hohenau — rzekł Bertold.

— Prawda, przypominam sobie. Ale gdzież ona?

— Witała nas wczoraj na jeziorze, a dziś spotkałem ją w lesie.

— Ta odważna dziewczyna? — Była to Judyta.

— Wcale niczego, przyznaję. Jeśli ją chcesz zaślubić, strzeż jej przed nienasyconą pożądliwością Henryka, bo wiesz, że nasz wesoły król przepada za brunetkami.

Za drzwiami rozległ się głos rogu. Stolnik wzywał panów i służbę na śniadanie.

Właśnie przypinał szatny do ramion Bertolda długie, z przodu otwarte, aż do kolan zwieszające się rękawy. Ułożywszy sute, klinami rozszerzone fałdy dolnej części sukni, podał panu miecz, z którym się rycerz podczas dnia nigdy nie rozstawał. Na ganku słychać było już brzęk ostróg. Załoga meersburska spieszyła do jadalni.

W dużej, okopconej sali czekały na głodnych wojowników trzy stoły, zsunięte w podkowę. Jeden z nich, nakryty jedwabnym obrusem, znajdował się na podwyższeniu. Było to miejsce pana zamku. Po prawej stronie siadali rycerze i wolni kmiecie, po lewej pachołkowie.

Kiedy stolnik zadął po raz drugi w róg myśliwski, weszli zbrojni mężowie w porządku do sali i stanęli za swoimi zydlami.

W ścianie otworzyły się małe drzwiczki; na podwyższeniu ukazali się panowie.

Stolnik przyłożył róg po raz trzeci do ust. Na znak ten wtargnęła do jadalni gromada chłopców, niosących ogromne cynowe półmiski i dzbany.

Teraz przeżegnał się Bertold i odmówił półgłosem modlitwę.

— Zarobiliśmy sobie dziś na puchar dobrego wina — odezwał się Bertold, siadając. — Podczaszy, każ piwniczemu otworzyć jedną z owych beczek, które świętej pamięci mój rodzic przeznaczył na dni uroczyste.

Wiadomość tę przyjął szmer zadowolenia. Z łoskotem odsuwali zbrojni mężowie zydle. Krzesła skrzypnęły pod ich ciężarem.

— Niech obecność szlachetnego palatyna nie zatrważa waszego głodu. Jedzcie i pijcie, jak gdybyście byli sami. Szlachetny palatyn sprzyja odważnym zuchom.

Mimo łaskawej zachęty pana i przyjaznego uśmiechu Ulryka z Godesheimu, widać było, że obecność dygnitarzy dworskich krępuje ruchy drużyny. Nawet rycerze i wolni kmiecie, którzy jedli także na obrusie, siedzieli sztywno, usiłując zachować się przystojnie. W kraju, oddalonym od ulubionych stolic monarchy, pojawiali się rzadko tak wielcy panowie. Oglądano ich czasami, lecz zawsze tyłka z daleka, na sądach lub w Konstancji w katedrze.

Dwóch chłopców szlachetnego pochodzenia uklękło przed Bertoldem i Ulrykiem. Trzymali srebrne miednice, na szyjach mieli ręczniki z brzegami haftowanymi.

Gdy panowie umyli i otarli ręce, przeszli chłopcy do prawego stołu, zginając kolano przed każdym rycerzem i wolnym kmieciem. Pachołkowie przy lewym stole, którego nie zdobił obrus, usługiwali sobie sami.

Woń pieczonej baraniny wniesionej na rożnach rozeszła się po sali.

Z pośpiechem wydobyli wojownicy noże zza pasów i zabrali się chciwie do posiłku. Jedli po dwóch z jednego cynowego talerza, niosąc kawały mięsa palcami do ust i zagryzając je chlebem.

— Jeżeli twoja narzeczona uznaje wyroki Hildebranda — mówił Ulryk głosem przyciszonym do Bertolda — nie upijemy się tak prędko na twoim weselu; o ile bowiem miarkuję, roz-pocznie się dopiero na jesień otwarta wojna z Rzymem. Nasz przebiegły Henryk, zajęty dotąd Sasami, omija zręcznie roszczenia Hildebranda, nie chcąc borykać się od razu z dwoma wrogami. Ale mam nadzieję, że druga wyprawa złamie ostatecznie opór tego pyszałka nordheimskiego i jego bandy, a wówczas pokażemy Hildebrandowi ostre pazury. Nie wątpię, że biskup rzymski zmięknie, jak miękli wszyscy jego poprzednicy przed majestatem korony niemieckiej, i albo ustąpi ze Stolicy Apostolskiej, albo cofnie swoje niemądre żądania i klątwy. Zanim jednak Hildebrand ugnie hardego karku, bo to mnich zacięty i wytrwały, upłynie w Renie jeszcze dużo wody. Trzeba by coś obmyśleć, jeśli chcesz przyspieszyć związek z panną z Hohenau.

— Chciałem się właśnie ciebie o to poradzić — odrzekł Bertold. — Zdaje się, że nie tyle Judyta mnie unika, ile osoby, które ją otaczają.

— W takim razie trzeba by ją spod wpływu tych osób usunąć.

— Ale jak?

— Gdybym się znalazł kiedykowiek w twoim położeniu, pchnąłbym po prostu garść żelaznych chłopców do Hohenau i kazałbym pannę wziąć przemocą; ty jednakże chcesz uszanować prawo, co ci się chwali — odpowiedział palatyn z uśmiechem ironicznym. — Szukajmy tedy wybiegu prawnego. Czy wolna pani z Hohenau ma jeszcze rodziców lub bliskich krewnych?

— Jej rodzice spoczywają od lat pięciu w podziemiach kaplicy zamkowej, a bliskich krewnych nie ma Judyta w tych stronach.

— Doskonale! — rzekł palatyn. — Czego się tu jeszcze namyślać! Nie wieszże ty, iż opiekunem szlachetnie urodzonych sierot jest podług prawa salickiego z braku bliskich krewnych — sam król? Poślij natychmiast gońca do Henryka, przedstaw mu sprawę i poproś go, żeby cię upoważnił do odebrania panny z Hohenau z rąk niewygodnych dla ciebie stróżów. Henryk uczyni to dla ciebie niezwłocznie; mając zaś rozkaz królewski, możesz wziąć dziewczynę choćby ogniem i mieczem. Gdyby ci twoja drużyna nie wystarczała, wezwij chłopców z moich zamków. W najgorszym razie nie odmówiliby ci chętnej pomocy biskup Otton z Konstancji i opat sentgalski.

— I ja wiem dobrze, że Henrykowi służy prawo opieki nad Judytą — odrzekł Bertold — lecz gdzież dziewczynę umieścić? Czasy stały się burzliwe i zmienne. Henryk przenosi się bezustannie z grodu do grodu, włócząc nas za sobą jak wędrownych grajków.

— Dwór królowej Berty w Wormacji będzie bezpiecznym schroniskiem dla twojej narzeczonej. Mieszczankowie wormaccy nie pozwolą zakłócić spokoju swojej ukochanej pani.

— Królowa jest mi krzywa za różne miłostki z jej damami pałacowymi.

— Właśnie dlatego będzie rada twoim zamiarom. Niewiasty lubią swatać, bo widzą w małżeństwie obronę swoich praw. Znana zresztą dobroć królowej przebaczy ci pustotę młodości. Wszakże wymazała ona także z pamięci liczne grzechy Henryka.

Bertold namyślał się, przygryzając wąsa. Choćby usunął

Judytą spod wpływu jej otoczenia, czy zgodzi się ona, gorąca katoliczka, wychowana w słynnym ze świątobliwości klasztorze szafuskim, dobrowolnie na związek z nim, marnotrawnym synem Kościoła? Opieka królewska nie zdejmie z niego klątwy. Znał on zbyt dobrze siłę żywej wiary swojego czasu, iżby mógł lekceważyć tę przeszkodę. Nie wszyscy gardzili z taką bezwzględnością wyrokami Rzymu jak Ulryk z Godesheimu, głośny w całej rzeszy z nienawiści do Hildebranda i mnichów. Sam król omijał od lat kilku wszelkie spory, które by mogły spowodować jawne zerwanie stosunków ze Stolicą Apostolską. Miecz św. Piotra zaczął już błyskać nad całym światem katolickim.

— Ostrzegałem cię niejednokrotnie — odezwał się palatyn — żebyś nie rozprawiał tyle z biskupami dworskimi. Niepotrzebna gadanina osłabia wolę męża. I teraz, zamiast powziąć zamiar szybki, medytujesz niby mnich, który nie wie, czy jego nos należy do niego, czy też do całego zgromadzenia. O czym tu myśleć? Pannę tymczasem zabezpieczyć, a co się potem stanie, to kłopot późniejszy. Nasze damy dworskie wypłoszą z głowy twojej narzeczonej dziecinne skrupuły.

— Tak się tobie zdaje — odrzekł Bertold — ale nie widzę w istocie innego wyjścia. Trzeba umieścić Judytę przede wszystkim w innym otoczeniu.

— Nareszcie zrozumiałeś. Tępiejesz, Berti. Dawniej bywałeś w radzie królewskiej zawsze pierwszy ze słowem rozumnym. Co się z tobą stało?

Mówili ciągle szeptem, pochyleni ku sobie.

Służba, naśladując panów, tłumiła także głos i powściągała żywsze ruchy. Gdy się który z pachołków zapomniał, trącał go sąsiad kułakiem w żebra i przykładał palec do ust.

— Nie możesz to stulić pyska, mordo bawola!

— A tyś co?...

— Ciiicho.., Panowie patrzą...

— Jeżeli się wielcy panowie zawsze tak nudnie bawią, to wolę być sługą.

— Bądź sobie i psem na łańcuchu, ale teraz trzymaj gębę.

— Żeby się to śniadanie chciało już raz skończyć.

Bertold zmiarkowawszy, że obecność jego i palatyna ciąży na drużynie jak obroża, podniósł się i zawołał głośno:

— Nie przerywajcie sobie zabawy. Należy się wam dziś kilka godzin wesołych. Napijcie się za zdrowie naszego walecznego pana, króla Henryka.

Po czym oddalił się z Ulrykiem.

Odprowadziwszy przyjaciela do jego kwatery, udał się na drugi koniec pałacu. Tu stał jakiś czas przed zamkniętymi drzwiami, zanim przyłożył rękę do klamki. Namyślał się: wejść czy nie wejść? Serce biło mu tak głośno, iż słyszał każde jego uderzenie.

W okrągłej komnacie siedziała w dużym dębowym krześle sędziwa niewiasta, ubrana w ciemną suknię, zapiętą wysoko pod szyją. Nie miała ona na sobie żadnych ozdób ani pierścieni, ani kolczyków. Jej zwiędłą, siecią zmarszczek pokrytą twarz, obejmowała po bokach płócienna opaska, złączona pod brodą. Głowę zasłaniał wdowi welon, spadający na ramiona.

U kolan pani, na niskich stołeczkach klęczały dwie dziewczyny, które podtrzymywały krosna. Za jej plecami stał młody mnich i czytał głośno z księgi pergaminowej.

Kiedy Bertold wszedł do komnaty, podniosła staruszka głowę. Szare, przygasłe już oczy rozbłysły na chwilę ciepłym blaskiem. Ale tylko na chwilę. Serdeczne spojrzenie ostygło szybko, ustępując miejsca chłodnej powadze, która zaostrzyła jeszcze więcej suche, wyraziste rysy twarzy.

— Oddalcie się! — odezwał się Bertold.

Kapelan i służebnice opuścili komnatę; matka i syn zostali sami.

Patrzyli na siebie przez czas dłuższy w milczeniu, ona spod surowo ściągniętych brwi, on wzrokiem niepewnym.

Potem zaczął Bertold:

— Nie przyjęłaś, matko, palatyna Ulryka, chociaż w domu frankońskim ma gość prawo do. uprzejmości.

Usta pani z Meersburga drgnęły lekko.

— Grzesznicy, wykluczeni z owczarni Chrystusowej, tracą wszelkie prawa doczesne, a po śmierci czeka ich ogień piekielny.

Głos jej był twardy, suchy.

Bertold utkwił oczy w posadzce. Kłuło go chłodne spojrzenie matki.

— W takim razie nie zasługiwałbym i ja na twoją pobłażliwość — rzekł głosem zdławionym.

— Dla syna może się matka narazić na słuszny gniew Boga, lecz dla obcego nie wolno katoliczce łamać przepisów świętego Kościoła. Bóg nie przebaczyłby mi nigdy, gdybym się okazała słaba wobec palatyna Ulryka, który zaprzedał pyszną duszę szatanowi. Wieść o jego bluźnierstwach doszła i do naszego ustronia. Jak możesz ode mnie żądać, abym uznawała gościa w szalonym grzeszniku, który nienawidzi Boga! Nienawidzieć Boga?! Piekło wysłało tego opętańca na ziemię gwoli kuszeniu dusz, nieumocnionych dostatecznie w świętej wierze.

Pani z Meersburga przeżegnała się ze zgrozą.

— Palatyn Ulryk nienawidzi tylko Hildebranda i mnichów — bronił Bertold przyjaciela.

— Hildebrand!? — zawołała matka. — Kimże jest ten znienawidzony przez was Hildebrand? Jako pan uczony w piśmie, powinieneś wiedzieć, że najsłodszy Syn Boga Ojca, Jezus Chrystus, złożył klucze Królestwa Niebieskiego w ręce św. Piotra, wielki zaś apostoł powierzył je biskupowi rzymskiemu. Ten nienawistny wam Hildebrand jest zastępcą Boga na ziemi, jest sędzią twojej grzesznej duszy. Kto obraża biskupa rzymskiego, ten obraża Boga.

— Inaczej uczą biskupi dworscy.

— O, wasi biskupi dworscy — mówiła pani z Meersburga — skrzywiwszy usta pogardliwie; któryż szczery katolik udaje się po słowo prawdy i pociechy do świeckiego duchowieństwa? Szatan pychy i bogactwa owładnął ich serca, iż zapomnieli dawno o cnotach chrześcijańskich. Ocierając się ciągle o niewolników uciech doczesnych, żyjąc w świecie, wśród grzeszników tej ziemi, przesiąkli oni na wskroś słabością ludzką. Tylko świątobliwi ojcowie, modlący się w klasztorach za nasze bezprawia są mili Bogu. Oni jedni wykonywają cnoty pokory i ubóstwa. Nie mów mi o biskupach dworskich.

— Gdybyś stała blisko tronu — odparł Bertold — i widziała, jak owi świątobliwi ojcowie, co mają wykonywać cnotę ubóstwa, modlą się nie za nasze bezprawia, lecz o bogate opactwa, jak owi zakonnicy, których powinna zdobić pokora, wyprężają harde karki, kiedy nie czują wcale nad sobą silnej ręki, jak...

— Przestań, przestań! — przerwała mu matka, zatykając uszy palcami. — Nie chcę, nie mogę słuchać takich bluźnierstw! O synu, dlaczego oddał cię ojciec na dwór królewski!... Rozpusta i bezbożność obrały tam sobie sprośne siedlisko.

Bertold, który stał dotąd z głową opuszczoną jak kochające dziecko, strofowane przez matkę ukochaną, spojrzał z wyrzutem na staruszkę.

W jego głosie skarżył się głęboki żal, gdy mówił:

— Na dworze królewskim obrała sobie siedlisko bezustanna troska o całość rzeszy niemieckiej, chwiejącej się pod naciskiem samolubstwa książąt i gróźb rzymskich. Na dworze królewskim mieszka trwoga o niepewne jutro. Smutek rozsiadł się na stopniach tronu, nieustająca nigdy walka ssie nasze młode lata, iż zapomnieliśmy o nieopatrznym weselu. Z krwi frankońskiej idziesz, matko, a znieważasz króla, jak owa dzicz saska, która widzi tylko swoje domniemane krzywdy, głucha i ślepa na niedolę całego państwa.

— Gdy się zbliżysz do progu wieczności jak twoja matka — odrzekła pani z Meersburga — będziesz wiedział, iż jedyną troską śmiertelnika na ziemi powinno być zbawienie duszy. Czymże jest krótkie życie ludzkie wobec wieczności, czym najpotężniejsi władcy docześni wobec Króla królów, któremu służą ognie piekielne.

Syn i matka zadrżeli, jak gdyby żary owych ogni już na nich uderzyły.

Minęła dłuższa chwila, zanim się Bertold odezwał:

— Dlaczego straszysz mnie, mateczko? — mówił. — Ty wiesz, iż króla Henryka opuścić nie mogę, że stać przy nim muszę w złej czy dobrej woli. Wszakże sam Bóg karze wiaro-łomstwo. Miałbym być gorszy od nierozumnego psa, który nie kąsa nigdy ręki dobrodzieja?

— Lepiej porzucić dobrodzieja, niż gorzeć przez całą wieczność w ogniach piekielnych.

— Nie mów tak, matko, nie mów! — zawołał Bertold. — Cóżby się stało z państwem, gdyby wasalowie zapomnieli o obowiązkach względem seniorów i tronu? Już i tak podkopały chciwość i pycha dawne cnoty plemion germańskich. Kto posiada z łaski korony dużo, spogląda okiem zawistnym na tego, co otrzymał więcej, a sługa chce być nad panem. Najdrobniejszy rycerz zachowuje się na swoim zamku jak udzielny książę; drogi stały się niepewne, miasta otoczyły się wałami i murami, aby nie ulec swawoli pierwszego lepszego z brzegu rabusia. Tylko silna ręka Henryka zdoła przywrócić porządek w skołatanej nawie państwa, ręka jednak najdzielniejszego monarchy traci moc bez wierności i posłuszeństwa wasalów. Gdybyśmy, Frankowie, twórcy i stróże rzeszy niemieckiej, odstąpili króla w tej ciężkiej chwili, stałyby się ludy germańskie rychło łupem sąsiadów, zazdroszczących nam potęgi i blasku. I ja pragnę zgody z Kościołem, ale roszczenia . Hildebranda zagrażają spokojowi państwa; i ja wierzę, iż Kościół to Bóg, ale Hildebrand nie jest Kościołem, bo nie wszyscy katolicy uznają jego prawowitość. W Italii odmówili mu hołdu biskupi lombardzcy, Wilhelm Angielski i Filip Francuski nie uwzględniają jego rozporządzeń, a nasz Henryk waha się jeszcze, czy ukorzyć się przed jego powagą apostolską. Niech cię klątwa Hildebranda nie zatrważa zbytecznie, matko, nie wiadomo bowiem, co najbliższa przyszłość kryje w swoim łonie. Za kilka miesięcy może zasiąść na Stolicy Piotrowej inny ojciec chrześcijaństwa, a wówczas staną się wyroki Hildebranda, jako słowa pisane na wietrze.

Syn nie przekonał matki. Jej siwa głowa zwisła ciężko na piersi, z jej zwiędłych ust wypłynęło ciche westchnienie. — Tyle łez wylałam — mówiła ze smutkiem — by Odwieczny zdjął z twojej duszy pychą dzieci tego świata, lecz Najsprawiedliwszy Sędzia nie raczył dotąd wysłuchać modlitwy niegodnej służebnicy swojej. Snadź grzeszyłam za wiele w latach nierozumnej młodości.

Bertold zgiął kolano przed staruszką.

— Niech serce matki przebaczy doradcy króla słowa bolesne — prosił pokornie. — Nie będą już więcej obrażał twoich uczuć szanownych, błagam cię tylko, abyś zechciała na czas mojego pobytu w Meersburgu przenieść swój dwór na którykolwiek z naszych zamków, tu bowiem byłoby twoje sumienie w ciągłej rozterce z obowiązkami gościnności. Biskup Otton przybędzie jutro do mnie z Konstancji, opat sentgalski obiecał się na niedzielę. I hrabia Werner, biskup sztrasburski, odwiedzi mnie prawdopodobnie wkrótce. Wszyscy ci mężowie nie uznają Hildebranda. A teraz uściśnij mnie, mateczko, po dawnemu, jak wówczas, kiedy mojego serca chłopięcego nie trwożyły jeszcze burze, wiszące nad rzeszą niemiecką.

Ze źrenic pani z Meersburga trysnął znów ten sam ciepły promień, który powitał Bertolda na progu, lecz ręce jej spoczywały bez ruchu.

— Krótko zabawię w Meersburgu — mówił syn, tuląc się do kolan matki. — Surma wojny powoła mnie znów za kilka tygodni pod sztandar króla. Kto wie, czy cię moje oczy doczesne będą kiedykolwiek oglądały.

Szybko objęły ramiona matki głowę syna i przygarnęły ją do łona.

— Będę się za ciebie jeszcze goręcej modliła, dziecię drogie — załkała z cicha.

Bertold podniósł się i opuścił komnatę.

Obok izby, w której pani z Meersburga zwykle przebywała, była kaplica.

Wyklęty spojrzał na jej drzwi zamknięte. Czuł potrzebę samotnej rozmowy z Bogiem, lecz godziłoż się przestąpić w domu nabożnej niewiasty zakaz Kościoła? Jemu, wykluczonemu z owczarni Chrystusowej, zabraniało prawo kanoniczne modlitwy w miejscach poświęconych. Któż jednak ukarał go tak okrutnie? Hildebrand! Biskupi dworscy twierdzili, iż następca papieża Aleksandra II nie był prawowitym ojcem chrześcijaństwa.

Bertold wszedł do kaplicy bocznymi drzwiami przez zakrystię.

Na stopniach ołtarza leżała czarna postać. Spłoszona szelestem kroków zwróciła się do Bertolda głowa ogolona. Mnich, poznawszy pana zamku, zerwał się przerażony i uciekał, żegnając się jak przed złym duchem.

Gorzki uśmiech rozlał się na ustach Bertolda. Wyklęty spojrzał na krucyfiks wzrokiem smutnym, skrzyżował ręce na piersiach i mówił szeptem:

— Ty wiesz najlepiej, Panie wszystkowiedzący, iż nie obraziłem Cię nigdy grzeszną mową heretyka.

Zgiął kolana, wyciągnął ręce do ołtarza i pogrążył się w niemej modlitwie.

Nie obraził on nigdy grzeszną myślą heretyka Boga chrześcijan, żywa bowiem wiara jedenastego stulecia płonęła w jego sercu jasną pochodnią. Nie wątpił nigdy o żadnym z dogmatów, ufając bezwzględnie nauce Kościoła i wykonywał ściśle wszystkie praktyki religijne. Myśl -buntownicza nie zakłóciła ani na chwilę jego szczerej, głębokiej wiary.

Dlaczego więc napiętnował go papież znamieniem wyrodnego syna Kościoła?

Przed laty czterema ubiegał się bogaty mnich Robert o godność opata reichenauskiego i, chcąc sobie pozyskać przyjaciół osobistych króla, obiecał członkom rady z dóbr klasztornych za poparcie sowitą nagrodę. Czynili to w owym czasie prawie wszyscy duchowni, starający się o dostojeństwa kościelne, i wszyscy panowie, których słowo ważyło u tronu, brali bez sromu kubany, chciwość bowiem posiadania jak najwięcej ziemi ogarnęła całe rycerstwo. Książęta wyciągali nienasycone ręce do króla, hrabiowie do książąt, ubożsi do możniejszych. Kto zaś nie mógł nic wyżebrać od potężnych, zmuszał słabszych siłą do podziału.

Mnich Robert, otrzymawszy opactwo z łaski doradców korony, rozdał pomiędzy nich tak znaczną część dóbr klasztornych, iż mu jego podwładni odmówili posłuszeństwa. Gdy po nim nastąpił hrabia Ekkehard z Nellenburga, mąż zarówno uczony w piśmie jak dzielny w boju, wówczas zażądał nowy opat zwrotu siół i zamków należących do zgromadzenia św. Pirmina. Członkowie rady królewskiej odmówili; opat udał się do Rzymu po sprawiedliwość i papież Aleksander II rzucił klątwę na gwałcicieli własności kościelnej. Wyrok ten potwierdził Grzegorz VII.

Nie o same tylko dobra klasztorne szło kurii rzymskiej, nadużycia bowiem takie działy się wszędzie i trzeba by było wykląć połowę rycerstwa zachodniej Europy, gdyby wszystkie zamki kościelne, trzymane przez świeckich jako lenna, miały wrócić do prawnych właścicieli. Sami biskupi i opaci nie byli pod tym wzglądem bez winy.

Wyklinając doradców Henryka IV, chciał ich papież Aleksander Usunąć z dworu, złamać ich wpływ, który miał, jak skarżyli się ci, co pragnęli zająć ich miejsce, oddziaływać niekorzystnie na młodego króla. Oni to, głosili Sasi w rzeszy, podburzali gwałtownego pana przeciw Ottonowi z Nordheimu, oni utrudniali porozumienie się korony z tiarą.

Ale Henryk, wierny w przyjaźni, nie zastosował się do żądania papieża, przenosząc szczerą życzliwość swoich doradców nad łaskę Rzymu i względy książąt. Mimo ciągłych napomnień Grzegorza VII, został Bertold przy boku króla.

Leżąc krzyżem na posadzce kaplicy, rozmawiał wyklęty z Bogiem z ufnością posłusznego dziecka.

— Ty, dla którego nie ma tajemnic na niebie i ziemi, który przenikasz serce najdrobniejszego robaczka i słyszysz najskrytszą myśl żyjącego stworzenia... — widzisz moją duszę uległą — szeptał Bertold. — Nie na Twój gniew zasłużyć chciałem.

Gdyby chodziło tylko o zwrot cudzej własności, okupiłby sobie bez wahania kilku zamkami spokój sumienia. Miał on dosyć wszelakiego dostatku, hojna bowiem, nigdy nie zamykająca się ręka króla, obsypała go dostojeństwami i lennami.

Był palatynem rzeszy, wielkim łowczym dworu i czerpał dochody z licznych dóbr koronnych.

Henryk IV posiadał rzadką na ziemi cnotą wdzięczności. Za przyjaźń płacił serdeczną pamięcią i całym swoim mieniem.

Lecz opat Ekkehard, gorliwy zwolennik prymatu papieża, wiódł jawny spór z koroną. Zamiast udać się po sprawiedliwość do króla, którego był wasalem, oddał swoją sprawę pod sąd biskupa rzymskiego. Za jego przykładem poszli już inni opaci, co nie mogło się przyczynić do spojenia rozpadającej się jednolitości państwa.

Rozum stanu nie mógł się zgodzić na pomnożenie siły przeciwnika. Każdy zamek, wzięty klasztorowi reichenauskiemu, osłabiał hardego prałata, zabierając mu kilkadziesiąt mieczów, które by się w razie zwycięstwa rokoszan zwróciły niewątpliwie przeciw królowi. Przeto postanowiono na dworze pominąć wyroki Rzymu milczeniem, nikt bowiem nie przypuszczał, żeby się papież ośmielił pociągnąć do odpowiedzialności samego króla.

Rozum stanu i przywiązanie do tronu frankońskiego nie pozwalały Bertoldowi ugiąć się przed rozkazem Rzymu, ale żywa wiara, która panowała nad jego myślami i uczuciami, straszyła go karą pozagrobową. Wszakże uczono go w szkole dworskiej w Goslarze, założonej przez cesarza Henryka III., iż namiestnikiem Chrystusa na ziemi jest biskup rzymski, że co ten zwiąże lub rozwiąże na tym tu świecie, będzie związane i rozwiązane w niebie. A w pałacu laterańskim rządził Grzegorz VII, wybrany przez kler i lud wiecznego grodu na Stolicy Piotrowej.

Wprawdzie odmawiała znaczna część biskupów niemieckich wyborowi Grzegorza VII prawowitości i Bertold uspokajał tak samo własne sumienie; nie zaślepiałaż jednak biskupów i jego nienawiść do nieustraszonego rządcy Kościoła, który położył ciężką rękę na rozluźnionych obyczajach swojego czasu?

Nowy papież żądał od duchowieństwa świeckiego, by uszanowało celibat, zalecony kapłanom chrześcijańskim już przez pierwszych Ojców Kościoła; domagał się od sług ołtarza czystego  i świątobliwego żywota; zagroził klątwą każdemu, kto by się skradał do mitr i pastorałów drogami krzywymi. Nie stosunki, łaska króla i jego otoczenia, nie pieniądze i koligacje miały obsadzać stolice biskupie, lecz jedynie gorąca wiara i pobożność.

Tak surowy namiestnik Chrystusowy nie podobał się świeckiemu duchowieństwu młodych ludów germańskich, wydobywających się zaledwie z powijaków barbarzyństwa. Duch nowej ewangelii, jej pogard? szczęścia doczesnego, powitana z radością przez wydziedziczonych i zrozpaczonych starego świata, nie przetrawił jeszcze pożądliwości zmysłowych tych silnych, świeżych natur, przywiązanych do ziemi i jej rozkoszy z potęgą instynktów. Tu i ówdzie odrywała się od wielkich mas jakaś dusza wybrana i, rzuciwszy świat, zapatrzyła się okiem natchnionym w niebo; przeciętny jednak katolik owego czasu brał tylko z wiary jej dogmaty, nie rozumiejąc jej cnót. Półbarbarzyńca uwielbiał siłę i bogactwo, a Grzegorz VII kazał mu kochać słabość i ubóstwo.

Niższy kler sarkał na bezwzględny nakaz celibatu, wyższy, pochodzący przeważnie z możnych rodów, gwałtowny, dumny, rozmiłowany w zbytku i przepychu, nie chciał się ukorzyć przed powagą męża z gminu, którego tylko niepospolite zdolności i niezłomny charakter wyniosły na sam szczyt chrześcijaństwa.

Bertold znał lepiej od innych kruche przyczyny niechęci do Grzegorza VII, wszystkie bowiem skargi biskupów i opatów na stanowczość papieża szły na dwór królewski. Wiedział, że znienawidzony przez prałatów Hildebrand dźwigał silną ręką Kościół, nurzający się od pewnego czasu w błocie grzechów ludzkich; i gdyby nowy ojciec chrześcijaństwa był ograniczył swoją działalność do spraw duchownych, byłby on, pan świecki, zgorszony niejednokrotnie pychą kleru, podziwiał szczerze jego odwagę. Ale Hildebrand przemawiał i do króla rzymskiego jak do lennika, a na to nie mógł się zgodzić doradca korony.

Jako Frank, potomek plemienia, które wycierpiało tyle od rasy romańskiej, dzielił Bertold niechęć prałatów niemieckich do Grzegorza VII, do przedstawiciela Rzymu — owego wielkiego upiora, co pokonany tysiąc razy podnosił ciągle głowę chciwą władzy i narzucał swoją wolę światu. Ale rycerz frankoński był równocześnie katolikiem, wierzącym bez krytyki we wszystko, co Kościół do wierzenia podawał, drżącym na samą myśl o ogniu piekielnym.

Jeśli biskupów uwodziła nienawiść do Grzegorza VII, jeżeli nie uznany przez nich papież był w istocie namiestnikiem Chrystusa na ziemi, wówczas druzgotały jego wyroki nieposłuszne dzieci Kościoła i wyklętego czekał po śmierci gniew Boży.

Miotany sprzecznymi uczuciami Franka i katolika, straszony ogniem piekielnym, wyciągnął znów Bertold ręce do krucyfiksu i modlił się z głębi udręczonego serca:

— Oświeć moją duszę, Panie, ześlij na moją nędzną głową światło prawdy, albowiem na Twój gniew zasłużyć nie chcę...

Rzucił się na stopnie ołtarza, całował wilgotny kamień i powtarzał coraz głośniej, z coraz większą rozpaczą:

— Nie chcę, nie chcę...

A w zakrystii odezwał się głos ponury:

— Anathema, anathema...

Bertold zerwał się przerażony.

Czarny cień mnicha odczepił się od ściany i znikł za drzwiami.

— Zmiłuj się nade mną — jęczał Bertold, ukrywszy pobladłą twarz w dłoniach.

IV

Jak Meersburg, stał i Hohenau na wzgórzu, obwarowany wszelkimi przeszkodami, które architektura wieków średnich obmyśliła w celu utrudnienia przystępu do zamku. I tu pięła się po kamieniach wąska ścieżka, wijąca się z prawej strony ku lewej, by napastnicy podawali oblężonym bok ciała nie zakryty puklerzem. I tu trzeba było nasamprzód zdobyć wał, przedostać się przez głęboki rów, stanąć na wyłomie pierwszego muru, wytrzymać grad pocisków, wedrzeć się na drugi mur, zanim się miecz mógł zewrzeć z mieczem.

I jak w Meersburgu, nie troszczył się sztukmistrz i w Hohenau o wygodę mieszkańców. Czworoboczny, z jednej strony gankiem zaopatrzony pałac nie miał ani dużych okien, ani jasnych sal, ani dobrego rozkładu izb, które ciągnęły się wszystkie rzędem. Ciężki, zbudowany w stylu romańskim, najeżony wieżyczkami dla strzelców, robił on raczej wrażenie więzienia aniżeli gniazdka młodej, ładnej kobiety.

Na środku sali przyjęć, oświetlonej słabo okrągłymi oknami, umieszczonymi wysoko pod sufitem, stała nazajutrz w godzinach porannych Judyta w tej samej kapie jedwabnej, obramowanej gronostajem, którą miała wczoraj na sobie, gdy spotkała Bertolda w lesie egolsheimskim.

Uniósłszy dwoma palcami prawej ręki lekko płaszcza, odezwała się:

— Czy tak dobrze?

O kilka kroków od niej siedziała na zydlu czterdziestoletnia kobieta, chuda, sucha, śledząca małymi czarnymi oczkami uważnie ruchy dziewczyny.

— Gdyby się Waszej Szlachetności podobało unieść trochę więcej płaszcza i przycisnąć rękę do piersi, byłoby już zupełnie dobrze — odpowiedziała ochmistrzyni głosem skrzypiącym, który przypominał tarcie deski o deskę.

— A teraz? — spytała Judyta, zastosowawszy się do wskazówek nauczycielki.

— Doskonale! Wasza Szlachetność trzyma płaszcz z takim wdziękiem, żeby damy dworu królewskiego pozieleniały z zazdrości. Tylko wielki palec lewej rączki powinien spoczywać na spince pod szyją. O, tak... Bardzo dobrze; powtórzymy ten ruch jeszcze raz i nie będzie już nic do poprawienia. Znakomicie! A teraz może by się Waszej Szlachetności podobało obejść dokoła salę... Tylko wolno, z powagą, jak przystoi pani wielkiego rodu.

Judyta uniosła płaszcza, przycisnęła prawą rękę do piersi, wielki palec lewej włożyła pod spinkę i zaczęła się posuwać wzdłuż ścian.

Była ona wzrostu słusznego. Jej duże, czarne, szklistego połysku oczy miały w sobie coś zagadkowego. Wabiła z nich obiecująca głębia, a równocześnie odtrącał wyraz chłodny. Patrzyły one spokojnie, bez ciekawości, jakby z pogardą, chociaż nie mogły jeszcze znać dużo świata i ludzi, bo świeciły dopiero od lat piętnastu.

Mimo młodego wieku, była Judyta zupełnie rozwinięta. Tę przedwczesną dojrzałość i czarne oczy, i włosy wzięła po matce Neapolitance, którą ojciec jej przywiózł na zamek hohenauski z jakiejś wyprawy wojennej. Po rycerzu germańskim odziedziczyła córka białą cerę twarzy i krzepką budowę ciała.

Cofnąwszy głowę w tył, szła Judyta krokiem posuwistym, stąpając z góry jak na koturnach. Nie zgadzało się to widocznie z przepisami dobrego wychowania wieków średnich, bo ochmistrzyni skrzywiła się niezadowolona.

— Nie tak, nie tak! — wołała.

— Więc jak? — spytała Judyta.

— Chód szlachetnej pani winien być jako chód pawia lub żórawia, poważny, ale lekki, pełen wdzięku — uczyła ochmistrzyni.

 — Nie należy dotykać ziemi od razu całą stopą i wyciągać nóg zbytecznie. Kroki drobniejsze są lepsze od dużych. Nauka „moralności" nie pozwala cofać głowy w tył. Skromność niewieścia spuszcza oczy i nie ogląda się poza siebie.

Podniosła się z zydla i zaczęła chodzić po sali, naśladując ruchy pawia.

— O tak — mówiła.

Różowe, świeże usta Judyty drgnęły uśmiechem ironicznym.

— Moje pawie pozdychałyby z zazdrości — odezwała się z błyskiem szyderskim w oczach — gdyby widziały waszą „moralność", Bertwino.

— Niejedna wielka pani zazdrościła mi już sztuki „moralności" — rzekła Bertwina głosem przekonanym i powtórzyła lekcję praktycznie, przy czym jej długa, sucha postać wyglądała jak kłaniająca się tyczka.

— Miała czego — drwiła Judyta. — Nie na każdą niewiastę zlał Dawca wszelkich cnót tyle wdzięków, ile na was Bertwino.

Małe, kłujące oczka ochmistrzyni spojrzały podejrzliwie na dziewczynę, ale z ust i oczu Judyty znikł już uśmiech ironiczny.

— Waszej Szlachetności podoba się żartować z ubogiej wdowy, której Ojciec Sprawiedliwy nie szczędził chłosty doczesnej za grzechy jej przodków — mówiła Bertwina. — Proszę, niech Wasza Szlachetność okrąży jeszcze raz salę, ale bez owych szorstkich ruchów, prawdziwa bowiem „moralność" nie znosi linii ostrych.

— Mam na dziś dosyć waszej „moralności" — odpowiedziała Judyta, zdejmując z siebie płaszcz. — Jutro powtórzymy lekcję. Niech drużyna siada na koń!

— Wasza Szlachetność wyjeżdża? — zapytała Bertwina zaniepokojona.

— Pojadę do lasu, do pobożnego Wolframa. Nie widziałam go jeszcze po powrocie z klasztoru.

— Pan Werner z Grimmingen prosił mnie, abym nie pozwalała na tak częste wyjazdy Waszej Szlachetności.

— Cóż upoważnia pana Wernera do krępowania mojej swobody?

— Drogi są niepewne, a pan opiekun odpowiada przed hrabią okręgu za wasze zdrowie.

— Nie sądzę, by mi w granicach mojego państwa, pod osłoną mojej drużyny, groziło jakieś niebezpieczeństwo. Zbyt ciężko karze sprawiedliwość króla krzywdę, wyrządzoną dziewicy, iżby się ktoś ośmielił podnieść na mnie rękę zbrodniczą.

— Pan Werner z Grimmingen...

— Pan Werner z Grimmingen — przerwała Judyta ochmistrzyni, ściągnąwszy brwi — chciałby we mnie wmówić, iż jestem dzieckiem, którego niańka powinna ciągle strzec, by nie upadło na równej drodze. Pan Werner powinien wiedzieć, iż prawo salickie, któremu jako Frankonka podlegam, pozwala sierotom moich lat żądać pełnej swobody, co też uczynię, gdy hrabia-palatyn zjedzie na sądy do Konstancji.

— Opieka sędziwego rycerza zdobi dziewicę — odezwała się Bertwina głosem niepewnym.

— Opieka pana Wernera i wasze ciągłe strachy nudzą mnie — odpowiedziała Judyta, obrzucając ochmistrzynię wzrokiem wyniosłym. — I wy zapominacie zbyt często, iż w państwie hohenauskim nie ma nikt prawa do rozkazywania oprócz mnie, co zechciejcie zrozumieć, jeżeli chcecie mnie uczyć dłużej „moralności". Posłaliście wczoraj za mną owych drabów grimmińskich, których pan Rudolf, nie wiem dlaczego, przydał do mojego boku. Żeby tego więcej nie było!

Głos Judyty, gdy to mówiła, był twardy, a oczy jej patrzyły tak nieruchomo i zimno na Bertwinę, iż wydawały się ze szkła.

— Spełniłam tylko rozkaz pana Wernera... — tłumaczyła się ochmistrzyni.

— Ciągle ten pan Werner... — zawołała Judyta niecierpliwie.

Powiodła wzrokiem po ścianach sali, obwieszonych bronią.

Uśmiechnąwszy się do siebie, zdjęła największy miecz i zakreśliła nim w powietrzu krzyż ruchem tak swobodnym, jak gdyby ciężkie żelazo było lekką trzciną.

— Widzicie, Bertwino — rzekła — iż w razie niebezpieczeństwa potrafiłabym się sama obronić. I zbroja nie ciążyłaby mi zbytecznie.

Pełnymi zazdrosnego podziwu oczami wpatrywała się ochmistrzyni w młodą panią. I ona była dzieckiem swojego czasu, który uwielbiał siłę cielesną.

— Moc wielkich bohaterów drzemie w waszych członkach, pani — mówiła — schylając głowę z uznaniem.

— Nie sami tylko synowie dziedziczą cnoty po ojcach — odpowiedziała Judyta. — Teraz nie będziecie się chyba o mnie lękali.

— Ciału waszemu nie zagraża niebezpieczeństwo — odezwała się po krótkiej przerwie Bertwina, łypiąc chytrze oczami — ale waszej duszy nie obroni miecz przed zmazą. W kraju przebywa obecnie mnóstwo trędowatych, wykluczonych przez Ojca świętego z owczarni naszego słodkiego Pana, Jezusa Chrystusa. Moglibyście się bezwiednie, przypadkiem, otrzeć o którego z wyklętych, czego niech nie dopuści Panna Najświętsza i patron hohenauski, św. apostoł Paweł. Biskup Otton wrócił do Konstancji i wielki łowczy Bertold jest podobno w Meersburgu.

Wymawiając nazwisko Bertolda, spojrzała ochmistrzyni bystro na panią, lecz nie mogła uchwycić wyrazu jej twarzy, bo Judyta stała tyłem do niej, zawieszając miecz na gwoździu. Nie widziała, że białe lica dziewczyny stały się jeszcze bledsze, że usta jej zadrżały boleśnie, a twardy wyraz jej oczu złagodniał.

— Niech św. Paweł broni Waszej Szlachetności przed zetknięciem się z którymkolwiek z tych strasznych grzeszników — mówiła Bertwina, skradając się do pani drobnymi krokami. — Trąd herezji, który szpeci ich duszę, mógłby i was zarazić, a wówczas...

— Obowiązków względem Kościoła — przerwała jej Judyta

— uczyły mnie świątobliwe panny w Szafuzie. Do was należy tylko „moralność".

Kiedy się zwróciła do ochmistrzyni, twarz jej była znów spokojna i chłodna.

— Powiedzcie burgrabiemiu, żeby się pośpieszył. Owe draby grimmińskie zostaną w domu! — rozkazała i wyszła na dziedziniec.

— Tej hardej pani nie ugnie nawet żelazna ręka starego Wernera — mówiła Bertwina do siebie.

Judyta udała się do kurników.

Gdyby zbliżała się do mieszkań pierzastego narodu, witały ją wesołe głosy różnorodnego ptactwa. Bijąc skrzydłami biegły za nią duże koguty z czerwonymi grzebieniami. Ze wszystkich kątów dziedzińca zlatywały się pawie, kury, kaczki, gęsi, gdakając i gęgając radośnie. Biały gołąbek usiadł na ramieniu pani i dziobał ją poufale w ucho.

Ona uśmiechała się dobrym uśmiechem dziecka do ruchliwego towarzystwa i rozmawiała z nim uprzejmie.

— Babka dała dzieciom za mało ziarnek? Niepoczciwa babka. Na polach hohenauskich rośnie tyle wszelakiego dobra, a moje dzieci głodne. Zaraz wam dziobki pozamykam, zaraz... Nie można się tak tłoczyć — mówiła do natarczywego koguta, który skakał przed nią odpędzając kury. — Taki ładny rycerz powinien się znać na „moralności".

— Babko! — zawołała.

Z kurnika wygramoliła się stara poddanka.

— Słucham Waszej Szlachetności! — zaskrzypiał głos bezdźwięczny.

— Moja dziatwa znów głodna — mówiła Judyta.

— Jaka tam głodna, proszę Waszej Szlachetności — odparła baba. — Dwa razy już dziś to tałałajstwo karmiłam, ale te nierozumne stworzenia to takie żarłoczne, żeby człowieka zjadły, gdyby się dał.

— I rozumne stworzenia bywają żarłoczne — rzekła Judyta z uśmiechem — dajcie no trochę ziarna.

— Wola Waszej Szlachetności, ale ja bym im dała rózgą po łbie. Nijak nie mogę sobie z tym żarłocznym gałgaństwem poradzić.

Z rąk Judyty posypał się na główki wrzaskliwego narodu deszcz owsa i żyta. Z taką chciwością, jak gdyby nie miało od wczoraj nic w gardziołkach, rzuciło się ptactwo na zboże. Jedno chwytało przez drugie łapczywie, gwałtownie, mocniejsze wydzierało słabszemu ziarno spod dzioba: koguty doskakiwały do siebie z piórami nastroszonymi.

— Widać, że was sucha Bertwina nie uczy „moralności" — żartowała Judyta, zastawiając kurczęta przed żarłocznością gąsiąt. — Trzeba jeść zgodnie, przystojnie. Dla wszystkich starczy. Jakże tam twoje nogi? — spytała baby.

Stara machnęła ręką niedbale.

— Jak u takiej baby, co łazi niepotrzebnie po świecie — odpowiedziała, wzruszając ramionami. — Mało się to nachodziły. Już nawet nie pomnę, kiedy były młode

— Pokaż no!

Poddanka odsłoniła grubą, obrzmiałą, czerwonymi żyłami oplecioną łydkę, a Judyta dotykała tej brzydkiej, szpetnej nogi białą ręką bez wstrętu.

Nie była ona w tej chwili ową dumną panią, która mierzyła wzrokiem wyniosłym ochmistrzynię. W oczach i w zagięciach ust miała miękkie tony dobroci.

— Trzeba by łydkę wysmarować rybim mózgiem, obwijać ją na noc świeżą skórą wilczą — mówiła Judyta. — Zgłoś się wieczorem do mnie.

— Pani rozkazuje, poddanka słucha, bo tak Pan Bóg przykazał — mruczała baba — ale czy to warto, proszę Waszej Szlachetności? Święta ziemia strawi niezadługo wszystkie bóle.

Wtem odezwał się na dziedzińcu róg na znak, że drużyna gotowa.

— Czekam na ciebie po modlitwie wieczornej — rzekła Judyta i wróciła do pałacu.

Przed schodami stał wierzchowiec, ubrany w purpurowy czaprak, zwieszający się prawie do ziemi. Judyta wziąwszy z rąk podkomorzego kapelusz z pawich piór i płaszcz, bez którego rego nie ruszała się żadna szlachetna pani poza granice murów zamkowych, wskoczyła zręcznie na konia, co wywołało uśmiech zadowolenia na ogorzałych twarzach rycerzy i zbrojnych pachołków.

Kiedy sokolnik posadził na jej ramieniu zakapturzonego orlika, podniosła rękę dając rozkaz do pochodu. Lecz nagle zachmurzyło się jej czoło.

Wśród czerwonych kaftanów swoich ludzi spostrzegła kilka sukien niebieskich. Była to barwa pana z Grimmmgen.

— A wy czego chcecie? — zapytała dowódcę pachołków grimmińskich głosem ostrym. — Powiedziano wam, żebyście zostali w domu.

— Pan Werner przykazał nam surowo strzec zdrowia Waszej Szlachetności — odpowiedział dowódca.

— Burgrabio, nauczcie tego głupca, że zdrowia wolnej pani z Hohenau strzeże wierna drużyna hohenauska, którą chodziła jeszcze z jej rodzicem na krwawe pola.

Burgrabia pogładził wąsa i spojrzał groźnie na ludzi grimmińskich.

— Rozkażcie, pani, a wióry polecą z tych gałganów — rzekł. — Nie można się krokiem ruszyć z domu, żeby ta hołota nie lazła wszędzie za nami.

— Spełniamy tylko rozkaz naszego pana — mówił grimmińczyk głosem niepewnym, bo dokoła niego zadzwonił brzęk dobywanych z pochew mieczów.

Twarz Judyty oblał płomień gniewu.

— Pan Werner nie rozkazuje ani w Hohenau, ani na żadnym z moich zamków! — zawołała. — Dla szpiegów nie ma miejsca pod moim dachem. Za bramę z wami! Gdyby się który opierał, nauczy go najciemniejszy loch wieży, kto rządzi w państwie hohenauskim.

— Za bramę, za bramę! — rozległo się na dziedzińcu. — Precz z nimi! Nasza pani obejdzie się bez pomocy nieproszonej.

— My sami potrafimy strzec zdrowia naszej pani — krzyknął burgrabia, ruszywszy koniem ku dowódcy ludzi grimmińskich. — Za bramę, szpiegi!

Dowódca policzył wzrokiem swoich towarzyszy. Było ich tylko dziesięciu, ale z domków napływało coraz więcej zbrojnych.

— A wyczha, a huź go! — zawołał ktoś wśród ogólnego śmiechu. — Wziąć dzika pod gardło!

Cała załoga hohenauska otoczyła przerażonych grimmińczyków, którzy zbiwszy się w zwartą gromadkę czekali na znak dowódcy.

Ten spoglądał spode łba na błyskające miecze przeciwników, drżąc na całym ciele z wściekłości. Wyglądał jak tur, który gotuje się z pochyloną głową do rozpędu. Ale walka dziesięciu ludzi z całą załogą równałaby się szaleństwu.

Więc zaklął i skinął na suknie niebieskie.

— Oznajmię panu Rudolfowi wolę Waszej Szlachetności — rzekł i zwrócił konia w stronę bramy.

Słowa obelżywe przeprowadziły wypędzonych przez dziedziniec.

— A teraz do lasu, do pobożnego Wolframa! — rozkazała Judyta.

U stóp wzgórza rozłamał się żelazny łańcuch na dwie części. Dziesięciu zbrojnych wyprzedziło panią, dziesięciu postępowało z tyłu. Wzięta w środek, przedzielona od swoich ludzi długością dwóch koni, jechała Judyta zrazu z głową podniesioną. Jakiś czas przebiegały jeszcze po jej twarzy błyskawice gniewu, drżały nozdrza, ściągały się brwi.

Z chwilą, kiedy wróciła z klasztoru, gdzie przebywała od śmierci ojca, ucząc się języka łacińskiego, sztuki pisania, czytania, zasad wiary katolickiej i robót niewieścich, śledziło ją ciągle mnóstwo oczu ciekawych. Chociaż ją piętnasty rok życia uwalniał podług prawa od dozoru dalszych krewnych, narzucił jej hrabia okręgu starego Wernera z Grimmingen, jako opiekuna. Natrętny sąsiad otoczył ją swoimi pachołkami i żądał, aby go uwiadamiała o każdym kroku. Przybywał sam codziennie z synem na zamek hohenauski i zasypywał ją uprzejmościami. Gdziekolwiek się ruszyła, szli za nią ludzie grimmińscy pod pozorem czuwania nad jej zdrowiem.

Czego panowie z Grimmingen chcieli od niej? Powiadali się jej krewniakami, lecz ona nie pamiętała, aby jej rodzice pozostawali z nimi kiedykolwiek w bliższych stosunkach. Gdy przybyli za życia ojca na zamek hohenauski, nie siadali nigdy przy stole pańskim i nie brali udziału w zabawach rodziny. Nieboszczyk jej rodzic mówił zawsze do starego Wernera ty, jak senior do lennika.

Jeżeli tedy łączyły ją z panami z Grimmingen węzły powinowactwa, to chyba bardzo dalekie.

Tak stary jak i młody pan z Grimmingen nie zażywali w okolicy dobrego imienia. Mówiono głośno, iż bogacili się łupem, okrutni dla poddanych, nieubłagani dla zwyciężonych. Dlaczego więc chodzili około jej dobra z taką troskliwością, jak gdyby pilnowali własnego mienia i chowali wobec niej pazury drapieżne? Pan Werner starał się być w Hohenau słodki, pan Rudolf bardzo rycerski.

Instynkt niewieści Judyty wyczuwał w słodyczach i rycer-skościach tych grubych, nieokrzesanych mężów ton fałszywy, nieszczery. I troskliwość ich robiła na niej wrażenie przykre. Zdawało się jej ciągle, że się do niej skradają jakieś chytre zwierzęta, czekające na chwilę sposobną, by się rzucić na zdobycz upatrzoną.

Gotowaliby po cichu napad na jej zamek? Ale nie. Takiego zuchwalstwa nie dopuściłby się nawet sam hrabia okręgu. Państwo hohenauskie należało do najrozleglejszych w Szwabii południowej, rozkazywało tysiącowi mieczów. Za krzywdy zresztą szlachetnie urodzonej siostry mścił się sam król, a Henryk IV miał szybką rękę. Niejednego już rycerza kazał wpleść na koło za gwałt publiczny.

Gdzież powód troskliwości panów z Grimmingen? — pytała. Judyta siebie, zamyśliwszy się. Bez celu nie tańczą przed nią te niedźwiedzie na dwóch łapach..

Nagle odbiło się w jej oczach zdziwienie.

Więc to tak? Więc ten rudy olbrzym ubiera się dlatego w suknie dworskie i uczy się „moralności", aby się mnie przypodobać? Więc dlatego ściągnął z siebie tur szwabski szorstką skórę i schował rogi, aby zwabić sokoła frankońskiego? Ależ tak, tak...

Judyta przypomniała sobie rozmowy z panem Rudolfem, jego słodkie spojrzenia, jego półsłówka, na które nie zwracała nigdy uwagi. Nie myliła się. Uprzejmość drapieżnych sąsiadów była pułapką na jej serce.

Odkrycie to bawiło ją tak szczerze, iż zwiało z jej czoła wszystkie chmury. Miała ochotę roześmiać się głośno, pusto, ale ją obecność drużyny wstrzymała od wybuchu nieprzystojnej radości.

Przed oczami jej duszy stanął wytworny, urodziwy Bertold, pan mężny i uczony, i usta jej uśmiechnęły się przyjaźnie do błyskotliwego widzenia. Piegowaty Rudolf chciałby współzawodniczyć z wolnym panem na Meersburgu, zwykły rycerz z doradcą korony? Dziwne zamiary legną się czasami w duszach ludzkich...

Nie wiedzieliby panowie z Grimmingen, że wola ojca rozporządziła już jej życiem?

Jasne błyski zgasły w źrenicach Judyty. Cienie smutku osnuły jej czoło.

Oni wiedzieli o tym bardzo dobrze, inaczej bowiem nie przypominaliby jej bezustannie klątwy papieskiej. Nawet tą nudną Bertwinę nauczyli pieśni złowróżbnej. Od rana do wieczora krakała nad nią ochmistrzyni, strasząc ją ogniem piekielnym. Robiła to tak często, z takim naciskiem, iż była niewątpliwie w zmowie z jej opiekunem.

Dręczono ją niepotrzebnie. I ona wierzyła bez krytyki we wszystko, co Kościół do wierzenia podawał, a wychowała się: w klasztorze panien szafuskich, znanych z uległości dla Rzymu. Siły wyroków papieskich nie osłabiała w jej sercu troska o dobro rzeszy niemieckiej, bowiem dziewczyna piętnastoletnia nie mogła znać trudnego położenia rządu.

Klątwa, zawieszona nad głową narzeczonego, zatrważała ją. więcej, aniżeli się tego jej otoczenie mogło domyślać.

Jak matka Bertolda, leżała i ona codziennie, rano i wieczorem w kaplicy zamkowej na stopniach ołtarza i błagała Boga, aby się zmiłował nad duszą zbłąkanej owieczki i przygarnął ją do łona litościwego.

Nocą męczyły ją sny okrutne.. Widziała siebie i Bertolda w piekle, a w górze Rudolfa z Grimmingen, który lał na nich stopione żelazo. Budziła się z jękiem i zasypiała z płaczem. Wolnoż jej było kochać upartego grzesznika? Wszakże mówiła rota klątwy wyraźnie: „niech jego dom opustoszeje i niech nie będzie nikogo, kto by chciał mieszkać pod jego namiotami". Klątwa rozwiązywała wszelkie śluby.. Podług przepisów Kościoła nie powinna była Judyta miłować występnego syna społeczności katolickiej.

Ale wspomnienia lat dziecinnych przykuły ją do Bertolda. Od tych jasnych wspomnień nie mogło się jej serce oderwać, mimo szczerych wysiłków.

Znużona walką między obowiązkami katoliczki a narzeczonej, postanowiła Judyta otworzyć duszę, rozdartą na dwoje, przed pustelnikiem Wolframem. Świątobliwy pokutnik, który wzgardził od lat wielu próżnością tej ziemi, czczony przez ludzi, miły Bogu, rozplącze jej myśli skłębione i zdejmie z niej straszliwy ciężar bezustannego niepokoju...

Hufiec wszedł tymczasem do lasu.

Zapach promieniami słońca lipcowego rozgrzanej żywicy objął Judytę zewsząd. Odetchnęła z głębi piersi, pijąc z rozkoszą wonne powietrze.

Bór grał z cicha, jak harfa dotykana lekką ręką. Miliony niewidzialnych muszek dzwoniły skrzydełkami o struny, ukryte dla oka ludzkiego. Roje barwnych motyli migotały w blaskach pogodnego dnia. Czarne żałobniki unosiły się z powagą dygnitarzy nad zbrojną drużyną, przysiadając od czasu do czasu pod końmi, na piasku drogi.

Błękitne niebo wydawało się poprzez ciemne igliwie i liście drzew jeszcze błękitniejsze.

Orlik siedzący na ramieniu Judyty zaczął się niespokojnie ruszać. Podniósł ogon i kręcił główką zasłoniętą kapturkiem.

— Czujesz łatwą zdobycz? — mówiła do niego Judyta. —

Nie będziemy dziś polowali, mały rabusiu. Serdeczna troska odjęła twojej pani ochotę do zabawy.

Hufiec, opuściwszy drogę, przedzierał się wąską ścieżką, wydeptaną stopami ludzkimi przez gąszcz lasu. Przed panią jechał burgrabia, odchylając gałęzie.

Po jakimś czasie wyjrzała z ogrodzenia wysokich jaśminów, podobnych z daleka do cyprysów, mała chatka, ulepiona z ziemi i liści. Prowadziła do niej okrągła dziura bez drzwi.

Burgrabia hohenauski przyłożył ręce, zwinięte w trąbkę, do ust i krzyknął:

— Ojcze Wolframie!

Na jego wołanie odpowiedziały głosy różnych zwierząt leśnych. Szczekał zajadle lis, wył wilk, mruczał niedźwiedź.

— Pani z Hohenau przybywa do was w gościnę! — wołał burgrabia.

W otworze chaty ukazała się nasamprzód łysa głowa i długa, siwa broda.

— Kto zakłóca spokój pustelnika? — pytał głos ochrypły.

— Pani z Hohenau pragnie złożyć hołd Waszej Pobożności.

Z otworu wydobyła się na czworakach postać, która mogła niegdyś zadziwiać wzrostem i siłą. Ale długie lata i twarde życie złamały ją wpół, zostawiwszy jej tylko szeroką pierś i muskularne ramiona.

Do Judyty zbliżał się starzec, okryty długą, aż do kostek sięgającą suknią, której barwę strawił czas, a krój zniszczyły dziury. Brudne, stargane łachmany, podtrzymywane na biodrach powrozem, były ubraniem pustelnika. Jego prawą ręką przykuwał do prawej nogi łańcuch żelazny.

— Uspokójcie się, to przyjaciele — mówił starzec do całej menażerii, towarzyszącej mu z gniewliwym pomrukiem. — Trzeba być grzecznym, żeby was pani z Hohenau nie kazała obedrzeć ze skóry. Mogłaby to uczynić. To wasza pani.

Niedźwiedź, wilk, lis i borsuk nie rozumiały snadź przestrogi starca, bo szczerzyły kły do gości.

— Do domu dziateczki — fuknął pustelnik. — Nie wolno straszyć tak dostojnej pani.

Uderzył niedźwiedzia łańcuchem po łbie, kopnął wilka w żebra, Lis pierwszy zwinął ogon pod siebie i powlókł się wilk. Tylko niedźwiedź wyciągnął się na trawie i złożywszy głowę na przednich łapach wpatrywał się pożądliwym wzrokiem w konie, które wspinały się chrapiąc.

Pustelnik, stanąwszy przed Judytą, podniósł rękę do oczu. Jego twarz kościstą, powleczoną żółtą, wyschłą skórą, ogrzał ciepły promień.

— Uta! — rzekł głosem miękkim. — Z uciesznej dzieweczki wyrosła piękna, cześć nakazująca dziewica. Widzę przed sobą nieboszczkę panią z Hohenau. Jak dobrze, że przypomniałaś sobie starego samotnika. Bóg miłosierny przebaczy mi wkrótce grzechy życia i powoła do swej łaski nieprzebranej, a moje oczy pragnęły jeszcze twojego widoku.

Judyta pochyliła się do ręki pustelnika. Całując ją mówiła:

— Zgrzeszyłam wobec waszej dobroci, ojcze Wolframie, albowiem nie pamięć, lecz troska przywiodła mnie do was. Ale nie gniewajcie się na mnie za opieszałość. Strzeżono mnie, śledzono, szpiegowano.

Pustelnik dotknął jej głowy lewą ręką, nie obciążoną łańcuchem, i odparł:

— Troska przywiodła cię do mnie, dziecino? I ciebie, taką młodą, piękną, bogatą i dostojną, trawi ból ukryty? Przykrą wędrówką jest życie śmiertelnika na tym padole namiętności i zawodów.

— Rady pragnę od Waszej Świątobliwości, ojcze Wolframie, słowa pociechy i przebaczenia od waszych lat sędziwych. Wiem, że nie będziecie dla swojej Uty sędzią zbyt srogim.

Serdeczny uśmiech okrasił zwiędłe usta starca.

— Pan, co króluje w niebiosach — rzekł — jest sędzią stokroć pobłażliwszym od najsprawiedliwszego człowieka. Miej ufność w Bogu.

Wziął Judytę za rękę i poprowadził ją przed chatę. Tu usiadł na pniu ściętej sosny i oparł głowę na dłoni.

— Słucham cię, siostro w Chrystusie. Judyta uklękła tuląc się do starca.

Głosem przyciszonym spowiadała się ze swoich utrapień, mówiąc pustelnikowi wszystko, co jej. serce dręczyło. Opowiedziała mu o opiece panów z Grimmingen i o klątwie, rozdzielającej ją od narzeczonego. Kiedy skończyła, utkwiła wzrok z bolesnym oczekiwaniem w zamyślonej twarzy Wolframa.

— Wy, ojcze świątobliwy, oczyszczeni z namiętności ludzkich, jesteście bliżsi Boga aniżeli my, dzieci świata, skażone złością tej ziemi — mówiła. — Rozmawiając ciągle z Panem wszelkiego stworzenia, słyszycie lepiej Jego głos, napominający śmiertelnika w tajemniczym szumie drzew i w śpiewie ptasząt. Powiedzcie mi, ojcze, czy klątwa Kościoła jest klątwą Boga?

Przeraziwszy się zuchwalstwem własnej myśli, przeżegnała się szybko i uderzyła się w piersi.

— Moja wina, moja wina, moja wielka wina! — szeptała. — Wybaczcie, ojcze, grzeszną wątpliwość, ale szatan czyha na cierpienie człowieka.

Pustelnik nie podnosząc głowy ruszał bezzębnymi ustami, jakby coś przeżuwał.

Po dłuższym milczeniu zaczął:

— Kościół jest najwyższym sędzią na ziemi, on bowiem jeden posiada środki i moc do poskromienia złości ludzkiej. Spójrz dokoła siebie. Co widzisz w rzeszy niemieckiej? Urzędnicy korony nadużywają władzy do swoich celów, książęta nie dotrzymują przysięgi królowi, rycerstwo książętom, mieszczanie walczą z biskupami, poddani zazdroszczą wolnym prawa noszenia miecza. Nikt nie jest zadowolony ze stanowiska, jakie mu Bóg na ziemi wyznaczył, i z mienia, odziedziczonego po przodkach. Świat się zestarzał, moja córko. Cnoty dawnych pokoleń: wierność, umiarkowanie i bojaźń Bożą strawiła rdza pychy i chciwości. Jedynym prawem stało się dobro osobiste, gardzące przysięgą i obowiązkiem. Książęta szanują i uznają tylko hojnego króla, rycerze służą tylko rozrzutnemu seniorowi. Zbrojno i dworno, jak na wojnę, ciągną kupcy po towary, straszeni ciągłymi napadami, a poddani świeckich panów, gnębieni nad miarę cierpliwości ludzkiej, uciekają pod opiekuńcze skrzydła klasztorów.

Pustelnik ustał, patrząc przed siebie wzrokiem szklistym. Po chwili ciągnął dalej:

— Słyszę, iż Henryk IV wstępuje w ślady swojego wielkiego ojca, odważny i stanowczy jak nieboszczyk cesarz. Ale młody król nie da już rady rozkiełzanemu samolubstwu rycerstwa, zbyt długo bowiem była rzesza bez pana. Przywykli podczas małoletności ukoronowanego dziecka do swobody, nie zniosą książęta jarzma Władzy najwyższej. Znam ich dobrze, tych pysznych wojewodów, palatynów i margrabiów, co chcą koniecznie zapomnieć, iż są urzędnikami korony. Wieżą i mieczem musiał Henryk III przypominać wasalom obowiązki. Upokorzeni dziś, podniosą jutro harde karki i będą je podnosili dopóty, dopóki nie zrzucą z siebie nienawistnego wędzidła. Każdemu z nich zachciewa się przywilejów monarszych, choćby kosztem całości rzeszy. A jeszcze gorzej dzieje się w innych krajach chrześcijańskich. Mówią, iż Filip Francuski rozbija sam po drogach, chciwszy od najdrapieżniejszego rabusia, a Rzymian i Lombardów zowie Ojciec święty bezbożniejszymi od Żydów i pogan. Świat się zestarzał, moja córko, chyli się do upadku. Już go najsilniejsza ręka najdzielniejszego króla nie podźwignie z tego bagna bezprawia, w którym nurzają się wielcy i mali.

Powtórnie zamilkł pustelnik, westchnąwszy ciężko. Minął czas dłuższy, zanim nawiązał myśl przerwaną.

— Jeden tylko Kościół może wrócić cnocie jej dawną siłę, albowiem on jeden rozporządza środkami, które przerażają najzuchwalszych grzeszników. Komu on odmówi przebaczenia, tego odtrąci Bóg od swego łona; przed kim on zamknie bramy Królestwa Niebieskiego, tego nie dopuści św. Piotr przed promieniste oblicze Pana świata. A któż chciałby gorzeć wiecznie w ogniach piekielnych?

Zaczerwienione powieki starca zaczęły drgać jak u dziecka zabierającego się do płaczu.

— Patrz na mnie — mówił głosem drżącym. — Na świecie nazywano mnie hrabią okręgu i służyła mi liczna drużyna. Jeździłem razem z twoim ojcem w orszaku pana cesarza, lśniący purpurą i drogimi kamieniami. Jadałem na srebrze i złocie, sypiałem na jedwabiu. Ludzie zazdrościli mi urody, siły, wa-leczności i dostatku, a ja, zepsuty powodzeniem, wierzyłem, iż nie ma nade mną prawa. Kupcom, przejeżdżającym podle moich zamków, zabierałem towary, poddanych przekłuwałem własnym oszczepem i szukałem chluby w uwodzeniu kobiet. Zapomniałem do tego stopnia o przykazaniach Bożych, iż podniosłem w chwili gwałtownej rękę na rodzonego brata i zadałem mu ranę śmiertelną.

Jego powieki drgały coraz szybciej, w źrenicach błysnęły łzy.

— Ale miłosierdzie Boże zatrzymało mnie w samą porę na drodze pochyłej. Przerażony groźbami spowiednika, kazałem z miecza, którym zabiłem brata, ukuć ten oto łańcuch (potrząsnął łańcuchem, łączącym jego rękę z nogą), rzuciłem świat i poddałem się dobrowolnej pokucie, aby przebłagać Boga za pychę i rozpustę wielu lat nierozumnych. Długo miotałem się w pustelni jak spętany jeleń, zanim moja krew ostygła. Szatan krążył bezustannie dokoła mojej kryjówki, kusząc mnie rozkoszami tej ziemi. Ból i rozpacz były moimi towarzyszkami, buntując mnie przeciw Bogu. Ale miłosierny Ojciec pozwolił mi zwalczyć słabość ludzką i dziś mogę już odejść w krainę wiecznego świata bez żalu za przemijającym szczęściem tego świata.

Hrabia Wolfram wyciągnął ręce do nieba i zawołał głosem tak silnym, iż Judyta spojrzała nie niego zdumiona.

— Skróć moją pokutę, Panie nieba i ziemi, albowiem moja chora dusza pragnie się ogrzać w blasku Twojego oblicza. Ulituj się nade mną. Ty wiesz najlepiej, iż wszystkie pożądliwości i próżności ziemskie zastygły we mnie już dawno, zgaszone łzami gorzkimi.

Dwa strumienie łez ciekły po wychudłej twarzy starca, spływając na brodę. Jego piersią wstrząsało urywane łkanie. Po jakimś czasie rzekł do Judyty:

— Czy rozumiesz teraz, dlaczego wyroki Kościoła są wyrokami Boga? Bez Kościoła stałaby się ziemia jedną wielką knieją, pełną drapieżnych zwierząt, pożerających się nawzajem. Zbyt słabe jest prawo świeckie, aby mogło okiełznąć złość ludzką.

— Rozumiem ojcze, na moje nieszczęście — odpowiedziała Judyta — ukrywając głowę w dłoniach.

— Na twoje nieszczęście?...

Uśmiech pogardliwy zawisł na ustach pustelnika.

— Ciebie nęcą jeszcze złudne rozkosze doczesne — mówił — ciebie przykuwa do ziemi młodość, zdrowie i majątek. Dla ciebie kwitnie jeszcze świat różami nieznanego szczęścia, które zasłaniają ci kolce grzechu. Dopóki nie przesycisz się słodyczami ciała, dopóty nie uwierzysz, iż łakniesz trucizny. Niemądra bywa zawsze jesień, gdy chce przekonać wiosnę. Ale nie rozpaczaj, siostro w Chrystusie, albowiem Kościół nie pragnie śmierci grzesznika, lecz aby się nawrócił i żył. Jako matka dobrotliwa łaje on, gromi nawet czasami surowo, każdego jednak, choćby najzatwardzialszego bezbożnika, przygarnia po odbytej pokucie z miłością do litościwego łona. Jeśli się twój narzeczony ukorzy przed głową Kościoła i przyzna się do winy, wówczas zdejmie z niego Ojciec święty klątwę i kapłan połączy was przed ołtarzem.

Szybko podniosła Judyta głowę, dziękując pustelnikowi wzrokiem promiennym.

— Prawdaż to, ojcze Wolframie? — zawołała radośnie. — Klątwa nie potępia na zawsze, może być cofnięta?

— Szczera pokuta maże grzech najcięższy.

— Jacy wy jesteście dobrzy, ojcze Wolframie. Wiedziałam, że nie będziecie sędzią zbyt surowym dla swojej Uty. Byliście dla mnie zawsze pobłażliwi. I prawda, że wolno mi myśleć o Bertoldzie bez narażenia się na gniew Boży, modlić się za niego?...

Spojrzała z prośbą na pustelnika.

— I widywać... go... czasami... z daleka... — dodała z wahaniem.

— Jeśli twoje słowo pobożne skruszy jego pyszne serce, przebaczy ci Bóg obcowanie z wyklętym — rzekł pustelnik.

Judyta pochwyciła rękę starca, skrępowaną łańcuchem, i obsypała ją gorącymi pocałunkami.

— Moja udręczona dusza dziękuje wam za pociechę ojcowską. Tak się gniewu Boga lękałam... Będę Bertolda prosiła, aby się upokorzył przed Ojcem świętym, aby zrzucił z siebie wszelką pychę i uczynił, co Kościół nakazuje. Gdyby nie Grimmingenowie, byłabym już pojechała do Meersburga, ale oni straszą mnie ciągle ogniem piekielnym i rozdzielili mnie nawet z matką Bertolda. Mówią, iż samo powietrze, którym wyklęty oddycha, zakaża duszę wiernego katolika.

— Grzesznicy bywają zawsze surowszymi sędziami cudzych błędów od mężów sprawiedliwych — odpowiedział hrabia Wolfram, gładząc pieszczotliwie włosy Judyty. — Niech cię groźby pana Wernera nie zatrważają, albowiem nieczyste jest źródło jego powolności dla Kościoła. Opieki zresztą Grimmingenów możesz się w każdej chwili pozbyć.

— Powiadają się moimi krewnymi — zauważyła Judyta.

— Nie tylko nie byli nigdy twoimi krewnymi, lecz są nawet wasalami państwa hohenauskiego. Ojciec starego Wernera, poddany waszego domu, wziąwszy z łaski twojego dziada nasamprzód wolność, a następnie pas rycerski, otrzymał od niego zamek Grimmingen, pod warunkiem dostarczania na wyprawy wojenne dziesięciu mieczów.

— Radosną wiadomość słyszę z ust waszych — rzekła Judyta.

— Wiadomość tę potwierdzą ci pergaminy, które znajdziesz w skarbczyku kaplicy hohenauskiej. Tam chowali twój dziad i ojciec wszelkie dowody.

Rysy twarzy Judyty stały się znów ostre jak wówczas, kiedy łajała Bertwinę. Na czole pomiędzy brwiami utworzyła się głęboka zmarszczka.

— I ten chłop, ten zuchwały wasal ośmielił się... — zawołała.

— Szatan pychy wciska się do twojego serduszka — przerwał jej pustelnik, wygładzając palcami fałdę nad jej nosem. — Niech duma nie marszczy twojego jasnego czoła, w takich bowiem zmarszczkach gnieżdżą się wszystkie grzechy główne. Grimmingenowie przestali być chłopami z chwilą, gdy im twój dziad pozwolił nie obcinać włosów, lecz choćby nosili dotąd ciemne, bezbarwne suknie i mieli głowy golone, nie wolno tobie, posłusznej córce Kościoła, gardzić nimi dlatego, że im Bóg wyznaczył na ziemi trud i poniewierkę. Kościół nie dzieli ludzi na wolnych i niewolnych, na panów i sługi. Przed obliczem Boga wszyscy są równi, a po jego prawicy zasiądą kiedyś nie możni tego świata, jeno sprawiedliwi.

Napomnienie Wolframa nie przekonało Judyty.

— I biskupstwa, i klasztory mają poddanych — zauważyła nieśmiało.

— Bo i duchowni są tylko ludźmi skażonymi nieprawością ziemi tłumaczył pustelnik — ale Kościół pracuje nad tym od lat tysiąca, aby samolubną duszę śmiertelnika oczyścić z błędów pogaństwa.

— Wierzycie, ojcze, iż nie będzie kiedyś poddanych, że chłop zrówna się z panem? — mówiła Judyta zdziwiona. — Któż by orał w polu, kto pasał bydło i służył rycerzom?

— I tobie dał Bóg takie same ręce jak poddanym. Judyta spojrzała na swoje białe dłonie.

— Inne, ojcze — odrzekła z uśmiechem rozpieszczonego dziecka.

Pustelnik dostrzegł ten uśmiech niewierny, bo pokiwał głową, westchnąwszy.

— Najwymowniejsze słowa nie przekonają upartego w grzechu człowieka — mówił ze smutkiem — jedyne tylko cierpienie uczy go rozumieć głos Boga, który przypomina dzieciom tej ziemi ciągle, w każdej godzinie, śmierć wszystkiego, co żyje, nicość pychy doczesnej. Przeto nie będę zasępiał twoich młodych łat ponurym doświadczeniem wieku sędziwego, zapisz sobie jednakże głęboko w duszy, iż Kościół grozi karą wieczną bogaczom bez serca i panom bez litości. Bądź hojna dla ubogich, łaskawa dla słabych i pobłażliwa dla grzesznych, jeśli chcesz kiedyś, gdy wysączywszy do dna kielich rozkoszy i goryczy tej ziemi zapragniesz wiecznego spoczynku, doznać miłosierdzia Bożego. A teraz zostaw mnie mojej samotności, zbyt długo bowiem plamiłem duszę sprawami świata, z którym mnie już nic nie wiąże.

— Gniewacie się na mnie, ojcze? — mówiła Judyta — ocierając głowę o ramię pustelnika miękkim ruchem kotki.

— Na ciebie, dziecino? Jesteś jak wszystkie córki świata twojego urodzenia i stanowiska. Nie do ciebie mam żal, lecz do ślepoty duszy ludzkiej, która nie chce widzieć drogi prowadzącej do zbawienia. Pokój z tobą, siostro w Chrystusie. Gdyby ci znów kiedy jakie wątpliwości dokuczały, pamiętaj, że stary Wolfram nie odmówi nigdy rady i pociechy dziecku swojego przyjaciela.

Rzekłszy to, podniósł się hrabia i wyciągnął nad Judytą ręce.

— Odstąp od niej, szatanie, nie kuś jej młodego serca, przeklęty wrogu światłości — szepnął,

— Gdyby wam córka przyjaciela mogła czym służyć, byłaby bardzo szczęśliwa — mówiła Judyta.

Pustelnik wzruszył ramionami.

— Wody mam dosyć w ruczaju, jagód i korzonków za wiele w lesie, posłanie ścielą mi codziennie uschłe liście— odpowiedział. — Proszę cię tylko, ażebyś mnie nie kazała wypędzić z lasu.

— O, ojcze Wolframie! Wszystkie moje zamki otworzą przed Waszą Świątobliwością bramy uradowane. Powiedzcie, gdzie chcecie mieszkać?

— Na zamkach przebywa gwar grzechu, a tu otacza mnie cisza pokuty. Pokój z tobą!

Pustelnik przeżegnał dziewczynę i odszedł w las. Za nim skoczyła jego menażeria.

Z lekkim sercem wracała Judyta do domu.

Słońce dobiegło już do połowy swojej dziennej wędrówki, ziejąc na bór takie żary, że ich nawet cień drzew nie łagodził.

Powietrze, przesycone nadmiernie zapachem żywicy, stało się duszne, suche. Ptactwo zamilkło, schroniwszy się przed gorącem pod zielony dach gałęzi. Tylko muszki brzęczały i motyle pławiły się z rozkoszą w fali promiennej.

Konie pokryte pianą zwiesiły łby, znosząc cierpliwie kłucia bąków. Pachołkowie, zdjąwszy szyszaki, siedzieli ospale w siodłach.

Senność południa kładła się na przyrodę, ludzi i zwierzęta. Kwiatki opuściły główki, wysokie trawy obwisły, jakby znużone, świerki i dęby stały bez ruchu.

Ale Judyta nie czuła ani gorąca, ani niewygody drogi. Niosło ją uspokojone sumienie.

Jak wszyscy przeciętni wierni jej czasu, pojmowała ona tylko z grubsza naukę Chrystusową. Do głębi etycznej i społecznej ewangelii, z której wypływał świat cały nowych pojęć i wyobrażeń, nie wnikała jej dusza na pół barbarzyńska.

Wiedziała ona i wierzyła, iż w niebie króluje Bóg w Trójcy Świętej jedyny, wynagradzający po śmierci cnotę, a karzący grzechy.

Wiedziała i wierzyła, iż można sobie wysłużyć światłość wiekuistą życiem bogobojnym, ścisłym wykonywaniem przepisów kościelnych, modlitwą i jałmużną.

Jej sumienie prawowitej katoliczki straszyła głównie kara pozgonna. Ogni piekielnych lękała się z trwogą dziecka.

Ten strach zdjął z niej hrabia Wolfram słowem pobłażliwym. Już nie będzie gorzała w czeluściach piekielnych, choćby się zbliżyła do Bertolda. Będzie go prosiła, aby się poddał pokucie kościelnej, a ta prośba zmaże jej winę. Wszakże uczył tak Bogu miły pustelnik, uważany za świętego przez duchowieństwo całej okolicy. Pobożny mąż wie lepiej od tych zbogaconych chłopów z Grimmingen, co trzeba czynić, aby dostąpić zbawienia.

Ojciec Wolfram kazał jej być łagodną dla poddanych i hojną dla ubogich... Te cnoty nie sprawią jej żadnej trudności, miała je bowiem we krwi, odziedziczyła je po szeregu walecznych przodków. Uprzejmość i hojność należały do przednichobowiązków prawdziwego rycerza. Szlachetni panowie gardzili skąpstwem i karali surowo okrutników, znęcających się nad niedolą. Nie oszczędnością, lecz rozrzutnością chełpiły się wieki średnie.

Małoż kościołów postawili jej przodkowie, małoż poddanych wyzwolili, nagradzając ich za wierną służbę wolnością? Znaczna część licznych dóbr klasztornych w Reichenau i w St. Gallen należała niegdyś do rodu jej i Bertolda.

Jeśli zbawienie zależy od hojności dla Kościoła i ubogich i od sprawiedliwości względem poddanych, może jej dusza czekać bez obawy na śmierć ciała. Jeszcze dziś pośle ona do St. Gallen nowy ornat, który wyhaftowała sama złotymi nićmi i przyozdobiła drogimi kamieniami. Przyda nawet dwanaście srebrnych lichtarzy z prośbą, aby się pobożni ojcowie modlili za nawrócenie Bertolda.

Tak uspokojona, obrzuciła Judyta świat Boży wzrokiem weselszym. Drzewa wydały jej się bardziej zielone, kwiaty barwniejsze. Już dawno nie czuła się tak swobodna.

Ten sam uśmiech rozpieszczonego dziecka, który zasmucił pustelnika, pojawił się na jej ustach.

— Jaki ten ojciec Wolfram dobry — myślała. — Chciałby przytulić wszystkich do kochającego serca, nawet poddanych stawia na równi z sobą.

— Tak nie można, święty mężu! — mówiła do siebie. — Na tej ziemi musi zawsze ktoś rozkazywać.

Jak Bertold, pochodziła i ona z ojca od owych pierwszych wodzów frankońskich, którzy prowadzili już w czwartym stuleciu swoje plemiona przeciw ówczesnym panom świata. Niejeden z jej przodków zginął od miecza rzymskiego.

Zwyciężywszy potężną Romę i Allemanów, rozlali się Frankowie po całym imperium, pokrywając ziemie zdobyte swoimi strażnicami. Okolice Konstancji, ważne z powodu bliskiego sąsiedztwa z Italią, powierzyli królowie wiernemu oku protoplastów Bertolda i Judyty. Tu, wśród Allemanów siedzieli dawni naczelnicy plemion przez lat sześćset, nie zapomniawszy ani na chwilę, że należeli do wielkiego narodu Franków.

Praprawnuczka niezależnych wodzów, którzy zrzekli się dobrowolnie swojej udzielności dla dobra rzeszy, miała Judyta we krwi cześć dla porządku społecznego. Jakkolwiek jej młodość nie zdawała sobie jeszcze dokładnie sprawy z warunków życia doczesnego, tyle jednak wiedziała, raczej przeczuwała, iż w każdym większym zbiorowisku ludzkim musi panować jakiś z góry określony ład, aby się całość nie rozpadła na drobne części.

Ktoś rozumniejszy, silniejszy, powinien rozkazywać, ktoś głupszy, słabszy — słuchać. Jej chłopi byli barbarzyńcami w porównaniu z nią. Przeto obowiązkiem ich — poddać się jej woli.

Dziwna wydawała się praprawnuczce wolnych panów frankońskich dobroć pustelnika, równająca wszystkich ludzi. Ojciec Wolfram, odwyknąwszy w swojej samotni od świata, stracił sąd o rzeczywistości. Rozmawiając ciągle z Bogiem, z niebem, stał się obcy na ziemi.

I dziwna wydawała się Judycie pobłażliwość świątobliwego męża dla Grimmingenów, bo nie same tylko cnoty wzięła dziedziczka po przodkach, którzy zawsze rozkazywali. Nie bez przyczyny ostrzegał ją pustelnik przed zmarszczką pomiędzy brwiami. Bruzdę tę żłobiła duma, dziecię gwałtu i samowoli,

I teraz ściągnęły się znów brwi pani z Hohenau.

Ten rycerz od wczoraj, ten wnuk chłopa jej dziada, śmiał ją, wolną panią, której przysługiwało prawo noszenia gronostajów jak królowi, znieważyć miłosną pożądliwością, a ona miałaby mu zuchwalstwo przebaczyć. Takiej dobroci nie może od niej żądać nikt, nawet Kościół.

Tym razem nie przeraziła jej myśl buntownicza, była ona bowiem krzykiem jej temperamentu, nie odznaczającego się bynajmniej łagodnością.

— Burgrabio! — zawołała Judyta.

— Waszej Szlachetności podoba się? — odparł sługa nadbiegłszy.

— Gdyby rycerz Werner z Grimmingen przybył do Hohenau, nie wpuścić go przez bramę bez mojego pozwolenia.

— Stanie się podług rozkazu!

— Załoga niech będzie dziś przez cały dzień pod bronią.

Wróciwszy do domu, udała się Judyta natychmiast do kaplicy zamkowej, gdzie kazała otworzyć skarbczyk, z którego wyjęła wszystkie pergaminy, zaopatrzone woskowymi pieczęciami.

Ochmistrzyni dziwiła się, że młoda pani zapomniawszy o obiedzie grzebała się w pożółkłych szpargałach z cierpliwością starego mnicha. Kilkakrotnie przypominała jej godzinę posiłku, lecz odbierała zawsze te samą odpowiedź: później. Osobliwe zajęcie pani drażniło ciekawość Bertwiny, daremnie jednak usiłowała nawiązać rozmowę.

— Nie przeszkadzajcie! — ofuknęła ją Judyta.

Słońce zaczęło się już zbliżać do szczytów Alp, kiedy się na bramie zamku odezwał róg stróża. Po chwili wszedł do komnaty Judyty burgrabia.

— Pan Werner z Grimmingen stoi pod mostem zwodzonym — oznajmił.

— Czy rycerz z Grimmingen przybywa sam? — zapytała Judyta.

— Towarzyszy mu tylko czterech pachołków.

— Wpuścić go na dziedziniec. Niech się cały mój dwór zbierze natychmiast w sali rycerskiej i ustawi w zwykłym porządku. Na dany znak wprowadzić rycerza z Grimmingen.

Z przestrachem spojrzała ochmistrzyni na panią.

— Co Wasza Szlachetność zamierza? — rzekła. — „Moralność" nakazuje witać opiekuna na progu pałacu.

Nie otrzymawszy od pani żadnej odpowiedzi, wybiegła Bertwina na dziedziniec.

Tu panował ruch niezwykły. Z domków wychodzili tłumnie uzbrojeni pachołkowie, rycerze kładli na siebie białe pasy, służba zbiła się w kupki gawędząc półgłosem.

Co by to było? Czy załoga rusza na wyprawę?

Zamiast jednak spieszyć do stajen, utworzyli pachołkowie na rozkaz burgrabiego długi szpaler, sięgający do bramy.

Na końcu tego szpaleru ukazał się starzec w niebieskiej sukni i w płaszczu takiej samej barwy. Siedział na gniadym ogierze, który wyrzucał łbem, gryząc niecierpliwie wędzidło.

— A wy dokąd się wybieracie bez mojej wiedzy? — zawołał głosem potężnym, ujrzawszy załogę pod bronią.

— Dlaczego nie odpowiadacie, łajdaki? — krzyknął, gdy się nikt nie odezwał.

Chciał najechać koniem najbliższego pachołka, lecz ogier, uderzony kopią po żebrach, rzucił się tak gwałtownie w tył, że byłby go wysadził z siodła, gdyby się nie był uchwycił grzywy.

Szybko dobył miecza.

— Zachowujcie się przystojnie, Wernerze z Grimmingen — zawołał teraz burgrabia — jeśli wam stare kości miłe.

— Co to wszystko znaczy? — ryknął starzec.

— Zaraz się dowiecie, a tymczasem schowajcie miecz do pochwy, bo nasza pani nie lubi zwady na dziedzińcu.

Na schodach pałacu ukazał się podkomorzy i oznajmił głosem podniesionym:

— Wolna pani z Hohenau wzywa pana Wernera przed swoje oblicze.

Stary rycerz zatoczył dokoła wzrokiem zdumionym. Nie rozumiał, co się stało na zamku, który słuchał jeszcze wczoraj jego rozkazów.

Widać było, że dobywa całej woli, aby zapanować nad gniewem. Żyły na czole .nabiegły mu krwią, oczy skrzyły się jak ślepie dzikiego zwierzęcia, wargi drżały.

Był on podobny do syna wzrostem i atletyczną budową ciała. Mimo lat sędziwych, trzymał się krzepko na koniu i zsiadł bez pomocy z siodła. Długie lata poorały jego twarz zmarszczkami, ale ruchy miał jeszcze młode, sprężyste.

— Gdzie wasza pani? — zapytał głosem chrapliwym, w którym gotowała się wściekłość tłumiona.

— Nasza pani czeka na was w sali rycerskiej — odpowiedział podkomorzy.

— W rycerskiej?

Coraz większe zdumienie malowało się w oczach pana Wernera, sala bowiem rycerska służyła tylko do obchodów uroczystych lub aktów znaczenia urzędowego.

W głębi czworobocznej sali, której ściany zdobiły różnobarwne tarcze, zbroje i stargane sztandary, spoczywała Judyta na krześle, ustawionym na podwyższeniu, zasłanym czerwonym suknem. Otaczał ją cały dwór hohenauski. Na niskich zydlach, z obu stron pani siedzieli: podkomorzy, stolnik, podczaszy i kapelan. Rycerze i wolni kmiecie utworzyli przed nim półkole.

— Co to znaczy, Judyto? — zawołał pan Werner z Grimmingen, wbiegając gwałtownym krokiem — dlacze...

Głos utkwił mu w gardle, bo oczy jego spotkały się ze wzrokiem tak chłodnym, iż byłby on nawet gorącą miłość zmroził.

— Wernerze z Grimmingen — odezwała się Judyta ze spokojem monarchy, przemawiającego z tronu — czas, abyś sobie przypomniał, że wasalowie składają w rzeszy niemieckiej hołd swoim dobrodziejom.

Słowa te zrobiły piorunujące wrażenie nie tylko na rycerzu, lecz także na otoczeniu Judyty, nie wszyscy bowiem wiedzieli, jaki stosunek łączy zamek Grimmingen z panami z Hohenau.

Twarz starca pokryła się trupią bladością; nogi zadrżały pod nim.

— To kłam... stwo... — wykrztusił z trudem.

Judyta podniosła do góry pergamin, przy którym wisiała duża, czerwona pieczęć.

— Niewdzięczny sługo! — mówiła Judyta z tym samym, ciągle wzgardliwym spokojem. — Za dar wolności, za pas rycerski płacisz kłamstwem. Gdyby nie łaska mojego dziada, nosiłbyś dotąd na ręku pierścień poddanego.

Z wściekłością, jakby go chciał pożreć, wpatrywał się rycerz w dokument.

— To było dawno, bardzo dawno... — mówił, chwytając się za gardło.

Dusiło go upokorzenie wobec dworu Judyty.

— Jeszcze dawniejsze wiarołomstwa karze król szubienicą.

Na wspomnienie króla rzucił rycerz spode łba spojrzenie ściganego wilka.

A Judyta ciągnęła dalej:

— I ty, niewierny wasalu, ośmieliłeś się krępować wolę swojej seniorki, ty, synu moich poddanych, usiłowałeś we mnie wmówić, iż łączą cię ze mną węzły krwi, ty, podły kłamco, złodzieju, rozbijający po drogach, znieważałeś mnie pieszczotami opiekuna? Gdyby nie twoje siwe włosy, kazałabym cię wtrącić do najciemniejszego lochu wieży...

Wszystka krew buchnęła na twarz starca. Jego żyły na szyi i na czole napęczniały tak, że zdawało się, że pękną.

— Przekleństwo! — warknął — rozrywając suknie na piersiach — do rycerza mówicie...

— Do zdradzieckiego wasala mówię — zawołała Judyta, podnosząc się z krzesła. — Na kolana!

Stała wyprostowana, groźna, z ręką wyciągniętą, z błyskawicami gniewu w błyszczących oczach.

Rycerz rzucił się ku drzwiom, lecz miecz burgrabiego zagrodził mu drogę.

— Na kolana! — zahuczało w sali — złóżcie hołd seniorce!

Dziesięć silnych pięści schwyciło go za kark, zawlokło wnet przed Judytę i cisnęło pod stopnie krzesła.

— Wasza Szlachetność... — jęknął rycerz, pochylając się nad ręką, którą mu Judyta podała. — Nie chciałem was znieważyć...

— Nasza święta wiara i cnota rycerska nakazują słabszym przebaczać — mówiła Judyta głosem łagodniejszym. — Jeśli będziesz odtąd wiernym wasalem państwa hohenauskiego, przywrócę cię do łaski i przyjmę od ciebie chętnie radę życzliwą. W razie jednak, gdybyś mi chciał dalej narzucać swoją opiekę, przywołam na pomoc hrabiego-palatyna. Możesz odejść. Pokój z tobą!

Rycerz, ucałowawszy rękę Judyty, oddalił się chwiejnym krokiem. Lecz na dziedzińcu szedł znów pewną stopą, niosąc głowę hardo.

Dopadł konia, skinął na swoich pachołków i opuścił zamek.

— Ten stracił na długo ochotę do wina hohenauskiego — mówił burgrabia do podczaszego.

Wtem świsnęło coś w powietrzu. Przed same schody domu padła żelazna rękawica, rzucona z drugiej strony muru.

— O, łotr! — zawołał burgrabia, podnosząc zwiastuna wojny. — Ładnie chce dochować przysięgi wasala.

A zwróciwszy się do załogi rzekł:

— Chłopcy, trzeba teraz czuwać dzień i noc. Źle by nam poszło, gdyby się który z nas dostał w pazury tego rabusia. Oddałby nam z czubem za dzisiejsze widowisko.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej