Moriz Carriere

SZTUKA I LITERATURA II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSPÓŁCZEŚNI KLASSYKÓW. JEAN PAUL. HUMBOLDTOWIE.

ROZKWIT MUZYKI. - HAYDN. MOZART. BEETHOVEN.

SZTUKI PLASTYCZNE POD WPŁYWEM ANTYKÓW. CARSTENS; SCHINKEL; THORWALDSEN; DAVID.

LITERATURA FRANCUZKA I LITERATURA WŁOSKA ZA CZASÓW REWOLUCYI I CESARSTWA.

PRZEOBRAŻENIE SIĘ POJĘĆ LUDZKOŚCI. WOJNA O WYSWOBODZENIE SIĘ Z PĘT NAPOLEONA. FICHTE.

ROMANTYCY W LITERATURZE NIEMIECKIEJ.

ROMANTYCY W LITERATURZE INNYCH NARODÓW.

SZTUKI PLASTYCZNE. CORNELIUS.

BYRON I JEGO WPŁYW NA LITERATURĘ EUROPEJSKĄ.

HISTORYA I JĘZYKOZNAWSTWO.

FILOZOFIA I TEOLOGIA. HEGEL I SCHLEIERMACHER.

NAUKI PRZYRODNICZE.

NOWOCZESNA POEZYA ROMANTYCZNA WE FRANCYI.

"LITERATURA RUCHU" W NIEMCZECH.

HISTORYA I REALIZM W SZTUKACH PLASTYCZNYCH.

MUZYKA WSPÓŁCZESNA.

POEZYA WSPÓŁCZESNA.

DOPEŁNIENIE.

 I.

II.

III.

IV.

V.

SZTUKA I LITERATURA W XVIII I XIX WIEKU

Część II

Epoka rozwoju ducha i ideały ludzkości

Carriere Moriz

Przekład z drugiego wydania niemieckiego uzupełniony poglądem na poezyę polską w XIX stuleciu, kreślonym przez Piotra Chmielowskiego

WSPÓŁCZEŚNI KLASSYKÓW. JEAN PAUL. HUMBOLDTOWIE.

Lirycy: Seume, Matthison, Tiedge, Hebel. — Elegie Hölderlina i Ilyperyon, — Kotzebue. Lichtenberg. Hippel. - Humor Jean-Paula i przeciwstawność idealizmu i państewkości. Raj wieku dziecięcego, Tytan i Lata pod cepem ( Flegel-jahre ); Szkoła przygotowawcza do Estetyki. Pisma polityczne i religijne. — Forster. — Jan Muüller ( historyk ). — F. A. Wolf. — Wilhelm i Alexander Humboldtowie.

Jak z początku wzbijał się Goethe, i zpośród bojowników okresu Burzy i Zapędów i ponad przedstawicieli dawniejszych prawideł smaku, tak znowu później, pospołu z Schillerem, wyróżniał się pośród dwóch grup towarzyszów sztuki: jedną z nich stanowili mężowie idący torem przez klassyków wytkniętym; drugą — ludzie trzymający się kierunku wręcz przeciwnego wygórowanemu idealizmowi, który nietyle zmierzał do uszlachetnienia rzeczywistości życia, ile raczej stawiał przed nią wzory cel jej wskazujące. Ci ostatni przedstawiali w literaturze bawiącej, a niewiele wartej, pośledni nastrój epoki wraz z jej ułomnościami; humoryści znów wyzyskiwali samą tę sprzeczność, zaś mężowie nauki opracowywali swe przedmioty w duchu i w smaku, który żywili w sobie wielcy poeci. Jeśli dodamy do tego, że jednocześnie rozwijał się romantyzm, mieć będziemy wyobrażenie o zdumiewającem bogactwie. Miało to swe ujemne strony, że naród niemiecki właściwie zawarł się w obrębie literackiego tylko istnienia; przyznać atoli potrzeba, że miało to właśnie jaknajwiększe znaczenie dla postępowego rozwoju samegoż życia. W pierwszym rzędzie stoją lirycy; Seume, który między sprzedanymi Hessami walczyć musiał w Ameryce, a potem odbył wycieczkę do Syrakuzy, stoickim sposobem myślenia przypominający Klingera i Kanta, a zapałem dla wolności — Schillera i Fichtego, poważny aż do ociężałości; obok Niego odznaczający się sentymentalną elegancyą Matthison, który z energiczniejszym Salis'em pospołu wprowadził znowu malowanie krajobrazu; dalej pełen kobiecości Tiedge ze Zwierciadłem kobiet, który w swojej Uranii, z elegijną tęsknotą do lepszego pozaziemskiego świata, ujął w rymy idee praktycznego rozumu: Boga, cnotę i nieśmiertelność; dalej jeszcze Kosegarten i Baggesen na Północy, nacechowani wymuszonym polotem, doświadczający swych sił w rozmaitych formach, zdobywający się tu i owdzie na dzielniejsze swej twórczości płody; na południu znowu śpiewak przyrody Hebel, ze swemi uroczemi idyllami w narzeczu allemanskiem, i naiwnemi, pełnemi głębokiego znaczenia opowieściami w Szkatułce nadreńskiego przyjaciela domu, istny odrodzony Caudius. Wszystkich ich prześciga młodzieńczy geniusz Holderlina; przedział między ideałem, który nosił w duszy i w poetyczne przyoblekał kształty, a szorstką, pospolitą rzeczywistością, wyrwał mu z piersi wspaniałe 'elegie, ale też zgotował mu zgubę: czysta miłość, którą zapłonął do pewnej szlachetnej kobiety, swojej Diotymy, brutalne obchodzenie się z nią męża, a następnie jej śmierć, rozstroiły wrażliwe struny jego duszy — aż do pomieszania zmysłów. (*)

Pieśń Holderlina o losie człowieka równa się pieśni Park w Ifigenii, świadectwo dając własnym słowom poety: że święta melodya dobywa się z serca wówczas, gdy ono cierpi i północ zgryzot przechodzi, i że podobnie jak śpiew słowika rajsko w ciemności nocy rozbrzmiewa, tak też dopiero wśród głębokiego cierpienia życiowa pieśń świata nam dźwięczy. Inne poezye pisane są w duchu Schillera. Tak np. gdy poeta wysławia wielką mistrzynię, potrzebę, która podnieca ludzi do rozwinięcia swych sił i z czasu tworzy szkołę wieczności.

Tylko w żarze słonecznym złoty kłos dojrzewa,

Tylko krew mężnych wolność w dumę przyodziewa

Konieczność świętym gromem, z niezbłaganą siłą,

I dniu jednym spełnia to, co wiekom trudne było;

I choć, srożąc się, nawet raj zburzyć nam może -

Niech drżą światy: nie zginie co wielkie i boże!

Nad to w jego odach czułość na wrażenia przyrody splata się czarownie z uczuciem serdecznem. Zdaje się, jakby Holderlin za każdym razem poraz pierwszy na świat spoglądał i ogarniany był zdumieniem nad wielkością cudów, — jakby myśl, że przecie coś istnieje, jakgdyby wspaniałość wszechświata, zmagała go i odurzała. W podobnym też duchu napisany jest urywek tragedyi Empedokles. Poeta - filozof, który wszędzie całą duszą ogarnąć pragnie całość, aby módz jak Bóg Syć i kochać, a przecież, wszędzie zmuszony jest poprzestać na objawach ukazujących się tylko obok siebie i następujących po sobie, usiłuje, podobnie jak Faust, wyswobodzić się z granic skończoności i rzuca się w płonącą Etnę. Romans Hyperyon jest, tak jak Werther, wylaniem duszy w listach. Hyperyon walczy w nieszczęśliwej wojnie o wyswobodzenie Hellenów; zadaniem jest tu przeciwstawienie smutnej teraźniejszości i wspaniałego świata starożytnego i entuzyastyczne zwiastowanie nauki o jedności bytu, którą Hölderlina przyjaciele młodości, Schelling i Hegel, później filozoficznie wyłożyli. "Stanowić jedność ze wszystkiem, to życie bóstwa, to niebo człowieka. Jedno stanowić ze wszystkiem, co żyje; w błogosławionym zapomnieniu o sobie powrócić znów na łono powszechnej przyrody! Jedno stanowić ze wszystkiem, co żyje! Temi słowami cnota odrzuca pancerz gniewu, duch człowieka składa berło i wszystkie myśli pierzchają wobec obrazu wiecznie jednego świata; spiżowy los wyrzeka się panowania, ze związku istot znika śmierć i wieczna młodość uszczęśliwia i upiększa świat; dyssonanse jego są jakby sprzeczką kochanków. Pojednanie tkwi już w samej sprzeczce, i wszystko co rozdzielonem jest, znów się z sobą łączy. Wybiegają z serca i wracają doń żyły krew roznoszące i jedyne, wieczne, żarzące życie jest wszędzie. Z dziecięcej harmonii wyszły niegdyś ludy, — i harmonia duchów stanie się początkiem nowej historyi świata. Od szczęścia roślinnego poczęli ludzie i wzrastali, dopóki nie dojrzeli; odtąd fermentowali bez przerwy; aż oto teraz ludzkość w chaotycznym znajduje się stanie, tak, że wszyscy ci, co jeszcze czują i widzą, zawrotu głowy dostają. Ale piękność pierzcha z życia ludzi w sferę ducha; ideałem staje się to, co było naturą; i gdy drzewo od spodu uschło i spruchniało, wierzchołek czerstwo wzbija się jeszcze w górę i zieleni się w blasku słonecznym, jak niegdyś sam pień za dni młodości. Jdeałem jest to, co było naturą. Po nim, po tym ideale, po tem odmłodzonem bóstwie, rozpoznają się nieliczni wybrani i jedność stanowią, gdyż ideał jest jeden w nich wszystkich, i od nich-to, od nich, rozpoczyna się nowa epoka w życiu świata. "

Najbliższe atoli otoczenie poetów stanowiła publiczność szukająca rozrywki i pragnąca widzieć w sztuce swój własny wizerunek, bez względu na to, że jeszcze Schiller zapytywał:

Lecz zważaj tylko, mój bracie, co jeszcze może wielkiego

Spotkać tę nędzotę, co przez nią stać się? — Oni-to knują

Intrygi, dają na fanty i łyżki srebrne ściągają, "

Gotowi nawet na pręgierz, lub na coś więcej, się ważyć.

Otóż zjawił się Schmidt von Werneuchen, który najpospolitszą, poezyę domowego gospodarstwa w rymy ujmował, uboższy niż Voss, bardziej bezcelowy niż Matthison, z którymi A. W. Schlegel kazał mu pieśń współzawodniczą, zanucić.

Schröder, który Shakespeare'a na niemiecką wprowadził scenę, Iffland, grywający charaktery Goethego i Schillera, jako pisarze jęli się. rodzaju sztuk wzruszająco - rodzinnych, uprawianego już w Anglii i Francyi, rodzaju mieszczańsko - sentymentalnego, w którym przecież tkwiło jądro zdrowej moralności. O wiele lekkomyślniejszym i chwiejniejszym w moralności był Kotzebue; wbrew surowości Kanta uniewinniał on słabości natur łatwo się uwieśdź dających; patrzał pobłażliwie na ciemne punkta w dziejach żon, które znów przez mężów do łaski przywracane bywają, boć i sami mężowie nie są lepsi. Wewnętrzną poezyę zastępował zewnętrzną teatralną robotą, ale celował w tem zręcznością istnego wirtuoza, zawsze pełen wynalazczości i bystrych na życie poglądów; znał swoją publiczność, pociągał ją i umiał nią owładnąć, czyto wyśmiewał mieszkańców małych miasteczek lub romantyków, czyteż, sam się wspinając na koturnach tragedyi romantycznej, współzawodniczył w utworach rycerskich z Babo'nem i Törring'iem, a potem znowu powszednie odzwierciedlał życie — z równą obojętnością, religię czy wolnomyślność, wzniosłe frazesy i gminne żarty wyzyskując dla chwilowej uciechy. Klassycy niemieccy niebardzo żywo zajmowali; wymagali oni dla siebie w słuchaczach pewnego wzniesienia się wysilenia: otóż Kotzebue, pospołu z autorami podobnież mu usposobienia - ale on najzręczniej - dostarczali tłumowi łatwiej a lekkomyślnej rozrywki. Sam pozbawiony wszelkiej idealności obrażał Kotzebue uczucia idealne patryotycznej młodzieży, i padł też pod sztyletem jednego z marzycieli. Jak utworom scenicznym Schrödera i Ifflanda odpowiadały powieści rodzinne Hermesa, tak dzieła dramatyczne Kotzebuego w opowiadaniach Lafontaine'a znajdowały odpowiednie dla siebie towarzystwo. Głębszym był Lorenz Stark, Engela; więcej powabu posiadały powiastki Musausa, jakkolwiek ten ostatni jeszcze, wzorem Wielanda, traktował przedmiot z pewną ironią.

Mniej jako poeta, bardziej jako znakomity uczony i człowiek dowcipny, zwraca na siebie uwagę pośród ruchu i przeciwieństw epoki, getyngeński professor Lichtenberg, hipokondryczny humorysta, wielki w drobnych rzeczach; "w każdym jego żarcie tkwi ukryte zagadnienie, " wyraził się był o nim Goethe, z którego trafnych uwag niejedną już przytoczyliśmy. Przeciwnie znów Thümmel był pełen jowialnego humoru; w swej Podróży do południowych prowincyj Francyi rozwija on szereg komicznych obrazów z ludzi i rzeczy, tudzież uwag rozumowych, na lmałem zazwyczaj poprzestających. Środek między tymi obydwoma zajmuje Hippel w Królewcu; w jego Drogach życia ( Lebensläufe ) i Wyprawach na wsze strony ( Kreuz-und Quer-Züge ), głównym wątkiem jest życiorys; z wiarą w swobodniejszą, i lepszą, przyszłość ludzkości, odbija on we wklęsłem zwierciedle satyry przewrotności współczesnego mu świata; on też pierwszy idee Kanta z uczelni w koła ukształconego towarzystwa wprowadził.

Tak tedy i Jean Paul Fryderyk Richter znalazł dla siebie grunt przygotowany ( 1763 — 1825 ). W podobnie gnębiących stosunkach jak on, nie wzrastał jeszcze żaden wielki poeta. Twarda szkoła niedostatku wychowała go przed innymi na poetę ubogich i opuszczonych. Obowiązków kapłana poezyi, pocieszającego, kojącego bóle, nikt wierniej od niego nie spełniał; nikt z większą miłością nie wykazywał, że wartość życia nie leży nazewnątrz, lecz wewnątrz nas, w pojęciu, w jakiem przedmioty i stosunki przyjmujemy; nikt głębiej nie odczuł i nie odmalował szczęścia, jakie każde serce czyste i ochocze nawet w rzeczy najdrobniejszej, w największej powszedniości znaleźć może. Wyzwolenie się uczucia, obudzenie się w ludzkości odwagi do tego, aby się go nie wstydzić, lecz się niem napawać, popchnęły były do przelewającej się przez brzegi uczuciowości. Jean Paul zawarł się w jej obrębie jak Klopstock; atoli wspólną ich zasługę stanowi to, że własne serce i serce ludu zwracali ku przedmiotom świętym i podniosłym; że Bóg i dobro człowieka, cnota i wolność były treścią, którą uczucie wypełniali, uszlachetniając je i uświęcając. Cisnąca się do oka łza nic powinna nas w tym razie w błąd wprowadzać, najmniej zaś u Jean-Paul'a, który Sentymentalność żartem przerywa, boć przecież śmianie się zpoza łez leży w naturze humoru. Poeta zamłodu wyrabiał sobie ocet satyry, zanim otworzył światu swe serce miłości pełne; później szły już z sobą ręka w rękę: rozkładający dowcip, który z przewrotności i przeciwieństw bytu wywiązywał uciechę komizmu, i marzycielski zapał uczucia, wzbijający się na wyżynę nieskończoności i ogarniający wszystko, co wzniosłe. Idealne uniesienie uczucia i humanitarne wykształcenie jednostek, w pełnem przeciwieństwa zestawieniu z mieszczańskością, z ciasnym widnokręgiem państewek i zbutwiałym ładem publicznym w ówczesnych Niemczech, tworzą zwykłe tło u Jean-Paul'a. W zestawieniu tych sprzeciwieństw wytrwał on do końca; gdy tymczasem Goethe i Schiler, przymknąwszy do Hellady, kształtowali sobie ideał pięknego człowieczeństwa. W "Krähwinkel" i "Flachsenfingen" ośmieszał ówczesne stosunki, wszelako zwracał też uwagę na to, co w ludziach rdzeń ich duszy stanowi, oraz na błogosławieństwo leżące nawet w najdrobniejszych rzeczach, przez co jednocześnie i serca poruszał. Oto co sam pisze: "Zawsze znałem trzy tylko drogi do stania się szczęśliwym. Pierwszą z nich, wiodącą w górę, jest: przedrzeć się tak daleko przez obłoki życia, aż cały świat zewnętrzny, z jego wilczemi dołami, kostnicami i piorunochronami, ujrzymy zdala pod nogami, niby zdrobniały dziecinny ogródek. Druga droga jest ta: spaść prosto w ów ogródek i tak się wygodnie w jakiej brózdzie usadowić, aby, wyjrzawszy ze swego ciepłego gniazda, niby gniazda skowronka, nie widzieć już również ani wilczych dołów, ani kostnic i żerdzi, tylko same kłosy, z których każdy dla siedzącego w gnieździe ptaka jest drzewem, parasolem od deszczu i słońca. Trzecia nakoniec droga, którą za najtrudniejszą a najrozumniejszą uważam, zależy na odmienianiu kolejnem dwóch poprzednich. " Na tej zaś odmianie, odbywającej się u niego tak chyżo, że obie przeciwności spływają się z sobą, polega właśnie humor, kojarzenie rzeczy wzniosłych i małych, rzeźwiąca siła tego, co rozśmiesza, i tego, co wzrusza. Na skrzydłach natchnienia poeta wzbija się wysoko ponad chmury ziemi i jak ptak rajski zapada w sen podczas lotu i na wysokości przesypia wstrząśnienia i burze daleko w dole pod nim będącej ziemi, pogrążony w błogiem, rozkosznem marzeniu o swej idealnej ojczyźnie. Ale oto nagle ukazuje się pośród nas, czyniąc z poezyi swej szkło powiększające; kropla wody zmienia się wtedy w morze rojące się życiem, pleśń w las palmowy, piasek w połyskujące stosy klejnotów. Naraz odwraca szkło, i staje się ono źwierciadłem wklęsłem, rzucającem na ścianę rozweselające cienie głupstw, mrzonek, przywar i ułomności możnych i maluczkich tego świata. Jednakże pionowy chód człowieka, trzymający środek między wzlotem w przestrzeń eteru a siedzeniem w ukrytem gnieździe; jasne, zdrowe oko, które w samej rzeczywistości dostrzega to, co w niej jest najistotniejszem i wiekuistem, a w czynach bohaterów i losach ludów widzi rdzeń natury człowieka i rządy Opatrzności; ta środkowość życia, ta jednodźwięczność świata wewnętrznego z zewnętrznym, przedstawienie idei w prostych a wielkich rysach i kształtach, plastyczna formy skończoność, jaką Schiller i Goethe na antykach zdobyli: wszystko to pozostało obcem poecie. Kwiaty bytu wydawały mu się jakby skamieniałościami klimatu nieistniejącego na ziemi; jego poezya jest tęsknotą ducha do niebieskiej ojczyzny, odzwierciedlającej się jeszcze najczęściej w niewinnej duszy dziecka. Ta tęsknota do świata pozaziemskiego nadaje mu chwytający za serce powab wdzięcznej melancholii, nadaje mu religijne namaszczenie; atoli stałe formy rzeczywistości zanadto się już u niego rozpływają w eteryczną powiewność. Jakkolwiek w idylli Nauczyciela wiejskiego, odzwierciedlając siebie i swe życie, nie uniknął ironii, przecież ożywiała go przytem apostolska energia w nawoływaniu ludzi do prawdy, dobra i piękna, i niejednemu Jean-Paul ocalił duszę lub stał się dlań, jak dla mnie samego, przewodnikiem młodości, strzegącym go od skażenia się gminnością, od nikczemności kłamstwa.

Jean-Paul'owi zbywa na sztuce plastycznej; jest to natura muzykalna. Budowie jego dzieł braknie jasności i symetryi w proporcyach; główny zarys bywa ubogim, a mimo to powikłanym; przebieg akcyi wlecze się leniwo, lub gubi w coraz-to nowych przystawkach i wyskokach; wątek powieściowy bywa zazwyczaj drewnianem rusztowaniem, które poeta wznosi ladajako, niewiele się troszcząc o trwałość i miarę, by następnie dla ozdoby pozawieszać na niem promieniące barwami i upajające wonią wieńce kwiatowe swych myśli i uczuć. Charaktery jego powracają wielokrotnie pod różnemi nazwami w różnych jego dziełach, jak stale powtarzające się figury w komedyach: obok. kwiecistej duszy kobiecej, przedstawia się nam, to wolnomyślna, to znów zaprzątniona domem, postać niewieścia; obok człowieka cichego, poprzestającego na małem — człowiek wyższy, wyrzekający się świata, aby się zwrócić ku rzeczom boskim, który jednakże niemniej zaniedbuje dla nich pracować, działać, jak i istota obdarzona talentem komicznym, która, śmiejąc się ze świata, z szyderstwem przez życie przechodzi: tamten jest przedstawicielem wzniosłych myśli i uczuć autora, ten — jego satyrycznego upodobania i przenikliwości. Po nim następuje nieoszlifowany drogi kamień, w postaci mającego się wychowywać młodzieńca, i kilku dystyngowanych samolubów, pełnych chłodu i złośliwości. Muzykalnej poezyi Jean-Paul'a braknie przytem zewnętrznej formy, muzykalnego pierwiastku wiersza i rymu; natomiast przywykł on wyrażać wszystko w obrazach lub uzupełniać rzeczy porównaniami; jego śmiałość w używaniu wyrażeń przenośnych bywa często szczęśliwym uwieńczona skutkiem, natomiast jego alluzye nierzadko pozostają niezrozumiałemi, przedstawienie zaś rzeczy zagadkowem lub niesmacznem. Z powodu, że Richter pomysły swe ze sta różnorodnych kawałków w mozaikę układa, kojarząc bardzo często pojęcia najodleglejsze z wyszukanym dowcipem i przerywając sobie nowemi konceptami — styl jego staje się pstrym i zawiłym: pisarz ten nie umiał szafować swem bogactwem, i zarzucały mu to już Kenie. Bogactwo przecież tem niemniej istnieje, i mimo dziwactw nie można nieuznać rzeczy przepysznych.

Najlepiej było poecie w Raju lat dziecinnych; sen wspomnień budzącego się życia silnie się go jeszcze trzymał, najwczeniejsze dni młodości były dlań najpiękniejszemi, wszystko, co po nich nastało, stanowiło tylko oddźwięk owych, tak cichych, ale tak czystych, tonów pierwszego uczucia w życiu. Dziecinnemu wiekowi jednostki odpowiada idylliczny stan ludzkości, a Jean-Paul jest jednym z największych idyllistów. Ciche życie natur dziecięco-harmonijnych, z jego tak niestałemi a jednak tak niewyczerpanemi powabami, malował Richter w sposób nieporównany; jego Nauczycielątko Wuz, jego Quintus Fixlein, obok tylu innych wizerunków w większych już dziełach, mają, wartość nieprzemijającą. Dalej maluje także pierwsze idealne uniesienia duszy młodzieńczej w miłości, przyjaźni, religii, patryotyzmie i swobodnem myśleniu, wezbranie zakwitającego uczucia i zapał dla wielkich czynów; stawiając zaś wobec przeczuwającej i marzącej duszy świat z jego ograniczeniami, ułudami i podstępami, wyzyskuje przeciwieństwa wynikające z zestawienia wygórowanego idealizmu i realizmu powszedniego. Ze starcia tego wywiązuje się humor, który przy czystości serca i prostocie nie zarzeka się też kreślić niezaradności, chimeryczności i niezdarności lat pierwszej młodości, obok prostoty stawia naiwność; ale wtedy gdy ją wyśmiewamy, wzrusza nas jednocześnie i upokarza szlachetność niezepsutej natury, więcej wartej niż wszystkie misterności cywilizacyi. Doprowadzić tę szlachetność do harmonijnego wykształcenia i do zapanowania nad stosunkami świata: oto zadanie, jakie poeta sobie stawia.

Spełniło się to już w jego Niewidzialnej Loży i w Hesperusie, i liryka serca, w połączeniu z tryskającym dowcipem, podniosłe zapatrywanie się na świat, obok drobnostkowego malowania, mimo braku formy, zachwycały, osobliwie kobiety. Opuściwszy rodzinne strony w Górach Jodłowych, gdzie porzucił był stanowisko nauczyciela, przybył do Weimaru i Berlina, i gdy się znalazł w otoczeniu dusz pięknych i energicznych, gdy powitał wielkich współtowarzyszów w poezyi i rozszerzył swój pogląd na rzeczywistość, sam pisał do jednego ze swych przyjaciół, że los rozumnie, mając jego Tytana na widoku, przeprowadził go przez wszystkie te próby ogniowe. Toż Charlotta Kalb "Tytanida, " chciała się rozwieśdź dla niego; podobnież inne do niego wzdychały: on atoli, zamiast kobiet genialnych, jął szukać dla siebie raczej rozsądnej, serdecznej żony, i taką też znalazł. Z nią powrócił w strony rodzinne, do życia cichego w miernym dostatku.

Tytan, ze względu na ideę swoją, jest najpotężniejszym ze wszystkich romansów; ubolewać tylko trzeba, że wykonanie tego utworu, z powodu wspomnianych powyżej ułomności poety, już dziś pod niejednym względem nie odpowiada wymaganiom smaku. Wystawiając tragiczny koniec natur tytanicznych lub dusz w jednostronnym zbłąkanych kierunku, oraz szczęśliwość i harmonijne wykształtowanie się głównej postaci, której szlachetny kruszec oczyszcza się przez zboczenia i nadmierności, dzieło to wskazać się stara, że tylko czyny nadają, życiu energię, tylko miara "zapewnia mu stateczność i powab; gdy tymczasem marnieją ci wszyscy, "którzy mlecznej drogi nierzetelności i tęczy fantazyi użyćby chcieli za kabłączek dla swej ręki, niebędąc nigdy w możności naciągnięcia go struną. " Jakkolwiek sam poeta cierpiał, i to bardzo, na łączenie w jedno chorobliwości i genialności, w utworze tym przecież jedynie zupełne tryumfuje zdrowie; w blasku wygórowanego życia fantazyjnego wystawione są tu zarazem z przerażającą siłą jego niebezpieczeństwa i cierpienia, gdy tymczasem prawdziwy idealizm nie zarzeka się entuzyastycznego snu młodości, lecz go wypełnia i przez to samo rzeczywistość uzacnia. A jednak Albano na tronie we Flachsenfingen, nie jestże znowu humorystycznym wizerunkiem sprzeczności w ówczesnych Niemczech, wielkich w duchu, a małych w świecie? Między Tytanami zwraca na siebie uwagę przedewszystkiem Roquairol, postać będąca niejako zapowiedzią romantynnu i bajronizmu czasów późniejszych, młodzieniec genialny, ale swawolny " i niesumienny, przedwcześnie dojrzały i przed czasem przesycony życiem; wszystkich już bowiem skosztował rozkoszy, przyjaźń i miłość przeszedł wprzód w poezyi niż w życiu; rzeczywistość nie bardzo przypada mu do smaku: szuka więc żądła grzechu i podrażnienia stęchlizny, aby przez nie, a następnie przez żal i skruchę, pobudzić znów w sobie stępione uczucie. Niema dlań żadnej nowej uciechy, żadnej nowej prawdy, a żadna ze starych nie utrzymała się w nietykalności i świeżości swojej: stał się on niby drzewem wydrążonem, zwęglonem przez ogień fantazyi. Zuchwały, a zarazem z wiary odarty, stawia się on poza prawem moralności, aby sobie z życia estetyczną uczynić igraszkę, i kończy wreszcie istotnem samobójstwem tragedyę swych dziejów, z której sam daje widowisko. Ten charakter, będący wynikiem jednostronnego ukształcenia literackiego, które zerwało z rzeczywistością, celami i wymaganiami życia publicznego, jest nakreślony tak niepospolicie, głęboko i świetnie, że jeden tylko Jeau-Paul mógł mu dać przeciwwagę przedewszystkiem w swym humorystycznym Schoppe'm. W tym ostatnim zdołał on odwzorować talent komiczny z jego nieubłaganą cyniczną surowością, z jego oryginalną swobodą ducha i zamiłowaniem wolności, zaś ośmieszanie i wyszydzanie świata, pełne prawdziwie demonicznej siły, oprzeć na podstawie czułego, miłującego ludzkość serca; z tem wszystkiem i Schoppe ginie tragicznie i kończy wynikliwie na pomieszaniu zmysłów, ponieważ i on również wszystko w igraszce swego dowcipu rozprzęga, dając się unieść szalonemu prądowi swych konceptów, aż w końcu sam pod odurzającym ich wpływem doznaje zawrotu głowy i w przepaść się stacza. Ale i biorący rzeczy na chłodno, wszystko obliczający rozum Gaspara, widzi spełzające na niczem swe plany; ludzie bowiem i losy ludzkie nie dadzą się pociągać nitkami jak maryonetki, lecz według własnej woli i odpowiednio do rozrządzenia bożego drogę swą odbywają. Zpomiędzy postaci niewieścich stają naprzeciw siebie Liana i Linda. Pierwsza — to wątła, biała lilia, wcielona tęsknota do nieba; usycha ona, wyrzekłszy się szczęścia ziemskiego i w swych rozpływających się uczuciach sama topnieje. Druga — to dziewica wolnomyślna, śmiała, piękna, pełna wrzącej namiętności, która, zamiast religijnego podniesienia, w bijącem szlachetnie sercu ma zarówno odwagę do filozofii jak i porywy fantazyi. Wymawia ona te wspaniałe słowa: Nie wiem wcale czem są czyny wielkie; znam tylko wielkie życie, narzeczy bowiem podobne do wielkich czynów zdobyć się może każdy grzesznik. Mimo to przecież wielkie jej życie zostaje złamanem, nie bez jej winy, ponieważ w swem rozumieniu wolności przekroczyła ona granice zakreślone kobiecie, obstając za samodzielnością w miłości i uważając obyczajową formę małżeństwa za ujmę dla swój szlachetnej natury, która i bez zewnętrznego węzła w całości i nazawsze ukochanemu oddać się zdoła. Poeta wyposażył ją tak świetnie, że gdy pada ofiarą występnego oszustwa Roquairol'a, wydaje się to czytelnikowi, który całe niebo z nią i z Albanem przeleciał, przykrym, rażącym dyssonansem; sprawiedliwy zamiar poety nie jest dostatecznie upowodowanym. Idoina, dla swej harmonijnej", równie pogodnej jak serdecznej, natury, zostaje żoną Albana, który poprzednio, przechodząc przez przeciwieństwa miękkości i energii, kochał najpierw Lianę, później Linde,; — rozumie się, że podobnie jak Natalia w Wilhelmie Meistrze, nie dochodzi ona do tej zupełności plastycznej, z jaką się dwie poprzednie postacie kobiece zarysowują i utrwalają w pamięci. Albano atoli w walce ze światem zachował nieskażone serce i moc swoja, oczyścił w zwycięztwie nad namiętnością; przeszedłszy przez zachwyty i boleści, dostępuje tronu, roztropnie godzi się z rzeczywistością, zachowując jednocześnie entuzyazm, który go wznosi ponad wszelką, pospolitość: "żaden bowiem ideał niepowinien być zaniechanym; inaczej zagaśnie święty ogień życia i Bóg umrze bez zmartwychpowstania. " Przypominani sobie pewne wyrażenie Ludolfa Wienberga: ubolewał on nad tem, że Jean Paul Richter i Wolfgang Goethe nie byli braćmi mlecznymi; w takim bowiem razie Wolfgang przejąłby coś z błogiego stanu duszy Paul'a, Paul znowu wessałby w siebie nieco czystego rozumu artystycznego Wolfganga, i wtedy-to mieliby Niemcy Tytana mistrzowskiego i Meistra tytanicznego.

Jean Paul, stosownie do swej dwoistej natury, dwoisty też punkt najwyższego wzniesienia się zaznaczył w swej twórczości, wydając obok Tytana Lata pod cepem ( Flegeljahre ); są one weselsze, idylliczniejsze; własna osobistość poety rozdziela się tu względnie do dwóch stron swej natury, reflesyjnej" i humorystycznej — między braci Walta i Vulta, wspólnie zaś ich na siebie oddziaływanie w najpocieszniejszy przedstawione jest sposób. Flegeljahre są tylko ułamkowym utworem, a niezamącona rozkosz, jaką napawać się pozwalają, ztąd może właśnie pochodzi, że kompozycya tylko w zasadniczych nakreśloną została liniach; jednakże ten urywek z całości tak doskonałe o niej samej daje pojęcie, jak Iliada o wojnie trojańskiej. Już sam nagłówek pierwszego rozdziału jest humorystycznym: Winiarnia ( Weinhaus ) znaczy tu nietyle dom, w którym się wino ( Wein ) pije, ile raczej dom, który płaczem ( Weinen ) ma być pozyskany; zaś siedmiu wydziedziczonych krewnych pobocznych Kabel'a Bóg wie co nie dokazują byle tylko dom się im dostał, lecz ilekroć zbierze się im na łzy, — a w łzach dom ten ma przypłynąć, — zawsze staje im przed obliczem duszy w postaci tak uśmiechniętego obrazu, że nawet naczelny pastor napróżno poetyczną mową rozczulić się usiłuje, aż wreszcie biedny kaznodzieja powiada: Zdaje mi się, że płaczę, — i łzy swoje każe zaciągnąć do protokółu. Uniwersalnym spadkobiercą jest Walt, człowiek szlachetny, poetyczny, pełen marzycielskiego idealizmu i niezaradności młodego wieku, zarówno szczery i serdeczny, jak niedoświadczony. I on również majątek otrzymać ma dopiero po odbyciu różnych prób u krewnych pobocznych; pieniądze jednak w większej części wymkną się jemu i do ich rąk wpłyną, on atoli stanie się wreszcie człowiekiem skończonym, najlepszym dla siebie samego skarbem.

Również i później jeszcze Jean-Paul rozweselał swoją publiczność najrozmaitszemi lekkiemi żartobliwemi poezyami, a jednocześnie, podobnie jak Goethe i Schiller, wykładał swe idee na drodze naukowej. Pisał o wychowaniu, o nieśmiertelności, o sztuce, i mianowicie w swój Szkole przygotowawczej do Estetyki ( Vorschule der Aesthetik ) podał wiele szacownych wyjaśnień we względzie komizmu i humorystyki, które weszły raz na zawsze w skład nauki o pięknie. Przytem dotykał politycznej dążności narodu; słowo jego pocieszało i dodawało otuchy w niedoli, aby naród nie stracił wiary w samego siebie i przebył dzień pokuty, w którym powszechność ran powinna była skłonić go do postanowienia powszechnego podźwignięcia się; słowo jego było wołaniem budziciela, gdy zaświtała zorza oswobodzenia; uniesione radością zwycięztwa, napominało ono przecież, że wolność i prawo, powinny być po zwycięztwie właśnie zapewnionemi; gdy zaś cenzura nie chciała zezwolić na oddrukowanie dedykacyi jego Szkoły Przygotowawczej księciu Emilowi Gotajskiemu, ten ostatni w napisanej" przez siebie książeczce o wolności jął walczyć pospołu z poetą przeciw mordowaniu myśli i kaleczeniu ich, a w obronie światła i prawdy. Jak Spartanie zwyciężyli przez Tyrteusza, tak wierzył i on, że przez sztukę i umiejętność zadzierzgnąć się da węzeł jedności, który między Niemcami coraz silniej i silniej w pokojowem współzawodnictwie zacieśniać się powinien. Sam on rzetelnie przyłożył się do przygotowania umysłów ku wprowadzeniu w czyn tej myśli.

Przejście do mężów nauki da nam Jerzy Forster, który, odbywszy z Cookiem podróż morską w około świata, opisał ją potem ze swym ojcem; w pracy tej sprzęgła się już była powaga badacza ze sztuką uplastyczniania rzeczy, zaś w obrazie Otahaiti ujawnił się ponętny realizm zdrowego stanu natury, o jakim marzył Rousseau. Następnie Forster do męzkiej doszedłszy już dojrzałości, pisał Widoki niższego Renu; w książce tej natura i sztuka posplatały się z uwagami nad położeniem politycznem i Lichtenberg niebawem też uznał ją za jedno z najznakomitszych dzieł w języku niemieckim. Jak ucieszył go początek Rewolucyi francuzkiej, jak atoli strasznem rozczarowaniem i tragicznym końcem przypłacił swą pomyłkę codo zastosowania republikańskiej formy rządu w ojczyźnie: o tem już wspomniałem; muszę tu jeszcze dodać, że listy Forstera również wybitne w literaturze niemieckiej zajmujące miejsce, ujawniają i w tej także dobie jego życia tężsamą szlachetność duszy, jaką miał za czasów marzycielskiej młodości, za pracowitego pobytu w Wilnie ( ** ) i za szczęśliwych dni w Moguncji. Budujący to, zaiste, widok, jak wszystko umie on obrócić na korzyść wewnętrznego rozwoju człowieczeństwa i wykształcenie samego siebie!

Spokojniej, bardziej wzorem ludzi uczonych, pracował Schlözer, jako publicysta, nad sprowadzeniem reformy w życiu publicznem. "Co on na to powie?"— zwykła była zapytywać się, Marya Teresa, gdy coś przedsiębrała. Splitter przeniósł sposób myślenia Lessinga w zakres historyi, a następnie Kościoła. Jan Müller ze swą Historya Szwajcaryi był przecież tylko Klopstockiem w tej sferze; jego wizerunki charakterów i obrazy bitew imponują jak w Schillerze, zbywa im jednak na podstawie krytycznych poszukiwań źródłowych; styl zaś jego zbyt już pretensyonalnie i sztucznie stroi się w rdzę starożytności. Jego czterdzieści ksiąg Powszechnej Historyi świata współzawodniczą pod względem genialności poglądów i świetności obrazów z Ideami Herdera. Temu wielce utalentowanemu mężowi zbywało a stateczności charakteru, i ztądto ambicya jego przerzucała go ustawicznie od jednego obozu do drugiego i takiemu Gentzowi nastręczyła sposobność do wzniesienia się ponad samego siebie i cierpkiego zgromienia Müllera za to, że stanął po stronie Napoleona i cudzoziemskiego panowania: "Żeś pan przez tchórzliwą uległość względem zwyciężcy, przez pokątne z nim knowania i dwujęzyczne oświadczenia, mógł się wyprzeć swej sławy, swych przyjaciół, sprawy Niemiec, natom był przygotowany; ale, żebyś się miał publicznie ich zarzec — wiarołomstwa posuniętego do tego stopnia nie przypuszczałem w tobie. Cały skład istoty pańskiej jest szczególniejszą pomyłką przyrody, która głowę niezwykłej siły sprzęgła z jedną z dusz najbezwładniejszych. " Müller został ministrem ustanowionego przez Napoleona Królestwa Westfalskiego, i serce mu pękało od zgryzot z powodu chybionego stanowiska pod rozrzutnikiem Hieronimem. Wówczas-to mógł mu przyjść na myśl Gentz, który niegdyś pisał był do niego: "Jest coś bezwzględnego, coś wiecznie spoczywającego i uspakajającego w duszy człowieka; w sprzeciwieństwie z ruchem postępowym, falistym, charakteryzującym, zaiste, pojęcie życia, mógłbyś owo coś nazwać śmiercią; ale ta śmierć jest życiem życia, i bez niej samo życie byłoby męczarnią bez granic. " Na polu badań Starożytności był Fryderyk August Wolf godnym towarzyszem niemieckich mocarzy poezyi; człowiek to genialny, przy wesołym spokoju będący zawsze w całkowitem posiadaniu swej wiedzy i siły, przy wysokiej przytomności ducha gotów się zawsze zdobyć na palący dowcip i jaknajgruntowniejsze poszukiwania; mistrz w krytyce nietylko pojedynczych ustępów, lecz całkowitych dzieł starożytnych pisarzów, które zwykł był brać z ich najrdzenniejszej strony. Sławnym się on stał w dziejach literatury i nowe wytknął tory swem pojmowaniem Homera; na Iliadę zapatrywał się, nie jak na dzieło obmyślone, wykonane z powziętym z góry planem, lub jak na utwór jednego człowieka, lecz jak na kształtowany stopniowo płód ducha greckiego, odźwieciedlenie się życia w duszy ludowej, wyrażone przez pieśniarzy, których najrozmaitsze utwory, przekazywane z pokolenia w pokolenie, potem dopiero w jedną całość zostały uporządkowane. Pogląd ten dał klucz do zrozumienia epopei narodowej i w ogólności młodzieńczego wieku narodów. Wolf objął filologię jako całość, jako poznanie starożytnej ludzkości, tak codo jej utworów literatury i rzeźby, jako też codo jej urządzeń państwowych, obyczajów, idei religijnych i filozoficznych. Tak dobrze kierunek ściśle językowy, przyjęty przez Gotfryda Hermanna, jak i kierunek przedmiotowy do wyświecenia rzeczy i stosunków wiodący, którym Böckh poszedł dalej — obaj mężowie niepospolitej zasługi — równoważąc się, miały w nim swego zwolennika; odrodzony hellenizm był również i dla niego ideałem wykształcenia. Poświęcając Goethemu swe Muzeum Siarożytnictwa, wyznał Wolf, że poeci niemieccy przyczynili się do zrozumienia Grecczyzny i wzywał "najgodniejszego pośród szlachetnych" żebypomagał obronić palladium sztuk starożytnych, i tym sposobem Nemcom dozwolił znajomość ich jako niespożytą spuściznę zachować. Zwracał uwagę na powinowactwo ducha niemieckiego i helleńskiego;., My Niemcy najchętniej zpośród nowożytnych nastrajamy się do melodyi greckiego śpiewu i dykcyi; my najmniej cofamy się przed niezwykłościami, któremi owi bohaterowie innym przystęp utrudniają; my jedni zarzekamy się coraz bardziej chęci upiększania prostej ich dzieł godności, karcenia ich sławnych nieprzyzwoitości. Tak więc Niemiec, niepogardzając skrzętnością, choćby tylko uczonego zbieracza, nielekceważąc, choćby tylko prostego zwolennika ogólnego wykształcenia, wszędzie staje się głębszym badaczem i kommentatorem wielkości i piękna, płynących ze Starożytności; korzysta zaś z tych skarbów na to, aby pośród przemian niestałych losów społecznych zapładniać niemi ducha swego narodu, którego wybrane jednostki, zaprawione na dziełach rodzimych, nie są bynajmniej nieprzygotowanemi do przyjęcia wyższego święcenia."

Z Wolfem i Schillerem jaknajściślej zaprzyjaźniony, Wilhelm v. Humboldt złożył w swych Próbach Estetycznych wyniki swego z nimi obcowania, jakoteż rozmyślań nad poezyą i nad ukształtowaniem się ducha naszej epoki, osiągniętem przez poznanie Starożytności. Schiller to jeszcze pisał do niego, że powinien szukać swego indywidualnego udoskonalenia, na drodze, nie produkcyi, ale sądzenia i używania; miał on przedewszystkiem na względzie wykształcenie samodzielne, i zdawało mu się, że to, co stanowiło najwybitniejszą stronę działalności danego człowieka, płynie zawsze bezpośrednio z jego indywidualności; chciał on był, opuszczając to życie, zostawić jak można najmniej rzeczy, z któremiby przez uczucie lub poznanie bliższej nie zabrał znajomości. Natura zmysłowa, lubująca się w rozkoszy, i chłodny spostrzegawczy umysł, równoważą się w nim; szczęśliwa jego dola nietylko postawiła go zewnętrznie w zupełnej niezawisłości, lecz także powiodła go na Weimarski dwór Muz, potem jako posła do Rzymu, i nareszcie do ministeryum pruskiego; na szczęście to przecież Humboldt zasłużył sobie samodzielnym charakterem i gorliwością w pełnieniu obowiązków, jakoteż w pracach badawczych, którym znowu cały wieczór swego życia poświęcił. W jednem z pism swej młodości usiłował teoretycznie działalność państwa w możliwie ciasnych zamknąć granicach, staranie o dobrobyt, moralność rodziny, oświatę, pozostawić indywidualnej wolności; zapominał, że jedynie dzięki państwu i z mocy jego społeczych urządzeń powyższych darów życia używamy. Statecznym już będąc mężem, domagał się dla Prus konstytucyi stanowej i wystąpił z rządu, gdy wydane zostały "haniebne" Karlsbadzkie postanowienia, wystosowane przeciw dążeniom do wolności. Przy liberalizmie myśliciela, zbywało mu na energii statysty, wrodzonej dzielności człowieka czynu, i więcej też zdziałał dla ojczyzny przez założenie uniwersytetu berlińskiego, niż przez swój udział na kongresie wiedeńskim. W dziedzinie umiejętności stał się nieśmiertelnym przez ugruntowanie filozofii języka. Nowe poszukiwania nad starożytnością indyjską znęciły go ku sobie, i od osnowy myśli zwrócił się, do koniecznych form samego języka; ich prawa, ich nierozdzielność ze świadomym siebie duchem, ich wytwarzanie się, nie drogą wynalazku lub z wrodzonych popędów, lecz z nieświadomego rozwijania się rozumu; potęga całości panująca nad szczegółami: wszystko to jemu najpierwej stanęło z całą ścisłością przed oczyma duszy, i w najdojrzalszej swój pracy, we Wstępie do dzieła o języku Kaawi, wyłożył je, z własnego wysnuwając umysłu, i łącząc głębokość z gorącością i jasnością. W pierwszym rozdziale niniejszego dzieła mego przyswoiłem sobie jego zdobycze i dalej na ich podstawie budowałem. W listach swych do pewnej przyjaciółki, w sonetach, Humboldt, starcem już będąc, otworzył też swe serce, które zazwyczaj otaczał nazewnątrz żądłami odstręczającej ironii. Forma poetyczna jest tu niezdarną, reflexya przemaga, jak zresztą i w dawniejszych jego poezyach; główna zaś myśl tkwi w tych słowach:

Wielkość człowieka nosi ducha miarę;

Wolność — dusz wzniosłych najpiękniejszym kwiatem.

Własna jego działalność świeciła spokojnym blaskiem jak gwiazda, i sam też ochoczo wznosił on wzrok ku gwiazdom, które według odwiecznych praw, po drogach swych krążąc, nasuwają nam na myśl pojęcie trwałości; gdy, przeciwnie, niestałe, tłumnie się cisnące obłoki, są jakby obrazem zmienności rzeczy ziemskich, chwiejności, którą my z niezmiennością połączyć powinniśmy.

Jak Wilhelm v. Humboldt przymyka do Schillera, tak brat jego Alexander — do Goethego, łącząc w sobie estetyczne poczucie piękna z empirycznym zapałem do poznania szczegółów i filozoficznym poglądem na całość przyrody. I w nim również główna i najskuteczniejsza siła polega na wielostronnem i harmonijnem rozwinięciu przymiotów umysłu: i tak przez długi czas zajmuje on środkowe stanowisko pośród badaczy, przyswajając sobie owoce ich prac i wzajem własnemi dzieląc się z nimi zdobyczami, podniecając wszędzie do badań i pomyślnie na ich postęp oddziaływając; na dworach książęcych zachowuje swą wolnomyślność i przychylność potężnych wyzyskuje na usługi ludzkości i umiejętności. Priestley w Anglii, Lavoisier we Francyi, Berzelius w Szwecyi — wysunęli byli chemię na widownię; rozbiór wody, powietrza, powiódł do rozpoznania processów palenia i oddychania. Galvani i Volla naukę o elektryczności na nowe wprowadzili drogi, Werner i Leopold v. Buch badali processy kształtowania się ziemi, pierwszy uwzględniając głównie potęgę wody, drugi — ognia; Cuvier przywracał łączność między tworami żyjące-mi a zaginionemi i wykazywał związek ich form z geologicznemi okresami. Alexander v. Humboldl jeździł do podzwrotnikowej Ameryki, aby ją, jak drugi Kolumb, odkryć dla nauki. Różne gałęzie badań naukowych zostały wreszcie połączone z sobą w jego mistrzowskich opisach przyrody, w których własności gruntu, klimatu — rozważał w związku z roślinnością i zwierzostanem, "usiłując wszędzie zapanować ideą nad przedmiotem rozpoznawanym, ująć jedność pośród rozmaitości i pochwycić ducha natury, leżącego pod pokrywą zjawisk. " Pod późny wieczór swego życia zebrał w Kosmosie w jedną summę owoce swych badań i wiadomości swój epoki ułożył w jeden obraz przyrody, poczynając od najodleglejszych mgławic i gwiazd podwójnych, aż do organicznych istot na ziemi i do człowieka, i w tem dziele jego bystremu i ścisłemu rozumowi towarzyszy dusza rozkoszująca się pięknem i dytyrambiczny polot języka. Dzieło to zapewne bardziej zbogaciło literaturę narodową niż umiejętności; wielkiej jest atoli wagi ze względu na wykład wszechprawidłowości rządzącej światem zmysłowym, która coraz bardziej staje się zdobyczą samowiedzy.

(*) W tem miejscu ze str. 395 oryginału opuszczono 24 wiersze poeyi Hölderlina - rzecz blada a trudna do przełożenia.

( ** ) Jerzy Forster pochodzi z Pomorza polskiego: ojciec jego urodził się w Tczewie, on sam na wsi pod Gdańskiem. Kraszewski domyśla się, że należy do jednej rodziny ze sławnym wydawcą Gdańskim. Do Polski zawitał Forster w zimie w r. 1784/5. Był najpierw w Grodnie, podczas sejmu, potem uda! się do Wilna, dokąd go sprowadził był Książę Prymas na katedrę nauk przyrodzonych; skutkiem nierządności publicznej jednak F. wykładów rozwinąć nie mógł. Przebiedowawszy do Sierpnia 1787. powrócił do Niemiec. Są jego listy z Wilna, z którychby może do ówczesnego życia niejedno wybrać się dało. Pierwszą o nim wiadomość historyczną podały w r. 1858: Teka Wileńska (N 5, W liście Kraszewskiego z Żytomierza i Bibl. Warsz. T. III. (z tegoż roku). Sztuka i Literatura.

ROZKWIT MUZYKI. - HAYDN. MOZART. BEETHOVEN.

Muzyka niemiecka dorasta plastyce greckiej i malarstwu włoskiemu. Haydn geniusz pomiędzy muzykantami; wykształcenie formy sonat. Serdeczna radość z przyrody, uczuciem ku Bogu przejęta w Stworzeniu; optymizm Leibniza stał się muzyką. — Stopienie stylu włoskiego i francuzkiego z niemieckim, dokonane przez Mozarta, jako najpiękniejszy wyraz kosmopolityzmu. — Beethoven. Germanin-Tryumfator. Cudowne dziecię i cudowny człowiek. Styl dramatyczny w Don Juanie, Weselu Figara i Flecie Zaczarowanym —Msza Beethovena i Fidelio; jego symfonie.

Taka sama niepodległość i podniosłość umysłu w pojmowaniu życia, taki sam popęd twórczy do kształtowania harmonijnie zistotnionego człowieczeństwa, takie samo formalne poczucie piękna w ożenieniu niemieckiej głębokości myślenia z południowo-jasnym wdziękiem romańskim — czyli to, co klassycznych poetów niemieckich wielkimi uczyniło, — objawia się również i w dziedzinie muzyki, i możemy śmiało powiedzieć, że naród niemiecki spełnił tu czyn na cały świat doniosły i w dziejach świata całego zaznaczony, —czyn tak w sobie jedyny i znakomity, jak niegdyś plastyka grecka okresu Peryklesa, albo malarstwo włoskie z epoki Odrodzenia. Do religijnie-wzniosłego i epicznie przestronnego, do lirycznie-potężnego stylu Handla i Bacha przybywa teraz swobodne lubowanie się" rozwój uczuciowości jednostkowej we wszystkich jej stanach; do antycznej tragedyi, zmartwychpowstałej w muzyce Głucka, w jego typowo-szlachetnych charakterystycznych obrazach, przyłącza się opera, przypominająca zarazem i silnie zosobioną pełnię życia Shakespeare'a i idealnie-harmonijną, lubość Goethego; przyłącza się muzyka instrumentalna, która z głębokością myślową Schillera i jego zwycięzkim polotem w królestwo światła i wolności współzawodniczy i w wykonaniu swojem jest czemś zupełnie nowem. Inne sztuki musiały wprzódy zwiedzić krainę uczuciowości, równie jak i tajemniczego wewnętrznego życia przyrody, i wstęp do niej wolny zostawić, zanim oba powyższe żywioły w swej czystej istności, w obywającem się bez słów działaniu i ścieraniu się sił kształtujących bez kształtów, wszechstronnie przejawić się mogły; teraz w tej walce i w tem pojednaniu odzwierciedla się także i duch ze wszystkiemi swemi boleściami i całą swoją radością ze zwycięztwa w ostatecznem przemożeniu świata a ztąd i w chwale. Wiek nasz, podmiotowo żyjący, nie wytworzył sobie jeszcze ze zdobyczy jednostek wspólnego wszystkim poglądu na świat, i nie znalazł też jeszcze żadnego dlań wyrazu w stylu budownictwu właściwym; ale z dumą utrzymywać możemy, że w symfonicznych budowach wzniesionych z dźwięków wytworzone już zostało coś godnie stojącego obok świątyń starożytnych i średniowiecznych tumów — co więcej nawet, że ideał nowożytny wyraził się tu pod względem artystycznym z większą, skończonością, aniżeli gdziekolwiekbądźindzićj. Faust Goethego nie jest tak równomiernie wytworzony jak symfonia Beethovena C-moll; Byronowski ból z życia na świecie (Wellschmerz) i Schillerowski duch tryumfujący nad trwogami ziemmskiem—oba potężnie występują w dziele Beethovena D-moll (*), i kiedy Niemcy, dla żałości po poległych, jak i dla radości ze zwycięztwa i nadziei, że będą mieć nowe państwo, szukali dźwięków odpowiednich, znalazły się one już gotowe w symfonii Beethovena Eroica. Obok tego w muzyce instrumentalnej (wieloinstrumentowej) Haydna i Mozarta panuje czysta radość z piękna zawartego w samej grze form, jakgdyby w sztuce plastycznej Odrodzenia. Kiedy autor niniejszego dzieła zdanie to w rozmowie z przyjacielem swoim J. L. Kleinem wyraził, ten potwierdził je i dodał, że jeśli w swojej Historyi Dramatu dojdzie do Niemiec, to w obraz poezyi włączy także i muzyczny rysunek charakterów, rozwijanie i godzenie przeciwieństw u Glucka i Mozarta: przez takie dopiero zebranie wszystkich znamion sztuki dramatycznej niemieckiej złożyć jej można hołd, na jaki zasłużyła. W tem miejscu właśnie wypada stwierdzić, że katolickie Południe obok protestanckiej Północy zrobiło swoje. Rozkwit sztuki ducha, poezyi, mógł się urzeczywistnić tylko na podstawie swobodnego wykształcenia filozoficznego; sztuka uczuciowa, muzyka, mogła się obok niej z natury i z serca ludu rozwinąć, zaiste, przez to tylko, że powiew ludzko-miłosnej kultury ożywiał pięknotwórców dźwiękowych. Przytem nie zapominajmy o dwóch rzeczach: najpierw podobnie jak poeci, tak i muzycy mają przy boku swoim dzielnie postępujących towarzyszów, jak: Dittersdorfy w operze komicznej, Reichard w pieśni, serdeczny Weigl w Rodzinie Szwajcarskiej; umiejętny Zumsteeg w balladach; a potem znowu inni, jak Wacław Müller, ze swemi czarodziejskiemi fraszkami przypominający śpiewaków ulicznych, albo Gyrowetz, Rosetti, Pleyel i inni "boscy filistrowie" jak ich ochrzcił Rchl, starali się o ucieszną rozrywkę — racyonaliści w muzyce, zrozumiali dla ludu, gdyż śpiewki ludowe tylko przeszczepili do kwartetów. Historya kultury wdzięcznie wspomina o upodobaniu szlachty austrjackiej, która utrzymywała na dworach swoich kapele, a pielęgnując muzykę instrumeutalną, uprawiła w ten sposób grunt pod nieśmiertelne dzieła wielkich mistrzów i wyhodowała zarówno siły wykonawcze jak i ducha zdolnego przyjąć w siebie sztukę. Mozart wszakże i Beethoven, tak samo jak Goethe i Schiller, musieli walczyć z miernotą, która im w uznaniu tłumu nietylko pierwszeństwo, ale samo nawet stanowisko spornem czyniła — dopóki nareszcie potomność nie wydała sprawiedliwego wyroku.

Józef Haydn ( 1732—1809 ) był synem rzemieślnika wiejskiego na granicy węgierskiej; w dziecięcych latach przysłuchiwał się piosnkom ludowym, które matka jego śpiewała, którym ojciec jego na harfie towarzyszył. W ten sposób zarabiali sobie rodzice w niedziele i święta na chleb; dziecię zaś pojmowało melodyę ludową tak, jak Herder pojmował słowa, i jak Herder literaturę, tak Haydn muzykę odmłodził. Posiadł z czasem sztukę, jaką szkoła dawała; ale w formy jej wprowadził bezpośrednio dźwięki własnego serca, jakoteż serc ludu, i przez to dzieła jego wszystkie są tak świeże, jędrne i wesołe, iż po wsze czasy mogą być źródłem orzeźwiającem. Najpierw jakiś nauczyciel szkółki ludowej nauczył chłopca grać na różnych instrumentach, i chłopiec stał się prawdziwym muzykantem, jakkolwiek właściwem miejscem dla jego działalności nie wieś była, ale Londyn, miasto dla całego świata otworem stojące, albo wreszcie Wiedeń. Haydn jest geniuszem pomiędzy muzykantami; podsłuchującej' ludzkości umie on zawsze coś nowego zagrać; w niewyczerpanej wytwórczości swej porównać się da z Lope de Vegą; jakże bez trudu pracuje, z jakiem zadowoleniem ducha! a pracując dla chwili obecnej, tworzy iednak dla potomności, zawsze bowiem robi jak może najlepiej; jest kompozytorem okolicznościowym, jak Goethe jest okolicznościowym poetą. Od 1760 — 1790 stał Haydn na czele kapeli dworskiej księcia Esterhazego, sługa i przyjaciel zarazem, bądź w zamku księcia, bądź na wycieczkach do Wiednia.

To, co Sebastyan Bach rozpoczął był w ścisłem sprzymierzeniu się z żywiołem kościelnym, syn jego Filip Emmanuel poprowadził dalej" z wiekszą swobodą światowości. Haydn od fortepianu ( klawikord ), przeszedł do kwartetu smyczkowego, do symfonii. Było to już wtedy we zwyczaju, żeby motywa śpiewek i tańców opracowywać dla instrumentów i rozwijać ich melodye, wymaganiom kunsztu muzycznego czynić zadość przez fugi wstępne, i w ten sposób z fugi, aryi i tańca wytwarzać całości. Haydn, jako prawdziwy pięknotwórca, poznał, że wszystko zasadza się tu na ujęciu rozmaitości w jedność, i że dopiero zasadniczy, jakgdyby podesłany pod wszystko, nastrój, przez swoją do głębi ożywiającą i spajającą siłę, może całość rzeczywistą całością uczynić. Na takiej drodze wytworzył formę sonaty, w której z tematu, jako z zarodka i ziarna całości, rozwija się i przeciwieństwo i godzący łącznik, myśl zasadnicza rozpościera się w licznych działach i zmienne koleje naprężenia i ukojenia kres swój w spokoju wyższego żywota znajdują. Jak świeża siła życia odważnie w byt wkracza, tak rozwija się Andante z prącym naprzód ruchem; a jak potem po wysilenia uspokojenie przychodzi, duch skupia się w sobie i nad samym sobą rozmyśla, tak i tu następuje Adagio łagodne, rozmarzone; Finał wreszcie sprowadza do jedności czyn i rozmyślanie, żądzę i osiągnięcie celu. Obok tej trójdzielności wszakże może pierwsza część przynieść walkę i przeciwieństwo, druga — pojednanie; a może także, po wyrażonej z prostotą melodyi zasadniczej nastąpić zaraz przeciwstawienie smutku i radości, powagi i żartobliwego, zuchwałego rozigrania, jako zdwojona część środkowa utworu; poczem już zakończenie samo wystawi wzajemne przenikanie się rozlicznych żywiołów dla pełniejszej a energicznej harmonii. Jako zaś wszystko, co żyje, rozwija się w związku lub w walce o byt z innemi jestestwami, tak i sonata stawia obok prostego tematu temat przeciwny mu lub uboczny, który, bądź we wstępującym bądź w zestępującym rytmie, jest przeciwstawieniem pierwszego; oba naprzemiany rozwijają się, aż wreszcie powrót do pierwotności, kojąc wszystko, wszystko kończy. Część pierwsza poza sobą ukazuje drugą, ta zaś nie jest zupełnie nową i roztacza coś takiego, co już przedtem było. W ten sposób lubi układać kompozytor grupę dźwięków rozpoczynającą utwór, Allegro albo Andante, i zakończającą czyli Finał; środkowe części, Adagio i Scherzo, mają swoją, ulubieńszą a prostszą, formę śpiewu lub ronda.

Pierwszą myśl w symfonii wyraża Haydn z epicką przestronnością; pozwala rozmaitym głosom skrzypiec prowadzić rozmowę; daje, wplecione jedna w drugą, melodye, przy bogactwie myśli na sposób fugi w ogniwa jednego łańcucha spojonych. Potem następuje śpiew ludowy, wesoły albo sentymentalny, i rozprowadzany bywa kunsztownie w waryacyach. Później idzie melodya tańca, żwawo poruszająca się, również w lirycznym nastroju. Nakoniec finał, będący dramatycznem zakończeniem, przedstawia godzące się przeciwieństwa w potężnym potoku harmonii: wyraz-to wywalczonego już zaokrąglenia życia. Do zupełnej wielkości dojrzał Haydn, a z nim i jego metoda sztuki, w podróży do Londynu, a następnie w Wiedniu, gdzie przejął z Mozarta wzbogacenie środków i form artystycznych. W młodości jeszcze nieco cierpki i odpychający, w wieku dojrzałym jest, przy większem zaokrągleniu, łagodniejszym; ale zawsze jasny, świeży, radością tryskający, przeżył rozwój sztuki od Bacha do Beethovena i sam przyczynił się do niego; jego symfonie G-dur i Es-dur świetnie o tem świadczą.

Haydn był skowronkiem wiosennym na dzień zakwitu sztuki; jak kwiaty polne i leśne strzelały w górę dźwiękotwory w jego uczuciu, gromadnie, z dzielnością i pełnią tworów przyrodzonych. Byłto sztukmistrz całkiem naiwny; dziecięca harmonia z przyrodą, głębokie oddanie się Bogu i zarazem wesołość rozigrana, swawolna własnej jego duszy — pozwoliły mu z zupełną naiwnością w wystawianiu czystego człowieczeństwa nową epokę rozpocząć." Gdy o swym Bogu pomyślę, wpadam w wesołość nieprzerwaną"— mawiał sam o swojej muzyce kościelnej; a jak wiek jego szukał i czcił Boga w naturze, co widać w teologii i w poezyi Thomsona, Brockes'a, Hallera i Kleista, tak najpiękniejszy swój wyraz pięknotwórczy kierunek ten znalazł właśnie w obu oratoryach Haydna, które mistrz, już starcem będąc, skomponował. W religijnem swem przywiązaniu do natury, radością z Boga przejmuje on wszystko. Rozpływa się w grze dźwięków malowniczych, w następujących po sobie tonach cieniuje ruchy skaczącego tygrysa, pełzającego robaka, padającego śniegu, i przez to unaocznia przedmiot; albo też wyraża stan, do jakiego usposabia wschód słońca lub księżyca. Już akordy minorowe stoczyły się falą jeden przez drugi, niby tęsknota żądzy bytu, która postaci jeszcze żadnej nie przybrała ale oto już ton stanowczy zamyka ten melodyjny pochód i naraz rozlegają się czyste, jasne akordy majorowe; na podobieństwo promieni wypadają z instrumentów dętych i staje się światło! Sam Haydn, posłyszawszy to, zawołał ze łzami w oczach: "To nie odemnie wyszło, to wyszło ztamtąd, z góry!" Przez Pory roku przesuwa się para zakochana; w Stworzeniu obudzą się miłość wszędzie obecna i na stopień świadomego siebie uczucia się wznosi; Adam i Ewa, jakby w poemacie Miltona, w niewinności szczęśliwi, radują się życiem i śpiewy ich w strofach i antystrofach dozwalają Bogu i światu odźwierciedlać się w piersi człowieczej. Wysoce wspaniały chór: "Niebiosa opowiadają chwalę Boga" tworzy punkt środkowy dzieła; jeszcze wszechistnienie jest rajem bez grzechu i śmierci; jeszcze przepaści, w które zestąpi Beethoven, przykryte są zwierzchu kwieciem. Optymizm Leibniza w Haydnie staje się muzyką; człowiek ten we wszystkiem dobro i piękno upatruje.

Wolfgang Amadeusz Mozart ( 1756 — 91 ) urodził się w Salzburgu, pośród krajobrazu, w którym wielkość łączy się z lubością. Był synem muzykanta, dziecięciem cudownem, które ojciec obwoził; ale podczas gdy chłopiec, a później młodzieniec, przez swoją grę na fortepianie, swoje fantazyowanie, swoje kompozycye, podbijał serca, talent jego, czuły na wpływy zewnętrzne, przyswajał sobie to wszystko, co wywalczyły już były na polu muzyki Włochy, Niemcy, Francya: i tak dojrzał w nim człowiek cudowny, w którym kosmopolityzm w XVIII w. przez to najwspanialej się przejawił, że muzyka jest mową całego świata. I nietylko wszystkie trzy powyższe żywioły narodowe w nim się stopiły, mianowicie: melodyjność włoska, charakteryzacya francuzka i potokiem płynąca harmonijność Niemców: Mozart staje obok największych mistrzów i jaknajbliżej każdego z nich we właściwej mu dziedzinie; a przy tej wszechstronności zawsze jest sobą, utrzymując się w owej równowadze natury i sztuki, gorącości duszy i świeżości zmysłów, wdzięku i głębokości, którą tak wysławiamy w Rafaelu — równie jak on w krótkiem życiu swojem zawsze nowy w każdem nowem dziele, a nawet większą jeszcze rozmaitością przypominający Goethego, z którym ma nadto wspólny nastrój przeważnie światowy i dążność do piękna, do piękno-dźwięczności jako takiej. W skończonej harmonii swoich własnych potęg, ze swoją wiedzą, swojem wykształceniem, z przedmiotami twórczości swej, wywołuje on stan ubłogosławienia i uszczęśliwienia, prawdziwie jak geniusz, co nie potrzebuje się mocować, lecz w wiecznym spokoju potęgę swoją roztacza.

Mozart jest mistrzem w technice; wszystko obraca się mu w muzykę: a chociaż w mszach swoich nie dościga ani nabożenstwowej uroczystości Bacha, ani potężnej i wspaniałej harmonijności Händla, to jednakże i tu bogactwo jego melodyj jest nieprzebranem, i ostatecznie w Requiem mamy dzieło, które, łącząc muzykę śpiewową z instrumentalną, objawia taką wzniosłą powagę, taką wzruszającą tęsknotę, w tak szlachetnej piękności postaciowej, że powiedzieć trzeba, iż nawet w religijnej sztuce Mozart mistrzom owym dorównywa. Sam będąc wirtuozem na fortepianie, skomponował na ten instrument wiele koncertów i sonat, które zawsze świeżą przyjemnością darzą. Zwłaszcza w muzyce pokojowej ( Kammer - Musik ), w kwartetach na instrumenta smyczkowe, w fantazyach i serenadach na instrumenta dęte, walczy Mozart o pierwszeństwo z Haydnem, rozlewając czarodziejskie bogactwo dźwięczności. Zwiększa on i organizuje orkiestrę, i włada nią z całą obfitością barw dźwiękowych. Symfonie Mozarta łączą w sobie siłę z lubością, świeżość przyrodzoną ze świadomą siebie techniką pięknotwórczą; trzy z nich najbardziej zbliżają się do Beethovena: G - moll z boleśnie rozkołysaną namiętnością, Es dur z blaskiem siły, oddającej się wesołości, C - Dur, która z powodu swej majestatyczności, mianem "symfonii jowiszowej" odznaczoną została. Cały Olimp opływający w weselu roztwiera się przed nami; Muzy i Gracye wiją się w pląsach; sam nawet ojciec bogów, zdaje się, jakby tańczył na weselu Tatydy i, dając znak potężnemi brwiami, kierował odświętną zabawą.

Właściwie atoli wielkości Mozarta szukać należy na polu muzyki głosowej, w operze. On - to wykończył styl dramatyczny; każda z jego postaci stoi przed nami w plastycznej pełni swej właściwości; ze względu na charakterystykę osobnikową i głębokość osobistego uczucia znajduje się Mozart w takim stosunku do Shakespeare'a, w jakim zostaje Gluck do Sofoklesa ze względu na idealną typowość swych postaci, i podobnie jak Shakespeare, równie z komicznością jak z tragicznością radzić sobie umie, podobnie jak Shakespeare'owi, udaje się i jemu oba te żywioły za pomocą humoru ze sobą sprzęgać. Dopiero Mozart osięgnął wykończenie stylu dramatycznego w swoich ustępach zbiorowych, i nie poprzestaje on już na ustawianiu obok siebie pojedynczych osób i melodyj, ale każe im jednocześnie współdziałać i przeciwdziałać — a ze wszystkich sztuk jedna tylko muzyka dokazać tego może. Czego dokonywa Handel w epickim stylu swych chórów, gdy massy po zawitych drogach do jednego celu współdążą, tego dościga Mozart w stylu dramatycznym przez przeciwieństwa, przez wikłanie i rozplątywanie głosów osobnikowych w melodyach własnem życiem oddychających, pod panowaniem harmonii, która, do moralnego porządku świata podobna, wszystko utrzymuje na wodzy dźwięczności, wszystko na służbę całości oddając. Jakże odmienne są uczucia gniewu, zemsty, doznanej krzywdy, w Donnie Annie, w Masecie, a w Zerlinie, i jakże doskonale zlewają się one z trwogą duszy Donny Elviry i z komicznem tchórzowstwem Leporellla; podczas gdy Don Juan wszystkim nacierającym nań przeciwnikom zastawia się hardą zamaszystością życia! Idąc coraz dalej, Mozart każe jednocześnie w dwóch odmiennych taktach grać dwa odmienne tańce; przyczem ujawniają się na uczcie u Don - Juana najrozmaitsze usposobienia zaproszonych i niezaproszonych gości. Cowięcej nawet, gdy raz już kompozytor z Szekspirowską potęgą zawładnął żywiołem wstrząsającym i żartobliwym, tragicznym i komicznym, muzyka pozwoliła mu już potem nietylko wysnuwać przeciwieństwa, nietylko jedno obok drugiego i jedno z drugiego rozwijać, ale nawet wplatać je w siebie nawzajem; humorowi, w najszlachetniejszem znaczeniu tego wyrazu, nadał Mozart, nigdy przedtem nieprzeczuwaną nawet, zdolność wyrażania się, ale i tu również w czystych liniach piękna. Nikt w takiej sprawiedliwej mierze jak Mozart nie uwzględnia zarówno śpiewaków jak orkiestry; śpiew i muzyka u niego do pełnego znaczenia dochodzą. Chociaż w dziełach osobno branych przeważa jakiś poszczególny żywioł, w całości jednak wytwórstwa swego i w największych swych dziełach łączy Mozart zarysowywanie charakterów, jak je Gluck dla opery nieinieckiej ugruntował, z wyrazistością znamion szczególnych, przy ostrych zarysach, Francuzom właściwą; łączy on oba te czynniki z radosnym pieśniowym polotem Włochów, ich lubowaniem się w miłych melodyach; aryj używa do odmalowywania stanów duszy, które działanie ze sobą przynosi i każe charakterom samym się w nich wyrażać, jakoto: moralnej podniosłości Donny Anny, cierpieniu Elviry w oszukanej a jednak niewygasłej miłości, szczebiotaniu powabnemu i drażniącemu się Zerliny, męzko - bujnej żądzy życia w Don - Juanie i łagodnej duszy Octavia.

Kiedy Mozart, młodzieńcem jeszcze będąc, wystąpił ze swoim Idomeneuszem, łączyła się już w nim cała samorodna czystość Glucka ze świetnością opery włoskiej. Porwanie z Seraju miało być z początku niemiecką sztuką do śpiewu, ale przez umiejętne zużytkowanie wszelkich środków artystycznych, wysoko ponad ten poziom wybujało i zjednoczyło w sobie cudzoziemski wdzięk wschodnich baśni z gorącem i głębokiem własnem uczuciem miłości, najpierw tęskniącej, potem szczęśliwej, — z uczuciem, którego Mozart sam podówczas doznawał. Wraz z Weselem Figara opera komiczna otrzymała swoją skończoność. Komedya francuzka dała była ostro zarysowane postacie, ale Mozart nietylko je uczuciem jaknajrzetelniejszem napoił: on je oczyścił jeszcze i uszlachetnił. Musiał usunąć z osnowy wydarzeń politykę, a z nią i to, co jedynie tylko pewną jaskrawością się odznaczało, i więcej nawet, wręcz lekkomyślnem było; taki charakter u Beaumarchais'go mają: Hrabina i Paź. Pomienione żywioły ustąpiły przed idealnem tchnieniem wzruszającej miłości małżeńskiej i uroczo - błogiej wiosny młodości; Zuzannie do szalbierskiej swawoli przybyła dziewicza czystość usposobienia; Figaro wyposażony został w wesoły humor; w godzącem wszystko rozwiązaniu sztuki nawet hrabia objawia szlachetniejszą naturę, wydostającą się, nareszcie z manowców obłędu. Z komedyi francuzkiej utrzymała się tylko zuchwała gra intrygi, melodyjne uganianie się, nacisk, pędzenie naoślep — to, co już w melodyach uwertury się poczyna i przez cały dramat ciągnie się również i w orkiestrze; wszystko zaś opływa w poetycznym powabie, wszystko narodziło się z czystej' duszy rzetelnego pięknotwórcy, która własne swoje piękno, własne swe szczęście, uszczęśliwiając innych, wypromienia z siebie.

W Von Juanie wytworzył Mozart dzieło jedyne w sztuce. Zatrzymał on tu całą ową tryskającą wesołą żądzę życia i dał jej za towarzysza żywioł tragiczny pod powagą moralności, a nawet z uroczystym religijnym nastrojem; nie zestawiał atoli jednego z drugiem, ale kazał organicznie jednemu z drugiego się rozwijać i wespół harmonijnie rozbrzmiewać. Już uwertura rozpoczyna się od dźwięków, oznajmiających całą wagę przeznaczenia, które wśród wrzasku trąb rozpasanej uciechy zmysłowej zestąpi na sąd. Z bezbożnika wypromienia się urok osobistości rycerskiej a genialnej, podbijającej właśnie serca, z któremi człowiek ten lekkomyślnie igra. Mamy tu przed sobą takie bogactwo charakterów i uczuć, jakiego żaden inny utwór muzyczny nie posiada. Podniosłość duchowa Donny Anny, jej boleść i uczucie zemsty; tęsknota miłosna Elwiry w głębokiej żałości z porzucenia przez niewiernego; dająca się uwieśdź Zerlina, czysto wszakże zarysowana a dziewczęco - figlarna; obok myślącego Octavia i prostaczego Masetta komiczny Leporello: wszystko z taką prawdą życia, najprostsze motywa tak jasno pochwycone, przyrodność tak wdzięcznie i szlachetnie wystawiona, że Otto John przy Don Juanie obudza w pamięci podobnąż skończoność Fryzu Partenońskiego, jako szczytu sztuki. W chwili kiedy kamienny gość wkracza na wspaniałą biesiadę Don Juana, przejmuje rozpustnika tajemniczy dreszcz wieczności. Opracowując temat ludowy w muzyce, Mozart przewyższył poetów, i mógł tego dokazać, ponieważ temat leży tu w dziedzinie uczuć; sięgnął on tak głęboko w przedmiot i wykonał dzieło tak szczęśliwie, że obok goethowskiego Fausta, tej tragedyi myślowej, postawił godny jego utwór — dzieło równomiernie wykonane i całkiem w sobie harmonijne.

Opera komiczna Cosi fan tutte, pomimo całej tkliwości i lubego wdzięku, również nie stoi na jednej wysokości z obu poprzedniemi, jak i poważna La Clemenza di Tito, która ze względu na swe ustępy pokazowe i szumne, Włochom dotrzymuje placu, ale nie ma ani bogactwa ani wyrazistego zarysowania charakterów. Zato Flet zaczarowany był nowym tryumfem sztuki. Text Schikanedera pierwotnie na zwyczajną operę czarodziejską przeznaczony, później dopiero przetworzonym został w celu wywyższenia wolnomularstwa; w szczegółach też jest prawdziwie trywialnym. Dał on mistrzowi sposobność do uwydatnienia obok fantastyczności baśniowej i mieszczańskiej także i naiwności i szlachetnego charakteru mądrości i cnoty, przy bogactwie melodyj zawsze w równej mierze porywających. Królestwo nocy i królestwo światła, walka ich i zwycięztwo tego ostatniego — tworzą poważne uroczyste ramy dla żartobliwych scen z Papagenem, dla rozkiełzanej" zmysłowości Murzyna, i wiernej, z głębi dusz płynącej, mi łości Tarnina i Paminy. Powszedniość równie serdecznie tu pochwyconą i z takim samym stylem wystawioną została, jak i w ludowych poematach Goethego. Obok igrającej lekkości w koinpozycyi, wybija się duch XVIII w., taki sam, jaki panuje w Mędrcu Natanie, duch przyjazności dla ludzi, rozświecenia umysłów i moralnej wolności. Sama już uwertura jest jakgdyby z promieni światła utkana; cała jedną stanowi harmonię, a — idąc dalej za Hettnerem — uwydatnimy, jak wzruszająco ten finał, ze swoją łagodną powagą i przyświecającym blaskiem, maluje błogosławione szczęście wtajemniczonych, to dążenie do stania się podobnym Bogu, którego żadna już dolegliwość ziemska nie hamuje. Jestto już jak eter czyste życie w ideale, tosamo życie, które stanowi myśl zasadniczą filozoficznych poematów Schillera, i które Schiller chciał w poezyi plastycznie ukształtować, kiedy zamierzał napisać ową. idyllę o wstąpieniu Heraklesa do Olimpu, nie napisał jej zaś, albowiem przekonał się, że czysty spokój i pogodne wykończenie przekraczają granice tego, co w poezyi wystawionym być może. Muzyk uczuwał naiwnie to, co dla poety byłe dopiero wynikiem głębokiego myślenia, uszczęśliwiającem zakończeniem srogich walk wytwórczych: i oto muzyka w swej pierwiastkowej jeszcze serdeczności uczucia podołała temu, czego wyrzec się musiała, ściślej w istocie swej określona, poezya. Dlatego też właśnie powiedzieliśmy byli, że z cudownego dziecka Mozart wyrósł na cudownego człowieka, ponieważ ten lekki w życiu, pozornie po powierzchni towarzyskości unoszący się, geniusz zawsze przecież stał w samym środku, w największej głębinie serca ludzkości, i z boskiego umysłu, na mocy objawienia, które go rozjaśniło, na równi ze świadomymi siebie poetami, stał się melodyjnym głosem ducha wieku.

Zamiast tego rozmarzenia natury w sobie samej zadowolenie znajdującej spotykamy w Beethovenie ( 1770— 1827 ) świadomą siebie energię podmiotowości, która uczestniczy w walkach wieku kształcących ludzkość. Urodzony nad Renem, porwany został przez zstępującą w umysły oświatę w Niemczech i zarazem przez prąd wolności w Rewolucyi Francuzkiej i zapalił się dla najwyższych ideałów; Klopstock, Goethe, Schiller byli przewodnikami jego duszy; a gdy potem znalazł stalą siedzibę w Wiedniu, niezrozumiany przez tłum, żył we wzniosłej samotności dla samego siebie tylko. Podczas kiedy wszyscy chętnie słuchali i rozumieli Mozarta, gdyż przedstawia on kosmopolityzm XVIII w., wraz z jego zdolnością przejmowania się metodami sztuki rozmaitych narodów i stapiania ich w jedną; Beethoven, przeciwnie, jest zwycięzko naprzód przedzierającym się bohaterem i kapłanem germańskości, która już poddała się była duchowej uprawie ze strony Europy, a teraz w śmiałym porywie, odrębną właściwość swoją wprowadzić w nią usiłuje, co więcej nawet, innym panowanie swoje narzuca. Podczas gdy Mozart, podobnie jak Goethe, rozpływa się w świecie, który odzwierciedla i wystawia, i raduje się tem, że wszystkie jego twory mają byt swój samoistny; podczas gdy obaj oni przeważnie przedmiotowo kształtują: Beethoven, przeciwnie, jest, tak jak Schiller, podmiotowym i uczucie swoje i myśl, swoje wielkie ja z góry wyciska na wszystkiem, czego się dotknie. Podczas gdy Mozart, jak Rafael, od samego początku szczęście posiadania piękności i harmonii świata, jako dar z niebios, w duszy swej nosi i zachwyca wdziękiem, z jakim je kształtuje: Beethoven, przeciwnie, tak jak Michał Anioł, wystawiony jest na walkę i cierpienie i na równi z nim jedno zna tylko pojednanie — to, które w przemożeniu przeciwieństw sobie wywalczy, i równie jak Michała Anioła, gna go patos namiętnie wzburzonego serca, potęga jakiegoś demonicznego, przeciwko samemu sobie skierowanego, popędu, moc wrażliwości uczuciowej, która płynie całym potokiem i aż z łożyska występuje — wszystko to gna go do nadzwyczaj śmiałych pomysłów, które żywiołowi ducha na przewagę pozwalają a w dziełach późnego wieku grożą rozsadzeniem form w równomierności przedtem trzymanych, albo też wręcz w nadzmysłowości się zatapiają. Osamotniony, odcięty od świata przez głuchotę, która spadła na mistrza rozkoszującego się dźwiękami, w czystej szlachetności duszy, wróg wszystkiego, co tylko gminnem być mogło, tęskniący do miłości, i boleśnie się jej wyrzekający, jeśli tylko zapłonęła dla kobiet, które przez swoje stanowisko w świecie wydawały mu się niedostępnemi, zdradzany przez braci i przez synowców, obrażany i udręczany, — zakosztował on goryczy życia, ale bóg jakiś dozwolił mu wypowiedzieć co cierpiał. Wiara w ideał pogodziła go z samym sobą: i wzniósł się do poznania, że prawda i dobra temu w udziale się dostają, kto ma odwagę myślą i wolą po nie sięgnąć. Wyruszył więc i porwał nas za sobą, z ciemności do światła, z przygnębienia i uwięzi duchowej do radości i wolności, objawiając z coraz większą siłą przekonywającą, że pochód rozwojowy ludzkości postępuje wprawdzie drogą boleści, ale do zbawienia prowadzi. Nie chciał on jedynie tylko roztkliwiać; nie, on chciał, jak sam do Bettiny Arnim powiedział, mężom z ducha ogień krzesać. Jest on jedną z gwiazd wschodzących w wieku ducha, a myśli i tworzy w dźwiękach; myśl jego w dziełach swych potężnie się przejawia; filozoficzność, stuleciu jego właściwa, odzwierciedla się w dyalektycznem opracowywaniu myśli pierwotnych, naczelnych, gdzie rzeczą główną nie jest nigdy jakiś pojedynczy moment, ale przebieg całości. Oddzielony od świata zewnętrznego, patrzy i zagłębia się w nieskończoność wnętrza, która stoi przed nim otworem. Oparty na samym sobie, jak Tytan urągając wszystkiemu, co poza nim ułudnem tylko, przez zwyczaj uświęconem lub poziomem było; z żałosną pokorą przed wspaniałością ideału i żarliwem pożądaniem go; z Faustowskiem niezadowoleniem z rzeczywistości ziemskiej i Faustowskiem pragnieniem przeżycia we własnej piersi doli i niedoli ludzkości całej i rozszerzenia swej własnej istności w jej istność — nakazuje on temu, co tajemnicze, niezbadane, niewymownie duszę jego wstrząsa, w falujących ogromach dźwięków wytryskać, aby w nich objawił się każdy nastrój, każdy stan uczuciowy duszy, w jej największej głębinie. W ten sposób wykończa on muzykę instrumentalną odpowiednio do ducha czasu, w stylu dramatycznym, a w muzyce tej walka i mocowanie się bez wytchnienia wzajemnie na siebie nacierających i pochłaniających się zastępów dźwiękowych przez przeciwieństwa żałości i rozkoszy doprowadzone zostają do radości promieniejącej chwałą, — i żadna inna sztuka nie zdołałaby wyrazić tego z tak podbijającą, a zarazem ubłogosławiającą, potęgą.

Beethoven komponował pieśni, w których tęsknota i zachwyt miłości, albo pocieszające wejrzenie nadziei ku wieczności, poezyę słów takiego Matthisona lub Tiedgego daleko prześcigają; pieśniom zaś Goethego i Schillera oddał to, co się im należy. W pełni sił i harmonijnie dojrzałego wieku męzkiego napisał operę, a o wieczorze życia Missa solennis; ale największym jest w muzyce instrumentalnej: właśnie w tej mszy obchodzi się on z głosem ludzkim jak z instrumentami i wikła go z niemi, aby nieliczne słowa testu w nadzwyczaj bogato rozwiniętych postaciach dźwiękowych wyłożyć i pogłębić. On sam uważał to dzieło za najwyższe ze swoich. W każdym razie dzieło to łączy w sobie jego własne podmiotowe uczuwanie i pożądanie z religijną tradycyą, z potęgą harmoniczną i umiejętnością wytwórczą Seb. Bacha; własną - to wiarę swoją Beethoven z namiętnym zapałem wyznaje, a jednocześnie umie i życie Zbawiciela, jego narodzenie się z Boga, jego śmierć i jego zmartwychwstanie plastycznie unaocznić, sprawiając, że odpowiednio do uczuciowej treści, współżyjemy z temi wydarzeniami. Boleść z upadku w grzech i wołanie ludzkości, szukającej pomocy, o miłosierdzie; modlitwa gminy o pokój, którą orkiestra, niby zgiełkiem wojennym potęg nieprzyjacielskich opasuje: wszystko to jest nie do naśladowania wielkiem. Oddychamy powietrzem niebios i pocałunek miłości niebieskiej czujemy na licach, gdy się rozlega Benedictus, a dreszcz nieskończoności przejmuje nas nawskroś, gdy nam mistrz pozwala przeczuć nawpół przysłoniętą tajemnicę żywota wiecznego, którego rozkosz i błogi spokój w uroczystej harmonii Handel wyraził był w trzeciej części Messyasza, Bach zaś w chórze zakończającym Muzykę passyjną.

Słuchając wielkiej uwertury do Fidelia, mamy w symbolu muzyki instrumentalnej zawarte już jądro i pochód całości, aż do wesoło a nagle brzmieniem swojem wpadającej trąbki, która więźniom wybawienie oznajmia. Orkiestra przez cały utwór głównie ciężar jego na sobie dźwiga; opera jest symfonią udrą-matyzowaną, w której głosy ludzkie w dobitnych wyrazach wypowiadają to, co skrzypce, klarynety i rożki wysłowić usiłują. Jestto święto miłości małżeńskiej, która nietylko wiary dochowuje, ale nawet za progi więzienia się wdziera: a gdy nas już owiało powietrze więzienne z chwilą, kiedy stęsknieni więźniowie zawodzą śpiew do wolności; gdy już zachwyt Eleonory i Florestana z powodu odnalezienia się z chórami oswobodzonych w jedną harmonię spłynął, — całość staje się wielkim hymnem miłości świat cały z więzów rozkuwającej. Poważna szlachetność duszy Beethovena pogardzała wszystkiem, co lekkomyślne, czysto zaś ludzki żywioł w pełni stylu wyraziła. Mistrz dał scenie namaszczenie: nie miała ona być budą do próżniaczej uciechy, ale świątynią, jak tego niegdyś żądał w młodzieńczości swej Schiller i jeszcze w liście do Goethego spodziewał się szlachetniejszego upostaciowania opery. Egmonta Goethego oprządł Beethoven dźwiękami, które od uwertury aż do samego końca towarzyszą, ze śmiałym polotem, wspaniałomyślnemu a wesołemu bohaterowi wolności, z piękną zaś rzewnością — szczęściu i śmierci jego ukochanej, i obojgu świetnie otwierają podwoje nieśmiertelności.

W muzyce instrumentalnej zatem genialność Beethovena była zupełnie na swoim gruncie. Dzięki Beethovenowi fortepian sam w sobie, jak i orkiestra, w całej pełni swej przez niego otrzymał jaknajgorętsze ożywienie i jaknajpotężniejszą i najdźwięczniejszą effektowność. Jego fantazyowanie fortepianowe wcześnie sławnem już było. Jako kompozytor gardził Beethoven prostem wyrabianiem muzyki, które w powabnych kombinacyach dźwięków rozpływa się i na zawołanie niedolę lub szczęście maluje: on raczej uwidamiał sobie duchowo idee, przygody, określone stany serca i im to w tematycznych postaciach dźwiękowych pragnął nadać wyraz plastycznej oczywistości, zrozumiały dla uczucia. Toć przecież jedną z sonat swoich napisał jako pożegnanie i powitanie się nanowo; sam określił jeden z kwartetów jako brzemienne postanowienie: Czy bedzie? Musi być! a inny znowu utwór jako pieśń dziękczynną zaniesioną od Boga po ciężkiej chorobie; jedną symfonię swoją nazwał "pastoralną", a inną nawet imieniem "Napoleona" ochrzcił **), ale gdy nadeszła wiadomość, że ten, którego za Waszyngtona Europy uważał, cesarzem się ogłosił, zaraz ofiarowanie podarł. Charakterystyczną wszakże pozostanie okoliczność, że to, co mógł muzycznie wystawić, mianowicie bohaterstwo w rozwoju potęgi z jego boleściami i radością ze zwycięztwa, zespoliło się a niego ze ściśle oznaczonym obrazem i przygodami wieku, w którym sam żył. W jednej z fantazyj, oraz w symfonii dziewiątej, śpiew ludzki w walce z instrumentami na wierzch się wybija, aby z zupełną dobitnością wyrazić to, co poruszało duszę twórcy poematów dźwiękowych.

Beethoven był stale sobą, ale rósł; miał wiek kwitnienia, w którym głębokość myśli szła ręka w rękę z wdziękiem, jak np. w symfonii C moll, w Fideliu, i wiek późniejszy, w którym głuchota srogiem go przygniatała brzemieniem i swobodna powabna dźwięczność pozostawała w tyle poza wyrazem myśli i umiejętnem prowadzeniem samodzielnych głosów; stosuje się to do mszy wielkiej, do dziewiątej symfonii i późniejszych kwartetów i sonat na fortepian. W młodości swej trzymał się Beethoven Haydna i Mozarta w zakresie wytworzonych przez nich form, przy własnej świeżości życia i bogactwie myśli. Potem sam pogłębił swego ducha twórczego; umieścił w symfonii Scherzo, jako przeciwstawienie do Adagia, zamiast melodyi do tańca, i rozwinął w niem humor, który nietylko żartuje sobie uciesznie, ale wesołość, ucieszność z samej powagi wysnuwa. Jest całość w kompozycyi; idea rozwija się jako siła rozpędzona, organizująca; temat stanowi zarodek, który własne swoje gałązki i kwiecie wypuszcza i we wszelkich skargach i w upojeniu wszelkiem zasadnicza usposabiająca myśl panowanie zatrzymuje Napisawszy Eroicę, bohater w królestwie dźwięków zdobył je dla siebie, samego siebie zdobył. Z radosną odwagą do walki, świadomy podniosłych celów swoich, wstępuje w życie, najlepsze siły zniewala sobie i prowadzi je na tryumf. Po zwycięztwie przecież następuje pochód przez pobojowisko, rozlega się marsz żałobny nad szlachetnymi, co polegli — boleść bohatera nad nędzą bytu, nad ofiarą, jakiej żąda dla siebie ideał, który wprawdzie noc jasnością, spromienia, ale napowrót przez ciernie chmury zasłoniętym zostaje. Ponieważ jednak żołnierz na świeży głos trąby bojowej znad grobu znowu do trudu i do używania życia porwać się musi, rozpościera się więc przed nami obóz ze swoim wesołym szałem, i gospodarzy w nim, i skrzętnie na wszystkie strony się uwija, młodzieńcza radość odwagi i szczęścia, która igra sobie z życiem i żartuje, ciesząc się ze sławy i siły, — choćby nawet niekiedy tęsknota do stron rodzinnych, wspomnienie oddalonych kochanek i pożądanie wyższych celów duszę rozedrzeć miało. Finał wszystko zbiera w jedno: zwycięztwo już wywalczone; radość ludu wita zwycięzcę, który swoją modlitwę dziękczynną do nieba zasyła i w uczuciu wywalczonej" nieśmiertelności zawodzi pieśń tryumfalną.

Z jakąż lubością obok tej potężnej symfonii staje inna, która opiewa idylliczne szczęście człowieka w naturze! Oto rozszerza się pierś przy wyjściu na wolny przestwór; rozlegają się głosy ptaków i zapraszają do słodkich marzeń; radośnie wykrzykuje i tańczy lud pławiący się w uciechach; aż wreszcie nadciąga burza, nie na to jednak, aby burzyć, lecz na to, aby orzeźwić i człowiekowi ukazać siłę wyższą, ku której też teraz człowiek, wysławiając ją i dzięki jej składając, wzrok podnosi. Symfonia B - dur daje obraz radosnego sił rozwoju; ale symfonia A - dur zawsze mi się zagadkową wydaje: jest ona widocznie czemś więcej niż prostą tylko pięknością dźwiękową w pospolitym rodzaju; to brzmi jak wyraz radosnego nastroju sztuki wobec surowej powagi życia, to znowu zdaje się jakby z zuchwałą butnością wyzywała los, który też w symfonii c - moll "do drzwi puka" **). Człowiek słyszy to, ale, nowy Prometeusz, który z ciemności wybija się na światło i wolność, podejmuje walkę, i chociaż w żałość bez granic zapadnie, — bo życie i miłowanie cierpieniem są — a ideał, który już za osiągnięty uważał, zawsze nanowo tam w górze przed stęsknioną duszą jego się unosi, duch wiekuiście jest panem bytu, boleść służy mu tylko do rozbudzania mocy, opór świata daje mu sposobność do odniesienia zaszczytu ze zwycięztwa i tryumfalne trąby ludzkości rozlegają się naokoło geniuszu, którego ta ludzkość w swoim czasie nie poznała, odepchnęła, cierniem ukoronowała, a któremu jednakże teraz, wolnością i szczęściem obdarzona, radośnie wykrzykuje. Zeus pogodził się z Prometeuszem; nowy poranek, świta: królestwo boże miłości, w którem jeden wszechrządzący duch napawa się samym sobą, jako harmonią wszystkich sił życia.

W symfoniach Beethovena występują na jaw potęgi świata idee ludzkości; zaś w sonatach na fortepian uczucie jednostkowe w głębi swój się porusza, w sposób dźwięczniejszy, patetyczniejszy, a przytem z większą wzniosłością i uświęceniem bólu niż u poprzednich mistrzów; sercu nakazano walczyć, aby zwyciężyło; wolność" jest wyzwoleniem się: dlatego duch powinien z więzów własnem mocowaniem się wydostać; powinien tęsknić do wydobycia się z ciemnych popędów natury na jaśń; powinien goryczy bytu doznać, aby go żaden łudzący urokiem pozór nie przynęcił, aby duch ten nie przepadł na mamiącym świecie, ale w samego siebie zestąpił i wiekuistością się przejął.

W dziewiątej symfonii, ostatniem swem wielkiem dziele, osamotniony a jednak tak miłości potrzebujący, Beethoven, w tęsknocie do ludzkości, w radości z życia, podejmuje walkę olbrzymią, a podejmuje ją z rozpaczą, która nietylko jemu samemu serce ma rozedrzeć, ale samem zbliżeniem się swojem dreszcz obudza w każdym, kto się w otchłań bytu zapatrzył, kogo choć raz jeden cała nędza życia w szponach swych trzymała. Szuka ucieczki w humorze, ale formy swawolnej uciechy i podochocenia wikłają, się i srogo drwią sobie z niego. "Znajduje ucieczkę w pobożnem poddaniu się, które go jakgdyby gloryą opromienia, w chwili gdy się pod dłonią wyższej mocy korzy. Ale na nowo, z większym jeszcze hukiem i gwałtownością, zrywa się burza wewnątrz ducha i to, co było pocieszenie przyniosło, znika teraz pod nacierającemi falami, " (Otto Jahn ). Początkowe tony tej symfonii naśladują pukanie do drzwi. Ostatecznie wszakże pożądanie radości łamie zapory; ale twórca nie może już o własnych siłach znaleźć szumiących potoków wesela: chwyta za pieśń Szyllerowską, która zaczyna od wywoływania wszystkiego, co smutne, na to, aby później wszystko przemódz. Na podobieństwo głosów dolatujących z wyższego kręgu pokoju i rozkoszy, na tło tych słów natchnionych rzuca dźwięki rozwiązujące zwycięzko wszystkie powikłane, dręczące zagadki życia i nakazuje im w dyssonansach rozbrzmiewać: tak Messyasz wygłasza światu, który go przybił do krzyża, zbawczą ewangelię miłości i przez ofiarę i cierpienie świat ten do zbawienia prowadzi.

(*) Zapewne mówi ta autor o symfonii IX Beethovena.

(**) Symfonia trzecia, in Es dur ( Eroica ).

SZTUKI PLASTYCZNE POD WPŁYWEM ANTYKÓW. CARSTENS; SCHINKEL; THORWALDSEN; DAVID.

Reformatorska działalność Carstensa w malarstwie. Flaxman. Schinkel; odrodzenie greckie w architekturze. Dannecker. Rzeźby Thorwaldsena. Malarstwo francuzkie; David, Prud'hon. Sztuka" za Napoleona.

Nareszcie Asmus Carstens ( 1754 — 1798 ) stał się reformatorem niemieckich sztuk plastycznych. Szlezwiczanin ten, samodzielnie się wyrabiając, więcej się kształcił na Lessingu i Winckelmanie, niż na malowidłach ówczesnych malarzy; w Rzymie, wobec rzeź starożytnych, wobec dzieł Michała Anioła i Rafaela, przyszedł do zdobycia tego słusznego poglądu, że idea poetyczna stanowić powinna podkład każdego dzieła sztuki, że malarz przedewszystkiem kształtować ma charaktery i stan duszy unaoczniać. Obdarzony surowem poczuciem piękna i godności, gardził wszelką teatralną manierą, wszelkiem gonieniem za effektami; myśl była u niego punktem wyjścia, co w tem już się uwydatniało, że był wyższym przez sposób pojmowania swoich dzieł niż przez ich wykonanie, wyższym jako rysownik niż jako malarz, i że wstręt swój do niedorzecznego odwzorowywania modeli sprowadzonych z ulicy i na Pryama lub Abrahama ukostyuinowanych, posuwał tak daleko, iż przy wykończaniu swych obrazów unikał nawet posługiwania się szczegółowemi studyami z natury. Carstens zwrócił się ku starożytnej Grecyi i do pomysłów swych czerpał chętnie treść z poetów starożytnych; rysował Wyprawę Argonautów, sceny z Iliady, Ucztę Platona i t. p. Mitologia nie była dlań żadnym utartym frazesem, lecz mową oryginalną, służącą do wyrażenia w idealnej formie pewnej treści, pewnego znaczenia. Jego Narodzenie się światła, w którem stwarzający Duch pierwotny i Noc unoszą się w nieskończonym przestworze, a zrodzony z nich Geniusz radośnie podnosi w górę tlejącą pochodnię, swą rzetelną wzniosłością przypomina freski kaplicy Syxtyńskićj; wdziękiem zaś rafaelicznym tchnie wyobrażenie Złotego wieku ludzkości żyjącej jeszcze w niezakłóconym spokoju ducha i natury, zmysłowości i uczucia, w grupach zarówno odczutych głęboko jak i szlachetnie narysowanych. Carstens czuł, że należy do ludzkości, i że w Rzymie tylko mógł przebywać, aby dopiąć tego, co zamierzył; minister Heinitz domagał się, aby za otrzymane Stypendya na podróż odpłacił się i został professorem Akademii Berlińskiej. Był to moment tragiczny: artysta, jako wierny szafarz udzielonych sobie darów, wśród chorób i niedostatku, blizkim będąc śmierci, tworzył swe dzieła, które w uznania potomności, jak wszystko, co prawdziwą wartość posiada, coraz bardziej rosły. Wymaganie Diderota: żeby studyować mistrzów starożytnych i przez to nauczyć się patrzść na naturę ich oczami, Carstens pierwszy spełnił; on najgłówniej" też oddziałał na Thorwaldsena. — Młody Schick, przybyły z Paryża do Rzymu, także pod wpływem Carstensa zwrócił się ze swą techniką malarską ku wytwarzaniu treści idealnej; jego Apollo międzypasterzami, idylliczne wyobrażenie poezyi oddziaływającej na patryarchalne pokolenie, to świat wyodrębniony w sobie i z siebie zadowolony a tchnący harmonią wynalazczości i wykonania. Wächter w Sztutgardzie wykazał w swym Hiobie, powołanie do rzeczy wielkich; zmuszony był atoli drobnemi robótkami do książeczek kieszonkowych na chleb zarabiać. Żaden z tych mistrzów nie zarzekał się niemieckiej natury; rozwijali się oni jednak według najlepszych wzorów przeszłości. Anglik Flaxman zatopił się bardziej od nich w hellenizmie, kiedy w swych szkicach do Homera, Hezyoda, Eschylosa brał za wzór do kompozycyi wyobrażenia na starożytnych wazach, i stosownie do nich uplastyczniał sceny z poetów w taki sposób, w jaki-by to właśnie ich rodacy byli czynili. Podobne wyparcie się własnej narodowości nie może być powszechnem: sztuka powinna oprzeć się na duchu narodowym; atoli wówczas miało ono swą racyę bytu, prowadząc do zdobycia czystej prostoty stylu, bogatego rytmu w zarysach. W swobodniejszym sposobie wytworzył Schinkel swój poemat o Pochodzie kultury ludzkości, dla przedsionka Muzeum Berlińskiego, w genialnych, wdzięcznych szkicach akwarellowych, będących dla znawców Starożytności źródłem prawdziwej rozkoszy; ale kompozycya ta zbyt jest podmiotową jak na dzieło pomnikowe, które zawsze winno być ogólnie zrozumiałam.

Wielkie znaczenie Schinkel'a ( 1781 — 1841 ) spoczywa właśnie w architekturze. Poezya i umiejętność odsłoniły już były ducha Grecyi; Schinkel, zrozumiawszy budowlane formy antyczne, nawskróś je przenikał; widział on w nich wyraz funkcyi, przeznaczenia pojedynczych członków i pojedynczych części dzieła; jął się odtwarzania form starożytnych, uznawszy powszechną ich doniosłość, i starał się zadania teraźniejszości rozwiązywać z uwzględnieniem naszych potrzeb w ten sposób, jakby to byli czynili sami Starożytni, gdyby im zadania te postawione "zostały. Piękno było dla niego uwidocznionym rozumem przyrody, której kształtująca działalność powinna się dalej spełniać w budownictwie; zaś najwyższy cel widział Schinkel w zdobyciu się na nowość, w której-by jednocześnie i uznanie zasad stylowych, i znamiona samodzielności i naiwności, się uwydatniały. W Muzeum, w Teatrze dramatycznym, w Akademii budownictwa, w pełnych poezyi projektach pałaców: na Akropolis w Atenach i w Orianda w Krymie — powiodło mu się celu tego dopiąć. Mniej szczęsną była jego dążność do uproszczenia gotyku i jasnego uwydatnienia w nim linii poziomej; właściwa stylowi temu siła rzutkości wydaje się u Schinkel'a raczej gwałtownie powstrzymaną, niż miarkowaną samodzielnćm ograniczeniem się artysty. Nowy styl Odrodzenia odróżnia się tem od poprzednich, że nie brał wzorów z Rzymu Cesarskiego, lecz zwracał się wstecz do Hellenizmu. Schinkel był to zapóźniony Grek, gdy znów Klenze, idący torem Rzymian, odznacza się raczej rdzenną siłą i effektem wywieranym przez massy aniżeli wytwornym form poczuciem. Obok Schinkela staje Tektonika Hellenów, Bölticheru, książka stanowiąca postęp na drodze naukowego pojmowania form; Hemper dodał do tego rzecz o związku sztuki z rękodzielnictwem i o stosownem spożytkowywaniu materyału również i w wytwarzaniu ornamentów.

W rzeźbie Dannecker ożjwiał zdobyte przez Canovę formy, wlewając w nie cieplejsze uczucie w swój Aryadnie. Powiodło mu się też typ Schillera utrwalić w olbrzymiem popiersiu. Gotfryd Schadow w Berlinie, biorąc za punkt wyjścia naturę i życie społeczne, zniósł panowanie "Zopfu"; prawda rzeczywistości była jego celem. — Bertel Thorwaldsen ( 1770 — 1844 ), urodzony na morzu Islandczyk, który w Rzymie swą ojczyznę, a w Kopenhadze grób pośród własnych dzieł znalazł, był artystą, co sztuce znowu sympatyę świata zjednać potrafi}; mąż to wesoły, poganin, jeśli tego chcecie, atoli wierzący w Boga i przejęty czcią dla natury, jak Fidyasz i Sofokles, umiejący przeniknąć istotę przedmiotów i odczuć wdzięk wykwitający z siły. Wypiętnować w pełnej cielesności całą siłę skupionego w sobie ducha indywidualnego, w postawie wyrażającej mimo spokoju gotowość do ruchu, z zachowaniem równowagi pierwiastków duchowego i zmysłowego: oto co stanowiło prawdziwy charakter plastyki greckiej. Grecy wytworzyli na tej drodze naturalny ideał ducha w spokojnej wielkości i szlachetnej prostocie: Thorwaldsen zatem po tej epoce rzeźby, w której przewagę miał żywioł malowniczy, odnalazł znowu styl rzeźby czysty, mianowicie też w płaskorzeźbie, w której był przewybornym mistrzem, unikał bowiem perspektywy i skurczów i postacie na prostej płaszczyźnie swobodnie i pięknie grupował. Żył on najchętniej w antycznym świecie Bogów i bohaterów, do wyobrażania których rzeźba ze wszystkich sztuk jest najwłaściwszą; nie naśladował jednak: wciąż myśl i patrzenie w życie dostarczały mu nowych pomysłów, jak np. do owego Merkurego chcącego zabić Argusa podał mu pomysł młodzian rzymski, którego zobaczył nawpół siedzącym i wspartym na kamieniu z pochyloną ku przodowi górną ciała połową. Ulubionym jego przedmiotem, wystawianym w małych płaskorzeźbach, był Eros. Przez swe pełne poezyi uplastycznienie Nocy i dnia, oraz Pór roku stał się Thorwaldsen głośnym na świat cały; jako zaś dzieła mające się przeciwstawiać szczytnie i bogato wykształtowanej kompozycyi Tryumf Alexandra, wykonał Wjazd Chrystusa do Jerozolimy i Pochód na Golgotę. Jakże pretensyonalnym i mdłym wydaje się Parys Canovy w Monachijskiej Glyptotece, wobec Adonisa Thorwaldsena, który, wsparty na włóczni, w miłosnem pogrążony marzeniu, na Wenerę oczekuje, godzien jej, zaiste! pieszczotliwa młodość i nawykłe do trudów myśliwskich ciało, stapiają się tu jaknajściślej z lekkim odcieniem smutku, z przeczuciem śmierci, właściwem przedwcześnie umierającemu geniuszowi. Z pomników Thorwaldsena najudatniejszym bezwątpienia jest, silnie w sobie zwarty i podniesioną prawicą wskazujący drogę wojsku i ludowi, posąg konny Elektora Maxymiliana I w Monachium; ale również i jego Schiller w Sztutgardzie, trzymany w stylu antykowym, jakkolwiek przezwany świętoszkiem, doczekał się zaszczytu licznych odtworów w nowoczesnych tego poety wizerunkach.

Thorwaldsen był przekonany, że do przyozdabiania kościołów protestanckich właściwszą jest rzeźba, do upiększania zaś kościołów katolickich — malarstwo. Hołdując takiemu poglądowi na rzeczy, wykonał na fronton dla kościoła metropolitalnego Panny Maryi w Kopenhadze Jana Chrzciciela każącego wobec ludu; dla tegoż kościoła Sybille i Proroków przy drzwiach, w portyku; dalej przy pilastrach bliżej ołtarza — Apostołów, wykształtowanych na idealnych przedstawicieli różnych kierunków ducha i cnót; a przed niszą, chórową — Chrystusa z podniesionemi ramiony, zwiastującego światu słowa pokoju, — i wspomniane powyżej płaskorzeźby fryzowe połączył z posągami. Zwycięzki bohater miłości, jak sobie Thorwaldsen Zbawiciela wystawiał, niezupełnie się mu udał; apostołowie są to mężowie wzniośli, odstąpienie atoli od typów średniowiecznych, które od czasu Giotta upowszechniły się jako wyrazy etycznego charakteru życia duchowego, czyni ich nieco obcymi. Thorwaldsen, pracując nad wyrestaurowaniem Eginetów ( * ), przyswoił też sobie starożytny styl z przedfidya-szowej epoki, i szlachetną jego surowość nietylko genialnie wyzyskać potrafił na korzyść swego Chrystusa, w którym się ona odbiła, lecz w podobnym jeszcze sposobie wykonał udrapowaną. postać Nadziei, wyobrażającą uroczą, zamkniętą jeszcze w pączku, dziewiczość; Wilhelm v. Humboldt, upodobawszy sobie tę rzeźbę, postawił ją w odlewie spiżowym na grobie rodzinnym, sam zaś artysta dał ją za towarzyszkę własnemu, z poczuciem żywej prawdy wykonanemu, wizerunkowi ( ** ).

Thorwaldsen, podobnie jak to Schiller i Goethe w wiela dziełach swych uczynili, przeciwstawiał rzeczywistości artystyczny ideał piękna w duchu greckich form pojęty; zastosowywał on chętnie, nawet do posągów portretowych, nagość ciała lub antykowe draperye; jak tym poetom, tak też i je u, życie względnie do swych objawów wydawało się zbyt lichem i niepięknem, aby je podnosić było można na wyżyny własnego ideału, i dlatego mniemał, iż obowiązkiem jego jest stawiać życiu temu wzory swobodnie przez własną wytworzone wyobraźnię.

Francya również zwróciła się ku antykom, do których zbliżyły ją, już były dramata Corneille'a i Racine'a, tudzież malowidła Poussin'a, w skutek czego, naturalnie, czasy Cesarstwa Rzymskiego znalazły większe niż Grecya uwzględnienie, i effekt teatralny zapanował nad prawdą natury i namaszczeniem ideału. Dobre szkoły uczyły techniki sztuki, a zbudzone w narodzie poczucie formy domagało się dzieł skończonych, zaokrąglonych, technicznie doskonałych; gdy przeciwnie znów, Niemcy, jeśli tylko znaleźli w sztuce treść głęboką, łatwo się już z brakami wykonania godzili. Energicznym swym patosem, obliczającym rozumem w rozkładzie całości i polotem linij, zdobył sobie David ( 1748 — 1825 ) naczelne stanowisko; a że wychowanie młodzieży jeszcze przed Rewolucyą zwracało jej uwagę na starożytne rzeczypospolite i ich czyny i, możnaby powiedzieć, poniekąd przygotowało ją do rewolucyi: słusznie więc też David sprawił wrażenie swoją Przysięgą Horacyuszów. Młodzi mężowie, którym ojciec wręcza miecze, przez dzielny swój patryotyzm tworzą sprzeczność z kobietami, w których obawa i boleść, pokrewnych sobie a obecnie na zwycięztwo lub śmierć z sobą walczących, rodzin wyrażone zostały w sposób wzruszający. Z kolei nastąpił Brutus starszy, wyobrażony w cieniu, jaki rzuca nań posąg Romy; na widownię wnoszą ciała synów, których on sam na śmierć skazał. — Wybuchła rewolucya. Dzieciom na chrzcie dawano imiona starożytne; w miejsce chrześcijaństwa ustanowiono cześć Bogini Rozumu, potem cześć Najwyższej' Istoty, i David, który uczestniczył w tym ruchu, ba, nawet przystał był do Terrorystów, kierował teraz stroną dekoracyjną wielkich uroczytości narodowych, na których młodzieńcy i dziewice, w starożytne przystrojeni szaty, towarzyszyli posągowi Voltaire'a, wiezionemu do Panteonu na bogato ozdobionym karawanie, zaprzężonym w dwanaście rumaków, a podczas tego pochodu z podwoi teatra występowali bohaterowie jego dramatów i składali wieńce wawrzynowe na sarkofagu; albo na placu Bastylii wznoszono posąg kolosalny Natury, a przed nim lud pił ze zdroju odmładzającego; albo też wystawiano grupę olbrzymią, złożoną z postaci wyobrażających Samolubstwo, Obłudę i Niezgodę — potem przewodniczący podpalał kolos, a zpośród dymu i zgliszcz wynurzał się posąg Mądrości, przed którym, prowadzona przez Robespierre'a, processya śpiewała hymn na cześć Najwyższej Istoty. Podobne uroczystości odbywały się też i na prowincyi; allegorye Równości, Braterstwa, Rzeczypospolitej starano się uczynić zrozumiałemi przez attrybuta tych idei. Wolność np, kieruje sterem i łamie jarzmo; Równość pomiędzy wynioslościami piersiowemi ma zawieszoną śródwagę; Rozum wyobrażony jest z okiem na wierzchołku berła; zaś Rzeczpospolitą przedstawiano z jaśniejącem na piersiach sercem, otoczonem wieńcem promieni; Herkules, będący ludu upostaciowaniem, siedzi na odłamie skały, który stronnictwo Góry ma wyobrażać, a jego ciało tatuowane jest wyrazami: światło, siła, praca. Jak widzimy z tego, sztuka poszła na usługi życia publicznego, podczas gdy Sankiulotyzm do grubej i nagiej zawracał natury. W owym czasie David wymalował obraz naturalistyczny, przedstawiający Marata już nieżywego w wannie kąpielowej, według Juliusza Meyera jedyny może obraz, który artysta- z całą siłą twórczego popędu, z porywającą prawdą, natury, obmyślił i z poczuciem malowniczości wykonał, gdy zazwyczaj postacie jego nadto już na pomalowane figury gipsowe wyglądają. Kiedy po upadku Robespierre'a Złota Młodzież orgie swe wyprawiała, a piękne kobiety, Teresa Tallien, Beauharnais, Recamier w mniemanych szatach greckich wdzięki swoję obnażały, wówczas David malował swe Porwanie Sabinek. Stanąwszy poźniej po stronie Napoleona, zdobył się znowu na przepyszny obraz, pełen życia i symbolicznej godności zarazem, przedstawiający młodzieńczego bohatera, uśmierzyciela anarchii, spokojnie na ognistym rumaku wjeżdżającego na górę Ś-go Bernarda, i wskazującego ręką na najwyższy szczyt chwały — na wierzchołek góry. Mniej zadawalającem było ceromonialne malowidło, wyobrażające Koronacyę Cesarza, złożone ze sztywnych figur portretowych, albo Rozdanie orłów, na którem występują splątane w jeden kłąb ramiona i nogi żołnierzy. Ze starożytnego świata wziął David przedmiot do Leonidaso, zbrojącego się i stającego uroczyście, wraz ze swymi Spartanami, do śmiertelnej walki. Starożytne przedmioty, które David później w Bruxelli malował, gdy przez Restauracye wygnanym został, okazują już wyraźnie pewne wyczerpanie się siły. Jakkolwiek zbywa Davidowi w ogóle na oryginalności, na idywidualnej żywotności form i naiwności uczucia, tem niemniej jednak przez swój zwrot do historyi stał się on drogowskazem dla innych; zostawił na uboczu zarówno sferę fantazyi mitycznej, jak religii i życia potocznego ( genre ), i zmierzał do szczytności historycznej, czyny bohaterów, wyrażone w stylu sztuki rzymskiej, za wzór spółczesnym stawiając Od uczniów swych wymagał poczucia piękności formy i starannego wykończenia; codo reszty pozwalał im zachowywać swą odrębność, i tej trzymając się drogi, wybornie na nich oddziaływał.

Podobizny osobistości historycznych, ujęte z całą prawdą natury i wytwornie wykonane, malował Gerard. Gros swemi obrazami przedstawiającemi zdarzenia historyczne, żywiej i śmielej sięgał w głąb' otaczającego bezpośrednio życia niż David; później jednak wpadł w czczy patos pochlebstwa dla samowladcy, lub zimne allegorye mieszał z rzeczywistością. Guerin, wobec zdarzeń i wrażeń swego czasu wystawiał sceny podobne z podań i dziejów starożytnych, nastrojem ducha z niemi spokrewnione, i kompozycyom swym, przypominającym Davida, dobrze obliczonemi barw effektami umiał nadawać wdzięk uroczy. W Girodecie również uwydatnił się kierunek kolorystyczny, kiedy opracowywał z wdziękiem przedmioty romantyczne w utartych formach klassycznych, jak Pogrzeb Alali według Chateaubrianda. Prud'hon w tym ściśle malarskim kierunku zaszedł najdalej; w wyobrażonej przez niego Psyche uwodzonej przez Zefira, rozpoznać można pierwowzór Correggia; "Zarys się tu w blasku barw rozpływa, ciepłe życie tchnie w pulchności ciała, a jego ponętne formy są, wyrazem upajającej rozkoszy" — jak się o nim Meyer wyraża. Artysta ten stał osamotniony pośród otoczenia, które, odurzone sławą państwa militarnego, dla niej pozwoliło się pozbawić wolności i coraz bardziej nabierało upodobania w pompatycznym stylu buletynowym Cesarza. Do pomyślnego rozwoju sztuki brakło prawdy, brakło cichego zamiłowania życia ludowego. Zboczenia szczególniej liczne były w rzeźbie: tak np. pewien rzeźbiarz wystawił generała Desaix nagiego na placu, zarzuciwszy mu płaszcz wodza rzymskiego na ramię, zamiast okryć nim jego ciało; tak inny, nadając krótkiej, krępej figurze Napoleona długie nogi, mniemał, że ją przez to uszlachetni w stylu; tak trzeci przywrócone uznanie Boga, zniesione formabie za Rewolucyi, uczcił w ten sposób, w nawie pewnego kościoła, że Francya, wyobrażona jako Minerwa, depcze nogą głowę węża niereligijności i pomaga podźwignąć się na nogi małej figurce z Krzyżem i Biblią, będącej upostaciowaniem wiary. Rewolucya widziała w antykach sztukę republikańską, dając jej pierwszeństwo przed wypielęgnowanym na dworach Rococo; odkrycie Pompejów i Herculanum, dostarczyło jej nowych form do dekoracyi ściennych i sprzętów; miejsce linij krętych i łamanych zajęła linia prosta lub kolista, i w ogólności ład i jasność zastąpiły przeładowanie. Za Cesarstwa wszystko to stało się sztywniejszem, trzeźwiejszem i zarazem baraziej jeszcze napuszonem. Cesarstwu chodziło o wystawienie na pokaz swój zewnętrznej wielkości, nawet i za pośrednictwem sztuki; ze wszystkich krajów zagrabione najwspanialsze utwory zwożono do Paryża, i dokazano tego, że sztuka występowała już jako sprawa państwa. W ogóle stosunki społeczne, ugruntowane, nie na ideach, lecz na samolubstwie i ambicyi, uczyniły i ze sztuki napoleońskich czasów czcza, tylko wielkość.

( * ) Nazwa przyjęta we wszystkich językach stosuje się szczegółowo do rzeźb na frontonach świątyni Minerwy na Eginie; dla wszelkich innych zabytków sztuki, jakie na tej wyspie już znaleziono i jakie jeszcze w przyszłości znalezionemi być mogą., właściwsza, byłaby nazwa egintetykóm ( aeginetica ). Eginety, prawdopodobnie dzieło Onatasa ( w V w. przed Chi. ), oznaczają pierwszy stopień w rozwoju sztuki greckiej po wyzwolenia się jej zpod przemocy hieratyzmu religijnego a przed swobodnem sprzymierzeniem się z naturą. Dotrwały one prawie wszystkie do naszego stulecia; odrestaurowane przez Thorwaldsena i nabyte do Monachiom, zdobią obecnie tamtejsią Glyptotekę.

( ** ) Należy tu przypomnieć rzeźby, które Thorwaldsen wykonał dla Polski. Jego jest model do posągu Kopernika w Warszawie, zamówiony i prawie w zupełności zapłacony przez Staszica: jego model do posągu księcia Józefa Poniatowskiego w r. 1829, wystawiony na widok publiczny w stolicy kraju. Rzeźba, przeznaczona dla tego samego miasta, została nawet już wykonana, w odlewie bronzowym; wypadki wstrzymały ustawienie. Pomimo tych wypadków jednak i obrotu, jaki one przybrały, jeszcze na początku 1832 r. myśl wystawienia pomnika nie była zarzuconą. Później dopiero posąg dostał się do Modlina, jako niemający już otrzymać właściwego sobie przeznaczenin; z Modlina, gdzie był jeszcze w r. 1835. ówczesny namiestnik przewiózł go do dóbr swoich, Homla, w gub. Mohilewskiej, gdzie do dziś dnia to dzieło Thorwaldsena się znajduje. Nie ma ono już pierwotnej swej postaci: bohatera zpod Lipska przekształtowano na jakiegoś świętego — Na Wawelu znajduje się piękny pomnik Włodzimierza Potockiego i posąg Chrystusa. Wągier w T. XVIII wspomina o dwóch przepypysznych Kariatydach, pod architrab, którym miano uwieńczyć tablicę pamiątkową ze słowami Napoleona w r 1812 wyrzeczonemi w Warszawie. Poszły one do Danii i dziś zdobią Cbrystyanborg, rezydencyę królewską. P. Łepkowski ( Sztuka, str. 388 ) wspomina o pomroku Mokronoskiego, niewstazując atoli miejsca. Muszą być inne jeszcze dzieła Thorwaldsena w Polsce przechowywane lub do Polski ściągające się; wartoby je wszystkie spisać.

LITERATURA FRANCUZKA I LITERATURA WŁOSKA ZA CZASÓW REWOLUCYI I CESARSTWA.

Bracia Chenier. Parny. Talma. Cherubini. Spoatini. Pani Stael; Delfina i Corinna; książka o Niemczech. Nienawiść ku tyranom Alfierego i jego tragedye przeładowane siłą. Pindemonte. Monti. Hugo Foscolo.

Od zapanowania LudwikaXIV nad Francyą grano bohaterów i mężów stanu Starożytności w ubiorze dworskim spółczesnej epoki, w peruce i trzewikach atłasowych. Dopiero Talma, przyjaciel malarza Davida, wystąpił na scenę w kostyumie starożytnym, najpierw w Brutusie Voltaire'a, i okazał prawdziwą wielkość Rzymian, poźniej zaś jako Karol IX w Chenier'a Nocy Bartłomiejowej stworzył straszliwą postać tyrana, którą Mirabeau i Danton w walce przeciw absolutnemu królowładztwu spożytkować umieli.

Marya Józef Chenier byl raczej retorem aniżeli poetą; stanowi to jego chwałę, że zarówno podczas rządów motłochu, jak i za Napoleona, nietylko pozostał wiernym sztandarowi wolności, ale nawet wystąpił przeciw zjawiającej się na widnokręgu bigoteryi. Brat jego Andrzej jest francuzkim Hölderlinem; prawdziwy hellenizm w nim dopiero, w synu Francuza i Greczynki, do życia powraca, czy-to w lubej sielance, czy też w elegii wyraża się duch poety. Uwięziony przez oprawców terroryzmu, a potem ścięty na gilotynie, widział ostatnie dni swej młodości upiększone miłością powabnej spółuwięzionej, tak, że pieśń skargi, którą jej w usta kładzie, stanowi, obok natchnionego marsylskiego hymnu Rougeta de I'Isle, najszlachetniejszy poetyczny wytwór owych dni. Tam — melodyjne westchnienia duszy, która jeszcze umrzeć nie chce, boć przecie sierp oszczędza bujne, zielone jeszcze kłosy i słowik nie lęka się sideł ptasznika, tu — na śmierć gotowa, święta miłość ojczyzny, która Ind wzywa do walki o wolność, i potężne działanie umuzykalnionego słowa, działanie w dawnych jeszcze podaniach cenione, a i w naszych stwierdzone czasach.

Podczas gdy arya z Gretry'go Ryszard Lwie Serce: "O Ryszardzie, o mój królu, świat cały cię opuszcza", raz jeszcze rozpłomieniała serca royalistów, tłum znowu rozkoszował się sztukami, których tytuły same: Papieiyca Joanna, Dragon i benedyktynka — przypuszczać każą, że tu obok historyjek osnutych na uwiedzeniu z klasztoru toczy się jeszcze walka z katolicyzmem bronią plugawych żartów. Kiedy scena dziczała w gminnych błazeństwach i szumnych deklamacyach, skarżył się Monitor na barbarzyński najazd nędznych ramot, przypisując go sprzysigże-niu Pitta i Coburga, którzy nietylko państwo, ale i teatr Francyi zgubić pragnęli. Lekkomyślna niewiara, która zadekretowała zniesienie chrześcijaństwa a nie mogła przeszkodzić temu, że ciemny lud pozostał i nadal pod klątwą klerykalizmu, znalazła wyraz swój w Parny'ego Wojnie bogów. Przeciwieństwo chrześcijaństwa z pogaństwem, rozumnego pojęcia natury, surowej religii ze zmysłową mitologią i jej poetyczną pięknością, określili w sposób poważny Sehiller w Bogach Grecyi, Goethe w Narzeczonej z Koryntu; Parny przeciwieństwo to przeprowadził dowcipnie i komicznie, w taki sposób, że wytwory fantazyjne wiary ludowej i dogmatyczną Trójcę, w którą trzy osoby i jedna istota zmieszane są z sobą, wraz z aniołami niebieskimi wziął za rzeczywistość i kazał jednym z drugimi walczyć, lecz, tak samo jak Voltaire w Pucelle, głównie miał na celu podrażnienie zmysłów i palnięcie kazania o trzeźwym deizmie.

Napoleon rad był tron swój otoczyć blaskiem literatury dramatycznej; zwrócił też łaskawe względy swoje na Talmę, znosił się z poetami dramatycznymi, wymagając układu według ścisłego planu, energii w charakterach i w języku oraz ducha monarchicznego. Nie miał też nic przeciw temu, że Raynouard i Chenier porzucili tradycyjne trzy jedności, zachowując tylko jedność głównej myśli moralnej i wzbudzanego zajęcia; lecz za lada wierszem, który mu się nie podobał, obrzydzał sobie zaraz całą sztukę, a talentów swoją drogą nie mógł uczynić większem! aniżeli były. Postęp poetów polegał na wyborze przedmiotów z historyi francuzkiej, a chociaż wskazywano na Shakespearea, Corneille jednakże pozostał wzorem, tak ze względu na effektowną, deklamacyę., jako i na dobitne, pałaszem rzecz rozcinające, słowa.

Daleko pełniejszem w skutkach było ożywienie opery bohaterskiej na dworze cesarskim przez Spontiniego. On i Cherubini byli Włochami wykształconymi na sposób ojczysty; obaj jednak przeszli do szkoły Glucka, a Cherubini stał się godnym następcą tego mistrza w swój Medei. Cherubiniego ożywiał klassyczny duch republikański. On-to złożył: politykowi — Mirabeau, generałowi — Hoche'owi, ofiarę pośmiertną w muzyce; melodye jego rozlegały się na uroczystościach rewolucyjnych. Za Cesarstwa usunął się Cherubini w zacisze i skomponował Woziwodę, miłe malowidło obrazu duszy, a jako starzec już tworzył szlachetną muzykę kościelną. Spontini został muzykiem Cesarstwa. Opera mogła znieść ów teatralny patos, który w malarstwie Davida szkodził prawdzie natury i harmonijnemu wykończeniu sztuki. Spontini umiał wystawić działanie mas na massy, łącząc je z wojenną wystawnością i marszami pełnemi kolorytu muzycznego — co ciekawsza, że Riehl porównywa dowcipnie taktykę Napoleona z taktyką Spontiniego, o którym powiada, iż uderza najniespodziewaniej, najbardziej stanowczo, rzucając ogromne massy tonów na punkt, w którym się ma akcya rozstrzygnąć. W jego Westalce ulubiony za czasów Rewolucyi temat kapłanki, u której głos natury przemaga nad ślubami zakonnemi, przeniesionym jest do starożytnego Rzymu, a pochód tryumfalny wodza z pojmanymi królami barbarzyńców główny w działaniu moment stanowi. Spontiniego Kortez sławi zwycięzcę, uwidoczniając publiczności teatralnej wrzawę bitew. — Po upadku Napoleona znalazł Spontini w państwie militarnem pruskiem posadę, którą mu jednak goryczą zaprawiła krytyka, a później i sam lud. Codo Francyi, nie trzeba zapominać, że za pysznie paradującego Cesarstwa duch ludu nie stracił nigdy zupełnie świeżości swej i ciepła. Piosnka ludowa, romanza, opera komiczna, utrzymywały się w wesołej prostocie, dzięki Daleyracowi, Mehulowi, Boieldieumu; Kopciuszek nawet stał się symbolem prostoty i tkliwości, w przeciwieństwie do dumnych swych siostrzyc scenicznych, nieotoczony jeszcze czczym przepychem, jaki zapanował za drugiego Cesarstwa.

Najznakomitszą literacką wielkością Francyi w czasach Napoleona była kobieta, którą wszakże Cesarz, za jej swobodniejsze poglądy, wygnał z Paryża. Ona-to przecież widziała w nim Robespierre'a na koniu, ona-to walczyła za prawa indywidualne tak jednostek jak i narodów — sama "królowa z łaski ducha" codo siły i jasnego poglądu, a przytem prawdziwa kobieta przez niepokój serca i ogień uczucia. Wiadomo, że ojcem jej był Necker, który, urodzony w Genewie jako syn niemieckiego professora, na kupiectwie dorobił się w Paryżu majątku, poczem przez zagrożoną królewskość dwa razy do ratowania finansów był powoływany. Zmieszała się przeto w niej krew i usposobienie niemieckie z francuzkiem; matka wychowała ją w genewskim protestantyzmie, spółrodak Rousseau zapanował w jej młodej duszy, a wkrótce w blasku ojcowskiego domu stała się czarującym ogniskiem całego towarzystwa. Czas jakiś była małżonką szwedzkiego posła, barona de Stael, pod którego też nazwiskiem wsławiła się. Podczas swego wygnania z Francyi, żądna wykształcenia, jeździła po Europie, lub też przebywała w swoim zamku Coppet nad jeziorem genewskiem, otoczona dworem literackim, którego najznakomitszymi uczestnikami byli: Benjamin Constant i A. W. Schlegel; aż wreszcie salon swój znowu w Paryżu otworzyć mogła. Żyła od r. 1766 — 1817. Goethe i Schiller żartowali sobie z gadatliwości, z języczności tej, nigdy nietracącej animuszu, damy wielko- światowej, przy której człowiek, cały jak był, stać się musiał uchem; drwili sobie z żywości Francuzki, która przy niczem dłużej zatrzymać się nie mogła i o wszystkiem chciała zaraz posłyszeć jakie wielkie a dowcipne słowo; nie znosi ona niczego, coby było zawikłanem lub niedokładnem, a to, co my zwiemy filozofią, według niej, prowadzi do mistyki i zabobonu; z poezyi przyswaja sobie to tylko, co namiętne i retorskie: dlatego — twierdzili obaj — niepodobna się z nią zgodzić na rzeczy najwyższe i ostateczne; ale jej usposobienie wrodzone silnie pociąga, a piękny jej rozsądek wznosi się nawet aż na stopień genialności.

Pani de Stael chciała, by poezya łączyła się z rzeczywistem życiem, zamiast przerzucać się w marzenie nienaturalne lub zmyślanie mitów; chciała widzieć duszę odmalowaną, istniejące społeczeństwo naocznie wystawionem; wierzyła w jakiś swój ideał ludzkości i ufała, że z filozofii wybije się nowa forma religii, która zadowoli tęsknotę serca w sposób odpowiadający rozsądkowi.

Sama napisała dwa romanse społeczne. Delfina, na wzór Nowej Heloizy także ułożona w formie listów, wyobraża prawo natury, własnego myślenia i własnej woli wobec potęgi zwyczaju, uwydatniającego się w publicznćj opinii, która domaga się uznania litery w religii, uznania zwyczajów danej chwili i tradycyonalnych pojęć o honorze. Psychologiczne zagadnienia i rysunek charakterów są rzeczą główną w tej książce; mniej zato udały się: i budowa sama, i działanie.

Świetniejszą jest Corinna, jakkolwiek mniejwięcej występują tu te same typy. Anglicy, Francuzi i Włosi powinni zatrzeć swoje narodowe przesądy i być nawzajem dla siebie sprawiedliwymi. Wraz z poetką podróżujemy po Włoszech, a liryka natchnionych jej improwizacyj określa uroczyście wrażenie, jakie ten kraj piękna i sztuki wywiera zawsze na ludzi ukształconych z Europy. Tutaj autorka sama najpiękniej się spowiada, a gdy przytem twierdzi, że ze wszystkich zdolności swój duszy najdoskonalej wyćwiczyła zdolność cierpienia, wyjaśnienie tego znajdujemy w okoliczności, ze umiała wywoływać jedynie tylko płomienistą namiętność, nie zaś miłość stałą, i wymagając od mężczyzny całkowitego poddania się, musiała wszelako przyznać, że jedynie godnem mężczyzny istnieniem jest tylko sprężyste działanie w silnie powziętych celach dla dobra ogółu. Ukochany przez nią Benjamin Constant do swego romansu Adolf wprowadził wiele z charakterystyki osobistości swojej i pani Stael. Młodzieniec, który niczego jeszcze nie przeżył, a przecież wszystko już za sobą zostawił, który wyobraźnią swoją wszystko wyprzedził i rozwiązał, wszystkiego możliwego pożąda a niczego szczerze ani chcieć, ani obmyślić nie zdoła — kocha tutaj, starszą od siebie, dojrzalszą kobietę, która od tego czasu występuje w romansie francuzkim na czoło, rugując Małgosie i Klary, owe dziewicze, lube duszyczki, patrzące z czcią na wyższego od siebie mężczyznę. Otóż ta kobieta, ze swem ukształceniem, z doświadczeniem życia, ze swoją namiętnością, ponosi krwawą ranę w walce ze społeczeństwem, które w obyczaju swoim daje regułę miernocie ludzi przeciętnych; ale ta reguła jest właśnie dla nich zbawienną: tworzą oni przemagającą większość, a wraz z tem i samą opinię publiczną.

Pani de Stael w dziele swem "O Niemczech" chciała, podobnie jak Tacyt w Germanii, dać swemu narodowi obraz drugiego narodu dla przestrogi; ale jeszcze mimo wykreśleń dokonanych przez cenzurę policya bonapartystowska skonfiskowała książkę w Paryżu, jako niedosyć francuzką. W życiu uczuciowem, w poezyi duszy, w samodzielnych indywidualnościach, szuka pani Stael uzupełnienia tego, co było formalistycznem, raz na zawsze gotowem, mechanicznem, co w ogóle romansów się czepiało, ale w skutek panowania Napoleona szczególnie wybujało na wierzch. Nie zamilczą bynajmniej, że życie głębokie, wyłącznie skierowane nawewnątrz, jako i niedająca się zatrzeć poezya duszy, u Niemców, okupywane były do owej chwili stratami w dziedzinie zewnętrznych objawów narodowej i politycznej wielkości; widzi ona, jak rozbicie na małe państewka i rozdział stanów uszczupla uczucie narodowe i przerywa rozwój wykształcania; wie też, że artyści i uczeni w Niemczech zamało czułymi są na sprawy rzeczywistości i zamało do nich zręcznymi, że mają więcej idei aniżeli ich wyrazić zdołają — gdy tymczasem Francuz umie rozmawiać nawet wtedy, kiedy żadnych własnych swych myśli nie ma, ponieważ posiada ukute i gotowe już sposoby wyrażania się, któremi każdy rozsądnie włada, przyczem panuje smak powszechnie rozumiany. W Niemczech każdy poeta wyraża nazewnątrz swoją właściwość i z nią zwraca się do indywidualnego sądu; Francuzi, przeciwnie, żyjąc w towarzystwie, do niego się stosują, a przy wszelkiem tworzeniu i myśleniu nietyle mają na oku rzecz samą, ile skutek, jaki wywrzeć pragną. Dlatego w niemieckim dramacie przeważa serce a namiętność wybija się swobodniej i prawdziwiej: lecz zato Francuzi są daleko zręczniejsi w technice scenicznej; dlatego Niemiec szuka przyczyn dla swego działania we własnem swojem sumieniu i wglądaniu w istotę rzeczy: gdy, przeciwnie, Francuz trzyma się powszechnego obyczaju. Wielcy myśliciele Niemiec przywracają za pomocą rozumu świętości serca; zapał czynią dobrem dziedzicznem narodu i prowadzą przez myśl i cześć nieskończoności napowrót do religii.

W taki sposób chce pani de Stael wybawić ducha francuzkiego z jego jednostronności, ażeby go postawić na gruncie swobody i indywidualności i w tem jest zwiastunką Szkoły Romantycznej. W taki też sposób zapoznaje Francuzów z niemieckimi poetami i filozofami, torując przez to drogę do wzajemnego porozumienia się ludów, uznając przytem jednak uprawnienie odrębności narodowych w zakresie powszechnego ukształcenia ludzkiego.

Również i we Włoszech zaczyna świtać nowa jutrznia, oznaczona w dziedzinie ducha, nie odrazu przez wielkich mężów politycznych, lecz przez poetów i myślicieli, którzy szerzą idee wolności i narodowości i wywołują w samowiedzy ludu tęsknotę do odrodzenia, przygotowywanego w ten sposób zwewnątrz, z ducha.

Pierwszy popęd do tego przeobrażenia dał Wiktor Alfieri (1749 — 1803). Własne swoje usposobienie duchowe przelał on w swe tragedye; uczynić lud swój silnym, szlachetnym i wolnym: oto był jego wielki cel; do celu zaś tego doszedł po wydobyciu się z grzęzawiska poziomych miłostek i skandalicznych awantur, z bezczynności i nieuctwa. Kobiecej miękkości i muzycznemu rozpraszaniu uczuć przeciwstawił męzki, ostry, lakoniczny styl w trzymaniu całości, wkreśleniu charakterów i w wysłowieniu. Dlatego w jego dramatach braknie tkliwości i powiewności, wesołej pogody, godzącej łagodności; lecz jest on pierwszym, który Włochy do przebudzenia się wezwał, i ostateczne podniesienie się jego ojczyzny wzięło początek w ognistej jego duszy i z wielu względów popędowi z niej idącemu uległo. Był on stworzonym na człowieka czynu, lecz w swojej ojczyźnie nie mógłby ku temu znaleźć dla siebie miejsca, na któremby inaczej", a niejako rewolucyonista, mógł działać, chcąc wiek swój według swej myśli poruszyć: i dlatego też z rozpaczy prawie stał się mężem słowa — jak to słusznie zauważył Paweł Heyse.

Widnokrąg poetyczny Alfierego zacieśnionym jest przez to, że poeta nie zna innych namiętności prócz miłości swobody i żądzy panowania; lecz właśnie przez to wyrwał on lud swój ze snu, w który go los nienawistny był zaklął. Gdy się go widzi młodzieńcem podróżującego po Europie i doznającego nawet wobec Fryderyka Wielkiego jedynie tylko wstrętu a nie podziwu, — przyznać trzeba, że jego patos jest raczej abstrakcyjną nienawiścią tyranów, aniżeli prawdziwym dla wolności zapałem, i w tem różni się Alfieri od Schillera, jakkolwiek, tak jak on, bohaterów Plutarcha swoimi własnymi uczynił. A kiedy się ujrzy hrabiego arystokratę, szalejącego za pięknemi końmi i kobietami, pomiatającego uczciwym mieszczańskim obyczajem i za zasługę sobie poczytującego, że unikał w Hiszpanii kobiet cnotliwych, — to niepodobna, nie dostrzedz pewnego rozłamu w samej istocie poety i człowieka, i złe nie przestaje nas uderzać nawet i wtedy, kiedy Alfieri tak usilnie walczy o wawrzyn poety, ażeby stać się godnym hrabiny Albany, ta hrabina bowiem jest już żoną innego. Mimo to wszystko jednakże, kiedy w pierwszej swej tragedyi Antoniusza i Kleopatrę przedstawia, podczas gdy sam w niegodnych więzach zostaje, znać już widoczny postęp w stosunku do poprzedniej literatury dramatycznej Włochów, w tem mianowicie, że poeta ujawnia w tragedyi własną swoją osobistość; opisał on też swoje życie i to po mistrzowsku. — Potęga poetyczna Alfierego wyczerpała się zbyt wcześnie. Uciekł on ze swoją kochanką z Paryża w chwili, gdy "małpia tygrysiość" tak straszliwie tam wybuchnęła. Pod wieczór życia swego wziął się do gruntowniejszych stydyów także i nad poetami greckimi, i, niestety, żałować potrzeba, że Seneka i Corneille, a nie Shakespeare albo Sofokles, byli wzorami jego młodości. Komedye polityczne, które pisał na wzór Arystofanesa, są poronionemi płodami ociężałego, ponurego umysłu. W dramacie troszczył się przedewszystkiem o artystyczną jedność, lecz pojęcie jej brał zbyt ściśle, skoro odrzucał wszelką epizodyczność, przez którą jednak często akcyę główną upowodować lub rozjaśnić potrzeba; a dalej, skoro tworzył same tylko pierwszorzędne charaktery, i w szalonym pędzie biedz im nakazywał do katastrofy, której nie przenosił za scenę, opowiadać ją tylko nakazując, ale ją uwidoczniał z effektem do głębi wstrząsającym. Uganiał się za straszliwością i dzikością; sztylet morderczy na tyranów był jego ulubioną bronią. Chciał on, iżby ludzie w teatrze rozpłomieniali się, dla cnoty i ojczyzny i nie znosili jarzma żadnej władzy: dlatego wprowadza takie charaktery, które wzbudzają podziwienie, strach albo nienawiść; dlatego unika wszelkich łagodnych i wzruszających wylewów uczuć jako objaśniającego upowodowania okropności; postacie jego przesuwają się przed naszemi oczyma w ciągłem uatężeniu muskułów, ponieważ poeta chce, ażeby one w czasach uśpienia okazały stanowczą siłę, tak w dobrem jako i w złem. Męzki taki duch potrzebnym był. do zahartowania duszy włoskiego ludu; lecz znowu poezyi tej przy jednostronnej męzkości braknie niewymuszonego wdzięku, ciepła, lubości, i staje się ona szorstką, ostrą, zimną.

Alfierego Król Filip II obraca się w tymsamym przedmiotowym zakresie, co Don Carlos Schillera, lecz pozbawiony jest jego pełni idei i uczuć, jakoteż bogactwa położeń. Królowa w monologu wyznaje miłość swą dla Don Carlosa; potem przychodzi on sam i wybucha ze swą namiętnością, od której znowu ona zasłania się tarczą obowiązku kobiety. Potem Perez ofiarowuje księciu swoją przyjaźń, lecz nie z owym, ludzkość mającym uszczęśliwić, celem i nie z ową głęboko-uczuciową wielkością serca markiza Pozy. W drugim akcie nakazuje Filip poufnemu swemu, Gomezowi, śledzić królową; pyta się jej potem: Czy Carlosa kocha czy nienawidzi, a na jej wymijającą odpowiedź, mówi: "Więc powiedz: na co zasłużył ten, który z buntownikami niderlandzkimi się wiąże?" Królowa sądzi, że Filip powinien przesłuchać syna swego; ten broni się, utrzymując, że tylko przez litość nad ludem flamandzkim z posłami jego rozmawiał. Król poddaje obłudnie synowi i żonie, iżby się przecież nie unikali; lecz potem, gdy oboje odchodzą, następuje owa sławna, a Alfierego w krótkich zdaniach tak charakteryzująca, rozmowa z Gomezem:

Filip. Słyszałeś?

Gomez. Słyszałem.

Filip. Widziałeś?

Gomez. Widziałem.

Filip. Wściekłość! Podejrzenie...

Gomez. Jest pewnością.

Filip. Lecz Filip nie pomszczony jeszcze!

Gomez. Rozważ.

Filip. Rozważyłem.

W III Akcie, w scenie między Carlosem a Królową, ta ostatnia mówi, że się bardziej boi syna aniżeli ojca. Poczem ojciec oskarża syna przed swymi radnymi o to, że go chciał zamordować, gdy jednocześnie jeden z donosicieli Inkwizycyi obwinia Carlosa o wolnomyślność. Sędziowie domagają się jego śmierci. Perez żąda dowodów, mówiąc, że ojcu nie wolno syna potępiać. Filip udaje uradowanego; woła, że niechby już i on sam i państwo przepadło, byle Carlos został przy życiu! W czwartym akcie oczekuje Carlos pociemku na damę dworską, z listem od królowej, a wtem ukazuje się król z żołnierzami niosącymi pochodnie; zapytuje Carlosa: czy na to tajemniczo się wałęsa, aby ojca swego zamordować? — i nakazuje go uwięzić.

Dziwimy się, że go nie uwięził przed aktem oskarżenia. Rzeczywiście, takim był pierwszy plan Alfierego; lecz potem zdawało mu się, że przez to Filip wzbudzi więcej jeszcze obrzydzenia i zgrozy, gdy zupełnie bez przyczyny syna oskarży. Wreszcie król nigdy nie okazuje zazdrości, a nawet na końcu mówi królowej, że mu nic na jej miłości nie zależy. Zatem jedynie Alfierego. ślepa nienawiść ku tyranii uczyniła Filipa nieludzkim potworem! Nędznik Gomez prowadzi królową do więzienia Carlosa; lecz ten, odgadłszy zdrajcę i szpiega, każe odejść królowej, ażeby żadne podejrzenie nie skaziło jej cnoty. Na to wchodzi król, a Gomez przynosi sztylet, którym zamordowanym już został Perez, jakoteż kielich z trucizną,. Nadaremnie królowa przysięga, że jest niewinną: Carlos umrzeć musi, a królowa na własne udręczenie żyć, dopóki Filip, gdy już pocieszoną będzie i znowu żyć zapragnie, nie wyda i na nią wyroku. Carlos już się przebił, i ona także wyrywa sztylet królowi zza pasa i przebija się, a król mówi: "Mam więc zemstę doskonałą, lecz czyżem dlatego szczęśliwy?"

Alfieri odważył się podjąć rękawicę do zapasów z arcydziełami Eschylosa i Sofoklesa w Agamemnonie i Antygonie, lecz mu się to nie udało. Wyższą jest Wirginia, lubo się mu i tu nie powiódł pogodny wyraz współdziałającego patosu miłości i wolności. Daleko wyższym jeszcze jest Saul, arcydzieło Alfierego. Ponure usposobienie duszy bohatera, wystawione porywająco, dowodzi zarazem jak Alfieri potężnym był w uwydatnianiu liry -zmu i jedynie tylko, wychodząc z punktu zbyt jednostronnej teoryi, zanadto się go wyrzekał. Z wielką zręcznością zazębiona jest tutaj przeszłość z teraźniejszością, a obfitujący w zmienne koleje stosunek Saula do Dawida przedstawionym został w ścieśnionych ramach, w scenach pod względem symboliki wybitnych, przed samą, jeszcze katastrofą. "Bezbożny ludu wrogów, znajdziesz mnie, znajdziesz, lecz jako króla — bez życia. " Tem kończy Saul, padając na własny miecz. Nie znajdujemy w Alfierim psalmu Dawidowego, skargi po śmierci Saula i Jonatana, a potem owego radosnego rozkwitnięcia ludu pod wodzą Dawida ubłogosławioną przez Boga — co właśnie u Handla tak jest wysoce podniosłem; on sam bowiem nie dochował życia swego w czystości, nie dobił się czystej harmonii: dlatego dziełom jego zbywa na tem tęsknem uczuciu pojednania,., które ponad gruzami straszliwej katastrofy unosi się jak cicha, pociechę zsyłająca gwiazda, oświecając pełne żałoby miejsce. " (Klein).

W inny sposób, lecz w podobnym zamiarze i do takiego samego celu, zdążał Parini; odmalował on dowcipnie i dzielnie w swym poemacie Dzień, współczesne Włochy, czyny wyższego towarzystwa zwieszającego się po małych dworach książęcych, rozlewał satyryczne swe szyderstwo na wszystkie brudne małostki narodu, pogrążonego w niewoli i niemocy, — a wszystko to w tym celu, ażeby go przywieśdź do opamiętania.

Hipolit Findemonte ukształtował tragedyę cokolwiek swobodniej, według niemieckich wzorów, i zdaje się nam, że słyszymy Szyllerowskie tony, gdy w swoim Arminiuszu każe oswobodzicielowi Niemiec sięgać po panowanie, a przez to popaść w fatalną walkę z pałającym wolnością synem, oraz z człowiekiem wyższego ducha a narzeczonym córki. Gioranni Findemonte poszedł jeszcze krok dalej, napisał bowiem wzruszający dramat rodzinny z effektem scenicznym dla ludu p. t. Robert i Adelina. Rzecz dzieje się w Niderlandach za czasów Alby. Autor wprowadza widza aż do sali tortur Inkwizycyi: spełnił więc to, do czego dążył Schiller, a co niedawno przeprowadził Kaulbach jako malarz w swoim Arbuezie: sztylet tragedyi w samo serce Inkwizycyi wraził. Bóg sam, uczą księża, jest najwyższym inkwizytorem świata, który jako taki spalił Sodomę i Gomorę. W przeciwieństwie do nich stawia autor prawdziwie chrześcijańskiego kapłana; ten pociesza kochającą żonę, która pragnie męża uratować lub. razem z nim śmierć ponieść *). W chwili, gdy uwięzionych prowadzą w uroczystej processyi na stos, wpada ich przyjaciel jako zwycięzki oficer Wilhelma Orańskiego do miasta, i ocala oboje. Lud wrzuca w płomienie tego, który sądził "kacerzy" i wita radosnemi okrzykami wybawcę.

Vincenzo Monti był śpiewakiem teraźniejszości, lecz i da Dantego się cofnął, chcąc tego duchowego ojca Włoch zbliżyć do żyjącego pokolenia; atoli, niestety, miał tylko świetny talent formy, pozbawionym zaś był charakteru i głębokości ducha. Rozpoczął w swojej Basvilliana poetyczną kronikę czasu, która byłaby pozostała jedyną w swoim rodzaju, gdyby Monti był posiadał dosyć jędrności na zupełne wykończenie dzieła. Sekretarz poselstwa francuzkiego Hugo Basseville, który chciał Rzym zrewolucyonizować, został tamże, nakrótko przed zgilotynowaniem Ludwika XVI-go, zamordowanym; Monti przeto duszę jego za karę i dla oczyszczenia każe aniołowi śmierci przenieść do Paryża na ów szafot, na którym płynie krew królewska i gdzie, na podobieństwo wilków i nietoperzy, zgromadzają się te duchy, które cały ów pożar roznieciły, a mianowicie: Voltaire, Helwecyusz, Holbach i wszyscy inni; mają, oni patrzeć na tę ohydę, którą sami naukami swemi spowodowali. Tutaj wszakże już nietylko że poeta przedstawia cienie zaledwo zamiast życiem przejętych postaci i według wyrażenia Pawła Heysego: "wśród burzy szumnych słów i nastroszonych uczuć przepędza je ustawicznie pomiędzy niebem i ziemią", lecz nadto braknie mu moralnej podstawy i dość przenikliwego wzroku, aby miał prawo ferować wyroki świata w historyi, a jakkolwiek się dosyć powściągliwie zachował względem oswobodzicieli, jednakże skoro tylko republikańskie wojska przekroczyły granice Włoch, zaraz Monti odłożył na bok swój poemat, ponieważ " wypadki toczyły się szybciej, aniżeli on miał możność tworzyć. " Cowięcej, sam on teraz oskarżył się o tchórzliwe kłamstwo; utrzymywał, że nikczemne krzywoprzysięztwo Capeta odniosło zasłużoną nagrodę i że jedynie ten miecz, który królów pobił, zwycięzkim nazwać można. Później został urzędowym chwalcą Napoleona, przed którym Hannibala stawa zbladła jak przed księżycem słońce, i który, jak nowy Prometeusz, oddaje napowrót ludzkości zatracony rozum i wolność. Wkrótce nie wystarczyli mu już bogowie Olimpu: cesarz, niby dusza świata, przelewa strumień życia w Europę całą,. Aż nareszcie i cesarz pada, a wtedy Monti z kolei sławi panowanie Austryaków jako powrót Astrei. I w ten to sposób poeta puścił w niepamięć własne swoje rzewnie piękne wiersze do Włoch:

Twoja piękność, co ci zawsze była gorzkiem źródłem łez,

W moc cię obcych oddawała, wolności twej kładła kres

Jakże odmiennym był Hugo Foscolo, który wolał w Anglii jeść chleb wygnania, niżby miał wolną duszę zgiąć pod jarzmo cudzoziemców — on, którego wielkość Bonapartego nigdy nie zaślepiała, jeszcze bowiem w r. 1797 kazał te słowa napisać swemu Jakóbowi Ortisi "Natura stworzyła go na tyrana, a tyran nie ogląda się na ojczyznę swoją: nie ma on ojczyzny żadnej. Od duszy poziomej i okrutnej nie spodziewam się dla nas niczego zbawiennego i wielkiego. " Dźwięczny polot mowy Montiego i wspaniała duma Alfierego — w Fuscolu zbiegły się z sobą i wpłynęły na upostaciowanie uczuć, na los jego narodu. Tchnienie ciężkiej żałości owiewa nietylko jego poemat Groby, gdzie ossyanicznie przemykające się nastroje duszy znajdują najwyższy swój wyraz w pragnieniu, aby Muzy, rozpalające żar myśli, mogły mianować poetę wskrzesicielem du'ha bohaterskiego w jego narodzie: również i tragedya Rccarda rozgrywa się w familijnej pieczarze grobowej; w żółcią napojonym obrazie stosunków średniowiecznych wystawia ona tylko teraźniejszość Włoch; poeta zapada w bolesną zadumę nad grobem ojczyzny, ale spodziewa się jej zmartwychpowstania. Najznakomitsze dzieło Foscola pokrewne jest Wertherowi Goethego, który-to utwór skłonił go do podobnegoż ukształtowania w romans przygód własnego serca. Romansowi temu nadał autor nazwę Ostatnich lutów Jakóba Ortis. Rozwój wewnętrzny Werthera, tak psychologicznie prawdziwy, tak artystycznie stopniowany, nadaje mu wyższą artystyczną skończoność; w zamian zato Włoch dodał patos polityczny, uczucie dla ojczyzny i wolności, które od czasów Rewolucyi porusza ludzkość, a które w ówczesnych Włoszech objawiało się w umysłach marzycielskich jako przerażający ogień tęsknoty, — i w tych burzach serc ludzkich kazał upatrywać przegrywkę do walk, które się rzeczywiście w dziejach stoczyły.

*) Przytoczony ta w przekładzie niemieckim wyjątek z poematu Pindemonte'go, wydrukowany na str. 443 dzieła Carriere'a, opuszczono.

PRZEOBRAŻENIE SIĘ POJĘĆ LUDZKOŚCI. WOJNA O WYSWOBODZENIE SIĘ Z PĘT NAPOLEONA. FICHTE.

Naturalność w sprawach duchowych, w języku, sztuce i państwie. — Duch prawdy historycznej — Żywioł narodowy. — Średniowieczność. — Poeci z epoki wojen o wyswobodzenie się — Fichte. — Ja i własne jego określanie się. — Moralny porządek Świata. — Mowy do narodu niemieckiego i Wskazówka do życia błogosławionego. — Socyalizm.

Wiek dziewiętnasty innemi rządzi się zasadami aniżeli ośmnasty; atoli epoki ludzkości nie są oddzielone od siebie murami, lecz jedna w drugą zachodzą: dlatego w każdej nowej epoce żyją ludzie z epoki poprzedzającej i podobnież zwiastuny każdej nowej epoki wcześnie się ukazują. Zdobycze też wielkich prac nie giną nigdy marnie, jeno ustępują na chwilę, albowiem wszystko, co się ma wybić na wierzch, potrzebuje dla tego celu jednostronnie wytężonej energii. Nadto, historya, ze swemi rosnącemi w górę i opadającemi falami, ze swą walką młodości i starości, postępuje po linii spiralnej, która, bądź rozszerza się, bądź ścieśnia, ale zawsze ostateczne pierścienie swe naprzód wysuwa i zawsze do celu swego dociera, jak to w Estetyce wykazałem. W XVIII wieku zapanował idealizm w oświacie i wolności, — idealizm, który uwierzył w potęgę myśli i w radosne zwycięztwo dobra; zapanowała idea humanitarna, obywatelstwo świata całego. W rewolucyi francuzkiej, jako i w niemieckiej literaturze, znalazła swe urzeczywistnienie tęsknota ludzkości, znalazł ją również i popęd do kształcenia się. Lecz jednocześnie pojawiła się i jednostronność i pośpiech; wolność bowiem chciała przez siłę i gwałt przyjść do władzy: więc przerodziła się w despotyzm militarny, a straszliwa ohyda czerwonego i białego terroryzmu ujrzała przed sobą przepaść złego, która się już nie dała pokryć żadnem kwiecistem krasomówstwem. Ludzkość poznała, że wszystkiego dokonać niepodobna rozumem; że urządzenia państwowe, religie i uobyczajenie zwolna tytko i organicznie rozwijać się mogą; że duch i wola muszą się trzymać danej rzeczywistości, jeżeli ją dalej wykształcić pragną.

Wtedy-to właśnie zwrócono się do badania tej rzeczywistości. Popęd do poznania prawdy dziejowej zjawił się i stanął wnet obok popędu filozoficznego, bądź też na jego miejscu. Zaprzestano mierzyć wszystko własnym rozumem, a poczęto zagłębiać się we właściwości dawnych stosunków, i uprawnienie ich uznano. Natury nie można było ujarzmić, ale można ją było ująć w pewne karby przez zbadanie praw jej a użycie sił dla celów ludzkich. W ten sposób stanęło na czele, po krótkiem obałamuceniu umysłów filozofią natury, trzeźwe badanie przyrodnicze, a to, co odkryło samopoznanie, umiał realistyczny kierunek czasu wyzyskać dla praktycznego życia. Maszyny parowe, koleje żelazne, telegraf elektryczny, przetwory chemiczne, zmieniły postać ziemi. Obywatelstwo świata przemieniło się było we francuzkie panowanie nad światem: rozejrzały się tedy narody i zastanowiły nad samemi sobą; uczucie narodowe popchnęło je do skojarzenia się przeciw Napoleonowi, i odtąd już pracowało, raz cicho, to znowu gwałtownemi uderzeniami i wśród rozlicznych walk i przeszkód, nad odbudowaniem państwa narodowego. Mocarze upatrywali w zwycięztwie nad Napoleonem zarazem zwycięztwo nad ideami, które wywołały rewolucyę: skorzystali więc z tęsknoty Europy do pokoju, po długich i wyczerpujących wojnach, celem wywołania ogólnej reakcyi, utrzymania tego, co się ostało, i skrępowania ludów za pomocą kongressów panujących. Bieda nauczyła modlitwy: dlatego-to wzmogło się, uczucie religijne; ale zamiast świeżą, uprawie duchowej odpowiadającą, formę jego rozwoju kształcić dalej, skrępowano je nanowo formułami XVI wieku — i jeżeli duch badań dziejowych umiał uznać takiego Grzegorza VII w jego własnej epoce, to kler zaraz z tego korzystał i kusił się o przywrócenie średniowiecznej przewagi duchowieństwa. Jezuici w 100 lat po wypędzeniu swojem są znowu taką potęgą, że się ważą, na rzeczy niedouwierzenia: nieomylność Papieża za dogmat uznaną zostaje. Nie byłoby to możliwem, gdyby rozwój XIX w. nie rozsiadł się był zbyt pyszałkowato i w zbyt wielu głowach, wynosząc się dumnie ponad wiek XVIII i jego dążenia, gdyby realizm tak dalece filozoficznego idealizmu sobie nie lekceważył: i zbytnie też właśnie naprężenie ducha historyczności, patrzącego poza siebie, a z drugiej strony poddanie się pod istniejącą rzeczywistość, prowadzą zawsze do opamiętania się, że istnieje przecież jeszcze rozsądek, moc jego, dobre jego prawo *).

Sztuka, jak w pierwszej połowie XVIII w., tak i w XIX w. stoi jeszcze dodziśdnia w drugim rzędzie. Potrzeba wpierwej zorganizować rzeczywistość, ugruntować nowy na świat pogląd, a potem już dzieł sławiących takie przeobrażenie i do własnego swego ideału je podnoszących nie zbraknie. Zobaczymy, że poezya i sztuki plastyczne towarzyszą uprawie duchowej, że jej nawet pomagają; że punktów wyjścia do nowej epoki znajduje się podostatkiem, a, jak znakomite utwory wskazują, uzdolnienie do sztuki nie wygasło bynajmniej. Jeszcze jesteśmy zbyt blizko tych przemian, iżby wzroku naszego nie mamiły drobne indywidualne kołowania na wielkich pochodach fal; jeszcze narody same nie oddzieliły w swych literaturach należycie dzieł trwałych o. d przemijających: ale w całej różnorodności tych zjawisk możemy już wyż wzmiankowaną myśl zasadniczą obrać sobie za wytyczną.

Widzieliśmy już, jak niemieccy myśliciele i poeci w pełni XVIII w. stawszy się następcami Anglii i Francyi, dali summę swych usiłowań i jak wśród mało-miasteczkowych i drobno-państwowych stosunków, nieoddalając się od klassycznej Starożytności, wytworzyli nieśmiertelne swe arcydzieła, w których jako cel przeciwstawili jedno drugiemu idealną dziedzinę humanitarnego wykształcenia i piękno rzeczywistości. W tem padło w gruzy Cesarstwo Niemieckie; Zachód dostał się pod panowanie i przewagę Francyi, która również i na Północy i na Wschodzie rozkazywała. Państwo Fryderyka Wielkiego pozostawało zbyt długo maszyną, nie miało już genialnego kierunku, a wzamian za to wyższe stany popadły w niemoralność i pychę; — siła była bez ducha, a duch bez siły: zdawało się wiec, że i naród chyli się do końca. Lecz naród obudził w sobie ducha, wywalczył sobie odrodzenie i stał się przez to wzorem dla przyszłych pokoleń.

Nie wiedzy pragnąć w tej ciężkiej potrzebie,

Ani rozkoszy, jaką sztuka darzy!

Dla niewolników niema słońc na niebie.

Sztuka chce ognia z ojczystych ołtarzy!

Tak śpiewał młodzieńczy Teodor Körner, a gdy potem towarzyszył swą lirą chrzęstowi zbroi i miecza, wiedział dobrze, że "nie Jestto wojna, w którejby tylko szło o korony, nie — Jestto wojna krzyżowa!" Piękna królowa Luiza umiała z góry świecić przykładem patryotyzmu i odwagi gotowej do poświęceń. Mógł jeszcze generał Schulenberg po bitwie pod Jeną zapowiadać, że teraz spokojność pierwszym jest obowiązkiem obywatela; lecz lud, prawdziwi mężowie polityczni i wojownicy, jakoteż myśliciele i poeci, inaczej na to patrzyli. Chodziło o nowe życie, o niezmordowane reformatorskie usiłowania nawewnątrz, o przygotowanie powstania nazewnątrz. Okazało się też, że Kant nienadarmo uczył samodzielności woli, kategorycznego imperatywu obowiązku; że Schiller nienadarmo zagrzmiał pieśnią wyswobodzenia w łabędzim swoim śpiewie. Najdzielniejszych trzeba było powołać w tej naglącej potrzebie do steru państwa. Baron von Stein, którego król oddalił był jako upartego i nieposłusznego sługę, powołanym został do kierowania Prusami, a geniusz jego, energia, wytworzyły wolny stan mieszczański i chłopski, jakoteż samorząd gmin po miastach. Stein był człowiekiem bogobojnym; był to Blücher w radzie państwa, według słów Varnhagena, potężna natura niemiecka. Chciał on widzieć państwo szkołą charakterów, wolność wspólną pracą wszystkich, a w jedności Niemiec i współudziale ludu w prawodawstwie, przez powołanie doń stanów państwa, widział najlepszy środek prowadzący do celu: ożywienia ducha publicznego. Trzeba było podźwignąć moralnie naród: zorganizowanym więc został pod naciskiem potrzeby uniwersytet w Berlinie przez W. Humboldta; zebrano w nim zaś takich mężów jak Fichte, Schleiermacher, F. A. Wolf, Böckl, Savigny. Scharnhorst ustanowił ogólną służbę wojskową jako obowiązek każdego obywatela niemieckiego, bo wojsko miało uczyć naród karności i siły. W taki sposób położono podstawę pod naród zbrojny, który już później Blücher i Gueisenau, a świeżo Moltke, na zwycięztwa poprowadzić mogli.

Jedno ze stowarzyszeń, Związek cnoty, powstało w celu oswobodzenia ojczyzny. W opancerzonych sonetach Rücert kazał stowarzyszonym tak przysięgać:

Więc przysięgamy stać na zawołanie

Kraju, którego krew nam w żyłach płynie;

Wzniesione miecze opuścić jedynie,

Gdy je wyszczerbi wróg, lub sił nie stanie.

I potem już i silą żywiołu przyrodzonego wybuchnął gniew ludu, gdy Germania przez usta Henryka von Kleist'a dzieci swe do broni zwołała:

Jak pod wiosny pocałunkiem gór lodowce i lawiny

W wrzący potok się zmieniają i rwą, pieniąc się, w doliny,

Tak spadnijcie jako fala, co wre, zrywa i obala

Na dziedziny Franków wraz! — Każdą ziemi piędź i głaz,

Każdą przepaść w głębokości, niechaj ich ubielą kości!

Czego kruki nie rozszarpią" czego cepy nie rozwłóczą

Rzućcie rybom w toń: niech resztką tej biesiady się utuczą!

Z trupów tamę stawić w Renie: niechaj zmieni bieg spieniony

I okrąży Palatynat, rozdzielając obie strony!

Jak za wilkiem w pogoń, śmiało! — by nie uszedł żaden cało!

Bij i zabij. — Mała strata! — nie potępi was sąd świata.

Obok tego upominał Fryderyk Schlegel, ażeby się uderzyć w piersi i przyznać, że lud i panujący zanadto się wyrzekli narodowego obyczaju i dlatego tak łatwo obcym się poddali panom; — wszelako oczyszczeni nanowo powstaną.

Nie masz żadnego pośród nas bez winy;

Każdy czemś ciężko pobłądził:

Czas już, by główne zamętu przyczyny

Każdy z nas jasno osądził.

Dotąd nam jeszcze praw nie odmówiono

W szlachetnych ludów stać rzędzie;

Nieszczęścia nasze będą nam koroną,

Ktokolwiek sądzić nas będzie.

Dopóki wiosna i miłość nie zginą

A skargi usta nam wiążą;

Dopóki pieśni jeszcze w niebo płyną

I serca ku światłu dążą;

Dopóki jeszcze myśl wielkich badaczy

Szuka wieczystych prawd na dnie

I ciągle drogę z słońca w ziemię znaczy:

Póty duch Niemiec nie padnie.

A gdy w płomieniach Moskwy zaświeciła jutrzenka wyswobodzenia się z pęt Napoleona, wtedy śpiewał Körner: "Lud cały wstaje, burza się zrywa, znajdzież sie jeszcze dusza tchórzliwa?" Wówczas-to proklamacya kaliska**) zapowiedziała jako nagrodę walki ustrój państwowy z prastarego ducha narodu niemieckiego, a lud odpowiedział przez usta Ernesta Maurycego Arndta:

Der Gott der Eisen wachscn liess der wollte keine Knechte,

Dram gab er Säbel, Schwert und Spiess dem Mann in seine Rechte;

Drum gab er ihm den kühnen Muth, den Zora der freien Rede,

Dass er bestünde bia aufs Blut, bis in den Tod die Fehde.

Lass bramen was nur brausen kann in hellen lichten Flammen!

Ihr Deutschen alle, Mann für Mann, fürs Vaterland zusammen!

Und hebt die Herzen himmelan und himmelan die Hände,

Und rufet alle, Mann für Mann: die Knechtschaft hat ein Endel

Właśnie ten ucisk obcego panowania doprowadził Niemcy do opamiętania się, do wniknięcia w siebie, po tylu latach uległości, bądź dla obczyzny, bądź dla Starożytności, bądź wreszcie dla płytkiego kosmopolityzmu. Lessing, Kant, Goethe, Schiller, Mozart, Beethoven, — stworzyli niemiecką naukę i sztukę, zdobyli duchowe dobro, za które warto było walczyć do upadłego, bo w niem tkwiły zarodki nowego życia; zarazem jednak zwróciła się młodzież w przeszłość i zagłębiła w pierwocinach i źródłach narodowości, bo chciała ztamtąd zaczerpnąć młodzieńczej siły, zapomocą której dałoby się dawne z nowem organicznie spoić. ", Świat dawny niechaj będzie zwierciadłem przyszłości: czas weźmie w tem dotknięciu chrzest nieśmiertelności. " (F. Schlegel) A. W. Schlegel wskazywał z zapałem na niemiecki epos ludowy, Nibelungi; Tieck tłómaczył Pieśni Minnesingerów; Arnim i Brenlano wysypywali z Cudownego rogu chłopięcia świeże pieśni ludowe; Jakób i Wilhelm Grimmowie, obaj młodzieńcy jeszcze, gotowali się do zbadania ducha niemieckiego w jego mowie, podaniach, wierze, obyczajach i prawie. Wackenroder i F. Schlegel otworzyli oczy teraźniejszości na niemieckie malarstwo, na Dürera i staro-kolońskich mistrzów; Boisseree zbierał obrazy szkoły Van-Eycka, i pobudził do poszukiwania architektury gotyckiej. Zaczęto napowrót pojmować Wieki Średnie. Wymienione tu nazwiska są nazwiskami romantyków. Wpośród nich Novalis nastroił lirę religijnie, Görres rozpatrywał wiarogodność mitów wschodnich, pisząc z potęgą wyobraźni Izajasza przeciwko ciemiężycielom a w pożądaniu jasnej, wielkiej przyszłości. Choćbyśmy najsurowiej nawet krytykowali to burzenie się, po którem zostawały nieraz męty, i całe owo bezładne fantazyowanie i paradoxalność, w którą obfitowała rwąca się do czynu młodzież, to jednakże nie zdołamy nigdy wygładzić z pamięci swej, że właśnie ta młodzież zapowiedziała i rozpoczęła nową epokę. Umiejąca uczuwać nowe prądy wieku, Rahel napisała w swym Pamiętniku: "Dziwne to i prawdziwie mistyczne są czasy, w których żyjemy! To, co pod zmysły podpada, jest bezsilnem, nanic nieprzydatnem, ba, nawet nieodwołalnie już zepsutem; ale błyskawice jakieś przemykają się po umysłach, dzieją się wróżby. Wiek nasz nawiedzany jest tłumnie przez myśli, które jak widma ukazują się w mistycznych chwilach głębszym umysłom, i wszystkie zapowiadają przeistotnienie się, przewrót we wszechrzeczach, zniknięcie wszystkiego, co było dotychczas, jakby po trzęsieniu ziemi na powierzchni całego globu wyjść miało nowe świeże życie z paszcz wulkanów i tych przerażających ruin! Środkowym punktem tego przeobrażenia będą Niemcy, posiadający właśnie swoją, wielką samowiedzę, serce jeszcze nietknięte i teraz dopiero kiełkować zaczynające i swoją, osobliwszą młodzież. Świat nie jest już tak surowym, iżby go czyny dopiero uczyły myślenia i kształtowania się: sprawiać to powinni nasi mędrcy i poeci; Goethe-to i Fichte są tymi, którzy świat przeobrażają. "

Myślicielem przeprowadzającym nas od XVIII do XIX wieku jest Fichte (1762 — 1814). "Od tego, jakim się jest człowiekiem, zależy to, jaką się filozofię wybierze; systemat fiiozoficzny bowiem nie jest martwym sprzętem, któryby można wziąć do rąk i porzucić dowolnie, lecz ożywia go dusza tego, kto go wyznaje. " Te słowa myśliciela przedewszystkiem do niego samego zastosować można: nauka jego jest dziełem i wytworem jego własnego charakteru, a przez ten charakter znowu wykuł on sobie sam cały los, jakiego doznał, tak codo tamujących przeszkód i ucisku, jakoteż i codo wiekuistej wielkości. Samoistność własnego "Ja" wobec zewnętrznej warunkowości, podniosłość i wspaniałość moralnej woli, jakoteż urzeczywistnianie się rozumu przez samego siebie — były celem i treścią jego filozofii, ponieważ w tem tkwiła istota jego osobistości. Był on duchem bez pęt, a mężem czynu; dlatego wytryskające samo z siebie i pojmujące siebie życie było dlań zasadą i czemś jedynie rzeczywistem, a natura i świat zmysłów — środkiem tylko i materyałem dla obowiązku i moralności, samojawu ducha i jego wolności. Samodzielna siła wewnętrznego świadomego siebie życia nie pozwoliła mu na przyznanie słusznych praw naturze, zewnętrznej rzeczywistości, i doprowadziła go do jednostronnego idealizmu w myśleniu; wielki w zasadzie, był on aż nazbyt często niepraktycznym, awanturniczym, gwałtownym w poszczególnych pomysłach do urzeczywistnienia swych idei. Również nieugięta jego wola niechętnie przystawała na zdania i godziła się z duchem innych; energiczna jego działalność trzymała zawsze dla siebie w odwodzie przeciwdziałanie i cios odbijający, a brak wszelkiego artyzmu w tem, co właściwą jego naturę stanowiło, był powodem, że rzadkokiedy cieszył się on wykonaniem swych postanowień. Atoli dzielność całej jego osobistości godzi nas z szorstkością, która do istoty jego przylega: świat potrzebuje ludzi takiego bezwzględnego zapału. Walczył więc dobrze, a Niemcy czczą swego bohatera duchowego jako wyswobodziciela narodu niemieckiego, jako założyciela świadomości narodowej. W tym duchu opisał syn jego życie i czyny, w tym duchu mówi Löwe: "Fichtego systematem był on sam i dlatego systemat ten raz tylko jeden mógł się zjawić. Był to człowiek cały z jednej sztuki. "

Ducha filozoficznego obudziło w nim zagadnienie dotyczące wolności człowieka; od Spinozy doszedł do Kanta, ażeby na ideach jego systemat idealizmu, cały jedną, zasadą przejęty, naturalizmowi przeciwstawić. W jednem z pism swoich młodzieńczych O krytyce wszelkiego objawienia, wyrzekł, że z poglądem postępowym na prawa świata niknie wiara w cuda, a dowód boskości religii musi być wyprowadzonym ze zgodności jej z prawami moralnemu W jednej ze swych mów upomniał się napowrót o Wolność myślenia; w rozprawie swojej O Rewolucyi francuzkiej postawił kształcenie się obywateli i samoistne ich kierowanie się w życiu jako cel państwa, które jednakże nie powinno skutkiem tego stać na miejscu, ale w sobie samem znajdować ma środki i drogi do dalszego rozwoju. U młodzieży Fichte uchodził, tak jak Schiller, za liberalnego przewódcę, i Goethe dał dowód śmiałości, powołując go do Jeny. Tam wykładał swoją Naukę Umiejętności (Wissenschaftslehre). Zasadniczćm słowem jego filozofii jest ja. Nie stanowi ono prostego tylko istnienia czegoś będącego przedmiotem, ale jest czemś wewnętrznem, żyjącem, czynnością, która samą siebie ujmuje. Własne tego Nastawianie się sobie {Skhselbstsetzen) jest jego bytowaniem. Jestem o tyle ja, o ile siebie świadomie pojmuję; muszę samego siebie jako ja wydobyć. Samodzielność swobodna, przez samą siebie powstająca działalność rozumu, jako zasada moralna i jako potęga tworząca, jest według Fichtego jedyną i prawdziwą rzeczywistością, boskością; idea twórcza jest dlań absolutem: powinniśmy nie upatrywać go nazewnątrz siebie, ale sami być nim rzeczywiście. Jedynem, na czem wszelki byt i wszelka świadomość polega, jest swobodna działalność wiekuistej woli, która jest zarazem nieskończonym rozumem, żywotnem światłem i jasnem, na samą siebie patrzątem, okiem. Rozumie się, że to Ja, wszystko z siebie samego wydobywające i wszystko w sobie wiedzące, nie jest istotą ludzką, ale formą boskości i pojmowaniem jej przez nią samą; duch skończony wszakże stanowi tej boskości objawienie, a zespolenie się obojga — to najwyższy cel życia. Jednobyt określa się sam w sobie i rozróżnia w samym sobie, ażeby się stać samego siebie świadomym; nie ja, świat zewnętrzny jest płodem jego twórczej działalności; boskie pojęcie jest podstawą świata; świat jest jego objawem, jest dla niego środkiem do wglądania w siebie: albowiem ja pojmuje się tylko wtedy jako ja, gdy się odróżnia od czegoś innego, i dlatego nieskończoność przechodzi w różnorodność, skończoność, ażeby w indywidualnem i empirycznym ja powrócić do siebie, zyskać świadomość samej siebie. Wszelki byt przedmiotowy, zewnętrzny, jest tylko wytworem podmiotowej wewnętrznej siły i działalności, jest tylko środkiem do tego, aby siła owa objawić się mogła, dla samej siebie przedmiotową się stała, samą siebie pochwyciła. Duchy przemijające są myślami Boga, przez które on świadomy jest samego siebie; rozum powszechny, głos sumienia — w nich świadczy o sobie; zadaniem ich jest podnieść się do czystego ja. Powinniśmy świat przyjmować w siebie, poznając go; działając, kształcić go na obraz swój, na obraz Boga, który w nas odblask znajduje. — Oto są pojęcia, które Fichte w różnych postaciach ciągle nanowo rozwija; nie wszystkie one są prawdą, ale niespożyta prawda idealizmu w nich wyłożoną, została.

Fichte w swoim Dzienniku Filozoficznym w r. 1798 napisał wstęp do rozprawy Forberga, który istnienie Boga uznawał za niedające się dowodami stwierdzić. On sam żądał religii ochoczo spełnianych dobrych uczynków, utrzymując, że pojęcie Boga jako czegoś osobnego, będącego poza nami, ma w sobie sprzeczność; wiara w Boga jest dlań ufnością w bezwarunkową potęgę dobra, a Bóg — moralnym porządkiem świata. Bynajmniej nie ulega wątpliwości, przeciwnie, jak najpewniejszem jest i podstawę wszelkiej pewności stanowi, to, że istnieje pewien moralny świata porządek; że każda jednostka ma wyznaczone dla siebie w tym porządku miejsce i udział swój w pracy obliczony; że każda kolej życia, jeżeli tylko nie została wywołaną z góry przez własne zachowanie się człowieka, jest wynikiem tego planu; że bez niego ani jeden włos z głowy człowiekowi nie spadnie, ani też, we właściwym mu zakresie działania, żaden choćby tylko wróbel z dachu nie zleci; że każdy prawdziwie dobry czyn udać się musi tak, jak zły powieśdź się nie może; i że nakoniec, tym, którzy przedewszystkiem dobro szczerze miłują, wszystkie sprawy na dobre się obracają. "

Samowiedza wolności, obowiązku, prawa moralnego — była dla Fichtego najpierwszym punktem wszelakiego poznania. W spełnianiu swego obowiązku człowiek przekonanym jest o rzeczywistości moralnego porządku świata, a wiara w ten porządek jest własnością, całej ludzkości; tym zaś moralnym świata porządkiem, jako ordo ordinans, jako czynna zasada, a nie martwe prawo, jako święta wola i harmonię ustalająca potęga, jest — Bóg. Fichte powołuje się przytem na wyznanie religijne Goethego w Fauście i na Słowa wiary Schillera. Istotnie znalazł on słowo, które stanowi podstawę religii i filozofii teraźniejszości, słowo, które określa zagadnienie naszego etycznego myślenia. Trud się opłacił przez tosamo, że uwaga świata zwróconą została na powyższe zagadnienie. Z tego właśnie powodu oskarżono Fichtego o ateizm; Elektorstwo Saskie chciało zabronić uczęszczania na uniwersytet w Jenie, jeżeli rząd weimarski nie wystąpi przeciw filozofowi; rząd zaś weimarski był jak najlepiej dla Fichtego usposobionym i byłby sprawę w niepamięć puścił, gdyby sam Fichte nie był zaraz odwołał się, z uporem wyzywającym, z urąganiem do publiczności, zagroziwszy swej władzy dymissyą, na przypadek, gdyby otrzymał od niej naganę. Wtedy-to Goethe stanął wraz z innymi przeciwko niemu, dając za powód iż rząd, dla samej powagi swojej, nie może cierpieć przemawiania w takim tonie, na jaki sobie pozwala Fichte. Wygnany filozof udał się do Berlina, gdzie żył ze Schleglem i Schleiermacherem, miewał odczyty i do rzędu założycieli uniwersytetu należał. Sam przyznawał, że rząd (weimarski) miał ze swojego stanowiska słuszność, lecz i on miał ją także znowu ze swojego: było to starcie się prawa osobistego wolnych przekonań i ich objawiania z powagą i porządkiem państwa.

Fichtemu na dobre wyszła cała ta sprawa, zwrócił się bowiem teraz umysłem i uczuciem ku rzeczom religii i należał odtąd do rzędu tych ludzi, którzy czynem i mową rozbudzili i ożywili nanowo w narodzie swoim żywioł chrześcijański, nieuwłaczając przez to samodzielności nauki. Uczucie zależności rzeczy skończonych od nieskończonych, które Schleiermacher nazwał był rdzeniem wszelkiej religii, Fichte określił jako stan skrępowania w duchowym związku, jaki panuje w świecie rozumu, jako unoszenie się na jednej wspólnej podstawie rzeczywistości w życiu boskiem i jego porządku. Najdzielniejszym owocem działalności Fichtego na tem polu była Wskazówka do życia błogosławionego. Miłość jest dlań teraz źródłem wszelkiej pewności i rzeczywistości; Boga nazywa on jedynym prawdziwym bytem, w którym się wszystko mieści, i ten Bóg jest mu teraz patrzącym na siebie samego wzrokiem, czującą się w sobie samej szczęśliwością; nasz byt w Nim i nasza miłość ku Niemu są niczem innem jeno miłością, którą on sam w nas się pojmuje. W ten sposób Fichte podaje rękę Spinozie, i jak tam, tak i tu wytknięty jest kres poznawaniu ludzkiemu. Fichte kładł wprawdzie nacisk na to, że w nieskończonej działalności jest także moment spokojnego polegania na sobie, coś przedwiecznie absolutnego, co w rozumie i woli do przejawu dochodzi; ale tej odwiecznej istności i on również nie pojął jako jedności, któraby w samćj sobie świadomość swoją nosiła: przeciwnie, cały proces przechodzenia w skończoność i ujednostkowiania się służyć ma tylko do tego, aby owa istność przezeń i w nim wyobraziła się i do samowiedzy doszła; każde osobnikowe ja jest tylko jednym z obrotów w ruchu boskiego objawiania się życia, jednym ze środków, któremi życie to samo się pojmuje. Do rzędu zasadniczych błędów Fichtego należy mniemanie, które mu już tylekroć wytknięto, że się Boga czyni istotą skończoną, jeśli się go chce pojąć jako świadomą siebie osobistość, pojęcie takie bowiem wrzekomo pociąga za sobą ograniczenie. Dlatego Bóg był dla Fichtego, wprawdzie świętą, ale nie osobistą, wolą; był absolutnym rozumem, który wtedy dopiero dla samego siebie ujętnym się staje, gdy się porozbija na duchy skończone. Ja mogę się pojąć jako ja tylko wtedy, gdy się od innych odróżniam, — to słuszna; i to także prawda, iż dla skończoności wszystko inne jest poza nią: lecz nie tak dla nieskończoności. Jeżeli Bóg ma być wolną, samą siebie określającą działalnością, to powstaje w nim odrazu różnica pomiędzy czynieniem a czynem, pomiędzy potęgą stanowiącą a postanowieniem przez nią powziętem, i przez to duch absolutny ujmuje siebie jako osobistość i jedność, w odróżnieniu od ustanowionej przez siebie różnorodności, w odróżnieniu od świata i od duchów, które w sobie i z siebie twórczo wyłania; podobnież i nasza samowiedność przez to powstaje, że najpierw wytwarza w sobie, bądź poszczególne wyobrażenia, bądź obraz świata, a potem dopiero pojmuje siebie samą jako źródło, potęgę wytwórczą i jedność tego obrazu i tych wyobrażeń. Otóż tu leży punkt, w którym teraźniejszość uzupełnia naukę Fichtego. Jeszcze Schelling i Bauder upominali się o prawa dla natury obok ducha, twierdząc, że Bóg jest rozwijającą się w świecie i w sobie bytującą istnością. Czego Fichte pragnął, to jest, aby: "pozostawić zasadę żywą w duchu i w sposobie myślenia całego stulecia" — to ma się udało, albowiem zasada dowodzi się przez to, że się rozwija dalej.

Codo mnie, zgadzam się zupełnie z jego synem, który tak o tej Nauce Umiejętności mówi: "Prosta, głęboka prawda, że we wszystkiem i w każdem, — w największem i w najmniejszem — wszystko kształcąc i wszystko doprowadzając do harmonii, panuje tylko jedno, to jest absolutne ja czyli rozum, i że ten w rzeczach rozpoznawać winno być zadaniem wszystkich umiejętności: to przekonanie ma tak rozpalającą potęgę, roznieca taki popęd do badań we wszelkich kierunkach, że chyba nic z niem w dziedzinie odkryć porównać się nie da, bo, zaiste, zawiera ono w sobie ziarno wszelkich odkryć. "

Fichte spodziewał się w r. 1803, czyli w chwili wybuchnięcia wojny, jako kapelan wojskowy zaszczepić w umysłach wyższy pogląd na rzeczy; miał też później w zimie r. 1807 — 1808, jeszcze przy oddźwiękach bębnów francuzkich, w Berlinie swoje Mowy do narodu niemieckiego. Upatrywał on środek zbawienia państwa w odżywieniu siły ludowej i ludowego nastroju umysłów od dołu; w obudzeniu moralnie tęgiego i swobodnego ducha, w wychowaniu i przygotowaniu ludu do samodzielności i do samorządu.

Przemawiał wprost do Niemców, bez względu na dzielące ich różnice, mając wspólną ojczyznę, państwo związkowe, na celu; przypomniał Niemcom, że są ludem prastarym, który używa jeszcze pierwotnej swej mowy, a w niej posiada zawsze świeże źródło mądrości i poezyi: i dlatego nie wolno im dłużej w poziomem uganianiu się za cudzoziemczyzną lekceważyć własnych swych dóbr. Sztuka i umiejętność mają właściwy dla siebie grunt w życiu ludowem; a tylko przez własny lud swój można być prawdziwie dobrze rozumianym, ponieważ lud jest stowarzyszeniem ludzi wyszłych z jednego pnia, którzy jako całość urzeczywistniają pewną ideę boską; temu zaś sprostać mogą tylko wtedy, gdy odrębność swą narodową nienadwerężoną zachowają. Naturalną skłonnością człowieka jest to, aby wiekuistą trwałość wlewać w ziemski trud codzienny, tego zaś człowiek najlepiej dokaże we własnej swej ojczyźnie; a w czyim umyśle niebo i ziemia, co widzialne i co niewidzialne, przenika się nawzajem i dopiero w ten sposób prawdziwe wytwarza niebo, ten walczy do ostatniej kropli krwi dla przekazania potomności tego, co mu jest tak drogiem. Niechaj wolność na pewien czas zniknie z widzialnego świata; dajmy jej schronienie w największej głębi uczucia: aż nareszcie wokoło nas wzrośnie nowe pokolenie, które bedzie miało moc: myśli zamienić w czyny. Przygotowujmy się do tego, ażeby być przykładem, przepowiednią i zadatkiem tego, co po nas rzeczywiście ma nastąpić; żyjmy odpowiednio do natury i do prawdy, bo nie przewaga ramion i oręża, ale potęga umysłu i ducha odnosi zwycięztwo w historyi świata.

Fichte poprzednio już, kreśląc główne rysy obecnego stulecia, nauczał, że ludzkość od powagi instynktu rozumowego posunęła się do samodzielnego myślenia i samodzielnej woli; lecz jednocześnie wpadła w egoizm, a chcąc idee wyższe wyjaśnić, uczyniła je zbyt lotnemi. Mieć zawsze pod ręką pewną ilość gotowych pojęć, wszystko sądzić według pożytku, jaki jednostka odnieść może, do wszystkiego przykładać miarę własnego rozsądku, zamiast uważać rzeczywistość jako zadanie postawione do pojęcia — wszystko to wydaje z siebie płytką i sofistyczną oświatę, którą zmódz powinniśmy przez to, że rozum postawi idealne prawo życia i to będzie miał za prawdę, co serce pojęło w wierze; doprowadzone do należytego punktu, poznawanie samo już potem przewodniczy na drodze do sztuki rozumu (Vernunft-Kunst), do trzeźwego postaciowania świata według jego pojęć, do przedstawiania dobra w państwie rozumowem, w Królestwie Niebieskiem, do urzeczywistniania zasad chrześcijańskich. Mniemał Fichte, że do tak szczytnego posłannictwa powołani są Niemcy, dlatego zaklinał ich, ażeby się nad sobą zastanowili, ażeby właściwość swoją narodową zachowali, dla niej się poświęcili i ocalili przyszłość ludzkości.

Jak wprzódy ze swojego prawa natury rozwinąwszy państwo na prawie oparte (Rechtsstaat), panowania praw jako wspólnej woli się dopominał, tak teraz zażądał takiego państwa, któreby dbało o uprawę duchową i dobrobyt obywateli. Pierwszą własnością człowieka jest jego moc do czynów, siła do pracy: każdy powinien mieć możność wyżywiania się ze swojej pracy i zyskania sobie przez nią w czasu swobodnego dla rozwijania swego ducha.

Fichte, raz znalazłszy się w swojem szczelnie zamkniętem państwie handlowem, zeszedł na manowce i wytworzył plan, aby państwo samo oznaczało każdemu właściwy krąg pracy; aby wytwórców surowizn, rzemieślników i kupców, niby urzędników na urzędach osadzało; aby ustanawiało ceny wytworów i czuwało zarówno nad pracą jak i nad używaniem. Przez to wszystko chciał on społeczność samą zamienić na przymusowe ubezpieczenie dla osłony materyalnego utrzymania; jednostka mało dlań znaczyła, idea ogólna zbyt wyłącznie nad nim panowała. Toć przecież dobrobytu, wolności, ukształcenia państwo nie może nikomu dać ani poręczyć: może tylko dobra te umożebnić dla wszystkich. Pozostanie to wszelako zasługą Fichtego, że podjął samo zagadnienie, chociaż rozwiązanie jego nie doprowadziło do celu, chociaż gwałtowny idealizm myśliciela zamało liczył się z bujnością życia i chciał uczynić rzeczą przymusu prawnego to, co pozostanie nazawsze jedynie prawem osobistej wolności i dobrej woli. Spodziewał się też i Fichte takiego wykończenia życia moralnego, że w niem wszelki już przymus ustanie, a wola Boga zjednoczy w swobodnem uznaniu duchy podążające za Nim. W nauczycielu rzucającym nasiona czynów, w takim, jakim był on sam, widział dźwigacza nowej epoki świata. Wykształcenie ludu pod sterem chrześcijaństwa miało epokę tę zgotować.

Przypominamy, że kwestya socyalna z czasów Rewolucyi nanowo się pojawiła w kommunistycznem sprzysiężeniu Baboeufa, i że później już, podczas Restauracyi, Saint-Simon zajął się losem najliczniejszej i najuboższej klassy społeczeństwa. On-to uczył, że ludzkość powinna się zorganizować jako związek ludów; na czele społeczeństwa, dla uporządkowania go, stanąć mają zdolności, a majątek w pracy zawierać się będzie; każdy tu pracuje według zdolności i za to otrzymuje zapłatę. Próba wspólnego życia na Menilmontant spełzła na niczem; jednakże młodzieńcy, którzy w tych usiłowaniach uczestniczyli, powychodzili na znakomitych ludzi, jak Augustyn Thierry, Michał Chevalier.

Po dziwacznych falansterach Fouriera pojawiła się bystra krytyka Proudhona, który wszelką własność nabytą podstępem, albo przemocą, lub też przez wyzyskiwanie słabych, kradzieżą nazywa. Świetnemi zdolnościami obdarzony, taki agitator jak Lassalle; zuchwały myśliciel i organizator taki, jak Marx, — jednostronnością swą sprowadzają niebezpieczeństwo dla całej naszej cywilizacyi, lecz ukazują oni zarazem ciemny jej punkt: nędza mass woła o pomoc. Zadanie wspólnego pożycia, polegające na tem, aby każdego osadzić we własnem jego człowieczeństwie, każdemu umożebnić rozwój jego zdolności, w swobodnych stowarzyszeniach stawiać czoło nędzy bytu i walkę o byt ułatwiać — zadanie to stoi jak sfinx przed stuleciem chylącem się już do końca: toć na początku jego jeszcze Goethe i Fichte, każdy z nich od siebie dorzucił słowo dla rozwiązania zagadki. Moralne przemożenie czci Złotego Cielca przez miłość; podniesienie pospólstwa przez szkołę, przez życie publiczne; uznanie, że jesteśmy wszyscy zarówno pracownikami, rzemieślnicy czy myśliciele; zrozumienie, że nie przez żadne panacea, nie "Morysonowską pigułką" jak mówi Carlyle, ale przez nieustanne i sumienne badanie, za każdym wypadkiem poszczególe, położenie ogólne może i powinno być poprawianem: wszystko to współdziałać ze sobą musi, mianowicie: religia, państwo i nauka. Prawdziwy wybraniec ludu, Schultze z Delitsch, w sposób godny człowieka, przez urządzenie samopomocy w wolnych stowarzyszeniach wskazał robotnikom właściwą dla nich drogę.

Fichte dopóty przemawiał jako nauczyciel, dopóki uczniom swym nie wyłożył znaczenia wojny ludowej przeciw Napoleonowi, tak, że mógł ich już do broni powołać. Człowiek z jasnym rozsądkiem i silną wolą — prawił — poświęcający wszystko dla dopięcia swych celów, może być zwyciężonym jedynie przez równie bezwzględny zapał, nie dla samolubstwa jednostki wszakże, ale dla wspólnej wolności. — Szlachetna małżonka Fichtego, pielęgnując rannych, zachorowała, i zdaje się wtedy, kiedy mąż, przy pierwszym promyku nadziei jej wyzdrowienia, pochylał się nad nią z żarliwem uczuciem, zaród śmierci przeszedł na niego. Patryota wpadł w gwałtowną gorączkę. Ostatnią jego radością na ziemi było oznajmienie mu przez syna-wyrostka zwycięzkiego przejścia Renu przez Bluchera, a gdy mu ten syn podawał lekarstwo, filozof, umierając już, rzekł: "Daj pokój! czuję już, żem wyzdrowiał!"

Prawdziwa rzeczywistość, świadomy siebie byt albo bytująca wiedza, boskość — nie powinna dla nas pozostawać czemś zewnątrz nas stojącem, ale musi nas chwytać w moc swoją i tchnieniem swojem nawskroś przejmować; prawda nie dojdzie do nas, jeżeli my sami do niej się nie wzniesiemy, nią żyć, przez nią istnieć nię będziemy. Takie też było usposobienie Fichtego i takie wyrozumienie przezeń bytu, i w taki też sposób dokonał on w sobie samym zjednoczenia Ja Nieskończoności z ja jednostkowem. Sam on nam to jeszcze mówi w jednym ze swoich sonetów:

Zkąd me oczy tę dziwną potęgę zdobyły,

Że nikną dla nich wszelkie potworne zjawiska;

Że im słońce w mrok nocy swoje ognie ciska,

Z nieładu ład wykwita, a życie z mogiły?

Co przez wątek przestrzeni i czasu zawiły

Prowadzi mię, gdzie owe wieczyste źródliska,

Zkąd dobro, piękno, prawda i rozkosz wytryska,

W których toną i gasną wszystkich żądz mych siły?

Wiem, wiem! Odkąd się tylko wpatrzyłem głęboko

W samoświetne, błękitne, ciche, a przeczyste

Ognie źrenic Uranii, zjęty ich urokiem,

Odtąd w głębi mej duszy spoczęło jej oko,

I tkwi w mojem jestestwie, niezmienne, wieczyste,

I żyje w mojem życia, patrzy moim wzrokiem.

*) Dwa wiersze a textu na str. 447 oryginału opuszczono, jako odnoszące się wyłącznie do dążeń niemieckich.

**) z dnia 25 Marca 1813 r: na miesiąc przedtem, również w Kaliszu, zawarty został akt przyjaźni między Prusami i Rossyą, który byt zawiązkiem Świętego Przymierza. Niektórzy historycy proklamacyę ową nazywają proklamacyą rossyjsko-niemiecką.

ROMANTYCY W LITERATURZE NIEMIECKIEJ.

Bracia Schleglowie i zerwanie ich z Schillerem. Komedya baśniowa Tiecka. Doktryna romantyzmu. Ateneum. Novalis i jego religijna poezya. Romanse: Wędrówki Sternbalda, Ofterdingen i Lucynda — Tiecka, Novalisa i F. Schlegla. Alarcos, Jon, Genowefa i Oktawian — dramata F. Schlegla, A. W. Schlegla i Tiecka. — Filozofia natury Schellinga i nauka o sztuce. Pisma historyczne i przekłady romantyków. Wpływ ich na malarstwo i umiejętności. Oderwanie się od wolnomyślności. Gentz. — Poeci później wyrośli: Arnim, Brentano; Fouque i Hoffmann. Nowelle Tiecka. Tragedya przeznaczenia; Zacharyasz Werner. Umiarkowana klassyczność Grillparzera. Wielkość Henryka v. Kleista; wybujałość romantyzmu. Schenkendorf. " Burschenschaft. " Uhland i jego szwabscy towarzysze. W. Muller i Eichendort. Ruckert. Leopold Schefer. Rahela i Bettina.

Bracia Schleglowie, wstąpiwszy w szranki literatury, połączyli się z Goethym i Schi'lerem i zaczęli wpływać na zrozumienie i godne ocenienie obydwóch, w walce z płytkimi pismakami, z ciurami oświaty, którzy, gubiąc się w chłodnem gadulstwie, obrali pożyteczność za najwyższy cel w życiu i w sztuce, chłodną zaś i roztropną pracę postawili na miejscu poetycznego natchnienia i usposobień religijnych. A. W. Schlegel (1767 — 1845) zaprzyjaźnił się w Getyndze z Burgerem, a studyując stare i nowe języki rozwinął już w przekładach i charakterystykach świetną działalność; później, przesiedliwszy się do Jeny, pracował pilnie i dawał w tamtejszej gazecie literackiej dowody smaku jako recenzent literatury nadobnej. Od r. 1797 zaczął przekładać na niemieckie Shakespeare'a pomistrzowsku, przyswajając w ten sposób zupełnie rodakom swoim pokrewnego szczepowo Anglika. Fryderyk Schlegel (1772 — 1829), zwróciwszy się do studyów starożytnych, zachęcany przez Herdera, F. Augusta Wolfa, odnalazł u Greków wiekuista, historyę naturalną piękna; współzawodnicząc z Winckelmanem, zaczał kreślić obraz poezyi greckiej, i z takim zapałem o rzeczach Grecyi przemawiał, że nawet Schiller własne swoje ulubione myśli widział daleko prześcigniętemi lub niebezpiecznie rozszerzanemi w wynikach i dlatego też przestrzegał, iżby się po chłodnej febrze gallomanii nie przerzucano w gorączkę grekomanii. F. Schlegel pisał był przedtem o Schillerze: "Natura daje mu siłę uczucia, wzniosłość myśli, wspaniałość fantazyi, godność języka, potęgę rytmu, piersi i glos, jakie winien mieć poeta, który chce pewną moralną massę uczuciem swem objąć, stan danego ludu przedstawić i dokonać tego, by przez usta jego ludzkość przemówiła. " Później znowu mniemał, że recenzentowi przystoi także dowcipem i ironią wyższości swej dowodzić i rozebrał Almanach Muz w sposób tak rozmyślnie obrażający Schillera, że ten wystosował do starszego jego brata list z zupełnem zerwaniem stosunków.

Od tego czasu stanęli obaj, przez ciągłe zaczepianie Schillera, w zgubnej sprzeczności z narodem i prawdą; im bardziej odwracali się od "ołowianego, moralizującego obserwatora" upatrując jedynego niemieckiego poetę, w Goethym, tem szybciej znikała z ich poezyi wszelka rzetelnie moralna podstawa i moralna treść. Lucyper-Baba rozżarzyła ogień nienawiści; tym Lucyperem była, zdolna, dowcipna, ale zanadto emancypowana wdowa, po Bohmerze, która, w zażyłych stosunkach będąc z Forsterem w Moguncyi, pielęgnowała go w chorobie, a swoją drogą rzuciła się jakiemuś Francuzowi w objęcia; A. Wilhelm Schlegel osłonił ją rycerską swą opieką, a nawet się z nią ożenił. Małżeństwo to z samego początku już nie chciało zbytnie ograniczać swej wolności; wkrótce też pani żona rozłączyła się z mężem, ażeby zostać znowu żoną Schellinga. W literaturze listowej listy tej kobiety zapewniają jej zaszczytne miejsce.

Niezależnie od obu Schleglów rozwinął się Tieck (1773 — 1853). Już wtedy kiedy był jeszcze gimnazyastą, twórczą jego wyobraźnię, podsycaną okwitem czytaniem, wyzyskiwano na wytwarzanie historyjek, poszukiwanych w publicznych czytelniach; talent jego aktorski zachwycał w towarzystwach: on sam jednak cierpiał wiele od zbytniej wrażliwości i nieładu w umyśle. Zakosztowawszy wszystkiego pierwej w poezyi niż w życiu, wszedł też później w życie jak w wielką pustkę, która mu poziewającą otwierała paszczękę. Jego William Locel jest lubieżnym romansem francuzkim, w którym plączą się naprzemiany faustowskie reflexye z nihilistyczną pogardą świata. Później w służbie Nicolaiego pisał Tieck rozsądne opowiadania wymierzone przeciw wszelkiej escentryczności, sam jednak zwolna doszedł do naśmiewania się z tej domorosłej trzeźwości i na tej drodze zaczął pisać baśni ludowe i satyryczną komedyę literacką, gdzie albo, jak w Blondynie Eckbercie, prowadzi czytelnika w puszczę leśną i, przejmując tajemniczym dreszczem cudowności w naturę wnikać mu każe, albo znowu, jak w Sinobrodym, prawdziwie tragiczne sceny wkłada w całość przypominającą zabawy z lalkami, lub nareszcie w Kocie w butach z udramatyzowanej powiastki dziecinnej czyni zabawną satyrę, wyszydzającą prozaiczność pospolitego teatru i jego publiczności. Mimo genialnej łatwości w przedstawianiu rzeczy i okwitości świetnych pomysłów i scen, muszę przyznać słuszność Haym'owi, który mówi, że treść baśni rozsadza formę dramatyczną, a forma dramatyczna rozsadza baśń. "Nie mała to rzecz dla artystycznego geniuszu, który zadanie swoje pojmuje, starać się o to, żeby i w najbardziej rozwiniętym organizmie dzieła sztuki jedna tylko mieszkała dusza. Nigdy i nigdzie nie dokazał tego Tieck; wobec wymagań dramatu przez całe życie swoje był partaczem. Nie można stworzyć nic jednolitego, nic większego, harmonijnego w całości, jeżeli się nie jest z samym sobą w zgodzie, jeżeli się w głębinach serca nie ma silnej podstawy a równie silnego przeświadczenia w piersiach. Tej właśnie pewnej podstawy brakło autorowi Lovella. O duszę jego walczyły najrozmaitsze duchy, a w braknącej jedności form pięknych odbijał się tylko brak pozytywnego, całym człowiekiem na wskroś władającego, patosu. " Od swego przyjaciela Wackenroder!a nauczył się Tieck wierzyć w malarstwo chrześcijańskie, w niemiecką średniowieczczyznę, w Durera i da Fiesole; zajął się też serdecznemi zwierzeniami pewnego braciszka klasztornego, który lubiał sztukę, i po śmierci szlachetnego młodzieńca wydał wspólnie z nim wysnuwane fantazye o sztuce.

Jaśnieli talentem obaj Schleglowie, równie jak Tieck; w starszym przeważał talent formy, w młodszym — dążność do zdobycia nowej treści dla życia i poezyi. "Ty wydobywasz z ziemi metal szlachetny, oddajesz go moim rękom, a ja z tego tworzę sztucznie czasze i puhary" — tak śpiewał starszy do młodszego; ale gdy tamten, pozbawiony twórczej siły poetycznej", zajął naśladownicze tylko stanowisko wobec klassyków niemieckich, a jako poetyczny tłómacz z języków nowożytnych palmę otrzymał, ten, znowu, podlegając w myślicielstwie Fichtemu, nie doszedł nigdy do umiejętnego organizowania pojęć, umiał wszakże myśli swoje zaostrzać paradoxalnemi i uderzającemi wyskokami i przez nie stał się doktrynerem nowej szkoły.

W przeciwieństwie do Starożytności i jej przedmiotowej plastyki, dlaczego właśnie klassyczną ją zwiemy, podmiotowość, wewnętrzność ducha w formie bardziej fantastycznej nazywamy romantycznością, dostrzegając w niej zarazem właściwości Wieków średnich, jako i nowszej literatury romańskiej. Kiedy tłómacz nazwał zniemiecczonego Amadisa "romansem" chciał tylko przez to oznaczyć dzieło romańskie, lecz w tem dał już gotową nazwę dla awanturniczych opowiadań prozą, które weszły odtąd w zwyczaj. Kiedy Fryderyk Schlegel sławił Goethego Wilhelma Meistra, wówczas romantyczność wydawała mu się oznaczeniem prawdziwego romansu, takiego, w którym zawartą jest summa wszelkiej poetyczności. W tem znaczeniu zwie on romantyczną poezyę zwierciadłem całego otaczającego świata, obrazem stulecia, równającym się eposowi. A dalej twierdzi: "Przeznaczeniem poezyi romantycznej jest: nietylko wszelkie odrębne rodzaje poezyi nanowo ze sobą złączyć, a poezyę wprowadzić w zetknięcie z filozofią i retoryką; chce ta poezya, i powinna, jeszcze, bądź mieszać z sobą, bądź przetapiać w sobie, poezyę z prozą, genialność z krytyką, sztuczną poetyczność i poetyczność natury; powinna poezyę czynić żywą i społeczną, a życie i społeczeństwo — poetycznem, dowcip upoetyczniać, formy sztuki zapełniać wyborową treścią, wszystko zaś polotami humoru ożywiać. " Później romantycznością zwało się przedstawianie treści sentymentalnej w formie fantastycznej, a jeszcze później — Nowoczesność sama w odróżnieniu od Starożytności.

Przypominamy tu, że F. Schlegel Naukę Umiejętności Fichtego zaliczył, obok Goethego Wilhelma Meistra, do rzędu najważniejszych objawów myśli w naszem stuleciu.

Twórcza działalność ducha, który na wszystkiem prawo swe wyciska, który świat przedmiotowy z siebie wydobywa i przed sobą ogląda i przez to wytwarza naturalny, zmysłowy materyał dla swego moralnego działania; przywiązanie wyższego znaczenia do wytwórczej siły wyobraźni, — doprowadziły do zjednoczenia filozofii ze sztuką: atoli ta wolność, która sobie sama prawa nadaje, przerodziła się w dowolność, nieznoszącą praw żadnych, igrającą ze wszystkiemi, lekceważącą sobie wszystko i usiłującą dowieśdź swej samodzielności przez to właśnie, że się ponad wszelkie prawa stawia. To nas naprowadza na pojęcie, które F. Schlegel wziął sobie za hasło — na pojęcie ironii. W zakresie sztuki znaczy ona, jak to i Solger pojmuje, przeciwieństwo zapału, swobodne unoszenie się fantazyi ponad przedmiotem (treścią); a także wogóle pogląd, że wobec ja wszystko inne jest tylko pozorem, który to ja dowolnie wywoływać lub usuwać może, tak, iż kaprys wstępuje na miejsce powagi i z figlarną swawolą głosi cześć zuchwalstwa i żądzy używania, dowodząc swej wyższej natury, swej arystokratycznej genialności, tem, że moralny obowiązek, obyczajność i wstyd uważa za attrybucye filistrów, których krakaniem Orzeł Królewski pogardza, a spokojny w swej dumie łabędź wcale nawet nie zwraca na nie uwagi.

Romantyczność przeciwstawia się prozie rzeczywistego życia, rozumnej oświacie; a przez to fantazya jej, z rozsądku wyzuta, przeistacza się w bujanie bezładne, zamiast przeprowadzać w poezyi plan dobrze ułożony; zamiast upowodowywać nieustannie działanie i rysować charaktery wyraziste, odpowiadające tematowi, układa sceny dowolnie jedna za drugą; poeta najchętniej wypowiadać lubi to, co sam myśli i czuje, w formach, które, za własnym jego przykładem, ponad wszystkiemi innemi się stawiając, nieskończoność bezkształtną z tęsknotą marzycielską żywią i podsycają. F. Schlegel mówi wręcz: "Początkiem wszelkiej poezyi było zniesienie biegu i praw rozumnie myślącego rozumu; poezya przenosi nas w piękny nieład fantazyi, w pierwotny chaos natury ludzkiej, na oznaczenie czego niema piękniejszego symbolu nad gwarliwy rój starych bogów. " Tieck chce miłą głupotę uratować przed starym rozumem i wraz ze swymi towarzyszami występuje wszędzie przeciwko "harmonijnej płytkości", za broń używając ostrego dowcipu i paradoxów, na to, ażeby znowu śmiać się z owych płytkich, że tę walkę całą biorą za dobrą monetę. Cowięcej, ażeby nikt nie miał złudzenia, iż to, na co patrzy, jest rzeczywistością, naraz przerywa poeta komiczny swoje dzieło, wykazuje, że jest ono tylko zmyśleniem, naigrawia się z dzieci własnego swego ducha i paryodyuje samego siebie.

Nietylko połączenie żywiołu tragicznego ze śmiesznym, ale także powiązanie epickiego z lirycznym i dramatycznym w jednem i temsamem dziele uchodzi za romantyczność; przez to już wszelkie surowe sztuki prawidła, wszelka, miarę utrzymująca, jasność idzie na ofiarę rozpływającej się bezkształtności. Nadto jeszcze, nie może tu być mowy o trwałem wrażeniu, gdyż bańki mydlane przez krótką tylko chwilkę unoszą się w powietrzu. Cudowność zajmuje miejsce naturalności, arabeski — miejsce wyraźnych postaci; zamiast rzeczywistość podnieść do ideału, przeciwstawia się jej życie marzeń, a noc, z jej ciemnością i gwiazdami, przekłada się nad dzień jasny *). Baśń zastępuje historyę, i przyznać potrzeba, że Klemens Brentano w tym zakresie stworzył co można było najlepszego. Ta właśnie okoliczność, że tacy wysoce uzdolnieni młodzieńcy, jak on, jak Acliim von Arnim, zamiast myśl swą trzymać na wodzy, zamiast treść harmonijnie opracowywać, poddali się najdowolniej doktrynie romantycznej, musiała pozbawić literaturę najszlachetniejszych owoców. Własną swą wspaniałością nadęte Ja, nurzające się w używaniu swej nieskończonej wewnętrzności, pogardza żywiołem plastycznym jako ograniczeniem; "Proste usposobienia, wrażenia nieoznaczone, nie zaś uczucia już określone, uszczęśliwiają człowieka" twierdzi Nocalis: i dlatego dopomina się jedynie takiego wrażenia, jakie daje muzyka. Liryka staje się jakimś tchnieniem duchów widmowych, pobrzękiem arfy Eola, lecz bez jędrności i bez ciała.

Miłość w dźwięk swą myśl zamienia,

Myślą biedz jej zadaleko!

I gdy płynie tonów rzeką,

Wszystko pięknem swem spromienia.

to jest w tonach, w brzmieniu assonansów i alliteracyj, canzon i sonetów, w południowych formach, w różnorodnych splotach rymów, które pozorowością swoją zapełniać mają często wewnętrzną próżnię.

Jena i Berlin były miejscami zamieszkania Schleglów i Tiecka; tam wstąpił do ich koła Hardenberg, tu Schleiermacher, a z obydwoma nowy żywioł: religijny. Hardenberg (1772 — 1801) który się nazwał "Novalis'em" przez prace swe obeznany z formacyą gór i z naturą, pobożnie wychowany, przez śmierć kochanki, którą, dzieckiem jeszcze będąc, umiłował, usposobiony do tęsknego rwania się poza świat, zużyty wcześnie własną chorobliwością, — przypomina nam z wielu względów, swem poetyczno-filozofieznem uzdolnieniem, Holderlina, tylko że zamiast w Helladzie upatrywał znikły ze świata ideał w świetnej epoce Wieków Średnich, w okresie Wojen Krzyżowych. Milcząco zaledwo wskazuje Schleiermacher, w swoich Mowach o religii, tego zbyt wcześnie zgasłego młodzieńca, który wszystko, czego się duch jego dotknął, w sztukę zamieniał, a z całego poglądu na świat uczynił bezpośrednio jeden wielki poemat. Adam Muller znowu tak pisze o nim: "Właśnie ta widoczna we wszystkich jego zadziwiających dziełach pewność, że wszelkie różnobarwne zjawiska nauki i sztuki, ze swemi nieskończonemi odblaskami, ostatecznie w jedno wspólne ognisko promienie swoje zestrzeliwać muszą, i że to ognisko w tym właśnie punkcie leży, na którym stoi poeta, — to ostateczne, konieczne uidealizowanie ziemskiej teraźniejszości — wynosi Novalisa nad wszystkich jego przyjaciół, z którymi współdziałał. " Byłto wielki liryk; jego Pieśń do wina zarówno jak i Pleśń do Zbawiciela, pełne są najgłębszego uczucia i czystej melodyi mowy; przytem "święta, cudnie piękna kobieta Chrystyanizmu" stanowi dlań symbol miłości.

Tysiąc razy świat malował, Maryo, wdzięczne Twe oblicze,

Lecz taką jak w duchu moim nikt Ciebie nie odmaluje:

Gdy Cię widzę, świata nędze nikną, niby sny zwodnicze,

I niewysłowiona słodycz na wieki w serce wstępuje.

W Hymnach do nocy ziemskość przed nieskończonością w otchłań zapada. Bardziej niebiańskiemi od gwiazd błyskających są oczy, które noc w nas roztwiera, abyśmy spojrzeli w głębinę swego serca. Poezyę bólu przedstawia Novalis na sposób JeanPaula. Chrystus zjawia się jako pogromca śmierci; rozwiązał zagadkę nocy, a teraz śmierć samą zaprasza na wesele, cały zaś świat gwiazd rozpływa się w złote wino życia. Tęsknota i rozkosz stapiają się ze sobą; lecz kto raz uległ miłości najwyższej, ten nigdy się już z ran przez nią zadanych nie wyleczy. "Jedna tylko noc rozkoszy, tylko pieśń wiekuista: a dla ludzi słońcem będzie już Boże oblicze!"

Pyłkami kwiatów nazywał Novalis orzeczenia, które ogłaszał. Były to iskry jego ducha, genialne wskazówki, prorocze przeczucia, wyrażane w śmiałych słowach. Kwieciem swego ducha umaił dusz wiele i zapladniająco na nie oddziałał. Jakób Böhme, Fichte, panteistyczna filozofia natury, sztuka i mądrość, — spotykają się w jego poezyi; czysty, jasny rozum zgęszcza się w mroczniejsze, ale bogatsze uczucie; światło samopoznania, albo w mistycznym eterycznym kręgu mrokiem zachodzi, albo łamie się przez silnie oszlifowane kryształy, wytwarzając fantastyczną grę światła, jak to przekonywająco wykazał Haym; "ale duch jego w poetycznym poglądzie i lirycznem wzruszeniu ogarnia całą treść tego, co za jego życia zajmowało jeszcze, i po nim zajmować ma, świadomość niemiecką, a danej epoce przypada najzupełniej do serca. " Nie powiedział w tych słowach zawiele, Arnold Ruge, on, człowiek innego zupełnie sposobu myślenia, a zatem nieprzekupiony świadek.

Myśli Novalisa przeniknione są nawskroś tęsknotą ku odnowieniu i doskonalszemu upostaciowaniu życia, to zaś ma się dokonać w poetycznie pojętem i odmłodzonem chrześcijaństwie, świętość natury, nieskończoność sztuki i nauki, ma się doczekać chrztu religijnego. Zbliża się już "nowy, złoty czas o ciemnych, patrzących w nieskończoność oczach, czas proroczy, cudotwórczy i cudownie gojący rany, czas niosący pociechę i zapalający życie wieczne"; lecz, niestety, S. Jan tego przyszłego wieku wstecz się zwrócił i jako wzór sławił epokę Wojen Krzyżowych, w której Jedna duchowa głowa kierowała wszystkiemi ludami Europy, w której poezya i wiara ożywiała siłę rycerską, a harmonijny rozwój tych wszystkich kierunków, jakoteż kwitnienie handlu i ogólny dobrobyt — dowodziły dobrodziejstwa takiego porządku rzeczy. " W ten-to sposób wytworzył sobie Nova-lis idealny, wymarzony obraz Wieków Średnich i dał hasło do nawracania się na katolicyzm i do feodalnej reakcyi. Wbrew temu Mowy Schleiermacha o religii, jako i jego Monologi, odznaczały się swobodnym duchem filozoficznym i ukazywały przyszłość niekrępującą się przestarzałemi dogmatami, ale trzymającą się ducha żywego i Ewangelii i rozwijającą dalej protestantyzm.

Przed wszystkiemi innemi względami występowała, jak sam A. W. Schlegel mówi o sobie, prédilection d'artiste, skłaniając do radującej się sztuką wiary katolickiej, do poezyi legend, które teraz, albo spłynęły w jedno z mitami, albo zajęły ich miejsce.

Obchodzono uroczyście związek Kościoła ze sztuką; układano wierszem podania i cuda świętych; aż nakoniec wielu z postępujących w takim kierunku od tych igraszek fantazyi, od tego artystycznego amatorstwa doszło do zerwania z wolnością myśli. Zapalona młodzież, nieznająca się na ironii, i przekonana, że artysta w to wierzyć, tem być wypełnionym i tem zapalać się musi, co przedstawić pragnie, sądziła, że dorówna swym chrześcijańskim mistrzom przez to, gdy ich wiarę wyznawać" będzie. Nie chciała ona zrozumieć, że, zamiast gonić za przeszłością, należało dla malowania i poetycznego tworzenia czerpać z głębi świadomości religijnej i serca epoki bieżącej. Nawet najmniej marzycielski z całej rzeszy Romantyków, starszy Schlegel, w oświacie, która nie ma czci kornej przed tem, co niezbadane, ciemne, upatrywał nieprzyjaciołkę poezyi i zamiast się cieszyć z tego, że ludzkość uwolniła się od lęków zabobonu, od processów wytaczanych czarownicom i wypędzania dyabłów, pragnął, aby astronomia stała się napowrót astrologią i tłómaczyła znaczenie gwiazd i ich stanu na niebie, sądził bowiem, że gwiazdy, ożywione przez istoty intelligentne, potęgę stworzycielską, niby bóstwa drugiego rzędu, wywierają na podległe sobie kręgi, i z powodu takiego o gwiazdach wyobrażenia nie chciał ich uważać za mechaniczne massy. W tym również duchu poezya od fizyki wymaga — magii, dopomina się panowania ducha nad materyą, lecz tylko dla niepojętych cudownych skutków: gdy przecież fizyka przez poznanie praw opanowała siły natury, a przez to nową postać cywilizacyi nadała. Na takiej - to drodze fantazyowanie Romantyków otwarło nanowo wrota zabobonowi; cowięcej, usalonowiło go dla wielkiego świata, który teraz, wierząc w cudowne leki i w duchy, gotów się już był uważać za arystokracyę ducha.

"Wielu moich przyjaciół i ja sam, mówił A. W. Schlegel w r. 1802 w swoich Odczytach Berlińskich ( O sztuce ), przepowiadaliśmy początek nowej ery w rozmaity sposób, w poezyach i prozą, żartem i poważnie. " Działo się to mianowicie w Jenie w r. 1798 — 1800 w Ateneum; pismo to związało Romantyków w jedną szkołę ( 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh ). W tem - to piśmie wyłożono doktrynę romantyzmu tak, jakeśmy ją wyżej przedstawili. Teraz zaczęli współzawodniczyć: Tieck, Novalis, F. Schlegel, z Goethowskim Wilhelmem Meislrem, ażeby i w romansie także objawić sztukę romantyczną. Zaraz po ukazaniu się Wilhelma Tieck powziął pomysł do swego majstra stolarskiego, młodego rzemieślnika, który, udawszy się w podroż, wciągniętym zostaje w życie teatralne i teatralne miłostki; — lecz później dopiero wykończył typ ten zupełnie w jednej ze swych najudatniejszych nowel. Pierwiastkowo zamiast stolarza występował na widownię malarz, a było to w czasie, gdy poeta, z Wackenroderem obcując, chciał obok lirycznych wylewów serca, jakiemi go darzył braciszek klasztorny, postawić epicki obraz ze

Powabnie rozpoczyna się utwór ( Franz Sternbalds Wanderunceń ) w pracowni Dürera, umyślnie dlatego, ażeby ztąd, przeprowadziwszy Sternbalda w jego wędrówkach do Niderlandów i do Rzymu w ten sposób ukazać pochód doskonalenia się i związek sztuki z życiem. W dalszym ciągu realistycznie - jasny obraz epoki rozprasza się na małe obrazki; pełne uczucia, ale mgliste postacie przemieniają się w konwersacyjne figury, wypowiadające poglądy Tiecka, i kiedy Goethemu ( w Meistrze ) różnobarwnie mieniające się sceny pożyczają nici przewodniej do kompozycyi, Tieck naśladuje Ardinghella Heinsego, a naśladując, osłabia. Lekkomyślna doktryna szkoły utrzymuje, że w radosnych krainach sztuki układność naszego prozaicznego życia jest niedozwoloną; podostatkiem mamy tu tęsknoty, miłości, snów, żądzy poznania świata, pobożnisiowstwa, pieśni i muzyki rogów leśnych: ale zamiast poetycznie opromieniać rzeczywistość, wszystko to daje tylko poezyę poezyi; sztuka sama jest materyałem dla sztuki i ostatecznie sama wszystko pochłania; niema nigdzie silnej, jasnej plastyki, rzetelnego celu, a to dlatego, mniema Tieck, że właśnie człowiek rozumny, tak jest w sobie upostaciowanym, iż nie ma żadnego celu.

Wyraźniej wytknął sobie cel Novalis. Podczas kiedy Goethe głosił ewangelię ekonomii i dla niej poezyę poświęcał, kiedy swemu Wilhelmowi z krainy sztuki napowrót w życie mieszczańskie zapaść kazał — jak to twierdził wybujały nad miarę młodzieniec, — Novalisa Ofterdingen miał wystawić wykształcenie i Kapłaństwo poety, podniesienie go z rzeczywistości w eteryczny krąg fantazyi; cały świat miał się roztopić w poezyę. Pierwiastkowo zamierzał Novalis swój idealny obraz Wieków Średnich amalować w romansie z czasów Hohenstaufena Fryderyka II -go, lecz później poeta mityczny wziął górę. Tutaj mógł czerpać z własnego ducha, i należało to do szczęsnych pomysłów, że kazał młodzieńczemu swemu poecie poznawać życie w podróżach; atoli Novalis był zamało epikiem a zanadto lirykiem. Stylem czarującym swą muzycznością zaczyna od tego, że kupcy, górnik, krzyżowiec, wypowiadają poezyę panującą w pożyciu z ludźmi, w handlu, w naturze, w religijnym popędzie do cudów Wschodu, potem daje uroczy obraz szczęśliwej miłości w mieszczańskim domu w Augsburgu. Ustawicznie unosi się jakiś świat zaziemski, idealny ponad rzeczywistością, przeglądając przez jej osłony; wokół wtajemniczonego w lepszy byt mają senne, jego postacie, wytwory jego własnej fantazyi, nabrać życia w blasku jutrzenki tak, jak posągi Pigmaliona. Los zewnętrzny i serce człowiecze ukazują się jako dwie nazwy jednego i tego samego pojęcia; powinniśmy dojść do przeświadczenia, iż "wielki uczuciowy duch świata ( Welt-Gemulh ) wszędzie się porusza i kwitnie i świat staje się snem a sen światem, co zaś w mniemaniu naszem już się stało, to możemy widzieć jako zbliżające się dopiero zdaleka. " Baśń allegoryczna, która myśli przedstawia w osobach i przygodach, a swemi cudami przynosi zadowolenie wszelkiemu pragnieniu serca, podniesioną tu została na wysokość kanonu poezyi. Taką baśń opowiada Klingsohr przy końcu pierwszego tomu w odczarowaniu króla Artura i jego córki z pęt ciemności i lodowisk; ma to być symbol przywrócenia państwa miłości i poezyi, wyłonienia się świata idealnego z rzeczywistości doby dzisiejszej. W końcu drugiego tomu, który wszakże nie został napisanym, miały osoby główne romansu dożyć takiej właśnie przemiany; w poetycznym zaś duchu Henryka ta przemiana ziemskiego w niebiańskie, rzeczywistości w poezyę, ustawicznie się dokonywa; "nawewnątrz prowadzi tajemnicza droga: albo w nas samych leży wiekuistość ze swemi światami, leży przeszłość i przyszłość, albo też niema ich nigdzie. "

Ten romans Novalisa ma być apoteozą poezyi; odzwierciedla on nam zarazem rozwój ducha i umysłu poety, koleje jego życia, jego ulubione myśli, podobne do snów zagadko wością swą wabiących, mających posiadać jakieś znaczenie, ale chaotycznych. Tak, naprzykład, młody Henryk spostrzega jasno - niebieski kwiat nad czystym zdrojem; lecz gdy się doń zbliża, listki coraz większego nabierają blasku, aż nakoniec śliczna twarz dziewicy ukazuje się w kielichu kwiatu. Tajemnicą natury jest kojenie tęsknoty kochającego serca.

Wbrew religijno- marzycielskiemu idealizmowi Hardenberga występuje bezczelna zmysłowość w Lucyndze Fryderyka Schlegla. Romans sam jako kompozycya jest bezkształtnie surowym; braknie mu akcyi i rozwoju charakterów — zastępować je mają filozoficzne uwagi i liryczne wybuchy; całość nie jest niczem innem, jeno zbiorem ułamków. Lata nauki męzkości przepędza Juliusz w domu publicznym i w innych miejscach tego rodzaju; w rozpuście i nierządzie wiedzie życie bez celu i powołania; aż nareszcie spotyka Lucyndę, która mu się odrazu oddaje. "Porywająca siła, gorący żar jej uścisku, miały na sobie bardziej niż dziewicze piętno: w tym uścisku był taki zapał i głębia, jakie tylko matka posiadać może. " Istotnie też ma ona już dziecię, a teraz żyje z Juliuszem w małżeństwie naturalnem. Tak również żył naówczas F. Schlegel z cudzą żoną, bez "obrzydłej ceremonii", której już dla tegosamego nie chciał, że Dorota była o siedm lat od niego starsza,: a więc przyjdzie czas, gdy on będzie jeszcze za młodym, ażeby żyć bez kobiety, dla niej zaś już nie będzie przystojną rzeczą służyć mu za połowicę. Była to haniebna bezczelność — tak własne swoje osobiste stosunki dawać na pastwę publiczną w romansie, a nawet jawnie wygłaszać bezwstyd; żądać od swój kochanki, ażeby się pozbyła sromu; dawać jej za przykład małą Wilhelminę, która, leżąc na grzbiecie, wywija w górę nóżkami i nie troszczy się bynajmniej ani o spódniczkę ani o sądy świata. Wiemy wszyscy, że co dobrego i wielkiego jest na świecie, to tylko przez czyn ducha urzeczywistnionym być mogło; Schlegel uczy przeciwnie, że wszystko, co piękne i dobre, jest już gotowem na świecie, utrzymuje się własną swą siłą: pocóż więc nasze mozoły? Sławi zatem Schlegel proste wegetowanie, próżniactwo; wzrastanie przyrodzone na wzór roślin zastępuje mu samodzielny rozwój; dowcipu używa na to, aby podrażnienie ciała podnosić do stopnia wyrafinowanej rozkoszy, gdy, naprzykład, mężczyzna przybiera rolę kobiety i oboje znużeni usypiają w uścisku. W taki - to sposób prawami obwarowaną wolność zastępuje naga swawola, a oppozycya przeciw świętoszkowstwu w obyczajach zamienia się na walkę przeciwko samej moralności; zamiast prawdziwej miłości, która zmysłowość uszlachetnia przez ducha i w samej sobie wiarę wytrwałą piastuje, zamiast harmonii natury z duszą, tego pięknego celu sztuki życia, — obrzydłe zestawienie i skłócenie marzycielstwa z lubieżnością. Nadaremnie Schleiermacher wprowadził do sprawy lepszą swoją istotę, szukał idei dzieła w pogodzeniu zmysłowości z duchowością, dla zupełnej i doskonałej miłości. Nadaremnie A. W. Schlegel śpiewał o wielkim żarze świetlanej Lucyndy; zawsze już byłto ognik błędny na bagnisku — znak, że i w Niemczech w końcu zeszłego stulecia atmosfera zepsuła się, i potrzebną była burza, któraby ją oczyściła. Varnhagen słusznie powiedział, że u Fryderyka Schlegla widma, demony i geniusze tłuką się społem; nie zdołał on znaleźć jedności w myśleniu i tworzeniu, a wielka zmysłowość, wraz z małą płodnością również i duchowej jego przyrody, wycisnęła na dziełach jego piętno dyletanckich zachcianek. Jedynie tylko w charakterystyce literackiej, dzięki delikatności uczucia i zdolności postaciowania myśli, okazał się Schlegel mistrzem, jak tego dowodzą jego rozprawy o Forsterze, Jacobim, Goethym i wiele przedniejszych miejsc w Historyi poezyi ( Rzymian i Greków ).

Nareszcie Fryderyk i August Wilhelm Sehleglowie, oraz Tieck, sięgnęli po wawrzyny dramatyczne. Alarcos Fryderyka ma jednoczyć Starożytność z romantycznością; sztuczne sploty rymów zmieniają się z bezrymowemi trójmiarami, który jednak upstrzone są assonansami na hiszpański sposób. Roinanza opowiada, że w hrabi Alarcosie kocha się córa królewska, której on zrazu składał hołdy, ale później ożenił się z inną; infantka wyprasza go sobie u swego ojca na męża: musi przeto umrzeć kobieta, z którą się był ożenił; ale ta nienadarmo wzywa winnych na sąd przed tron Boga. Rażące nas pomysły autor utrzymuje w swej mocy: chce abyśmy się w nieswoim żywiole czuli; ma nas przenikać dreszcz zimny, a przytem powierzchowne igranie formami zwraca na siebie przedewszystkiem uwagę i Schlegel zaniedbuje, do czego się już sama osnowa nadawała, doprowadzić walkę dumy z miłością do porywającej wyrazistości i psychologicznie rzecz upowodować; i brat jego również zapomniał, że Goethe w Ifigenii nietylko artystycznie współzawodniczył z Eurypidesem, ale nadto ogólnie ludzką treść starożytnego mitu z ducha niemieckiego nanowo wyłonił. August Wilhelm ograniczył dążenie swoje do przedstawienia rzeczy, która nie przestaje być dla nas obcą, nieco tylko lepiej niż starożytny poeta. Wprawność w formę również i tutaj wydała wiersze eleganckie; ale całość jest sztucznym wytworem bez podstaw w naturze. Poezya Schlegla była alexandryjską, to też na polu alesandrynów, w uczonej elegii ( Sztuka Greków, Rzym ) w epigramacie, w charakterystyce zaprawionej parodyą — dokonał Schlegel świetnych rzeczy, że tu wymienię: Bramę honorową dla Kotzebuego i Popis śpiewaczy Vossa, Schmidta i Mallhissona. Zabierał się też do napisania romantycznego eposu, który miał zaćmić Oberona Wielanda. W owej powabnej formie zewnętrznej, która Schleglowi właściwą była, napisał później Ernest Schultze "Różę zaczarowaną", najznamienitszy kwiat w poezyi Almanachu.

Rzetelniejszym poetą okazał się Tieck w Genowefie i w Fortunacie. Szczęsnem już było samo sięgnięcie do świata podań niemieckich, a zbrodnicza namiętność ze swym demonicznym żarem u Gola tworzy porywającą przeciwstawność z czystym nastrojem uczuć świętej; atoli poeta wobec wolności zbyt wielką wagę nadaje wpływowi magicznemu gwiazd i woni kwiatów, snów, czarów i duchów, — ażeby nas tragiczność naturalnym i rozsądnym rozwojem swoim zadowolić mogła; również romantyczne widzimisię o mieszaniu ze sobą różnych rodzajów poezyi powplatało opowiadania epickie i liryczne wylewy w żywioł dramatyczny i przez to pozbawiło go należytego naprężenia. Do fantastycznie wesołej treści Cezara Oktawiana lepiej przypada to, że wszystkie formy poetyczne ukazują się razem, jakby na balu maskowym. Komiczne sceny z życia powszedniego plączą się z owemi powiewnemi allegoryami, gdzie Romanza występuje osobiście, a przy niej ojciec — Wiara ( der Glaube ), ze swym giermkiem — Walecznością., i matka — Miłość i sługa — Żart — podczas, gdy róże i lilie, jako symbole poezyi i miłości, po całym poemacie rozrzucone kwitną. Można się uraczyć genialnemi szczegółami, lecz w całości utworu rozpływają się w nicość igraszki wyobraźni, którym zbywa nadto często na powadze, na jej udatnej, jędrnej sile.

Obraz Romantyzmu uzupełnić musimy postacią filozofa, który, od samego początku z nim związany, w równej mierze nazewnątrz siebie oddziałał, jak i zżewnątrz działanie w siebie przyjął.

Scheliiig ( 1775 — 1854 ) przybył jako wcześnie dojrzały młodzieniec do Jeny. Pierwsze jego pisma obracały się w kręgu idei Fichtego, tak śmiało i świeżo, jakgdyby pojęcia te były jego własnemi; później jednak spostrzegł, jak nowa epoka zapanowała w naukach przyrodniczych, jak w galwanizmie i w tlenie poczyniono nowe, najwyższej wagi, odkrycia, jak zarazem historya naturalna przez pojęcie stopniowego rozwoju łączyła obecne organizmy z wcześniejszemi peryodami ziemi i jej wytworów — i wtedy opanowała go myśl Herdera: żeby w każdem stworzeniu uznawać jeden z tonów harmonii świata, a naturę przedstawić jako ogólno-twórczą potęgę wszelkich poszczególnych jestestw. W te pędy zaraz fantazya jego, wbrew dwoistości ducha i materyi, jęła zapewniać, że natura jest widzialnym duchem, a duch niewidzialną naturą. Realność i idealność są w gruncie rzeczy identycznemi i stanowią tylko dwoiste objawienie jednego i tegosamego pierwiastku, którego Schelling wszakże nie uznał, tak jak Spinoza, za spokojną i w sobie zamkniętą substancyę, ale, na podobieństwo Fichtego Ja, wziął za siebie samą urzeczywistniającą działalność ( Thätigkeit ). Jedna wspólna zasada życia rozwija się we wszystkich poszczególnych jestestwach i jako dusza świata staje się organicznym węzłem wszechrzeczy. Jako magnes rozszczepia swoją obojętność w przeciwieństwie biegunów: północnego i południowego, oba w sobie skupiając, tak samo życie świadome i życie nieświadome stanowią dwa osobne bieguny, a zadaniem filozofii jest dochodzenie od natury do intelligencyi i od intelligencyi do natury: tu ukazuje się ona jako widomy organizm naszego rozsądku ( Verstand ), tam widzimy jak duch w materyi się sprawia, a objektywny świat dochodzi w człowieku do samego siebie, świadomym się staje. Pojął to Schelling, że warunki zasadnicze i prawa natury muszą być także prawami ducha, jeżeli w ogóle poznawanie ma być możliwem; lecz oto zaraz przeniósł schemat świadomości ludzkiej tak, jak go Fichte postawił, na naturę, ażeby to, co podówczas przez badanie ścisłe w wielkiem jeszcze rozstrzeleniu i urywkowo znane było, przez zuchwałą kombinacyę jako jednolitą, całość z pierwotnej zasady wyprowadzić. Szkoda, że nie wyłożył swych pojęć w jednym wielkim poemacie natury: tam - by potęga wyobraźni otrzymała prawa sobie należne, a świetny talent języka i formy byłby pokazał co może; wtedy też i prąd do jednoczenia właściwy epoce, byłby się przejawił w połączeniu poezyi z filozofią, i ostatecznie daleko szczerzej radowalibyśmy się słodkiem ziarnem prawdy aniżeli w dzisiejszym stanie rzeczy, gdy Schelling, o formę naukową się kusząc, właściwie jednak dał tylko metafory w miejsce przekonywających dowodów. Ów pogląd na świat, w którym Goethe pociechę znajdował, wypowiedział poetycznie sam w epikurejskiem Wyznaniu wiary Heinsa Widerporst'a, w którem w sposobie Hans Sachsa i Goethego powstał przeciwko romantycznemu nabożnisiowstwu. Opisuje tam olbrzymiego ducha, który w żywych i martwych rzeczach wybija się na poziom świadomości — "daher der Dinge Qualität, weil es drin wallen und gualten thät"; owa siła, przez którą metale i drzewa powstają, w człowieku nareszcie przychodzi do poznania siebie, tak, że człowiek może powiedzieć o sobie i o naturze:

Jam Bóg, którego w swojem łonie piastujecie,

Jam duch, który ożywia wszystko we wszechświecie.

Od pierwszych walk żywiołów śród chaosu mroków

Aż do wylewu pierwszych życiodawczych soków,

Odzie materya w materyi, siła w sile wzbiera,

Gdzie się z pierwszego pączka pierwszy kwiat otwiera,

Na pierwszy blask tych świateł, co się nowo rodzą

I z ciemności jakoby drugi świat wywodzą,

I tysiącami oczu w przestworzach migocą,

Rozjaśniając niebiosa jak dniem tak i nocą;

Aż tam kędy zapładnia dzielność myśli młodej

Odmłodzoną naturę na nowe porody:

Wszędy siła, ruch, życie, co się wciąż odmienia,

Pęd i pochop do coraz wyższego istnienia.

Na innem miejscu mówi znowu: "To, co zowiemy naturą, jest poematem, który leży zaklęty w tajemniczem, cudownem piśmie. Mogłaby jednak zagadka się rozwiązać, gdybyśmy w naturze poznali Odysseę ducha, który, cudownie łudzony, samego siebie szukając, od samego siebie ucieka; ponieważ przez świat zmysłowy przegląda myśl tylko tak, juk przez słowa, i ziemia obiecana fantazyi widnieje tylko przez mgłę nawpół przejrzystą. " Schelling atoli, zamiast się zwrócić ku poezyi, puścił wodze fantazyi w dziedzinie nauki, w budowaniu dowolnem świata; mniemał on, że już pojął istnienie wszechrzeczy, gdy z góry ułożony schemat magnetyzmu zastosował do wszystkiego, przyczem mistycyzm jego, pozbawiony krytyki, przywdziewał maskę matematycznego dowodzenia. "Nad naturą filozofować — znaczy to naturę tworzyć, znaczy wydobywać ją z martwego mechanizmu, w który została zaklętą. " Kto tak sobie poczyna, ten dojdzie do natury tylko we własnem pojęciu, i w mechanizmie nie uzna rozumowo niezbędnego warunku życia. Twierdzi Schelling, że rozum stanowi jedność z absolutną identycznością; wszystko co jest, jest samąż absolutną identycznością; dalej znowu azot nazywa się jej rzeczywistą formą, ona zaś sama światłem, a gdy to wschodzi, ciemna jego podstawa, siła ciężkości, w noc zapada; wszystkie ciała są przemianami żelaza; rodzaj jest korzeniem zwierzęcia, kwiecie mózgiem rośliny; ciężkość uosobistnia Schelling w żeńskim, światło w męzkim rodzaju.

Uczniowie, odurzeni, rzucili się ślepo w ślady mistrza. Jakże przyjemnie i łatwo przez podobną igraszkę analogii wytwarzać sobie naturę, zamiast ją badać starannie w szczegółach! Schubert uczył: w granicie jest mika państwem roślinnem albo wodorem, feldspat — państwem zwierzęcem albo azotem, kwarc — państwem mineralnem albo tlenem ( 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh ). Steffens widział w metalach planety, w dyamencie zaś doszły do samoświadomości kwarc; ziemię wyobrażał sobie jako olbrzymią marzycielkę; skamieniałości nie były, według niego, nigdy żywemi: przeciwnie, marzy w nich państwo mineralne o zwierzętach i roślinach. Roztwarto naoścież wrota lunatyzmowi, duchowidztwu, magii, a Görres wywodził ztąd później najwstrętniejsze cuda świętych. Mimo to jednak nie da się zaprzeczyć, że myśl przewodnia, lubo spaczona przez romantyzm, oddziaływała jednak zapalająco na młodzież i wytknęła badaniu cel w rzutach rozumowych, pełnych fantazyi. Oken, Burdach, Carus, Oersted — z rozwagą i rozpoznaniem rzeczywistości postępowali dalej na gruncie Schellingowskim.

Mamy tedy w naturze przewagę bezświadomości, w duchu przewagę świadomości; równowaga zaś, identyczność, występuje y sztuce. Podobnie jak już Schiller na artystę, na estetycznego człowieka, patrzał jako na doskonałość, uznając zarazem w pięknie zjednoczenie rzeczywistości z ideałem, tak samo sformułował Schelling romantyczny kult poezyi, kładąc nacisk na żywioł zarazem świadomy i bezświadomy w tworzeniu i przyjmowaniu sztuki. W pięknie widział pogodzenie przeciwieństw: nieskończoność w kształcie skończoności wystawiona jest pięknem. Sztuka jest dla filozofa czemś najwyższem, bo niejako otwiera przed nim najświętszy przybytek, gdzie, w wiekuistem a pierwotnem zjednoczeniu, jednym płomieniem płonie to, co w naturze i w historyi rozdzielonym bywa.

W swej pysznej monachijskiej mowie O stosunku sztuki plastycznej do natury tę ostatnią, nazwał wiecznie tworzącą, pierwotną siłą, która wszerzeczy z siebie samej wytwarza: jednostkowość stoi siłą, z jaką się w całości jako całość sama ogranicza; żywotność stanowi podstawę piękności; w sztuce mamy pewność, że wszelkie sprzeciwieństwo jest tylko pozorem, że miłość stanowi węzeł między wszystkiemi istotami, a czysta dobroć podstawę i treść stworzenia.

Od sztuki zwrócił się Schelling do religii. Miał mowy swoje O nauce akademickiej, które w słowach pełnych ducha wniosły nowe idee w całą dziedzinę wiedzy przez poetyczno - filozoficzne pojęcie historyi i świata moralnego; uszlachetniły i pogłębiły uprawę umysłów w Niemczech i oddziałały jaknajdoniosłej na wzrastające pokolenie. Mocą poglądu intellektualnego widzi on wraz Platonem w ideach pierwotwory rzeczy, we wszechświecie jednolity organizm rzeczywistości, który wiedza w ściśle spojonym systemacie poszczególnych nauk przedstawia, tak, że każda odrębna wiadomość i doświadczenie, dopiero przez odniesienie się do całości zyskują znaczenie i wartość. Fantazya Schellinga rzuciła i tu śmiało obraz idealny, do którego dąży spokojne, rozważne badanie, jako do celu swego; lecz on i jego zwolennicy sądzili, że już rzecz samą posiedli. W historyi widział Schelling ustawicznie odsłaniające się objawianie absolutu, wielkie zwierciadło ducha świata, wieczny poemat boskiego rozumu. Państwo uważał za organizm wolności; jest ono doskonałem w tym stosunku, w jakim każdy człowiek zosobna wzięty jest środkiem dla całości i zarazem celem dla samego siebie. Przeciwieństwo rzeczywistości z idealnością w zakresie religii — to przeciwieństwo Hellenizmu z Chrystyanizmem. Jak w allegoryach natury, tak i w greckich mitach leżał świat intellektualny, niby w pączku kwiecia spowity, a niewypowiedziany w subjekcie; chrześcijaństwo zaś jest objawionem mysterium, w którem wieczność odchyla swoją zasłonę okazuje się jako Królestwo Boże. Wypowiedziany w tem jest dogmat zasadniczy o Trójcy; na wzór Lessinga, tłómaczy go Schelling odpowiednio do swej nauki o wszystkojedni. Pogodzenie odpadłej od Boga skończoności przez narodzenie się w niej Boga samego, stanowi myśl główną Chrystyanizmu, bo wcielenie się Boga jest wcieleniem się wieczności. Z istoty ojca wszechrzeczy narodzony syn boży jest właśnie skończonością, która się ukazuje jako Bóg cierpiący i przypadłościom czasu podległy, Bóg u szczytu swego zjawienia się, w Chrystusie, zamykający świat skonczoności, a świat nieskończoności, czyli panowanie ducha, otwierający. W Chrystusie przeto jawnem się. staje to, czem świat jest: synem albo wiekuistym samorozwojem Boga; przez Chrystusa świat powraca do swego początku. Bóg widzi się w nas tak, jak my w Nim się widzimy. A gdy raz już skończoność w nieskończoności, a nieskończoność w skończoności, jawną i poznaną się stała, Chrystyanizm nabiera blasku w pięknie i pogodzie Hellenizmu; prawdziwie niebo nanowo się stało i wieczną ewangelię opowiada. Wiele rozprawiano w kole romantyków o mitologii. Uznawano wielki pożytek, jaki mity przynosiły dla poezyi i rzeźby w Grecyi, ponieważ były w fantazyi poczętym wyrazem pojęć o naturze w historyi. Myślano też jaknajpoważniej o stworzeniu nowej mitologii, któraby poglądy idealizmu i filozofii natury symbolicznie przedstawiła i dla poezyi urobiła idealny świat postaciowy. Nie baczono na to, że w podobny sposób, gdy już myśl jest gotowa, którą tylko w inną, także gotową, osłonę wetknąć potrzeba, powstają zaledwo czcze allegorye; nie baczono, że mitologia była mimowolnym płodem duszy ludu, która drzemiącemu w niej światowi idei, przez to nadawała wyraz, iż go przenosiła bezpośrednio w takie zjawiska natury i historyi, jakie uczuciowe życie człowieka pobudzały.

Dlatego nie posunięto się poza postanowienie stworzenia nowej mitologii; lecz zato dawna stała się głównem zadaniem studyów, a do mitologii Greków i Rzymian dołączono jeszcze i wschodnią. Zaczęto zapoznawać się z indyjskiemi i perskiemi księgami religijnemi; Egipt odkryto nanowo; F. Schlegel wyuczył się w Paryżu sanskrytu i napisał księgę O języku, religii i mądrości Indyan, i tutaj również torując nowe drogi; 4- W. Schlegel znalazł także pole dla świetnej działalności jako tłómacz; Gorres pisał sam z wielką fantazya o mitach starego świata; Creuzera symbolika wprowadziła je" w zakres wykładów uniwersyteckich: lecz mitologia ta skrępowana była w taki sam sposób, jak i filozofia natury, która rzeczy różnorodne według pojedynczych analogij ze sobą mieszała, — skrępowana pojęciem, że kapłani na wzór istniejącej już na Wschodzie mądrości, urabiali dla Greków kształty mitologiczne, ażeby lud zmysłowy podnieść przez to zwolna ku ideom wyższym. Atoli już tosamo, że odtąd badanie zwróciło się rozważnie i krytycznie do szczegółów; że wzięło pod uwagę pojedyncze bogów postacie, jak i nauki boskie ludów pojedynczych w ich właściwościach; że pochwyciło znamiona pokrewieństwa aryjskich i semickich szczepów, jakoteż znamiona ogólno - ludzkie; że dalej w tworzeniu się, mitów wystąpiła epoka młodzieńczego jeszcze rozwoju ducha ludzkości, jakem to wyłożył w II Rozdziale I Tomu i w ciągu całej tej historyi: wszystko to jest powolnie dojrzewającym owocem owych romantycznych usiłowań — niby wino szlachetnej wiedzy, które się wystaje z mętów zaczynu Stuhr, Welcker, Otfried i Max Müllerowie, Preller i Kuhn współdziałali tu z filozofią religijną Hegla; Schelling sam pracował całe swoje życie nad filozofią mitologii, którą wprawdzie prześcignęły w szczegółach późniejsze badania historyczno - filologiczne, która wreszcie nie wolną jest od zbyt zuchwałego fantazyowania, ale mimo to niemało zawiera rzeczy głębszych i trwałą, mających wartość. Popęd wieku ku historyczności, ku rzeczywistości dziejowej i idei rozwoju dziejowego, silnie przejawił się w Schellingu, który mógł tym sposobem wdarcie się na czyste pole umiejętności objektywnej uważać za spełnione przez siebie zadanie.

Solgzera również nazwać możemy filozofem romantyzmu. U niego rozwija się nieskończoność w skończoności z ciągłym do siebie powrotem, a ironia jest owym wzrokiem ducha, który się unosi ponad przechodzeniem z bytu do pozoru, z pozoru do bytu; jest ona usposobieniem umysłu, dozwalającem we wszystkich rzeczach widzieć objawienie, lecz i niedostateczną istność, idei, i jak opłakuje upadek istnień poszczególnych, tak znowu tryumfuje ze zwycięztwa boskości, która daje w tem dowód swej nieskończoności, sięgającej poza własny obręb. Obaj Schleglowie uczcili nowo obudzoną dążność historyczną przepysznemi dziełami historycznemi: August Wilhelm przez swe Odczyty o sztuce i literaturze dramatycznej, Fryderyk przez Historyę starożytnej i Nowożytnej literatury; ten bardziej ku ideom zwrócony, odznaczający się genialnemi rzutami światła, ale już tendencyami restauracyi ścieśniony, — tamten powabniejszy, pełniejszy i jaśniejszy. Nawet Tieck poszedł po tej drodze, jakkolwiek tylko w pojedynczych rozprawach O staro - angielskim teatrze i O Niemieckiej epoce "Burzy i zapędów" dołączonych do przekładów staro - nngielskich dziel scenicznych i do pism Lenza. Jemu zawdzięczają Niemcy Cervatdesa a Schleglowi Shakespeare'a; obaj oni genialnie pojęli styl mistrzów, a byli otyle artystami, iż ich przełożyli wiernie. Schlegel nazwał się słusznie twórcą i obrazem reguły, a po tym torze ubitym dla przekładów włoskich i hiszpańskich, poszedł Gries dalej, tłómacząc Tassa, Aryosta i Calderona. Literatura niemiecka zyskała przez to, począwszy od Vossa i Herdera aż do poetycznych przekładów naszych dni, piętno literatury wszechświatowej, i w niemieckim języku, tak jak w żadnym innym, posłyszeć można głosy różnych ludów w ich oryginalnych właściwościach. Ruckert, Holtzman, Schack zapoznali ogół ze Wschodem; Thudichum, Wiedasch, Donner, Droysen, Hertzberg i tylu innych — z klassyczną Starożytnością; Simrock — ze Średniemi Wiekami; Gildemeister dał Niemcom Byrona, Regus — Rabelais'go i Bojarda, Bodenstedt — poezyę rossyjską. ( 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh ) Z młodych poetów nie było prawie od czasów Freiligratha i Geibela jednego, któryby nie przyswoił ojczystej literaturze, przez szczęśliwe naśladownictwo, kilku ulubionych obcych poetów. Język niemiecki zyskał przez to na giętkiej wielostronności, od czasów zaś Lessinga i Goethego podwójnie warto uczyć się poniemiecku.

Najpomyślniejszym był wpływ romantyzmu na malarstwo i na umiejętność ( Wisiemchaft ): i tamto pierwsze i ta ostatnia z danego popędu wybrały to, co było prawdziwem, a dodały od siebie nowość i piękno; ale przedewszystkiem wpływ romantyzmu był niekorzystnym dla życia. Fryderyk Schlegel usiłował po zmysłowym szale i rozkiełzanej ironii znaleźć punkt oparcia w katolicyzmie, i odtąd spoglądanie z góry na protestantyzm stało się modą, przechodzący zaś na łono Kościoła Rzymskiego uważali się za arystokracyę ducha.

W taki sam sposób przeciwstawiono równości i wolności stanowe rozczłonkowanie średniowiecznego feodalizmu, tacy zaś Adamoune Mullerowie i HaUerzy mieli staranie o poprawienie nauki państwowej w tym duchu a w widokach polityki Metternichowskiej, która, po chlubnem wyzwoleniu się Niemiec, haniebnie wydarła ludowi czynu tego owoce. Owa pozornie genialna samowola, wynosząca się ponad wszystko, przerodziwszy się w służalczość i brak przekonań, wniwecz obróciła wielkie zdolności takiego Gentza, który jednego dnia płomiennemi słowy wzywał Europę do broni przeciw ciemięzcom, a drugiego sprzedawał pióro swoje kongressom, urządzanym przez mocarzy świata na pognębienie praw ludów. Gentz wyraził się przed Rahelą, że pozostał duszą niewinną, chociaż w skalanej osłonie, a obok tego czynił wyrzuty jej, żonie Varnhagena, że w młodzieńczych latach, "nie pozbyła się pospolitego wstydu i choćby gwałtem nie uczyniła go niezmiernie szczęśliwym", albowiem ją uważa za wielkiego męża, siebie za najpierwszą ze wszystkich kobiet: więc źle się stało, że nie doszła do doskonałej miłości! Byłże on szczęśliwym w pełni rozkosznego życia w Wiedniu? Dokąd go zaprowadziło występnie lekkomyślne postępowanie — najlepiej to opisują własne jego listy do wymienionej tu przyjaciółki: "Oh! jakże to życie jest wstrętnem! Niczem się nie zachwycam; przeciwnie, zimny jestem, szyderczy, znudzony, błazeństwem innych i swoją własną niemądrością — ale jasnem widzeniem rzeczy więcej, aniżeliby wypadało, przenikniony, a w duszy prawie dyabelsko cieszę się, że te, tak zwane, wielkie sprawy ostatecznie śmieszny obrót biorą. Wszystko czczem jest, bladem i próżnem naokoło mnie i we mnie; przeszłość wydaje mi się tak jakgdyby do mnie nigdy nie należała, a przed przyszłością drżę cały." Do tego prowadzi kierunek ducha, który oświacie i wszechludzkiej uprawie świata każe się giąć przed zwierzchniczą powagą Rzymu; który zapał dla celów moralnych zastąpić pragnie ironią; wolność człowieka — ujarzmieniem ludu i zuchwałością samowoli arystokratycznej. Ten kierunek też obudził męzki gniew Ruge'go i Echtermayer'a, kiedy przeciw ciurom romantyzmu wydali ów sławny manifest w Rocznikach Hallijskich; mimo nieuniknionej szorstkości był on czynem oswobodzenia się ducha i zbawiennym wyrokiem. Klemens Bretano służy zadowód, o ile zgubnem było dla dorastającej młodzieży to, że nie wyćwiczono jej w poważnem myśleniu i ścisłej formie sztuki; że ta młodzież w walce z filistrami dziwaczną przesadę, urywkowość, chorobliwe marzycielstwo brała za genialność i poetyczność, tak, iż nawet trzeźwiejszy od Brentana i gruntowniejszy Achim von Arnim w tym stanie rzeczy niemałe straty poniósł w swoim rozwoju.

Obaj oni zaznaczyli zwrot do literatury ojczystej wtedy, gdy pod uciskiem obcym zebrali pieśni ludowe niemieckie w Cudowny róg chłopięcy i przez to wywarli wpływ ożywiający na pierwiastek ludowy w nowszej liryce. Mianowicie też Brentano wyśpiewał niejedną głębszą pieśń, lecz również często okazywał brak unaoczniającej plastyki; on - to rozpoczął kierunek, w którym ironia przeistaczała bujne myśli i wdzięk w cudactwo. Zamiast rzeczywistości, która jest rozumną, i rozumności, która jest rzeczywistą, jak to napowrót czcić i rozpoznawać Hegel nauczał, posługiwano się dziwacznością pomysłów, dowolnemi wytworami rozhukanej fantazyi, która rada była szalone wytwory wyobraźni zabobonnej wskrzesić i wsuwała je pomiędzy rzeczywiste postacie, jako równe im w prawach. Oto córka króla cygańskiego, w Izabelli Arnima, rwie pod szubienicą niewinnie powieszonego swego ojca wilczą jagodę ( atropa mandragora ); ta, zasadzona i przycięta, wyrasta w karla Korneliusza Neposa, do którego przyłączają się: wyprawiacz skór niedźwiedzich, lancknecht, który przez siedm lat nie myje się i nie czesze, ażeby paktu z dyabłeni dotrzymać, i który napowrót ze swego grobu wychodzi w postaci skąpca niechcącego skarbów swych odstąpić; jako trzeci staje obok tych dwóch Golem, staje dalej gliniana figurka, sobowtór kochanki młodości Karola V: i takie - to straszydła obracają się około samej tej kochanki oraz Wilhelma Orańskiego w sposób tak naiwny, jakgdyby się to wszystko samo przez się rozumieć miało! Sam poeta mówi o tem przy sposobności: "Jakże nadaremnie udręcza nas nieraz stosunek do pewnych ludzi! Gdybyśmy sobie wyobrazić mogli, że taki człowiek jest już umarłym, albo już tylko bryłą ziemi lub korzeniem, gniew nasz lub milczała boleść nad teraźniejszością musiałaby zniknąć. Gdybyśmy tylko ostatecznie wiedzićć mogli, żeśmy jedynie marzyli!" Więc niby przez takie przeobrażenia w strachy ma być allegorycznie zaznaczonym: jaką jest właściwa wartość niektórych ludzi! Wobec takich poematów nie wie się: czy mają one wzbudzić lęk i dreszcz tragiczny czy też satyryczną uciechę i śmiech?

Klemens Brentano ( 1767 — 1842 ) rozpoczął romansem Godwi, który sam nazwał zdziczałym. Bohaterka wyrzeka na moralność małżeństwa; bohater zapisuje w swym pamiętniku, że ma ochotę modlić się w domu nierządu, a gwizdać w kościele, co go przecież martwi. Tragedya Brentana o założeniu Pragi i komedya Ponce de Leon zrzekają się stylu niemieckich dramatów i toną całe w zewnętrznych effektach Anglików i Hiszpanów, w oderwanych scenach, w arabeskowych pomysłach, w słówkach dowcipnych, obywając się bez porządnie zcalonej budowy, bez udatnych, silnych charakterów, któreby rozsądnie do pewnych celów zmierzały. O swoich romanzach z Różanego wieńca mniemał sam, że je przypiszą kiedyś Dantemu, który ma w sobie Shakespeare'a; ale rzeczywiście przypominają one tylko obydwóch, jakkolwiek głęboką jest myśl, która wiarę i miłość w poetycznym blasku jutrzenki przeciwstawia szatańskiej magii i światowej uczoności, jakkolwiek dalej wiele jest w szczegółach potężnej demoniczności; przytem epos ten nie jest całością. Poeta lubi formę baśni i jest w niej szczęśliwym, a raz nawet udało mu się w nowelli O dzielnym Kasperku i pięknej Anusi ( tom branen Kaspert und schonen Annerl ) stworzyć skończone dzieło sztuki, w którem to i owo jeszcze niemile z głębi mroków natury na jasny dzień wyłazi, ale ton ludowy w pełni swej i szlachetności utrafionym został. "Niczego nie żywiliśmy prócz fantazyi, a i ta nas w części pożarła" — przyznaje sam poeta, a według innego jego zwierzenia się możemy powiedzićć, że wylewy jego poetyczności podobne są do pokładu farby zdjętego z malowidła pastelowego i rzuconego na wodę, która je przez czas pewien na powierzchni swej unosi. Czuje on w tem zdartem malowidle samego siebie; mógłby je może napowrót wydostać, ale patrzy tylko na nie, najpierw śmiejąc się, potem płacząc; łzy zakłócają, kształty, i wstrętna myśl, że, wydobywszy takie pływające farby malowidła, mógłby ich tylko użyć na papier marmurkowaty, wstrzymuje mu ramię.: niech sobie dalej płyną! Ze zgiełku światowego wyrwał się Brentano do klasztoru w Westfalii, gdzie siedział u nóg zakonnicy, na ciele której ukazywały się blizny ran Jezusowych, a która w zachwytach swych mniemała, że jest świadkiem żywym i spółczesnym lat nauczania i cierpień Jezusa. Brentanc spisał jej mowy, i mnie samego jeszcze zapewniał, że dzieło Straussa na to tylko się ukazało, ażeby przygotować uwagę świata do Dziejów Zbawiciela, które on autentycznie według zeznań Anny Katarzyny Emmerich publicznie ogłosi. On sam pozostał tym dziwacznym świętym, który wybrykami godnemi skoków dyablika ( Koboldspriinge ) sypał piasek w oczy swym ultramontańskim przyjaciołom i drażnił ich tak samo jak Justyn Kerner, zabawiający się duchami w Weinsbergu. Panujący nad wszystkiem humor, romantyczna ironia — nie dały sobie praw swych wydrzeć i rozpościerały się często w wybornych żartach tam, gdzie inni zaślepieni byli wiarą lub zabobonem.

Język Brentana był wspaniałym; atoli swawolna igraszka psuła, niestety, zbyt często wewnętrzny i zewnętrzny ustrój jego poematów.

Zdrowym moralnie i jasnym duchowo był Achim von Arnim ( 1784 — 1831 ) szlachcic w całem znaczeniu tego wyrazu, dowodów szlachectwa dopominający się od serca; w mieszczaństwie nowoczesnem pragnący każde ognisko domowe widzieć uświęcone potęgą, jaką własny jego duch rodzinny posiadał. Spełniła mu się w życiu piękna jego modlitwa:

Dozwól mi się miłować! Daj mym ustom boski

Miód radości, bym ziemi wygłaszaj Twą chwałę!

Zdrowiem stałem mnie opatrz i mieniem bez troski;

Wzbudź w mem sercu pobożność, wzbudź męztwo wytrwałe!

Potomstwem obdarz, coby trudy nagrodziło!

Wrogów mych trzymaj zdala od mego ogniska!

Skrzydła mi daj! niechby choć trochę piasku było,

Trochę piasku w kochanej, ojczystej krainie,

Ja polecę tam, Panie! — tu żałość mną ciska....

Ach, bądź przy mnie! bo duch mój od czczych ułud zginie.

Po śmierci Arnima uznano, że on i Kleist przewyższyli w sile plastycznej wszystkich romantyków; ale mniej jeszcze od tego ostatniego wytworzył Amim dzieł artystycznie doskonałych.

Prawdziwe złoto leży u niego w rumowisku; wyborne sceny, doskonałe postacie stoją odosobnione, a humor poety odbiega zawsze od przedmiotu, psując przez to harmonijne przeprowadzenie całości. Arnim był bardziej niż ktokolwiekbądź inny powołanym do stworzenia niemieckiego dramatu ludowego: dowodzą, tego jego sztuki maryonetkowe, dowodzi przeplatanie historyi podaniami, jakoteż wiele pojedynczych rysów nacechowanych wstrząsającą powagą i przewybornym komizmem, więcej nawet, bo humorem splatającym jedno z drugiem; lecz, niestety, Tieck był dla Arnima pierwowzorem, i dlatego, w ciągłej pstrociznie scen, wikła się u młodego poety ustawicznie niedorzeczność z głębokością i potęgą; braknie mu jednolitej kompozycyi, przyczynowego związku; liryka zaś i epika wdzierają się tak samo w dowolnem pomieszaniu form sztuki w dramatyczność, jak wywoływanie duchów, magia i symbolika — w rzeczywistość życia. Tak się dzieje np. w Halli i Jerozolimie, tak w "Papieżce Joannie." Tutaj zastosować wypada słowa Goethego: "Podobny on do beczki, przy której bednarz zapomniał zbić obręczy, więc też na wszystkie strony z niej ciecze."

Takież same rozpasanie panuje i w opowieściach. Arnim umiał pojmować trafnie i przerabiać poetycznie to, co mu świat nastręczał, ale nie ma nigdy obmyślonego planu, pozwala postaciom swoich wiązać się ze sobą w sojusze, do których pomysłów dostarczają mu skarby nabytego doświadczenia i żywa wyobraźnia, i ostatecznie kończy na tem, że cała początkowa świeżość, wyrazistość i cała zadawalająca obfitość, jak np. rozkoszne życie w rozpadającym się w gruzy zamku hrabiny Dolores, później grzęzną w zawiłości, której ofiarą jednak nie pada nigdy poetyczna sprawiedliwość, wiara w moralny świata porządek: tej nie wydaje nigdy poeta na pastwę ironii. Arcydzieło Arnima, Stróże koron, zostało tak jak Tiecka arcydzieło: Wojna w Sewennach, ułamkiem tylko. Obaj mimo to otworzyli w Niemczech wrota romansowi historycznemu i postawili dlań wzory. W obu tych utworach cudowność i romantyczność wytryskują z samego przedmiotu i obaj poeci umieją kunsztownie władać potęgą swej wyobraźni. Tieck przedstawia mieszkańców górskich Francyi pobudzonych religijnie i wierzących w cuda; Arnim — niemiecki obyczaj w przejściu z Wieków Średnich w czasy nowsze. Stróże koron radziby okiełzać historyę; strzegą klejnotu Hohenstaufów i chcą z ich potomków wychować przyszłego władcę, któryby świetność ojczyźnie przywrócił. Dlatego obrazy te, opromienione wspomnieniem, unoszą się, wspaniale ponad teraźniejszością; lecz ta, idąc swoim trybem, buduje z gruzów "Kronenburgu" gmach przemysłu i rzemiosł. Luter i cesarz Maxymilian, Kusz von der Kosen i książę Ulryk Wirtemberski — występują w tem swobodnie ułożonem opowiadaniu; a stan mieszczański, stan rycerski, reformacya i wojna chłopska miały w zbiorowym obrazie dać realniejszy i historycznie wierniejszy pogląd na życie Niemiec, aniżeli Novalisa Ofterdingen. Tyle tu dobrodusznej naiwności, tyle żartobliwości w obrazkach rodzajowych, tyle żywiołu wzruszającego i wspaniałego w idealnych postaciach; wszystko to owiane tchnieniem rzeczy dalekich, a cała ta przeszłość znowu jest zwierciadłem teraźniejszości! Poeta pisał szybko, jednym pędem, lecz przebierająca krytyka, porządkująca ręka artysty, powinna była całość nanowo przetworzyć, jakkolwiek i w tem, co pozostało, urok czarownej promienności roztacza się obok szorstkości i powszedniości. Dar swój poetyczny, mówi przyjaciel Arnima, Wilhelm Grimm, uważał on za źródło, która mu czyste z piersi tryska, któremu zatem wolny prąd pozostawić należy. Wkrótce puhar, którym czerpał, stawał się albo zbyt małym, i zaczynało się, zeń lać przez brzegi, albo zbyt wielkim, i nie napełniał się należycie; w każdym jednak razie, napój był zawsze czystym i orzeźwiającym.

Obok Arnima stawiamy Fouque'go, obok Brentana — E. T. A. Hoffmanna. U Fauque'go szlacheckość prowadzi do sławienia rycerstwa, potem do słodko - pobożnych feodalistycznych marzeń o średnich wiekach; u Hoffmanna barokowaty humor dochodzi aż do demoniczności i zabawiania się w duchy - straszydła i drwi sobie złośliwie z tego, że dyabeł wszędzie pazury swe umaczać musi. Fouque walczył mieczem i piersią w wojnie o wyswobodzenie Niemiec, wjechawszy wprzódy na tory germaństwa przez dramatyczne opracowanie podania o Siegfriedzie podług Eddy. Praca ta pozbawiona była skupienia i głęboko - myślnego upowodowania, jakiego wymaga nowa forma sztuki dla dawnych materyałów eposowych; ale bądźcobądź praca to wspaniała i w duchu Północy śmiała. — Heine słusznie mówi: "Jego Sygurd silnym jest jak skały Norwegii a niepowstrzymanym jak morze, które ją, okala; ma tyle odwagi, ile stu lwów, a tyle rozumu, ile dwóch osłów." Niemniej dobrze wyraża się Heine o rycerzach z Zaczarowanego pierścienia i innych romansów: że złożeni są z żelaza i z odwagi, a nie mają ani ciała ani rozumu. Rycerskość ta była czysto - fantastyczną, uwarzoną z galanteryi dworskiej zagród północnych i z pieśni miłosnych ( Minnelieder ). Najpowabniejszej odmłodzeniem średniowiecznej wiary ludowej jest Undina.

Hotfmann ( 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh ) był naprzemiany prawnikiem, malarzem dekoracyjnym i dyrektorem muzyki, aż do czasu, kiedy w Berlinie we dnie grzebał się w aktach sądowych, a noce przepędzał w winiarni razem z genialnym aktorem Ludwikiem Devrient'em. Postacie i obrazy, które rozmarzonemu, a nawet nieraz upojonemu, winem, przez myśl się przesuwały, utrwalił w swoich Urywkach nocnych i Fantastycznych. Posiadał on bystry dar spostrzegawczy i bogatą wyobraźnię, a jako muzyk wnikał w ducha utworów i wielbił Mozarta; lecz braknie mu harmonii — ciągłe u niego ostre dyssonanse i, jak w słojach drzewa i w obłokach dymu zwykliśmy dopatrywać się dziwacznych postaci, tak i u niego wszystko przybiera dziwacznie wykrzywione oblicza, bo i młotek u drzwi i jabłko leżące na stole w błazeńskiej występują roli. Pies i kot poczynają mówić, a obok ludzi stają ich złowrogie sobowtóry; waryackie strachy dręczą i wyganiają, zewsząd filisterstwo, a narwany kapelmistrz Kreisler nie wie sam w końcu: czy to on czyni sobie igraszkę z tych dziwacznych stworzeń, czy też one z niego. Przytem jednakże jest Hoffmann zręcznym opowiadaczem, który urnie przykuć czytelnika do książki, a często też genialnemi iskrami ducha sypie obficie. Styka się on pod wielu względami z Jean Paulem, którego torem idzie Weissflog ( 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh ), przez dobroduszny swój humor i idylliczną komiczność. Hoffmann chciał, tak jak Jean Paul, iżby sztuka budziła w człowieku uczucie-przyjemne, któreby go od ziemskich trosk, od nacisku codziennego żywota i jego smolącej sadzy, oswabadzało; któreby mu pozwalało wesoło głowę do góry podnosić, tak, iżby oglądać mógł boskość a nawet z boskością samą wchodził w styczność. Obudzenie tego pożądania, podniesienie stanowiska, na którem już łatwo jest uwierzyć w cuda czystej idealności i, cowięcej, z cudami temi się spoufalić, a objawy życia powszedniego oglądać w pewnem opromienieniu: to nazywał Hoffmann celem poezyi. Omylił się atoli w doborze środków, — zauważył to już Godechę — uciekając bowiem przed powszedniością, rzucił się w ramiona awanturniczości i tę, fantastycznie upstrzoną, wziął za idealność. Charaktery pod jego piórem przeradzały się w karykatury; gonił on za nadzwyczajnością, za bezładnem rozgrymaszeniem; bajeczną niezwykłość mieszał z rzeczywistością, biorąc tamte ze strony przerażającej a przytem komicznej, tę zaś — z satyrycznej, i niczem nie przyłożył się do zadania, ażeby w granicach prawdy życia, praw i rzeczywistości, odnaleźć ideał. Wpływ jego na nowszy romantyzm francuzki jest daleko większym aniżeli na literaturę niemiecką.

Tieck również zakończył swój poetyczny zawód jako dzielny powieściopisarz, kiedy już znalazł stałą siedzibę w Dreznie a potem w Berlinie. Tutaj, zjednawszy sobie sławę czytaniem dramatów, ściągał do swego salonu owe wykwintne i ukształcone towarzystwo, które później podług hiszpańskich i włoskich wzorów w nowellach swych opisywał. W ten sposób doszła jego muza do ujęcia własnego jego życia, własnej epoki, aż nareszcie przed całym zamętem i spaczonemi kierunkami czasu postawiła zwierciadło zdrowego rozsądku ludzkiego; wprawdzie owe rozmowy o literaturze i sztuce, które już w Phantasusie bujnie wiły się naokoło dramatów i baśni, w późniejszych jeszcze utworach zbyt często w opowiadanie się wdzierają i nawet tam, gdzie Tieck wysławia nam poetów należących już do przeszłości, jak Shakespeare'a i Camoensa, unaocznia ich raczej przez rozwagę własną, aniżeli przez charaktery same i działanie. W najlepszych nowellach, jakgdyby te obrazami były, trzyma się swojej teoryi a mianowicie: żeby dany wypadek w jasnem świetle był wystawiony, a jakkolwiek łatwo się mógł wydarzyć, to przecież ukazać się powinien jako jedyny w sobie i zadziwiający; a dalej, że, bądźto w umysłach, bądź też w przygodach, musi taki zwrot nastąpić, ażeby, poczynając od niego, cała historya na inną weszła kolej i ostatecznie przyjęła kierunek, niespodziewany wprawdzie, ale do charakteru i okoliczności zastosowany. Sam on później uznał, że stosunki teraźniejszości, jej warunki i właściwości, nadają się dla poezyi i szlachetnego przedstawienia tak samo, jak Cenrantesowi nadawało się jego otoczenie i chwila jemu spółczesna; przez takie zaś uznanie on sam sprowadził romantyzm na tór nowoczesnego realizmu.

Jeżeli się teraz zwrócimy do dramaturgów, to dostrzeżemy, że Calderon, ze swem bogatem w obrazowość i blaski wysłowieniem, ze swym katolickim zabobonem, stał się dla romantyków fatalnym. Zacharyasz Werner dowiódł zrazu niektóremi scenami w swoim Lutrze i swoim Attylli, że na polu tragedyi historycznej mógłby dokonać czegoś wielkiego, gdyby był po wyklętej drodze Schillera dalej poszedł; lecz zamiast tego wsuwał on wszelakie mistyczno - dziecinne majaczenia — Teresa - Hyacynt i Teobald - Karbunkuł — nawet w scenę sejmu w Wormacyi i "dzwonieniem samem chciał zgromadzić ludzi około świętości," wywołując różne piekielne i niebieskie zjawiska z całą wystawnością oper i nakazując cudom legendowym przełamywać prawa natury. Był on synem chorej na umyśle kobiety, której się zdawało, że, rodząc go, wydała na świat nowego Zbawiciela; przerzucał się od rozpustnej zmysłowości do uległości ślepej dla Kościoła, grzeszył na to, ażeby mógł pokutować: wysmażył też z pogaństwa, chrystyanizmu i wolnomularstwa, jakiś idealny katolicyzm w Synach Padołu; a gdy potem porzucił to bożyszcze, przeszedł na katolicyzm i został zakonnikiem, kazania jego w Wiedniu zabawiały motłoch wielkiego świata plugawemi żartami, teatralnemi hymnami na cześć różańca lub przekleństwami miotanemi na kacerzy. Jacobi miał go za jednego z tych, u których, świadomie czy nieświadomie, powaga staje się żartem, żart powagą, a fizyognomia nagle się wykrzywia; możnaby dodać: wszystko zaś to z tej przyczyny, że czczość przesytu uważa wszelką prostotę zdrową za nudną, a więc goni za czemś nadzwyczajnem, aby zająć. Zgubiło go to, że doktryna romantyczna utwierdziła go jeszcze bardziej w przyrodzonej bezpodstawności. Na widok tego zmarnowanego, a tak pięknego, talentu trudno nie powtórzyć złotych słów Juliana Schmidta: "Poglądy, wrażenia, natchnienia dostarczają materyału do poezyi, ale dopiero zdrowy rozsądek ludzki i sumienie nadają jej kształt i oparcie, ponieważ bez takiego regulatora niepodobna jest utrzymać w całości najprostszego choćby charakteru. "

Werner wynalazł w swoim Dwudziestym czwartym Lutego nowy rodzaj tragedyi: "tragedyę losową. " Ludzie nie gotują tu sobie losu czynami własnej woli, nie panuje w takiej tragedyi moralny świata porządek, ale przeznaczenie spełniające się w skutek przekleństwa baby żebraczki, rzuconego na kobietę ciężarną, lub też za grzechy przodków spadające na potomków. Zarówno nielogiczne jak i piekielne i złośliwe, ale tem wierniejsze zabobonowi, jest spełnianie się tego przeznaczenia wtedy, gdy je zapowiadają zerwane struny arfy, a wykonywają stare zakrwawione sztylety, odziedziczone po przodkach *******).

Werner górował ponurem usposobieniem, współzawodnik zaś jego Müller zręczną teatralną robotą, która nas bezpośrednio stawia przed katastrofą, przez co niespodzianie działa na widza. Prawdziwy poeta odsłania nam stosunek przeznaczenia do charakteru, winy do pokuty, stosunek tak często w życiu niejasny; te zaś fatalistyczne tragedye obywają się bez wszelkiej rozsądnej przyczynowości: "Dlaczego okaże się wtedy, gdy zmarli zmartwychpowstaną. " Kiedy i Houwald, ze swą sentymentalną retorycznością, w której plątał grozę z tkliwością, na tg samą wszedł drogę, zwrócili go z niej ostrym dowcipem Tieck i Borne na odpowiedniejsze dlań pole pisania powabnych, rozumnych utworów dla młodzieży. Obok Müllera Winy była Grillparzera Prababka 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh dziełem najbardziej podziwianem w tym rodzaju, w którym zjawianie się duchów, romantyczność zbójecka — zlewały się w jedno z wrażliwemi spostrzeżeniami dla wywarcia jaknajsilniejszego teatralnego uroku.

Grillparzer (1790 — 1871) miał prawdziwie artystyczną naturę. Wybił się na wolność i harmonijną, jasność przez przystąpienie do Goethego i Schillera i stworzył według starożytnych wzorów jednolicie zaokrąglony i dobrze ukształtowany dramat. Przedtem już w Austryi Maciej Co/lin, na wzór Schillera i Corneille'a bohaterstwo za główną ideę dramatów swych obierał i poprzez cierpienia i gromy druzgocące na zaszczytne wdarł się stanowisko, nakazując podziw dla wielkości. Grillparzer gorętszym jest i bardziej malowniczym od Collina; ale stawianie go tuż obok klassyków niemieckich dowodzi tylko nierozumienia ich geniuszu: nie wygłosił on bowiem żadnych nowych, świat spromieniających idei, nie wynalazł żadnych nowych form; poruszał się jedynie na utorowanej przez tamtych drodze dzielnym umysłem, utrzymującym się w szlachetnej równowadze pomiędzy fantazyą a wyrozumieniem sztuki. On sam nazwał Wiedeń Kapuą umysłów; on sam stanął na uboczu poza prądem wolności; on sam widział Austryę w obozie Radeckiego; i nieco z tej małości, jaką niósł za sobą systemat Metternichowski, i na niego się stoczyło, skoro mógł z taką porywającą prawdą odmalować w swojej nowelli O biednym Muzykusie owo bojaźliwe szukanie zacisza w samym sobie, w zakątkach własnego ducha, i ku skłóconym barwom, ku tajonym usposobieniom, taką osobliwszą okazywać skłonność. W Sapphonie umiał Grillparzer, tak jak Göthe w Iftgenii, przedmiot poczerpnięty ze Starożytności przejąć świeżem, nowoczesnem uczuciem, a los wyprowadzić z serca samego. Sappho przypomina jeszcze Korynnę pani de Staël, przez to mianowicie, że poetyczna, ze wzniosłym umysłem kobieta wyidealizowała sobie, jako przedmiot swej miłości, młodzieńca oczarowanego jej poezyą i jej sławą, a potem patrzeć musi jak on uczucie swe zwraca na inną, na lube dziecię natury. Walka jej przeciw obojgu, jej zwycięztwo nad samą sobą, jej rzucenie się w morze — dowodzą istotnej dramatyczności, z jaką autor przetopił liryczne i epickie żywioły, a nadto umiał, dzięki potędze stylu, z równą wyrazistością oddać namiętność jak i wdzięk. W Medei odmalował demonicznie potężną kobietę, która z miłości staje się występną; później nadaremnie radaby wyrzec się sztuk czarodziejskich z Jazonem wpośród Hellenów; ale dusza Jazona czuje się pociągniętą ku łagodnej, dziewiczo-czystej Kreuzie: Medea ma być wygnaną i dzieci swych pozbawioną. Wówczas poświęca ona i dzieci i rywalkę gniewowi swego udręczonego i zdradzonego serca i poddaje się wyrokowi kapłanów delfickich.

W Falach morza i miłości, historyi Herony i Leandra, materyał ballad bardziej jest wpleciony w rozumne uwagi i liryczne melodye aniżeli dla dramatycznej akcyi spożytkowany. Zato gwiazda poety wznosi się znowu wyżej w Szczęściu i końcu Ottokara i udaje mu się tu zarysować dzielne postacie męzkie, które dorastają poprzednim jego bohaterskim niewiastom. Na sposób Szyllerowski ześrodkowuje Grillparzer historyczność w silnych rysach głównej akcyi i zuchwałemu Czechowi przeciwstawia, w plastycznym kontraście, prostego ale dzielnego, nieugiętego i w siłę praw swych ufającego, Rudolfa z Habsburga. Rudolf zasługuje na zwycięztwo i słusznie też mogą Austryacy dramat ten porównywać z pruskim Księciem z Hamburga. Lecz znowu Wiernego sługę swego pana znajdziemy nazbyt lokajskim, nazbyt wyzutym z wszelkiej dumy męzkiej. Sen życiem przypomina już z nazwy swej Calderona. Pomysł, w którym, według Wolterowskiej opowiastki, widzimy sen Rustana przedstawiony w barwnej scen kolei, jest zarówno oryginalnym jak dziwnym, jest pokuszeniem się zuchwałem; z niego wszakże poeta wywinąć się umiał, przeskakując szybko od obrazu do obrazu i symbolizując fantazyę marzenia sennego w samej już akcyi, która ambitnemu okazuje wszystkie zrządzenia i następstwa jego namiętności: lecz tego, że poeta ostrzega przed wielkością dla niebezpieczeństw, jakie ona ze sobą niesie, że wskazuje szczęście jedynie w cichym, wewnętrznym spokoju, — tego wielkiem nazwać nie mogę; to odróżnia Grillparzera od geniuszów torujących drogi: dla tych sława nie jest czczą igraszką, lecz, tak jak dla Schillera, ze wszystkich dóbr życia najwyższą. Ci posiadają owo odważające się męztwo, na którem zbywa Grillparzerowi, zarówno w życiu jak i w tworzeniu, przez co jasną miarę we wszystkiem łatwiej niż inni mógł znajdować. *********).

Henryk von Kleist (1776 — 1811) innego był ducha. Namiętność wielkości działała równie niszcząco na jego fizycznie chorobliwą i drażliwą naturę, jak i boleść z powodu niedoli ojczyzny. Geniusz to dramatyczny, u którego wszystko jest rzeczywiście doświadczonem i naocznie widzianem, wszystko w natarczywie ruchliwą akcye się zamienia, a każda scena, odpowiednio do położenia, potężnym czarem do siebie nas przyciąga. Charaktery u niego, narysowane z realistyczną prawdą, mimoto nurzają się w poezyi; tam zaś, gdzie mistrzowstwo jego w czystości się swej rozlewa, zdaje się, jakgdyby powstawał przed nami niemiecki Shakespeare. Atoli pomiędzy rzeczy wspaniałe, odpowiadające rozumowi i naturze, wciska się dziwaczność, awanturniczość, potworność, wciskają się żywioły wstrętne, niby głuche krzyki udawanego szaleństwa, przerażające, obudzające dreszcz.. Kleist był oficerem, a został urzędnikiem. Walczyły w nim filozoficzne powątpiewania; kłóciły się w nim z zachciankami romantycznemi tworzenia cudów; myśl o samobójstwie oddawna też go trapiła. Chciał zabić Napoleona, a potem samego siebie. Pod ten czas właśnie chora jedna przyjaciołka zapragnęła umrzeć z jego ręki: spełnił jej prośbę, i natychmiast potem sam się zastrzelił przed samem już, tak gorąco upragnionem, wyzwoleniem się narodu. W jego Rodzinie Schroffensteinów, wprost przeciwnie niż w Romeo i Julii, miłość dzieci tworzy wzruszający tylko lubością epizod wpośród nienawiści rodziców, w którą posępnie wdziera się fałszywe pojęcie o przeznaczeniu. Jakież przeciwieństwo tworzą z sobą jego Pentczylea i jego Käthchen von Heilbronn! Tam, ujawniona cała boleść i świetność, tu — cała głębia uczuć w duszy poety. Tam dzika amazonka w swej zmysłowej piękności, w swem bohaterstwie dumnem, które najpierwszego z Hellenów w walce zdobyć dla siebie pragnie; tu niemiecka dziewczyna mieszczańska, ulegająca niezmiernej swej miłości, z duszy płynącej, idzie za rycerzem, który śpiącej pod oleandrem i przez sen mówiącej, tajemnicę serca wykrada. Ale jakże znowu wstrętnem jest, to gdy hrabia Welter von Strahl kopie dziewczę nogami i chwyta już za bicz, chcąc je od siebie odtrącić; jakże brzydką jest zła Kunegunda, jak opacznem to, że jedynie sny i fantazye gorączkowe wiążą ze sobą zakochanych, a hrabia nie powinien widzieć nawet twarzy kobiety, która mu jest przeznaczoną; jak wreszcie rażącem i to, że dziewczę mieszczańskie musi w końcu okazać się naturalną córką cesarza! Wiele przypomina tu, bez naśladownictwa, ton Goethego w Götzu; a jakże odbija od tego blask i potoczystość mowy w Pentezylei, gdyby tylko nie było tego wstrętnego obrazu, w którym dziewica zabija swego kochanka, a potem drgające ciało jego zębami rozrywa! W Bitwie Arminiusza muzą poety była nienawiść przeciw ciemiężcom ojczyzny, przeciw sprzyjaźnionym z obcymi książętom niemieckim, jakoteż kobietom przez ciemiężców o bałamuconym. Potem Kleist, jakgdyby chciał się rozweselić, napisał komedyę Stłuczony dzban, gdzie sędzia sam jest zarazem przestępcą, który, chcąc w innych winę wmówić, sam się wikła w sieć kłamstwa i zdradza — rzecz prawdziwie komiczna w założeniu, a sposobem wykonania podobna do flamandzkiego obrazka rodzajowego. — W rzędzie wszystkich dramatów Kleista korona należy się Księciu Homburskiemu. W dramacie tym mamy dzieło narodowe, które zapewnia poecie nieśmiertelność, jakkolwiek zdołało się ono ukazać, tak w książce jak i na scenie, dopiero po jego śmierci. Tu wskazał Kleist kierunek, w jakim nowszą historyę niemiecką dramatyzować można, jak w kolorycie czasu i języka łączyć w jedno to, co indywidualne i z serca płynące, z tem, co ogólne i piękne. Wybrał za punkt środkowy męża, który pod nowe państwo niemieckie założył fundamenta, to jest wielkiego elektora w bitwie pod Fehrbellin: zarysował go w majestacie i łagodności, z żołnierską siłą i dzielnością pełną prostoty ludowej; żołnierzy jego poustawiał dookoła i dał im tak tęgie, godnością spromienione serca, iż napotykamy wszędzie człowieka wolnego, tylko w mundurze i służbie wojennej, i mamy przed sobą wręcz państwo ludowe wojujące. Starcie dramatyczne pomiędzy przewagę biorącem uczuciem i własnowolnym czynem a surowością prawa i obowiązkiem służby, stało się w wyprawie Schilla **********) i w konwencyi Yorcka ***********) historycznem; autor doprowadza je do wyrównania i pogodzenia, tak jak Schiller W walce ze smokiem. Młodzieniec-bohater, który wprawdzie działał przeciw rozkazowi, ale wyratował swą ojczyznę i zwycięztwo nad nieprzyjacielem odniósł, zrazu bierze sprawę lekko, później jednak uczuwa dreszcz przed zbliżającą się śmiercią, zbroi się i uznaje całą dostojność prawa, które ma obowiązywać po wszystkie czasy lud cały, by go wielkim uczynić. Wtedy gotów już jest pójść na ofiarę; ale wtedy też już dla własnej czci i dla dobra ogólnego ocalonym być może. Gdyby mógł był Kleist przeprowadzić to z taką czystością, z jaką przeprowadził samą bitwę, z jaką narysował spotkanie Kurfirsta ze starym pułkownikiem Kottwitzem, literatura świata stałaby się o jedno arcydzieło bogatszą! Lecz i tu wdziera się romantyzm z jasnowidztwem i lunatyzmem; książę śni o zwycięztwie i szczęściu w miłości; wieniec, który sam uwił, przynosi mu kochanka w scenie początkowej; a potem jest nieuważnym przy rozdzielaniu ról na czas bitwy, a potem znów, skwiercząc o swe życie, gotów jest poświęcić swą kochankę. Przez te niedostatki początkowe i końcowe obrazy, mimo swego wdzięku w "księżycowej czarownej nocy", przez zamieszanie, jakie wprowadzają w akcyę główną, stały się, niestety, "śmiertelnemi, " bez nadziei gubiącemi, ustępami dramatu; zresztą bowiem szybkie dojrzenie młodzieńca na męża, podniesienie się z entuzyastycznych wrażeń do samodzielności i uznania koniecznego porządku dla prawdziwej wielkości i dobra ojczyzny, za całkiem dramatycznie przeprowadzone uznać musimy. Czyn zbawczy obok martwego przepisu został wysoko wyniesionym, a ten martwy przepis urasta do znaczenia prawa, do znaczenia żywej moralnej woli, ocalającej ojczyznę.

Tożsamo powiedziećby można o opowiadaniu Kleista Michał Kohlhaas. Jestto powieść w pierwszej swój połowie tak plastyczna, tak realizmem napojona, zwięzła, i w duchu ludowym pojęta, jakgdyby była żywcem wyjętą ze starej jakiej kroniki; lecz nagle przedzierzga się w romans pełen cyganów i strachów, nadający się do najzwyczajniejszej czytelni romansideł. Namiętność zemsty za doznaną krzywdę, i w tem dziele wydobyta żywo z duszy autora, bo Kleist wierzy w swe postacie, żywi je krwią swego serca, tak długo, dopóki trzyma w oddali od nich widziadła swój fantazyi czy też powzięte z góry idee. Oto prosty człek, zostawszy pokrzywdzonym, prosi nadaremnie o opiekę prawa; skutkiem tego wątpi o sprawiedliwości świata i, ażeby samemu sobie prawo wywalczyć, posuwa się do gwałtu i zbrodni. Prawda, że wobec potężnej moralnej woli opamiętał się i że mu powrócono jego prawa; ale następstwa samowolnych czynów, których się dopuścił, zwracają się teraz przeciw niemu i biorą pomstę. Wszystko to, o ile chodzi o wizerunek duszy i świata zewnętrznego, odmalowane porywająco; lecz nagle rzeczywistość, wraz z ideą przewodnią, zapada w chorobliwość, w senne widzenia i zabobon, tak, że czytelnik żegna się z opowieścią z tąsamą tęsknotą, z jaką żegna poetę, do którego, z małą odmianą, następujące słowa z własnego jego dramatu zastosować można:

Dęby spróchniałe burz się nie lękają;

Ten tylko pada, co się dumnie wznosi:

Zmógł go już piorun, gdy mu zdarł koronę.

Wkrótce po śmierci Kleista śpiewał Arndt pieśń o starym Blücherze, pieśń owianą świeżością ludową: "Czego dmą trąby? Naprzód huzary!" Był on wraz z Jahnem założycielem Turnvereinów, był jednym z ludzi, którzy budzili lud niemiecki, — surowym był a dzielnym. Stägemann układał wzniosłe poetyczne ody. Zdawało się, że w Schenkendorfie zmartwychwstał nowy minnesinger, łagodny, rycerski, a przytem nieszczędzący sławy niemieckiemu mieszczaństwu. Wierzył on, tak jak wszystkie duchy dobre, w jedność ojczyzny, która nietylko nazewnątrz miała być niepodległą, ale i wewnątrz ukształtować się była powinna swobodnie.

Wie mir deine Freuden winken nach der Knechtschaft, nach dem Streit! Vaterland, ich muss versinken fast in deiner Herrlichkeit!

Lecz już po kilku latach musiał się Uhland użalić: "Gdyby teraz duch jaki zstąpił na ziemię, duch, któryby był pieśniarzem zarazem i bohaterem, dopytywałby się nadaremnie o owoce, jakie ludowi przyniosło ogólne powstanie i walka, i wyrzekłby na pożegnanie:" Gdzie spojrzeć — smutno; lecz w niejednem oku widziałem ogień i nie jedno-m serce słyszał bijące silnie. "

Francya, pobita, otrzymała rząd konstytucyjny. Zwróciła przez to na siebie uwagę Europy i dzierżyła przez pół jeszcze wieku początkowanie w dziejach świata: gdy tymczasem zwycięzkie Niemcy pozostały rozkawałkowanemi i absolutyzmowi panujących wydanemi na pastwę. Bundestag był tylko kongressem ministrów, i zamiast się otoczyć, tak jak radzili Varnhagen i W. Schulz, reprezentacyą przez naród wybraną, stoczył się na padół instytucyi wrogiej, swobodnym porywom ducha niemieckiego. Metternich wyzyskał znużenie i spokój, nieuniknione po wytężeniu sił wszystkich narodu, dla bezmyślnej************ reakcyi, a ponieważ, zdaniem jego, Austrya nie potrzebowała żadnego przedstawiennictwa narodowego, więc też i inne kraje mieć go nie potrzebowały. Wszelako władzcy Badenu i Bawaryi prześcigali się w nadaniach konstytucyjnych; a w innej znowu stronie, jak oto w Würtembergu, rozpoczęła się walka o stare dobre prawa, której Uhland jako poeta głosu swego użyczył. "Dzielnie, radośnie, swobodnie, pobożnie" było hasłem młodzieży i, jak uniwersytety jednakowemi urządzeniami i powoływaniem professorów z jednego zakładu do drugiego wytworzyły węzeł jedności narodowej, tak samo chcieli i studenci w nowej organizacyi zebrać się w jedną niemiecką "Burschenschaft. " Myśl narodowa żyła w ich piosnkach, tak, jak je śpiewali i zbierali Karol i L. A. Follen'owie; piosnki te ślubowały wiarę młodzieńczą i wypromieniały z siebie tęsknotę, a jakkolwiek wybrykami swemi mącił je czasem fantastyczny romantyzm, można go było przecież wybaczyć, przedewszystkiem młodzieży. Młodzież ta obchodziła uroczystość reformacyi w 1817 r. na Wartburgu, a wnet potem reakcya zaczęła zaciągać na listy podejrzanych studentów i professorów, nawet takiego Schleiermachera, Friesa i Arndta. Nieszczęsny czyn Sanda, skierowany przeciw Kotzebuemu, w którym młodzieniec ten widział nieprzyjaciela ideałów młodości, dał pożądane hasło do ucisku i uwięzień. Binzer zaśpiewał na rozwiązanie Burschenschaftu:

Myśmy sobie zbudowali

Okazały dom; Ufni w Bogu, w nim nie dbali

Na burzę ni grom; Dając temu zbrodni miano,

Srodze mylą się: Forma może być złamaną,

Ale miłość nie! Choć budowa padnie krucha,

Mniejsza o to tam! W nas samych przybytek ducha,

A Bóg twierdzą nam.

Symbol tęsknie wyczekiwanego państwa, czarno-czerwono-złotą; wstążkę, chowano skrycie na piersiach, a ojcowie przekazywali synom tak srodze prześladowaną żądzę ujrzenia narodu wolnym, zjednoczonym i silnym. Na zapytanie: "Co jest Niemca ojczyzną?" brzmiała zawsze odpowiedź Andta: "Całe Niemcy być nią powinny. "

Powrót do istoty niemiectwa i dochowanie miłości swobodzie, w nikim nie przejawiły się tak czysto i wytrwale jak w Ludwiku Uhland'zie (1782 — 1862). Pogląd jego na świat nie był tak bogatym i głębokim, jak u klassyków niemieckich, trzymał się bowiem poeta żywiołu ludowego i dla ludu chciał być zrozumiałym. Ballady jego o "dobrym towarzyszu" o "córeczce gosposi" stały się pieśniami ludowemi; a jakkolwiek we zwróceniu się do świata podań i do natury ojczystej styka się Uhland z romantykami, gdy np. pastuszkowie na szczytach gór świętują a potem mijają zamek, gdzie ich z okna serdecznie wita królewna, albo gdy pieśniarz śpiewa o Karolu i Rolandzie, lub o Eberhardzie "Płaksie": to jednakże co do formy i jej jasności, ścisłości i świeżej jędrności pozostał wiernym duchowi Goethego. Podobna tkliwość uczucia, podobna miłość ojczyzny, przewiewa i w dramatyzowanej romanzy: Książę Szwabii Ernest, jakoteż w przyjacielu mieszczan w Ludwiku bawarskim. Uhland, doszedłszy męzkiego wieku, mało już śpiewał; zwrócił się do naukowego badania niemieckiej mitologii i niemieckiej poezyi; że mu zaś działalność nauczycielską gwałtownie przerwano, wydaje się nam to dziś, po ogłoszeniu drukiem jego wykładów, grzechem polityki reakcyjnej, grzechem nieprzebaczalnym: tylko bowiem bracia Grimmowie umieli tak genialnie i tak rozumnie się zagłębiać w świat podaniowy. Wszystko, cokolwiek Uhland wykonał, stanowiło skończona, całość; silna zwartość jego szlachetnego charakteru okazała się tak samo w dobrowolnem ograniczeniu się na polu poetycznem jak i w jedności formy z treścią, w balladach i pieśniach. Przezto też Uhland nazwany być może: "klassykiem wśród romantyków. "— Tak samo jak oni chciał on widzieć ojczyznę swą — całą i zjednoczoną, i w Kościele Św. Pawła te prorocze wyrzekł słowa: "Żadna głowa nie zaświeci nad Niemcami, któraby nie była namaszczoną obficie olejem demokracyi. "

Z pomiędzy przyjaciół Uhlanda stoi najbliżej niego, jako poetyczny powieściarz, Gustaw Schwab; Karol Meyer zaś, jako twórca żywych obrazów natury, jakie mistrz sam roztoczył w swych Pieśniach wiosennych. W Gustawie Pfizer'ze odezwała się poezya myślicielska Schillera, gdy tymczasem brat jego Paweł zwrócił się do polityki w szeregu Listów dwóch Niemców, i wraz z Notterem *************) z Południa wskazywał zjednoczenie ojczyzny pod kierunkiem Pruss, jako cel tak upragniony a przytem możliwy.

Z duszy płynące, melodyjne pieśni śpiewał Justyn Kerner. Zacząwszy w Cieniach z podróży od lekkich humorystycznych pieśni z życia, zagłębiał się coraz bardziej w żałosną tęsknotę za krainą nadziemską, za dziedziną duchów, których stykanie się z naszą naturą wmówiły w niego jasnowidzące lunatyczki. Eichendorf na Północy był mu pokrewnym przez powagę uczuciowej liryki, oraz takąż samą baśniową opowieść, a może nawet utrafiał częściej od niego w ton ludowy śpiewów ptaszęcych i harmonijniej go rozwijał, ale również zboczył na drogę marzycielstwa pobożnisiom właściwego. Podobnież muzykalnie i młodzieńczo brzmiały pieśni Wilhelma Müllera, podróżującego waltornisty. Zbyt wcześnie oderwany on został od poezyi i nauki, ukazawszy wprzódy Niemcom we współczuciu dla powstań innych ludów drogę, po której mimo cenzury snuć się może prąd swobody, gdy mu bezpośrednim ojczystym torem rozwinąć się nie pozwalają. Jego Pieśni greckie dodały przyjaciołom odrodzenia Hellady jeszcze jeden głos potężny, sam pełen zapału i zapał w innych obudzający. Liryka jego ludowa w formie swej i w treści stała się mostem prowadzącym od Goethego do Heinego, który, jak sam wyznał, wiele Müllerowi zawdzięczał.

Chamisso także zaczął był tworzyć w zależności od romantyków; z tej epoki pochodzą jego ballady, bądź wesoło-ironiczne, bądź straszne. Jemu, Francuzowi z rodu, który stał się później dopiero Niemcem, jemu, właściwie żadnej niemającemu ojczyzny, podczas wojny o niepodległość musiało się wydawać tak, jak we własnej jego opowiastce Schlemihlowi, który, własny swój cień utraciwszy, nigdzie miejsca dla siebie znaleźć niemoże. Później tworzył Chamisso w pięknych tercynach zwięzłe opowiadania, a w świeżych lekkich rytmach, dzielne niemieckie obrazki z życia. Przeprowadza on nas aż do nowszych czasów, tak jak Rückert, który zaczął od szyderskich i poważnych podjazdów przeciw Francuzom, a potem na wzór Zachodnio- Wschodniego dywanu Goethego Zachodnio-Wschodnim Różom swoim porozkwitać kazał, zdobywszy sobie taką mistrzowską swobodę tworzenia na tle wschodniem, jak mistrzowskiemi, były jego niemieckie przekłady utworów liryki arabskiej i perskiej. Panteistyczny duch tej liryki wrze w nim ciągle. W jego Wiośnie miłości, w Pieśniach Domowych i Dorocznych czujemy poezyę narzeczonych, peezyę stanu rodzinnego w szczęściu, cierpieniu i żałości po umarłych; miłość pozwala mu widzieć Boga we wszystkiem, a wszystko w Bogu; naturę ożywia poeta i czyni z niej jeden wielki organizm, i jak umierającemu kwiatkowi każe w zapachu ostatnie wydawać tchnienie, tak również poezya filozofii natury przebija się w tym oto z jego sonetów:

Świat ten jest niby lilią, modro ubarwioną,

Osnową rzeczy, pełną najskrytszych tajników;

Słońce — jej kielich ślubny: a zamiast pręcików,

Wkoło planety, rzekłbyś, oblubieńców grono.

Nad tej lilii wspaniałą, cudowną budową

Ważąc się. wciąż na skrzydłach znużonych z tęsknoty

Duch się ludzki unosi, niby motyl złoty,

Żeby z kielicha kwiat a pić rosę miodową.

Oto na kwiat wionęło nagle tchnienie boże:

I wszystkie wraz planety ku słońcu się kłonią, —

Każda się w niem najgłębiej zanurzyć spragniona;

A kwiat w tej świętej igrzysk swych miłosnych porze,

Jak kadzidłem ofiarnem, napełnia się wonią...

Motyl ją pije chciwie i w rozkoszy kona.

Odkiedy się nauczył swobodnie i śmiało naśladować sztuczki językowe Arabów w swojem m Hariri, stało się jego zwyczajem okazywać mistrzowstwo także i w wystawieniu najprostszego tematu, przez co przeciwieństwo formy i treści często w zdumienie wprawia. Rückert wiele rymował w swem życiu, nawet Życie Jezusa. Daleko jednak doskonalszą, od życia i od dramatów jest "Mądrość jednego z braminów, " czyli zbiór opowieści, przysłów' i spostrzeżeń najszlachetniejszych, — wszystko owoce filozoficznej dojrzałości, słodkie i łagodne, jeden z najtreściwszych utworów w nowoczesnej literaturze nauczającej. Leopolda Schefera — Brewiarz świecki, odznacza się większą świeżością wrażeń, większą radością na widok wszelakiej wielkości i wspaniałości, jaką tylko serce prawe i oko pociągane do piękna w świecie bożym dostrzedz, jaką napawać się może; lecz Rückert na etyczność większy położył nacisk i obfitszym jest w płodne myśli. W obudwóch znać tchnienie ducha niemieckiego; żaden nie chce rozjątrzać ran, ale je leczyć zamierza i dlatego obaj pełnią, pociechę niosący, urząd kapłanów poezyi.

Nareszcie należy tu wspomnieć o dwóch kobietach, które, w młodości otoczone romantykami, dożyły nowszych czasów i w tych znowu młodzież w otoczeniu swem widziały — o kobietach, które to, co starzy Germanowie czcili w niewieście: tajemniczość pełną przeczuć i kapłaństwo — i nam też jako Welledy dni naszych, oglądać dały. Mówię tu o Raheli, z domu Levin, żonie Varnhagena, i o Bettinie, z domu Brentano, żonie Achima von Arnim. Varnhagen podał cały szereg biustów z otoczenia Raheli, która była ogniskiem daleko samodzielniejszem i ruchliwszem dla całego tego zmieniającego się szybko towarzystwa, aniżeli damy salonów z dawniejszych epok Paryża, ponieważ stanęła w pośrodku życia, opierając się na Bogu i wieczności, a swój pogląd na ludzi i rzeczy z niezłomną siłą przekonania wygłaszała; Goethego i Fichtego pojęła wszechstronnie, ułatwiając często ich zrozumienie; po tentnie własnego, niezadowolonego, serca odgadywała czego braknie ludzkości, głównie zaś zajmowały ją stosunki społeczne. Przeciwnie, Bettina, zapoznawała się z tajemnicami natury za pośrednictwem gwiazd i kwiatów, a na świat patrząc przez zwierciadło własnej fantazyi, na podobieństwo pytyi rozrzucała naokoło siebie wyrocznie.

W ten sposób Rahel była filozoficzniejszą, ale pozbawioną, sztuki malowania swych myśli w rozmowie, i tylko w listach błyskami doraźnemi w oderwanych zdaniach, oświetlała; Bettina muzykalniejszą, melodyjniejszą była, nawet w stylu, a przez oglądanie doskonałego człowieczeństwa, takiego, jakie w Goethym widziała, zdolna zapalić się do dzieła sztuki, które najpierwsze wygłosiło cześć geniuszu. Jej Korrespondencye Goethego z dziecięciem przyjęto z uwielbieniem; potem ją na uboczu zostawiono, gdy się pokazało, że była po części kompozycyą późniejszą, jakgdyby cała ta rzecz, nie była się podała odrazu za poetyczne zmyślenie. Nigdzie może tak pięknie i czysto jak tutaj nie spełniło się natchnienie poezyi życiem, czy też życia poezyą, jak tego dopominał się romantyzm. Nitki rzeczywistości splecione zostały kunsztownie, i jak Pani Radczyni i Beethoven, tak w Günderode odmalowaną jest niejedna jeszcze pociągająca osobistość tak, jak odpowiednio swej istocie, w pamięci narodu zachowaną być winna. Książka ta należy do króla, — brzmiał tytuł jednego z pism Bettiny, poświęconego Fryderykowi Wilhelmowi IV. Zaraz potem wdała się Bettina w rozmowy z demonami polityki: panujący ma budzić siły drzemiące, obudzonym szerokie otwierać pole i świat oczyszczać z przesądów i zabobonów; nędza, jaką wnoszą do życia ubóstwo i występek, złagodzoną być wiana. Tu spotykają się znowu z sobą Rahela z Bettiną, a dobroć serce dochodzi do potęgi w rozumie jednej, w fantazyi drugiej; obie chciałyby religii, z którąby dobrze było ludzkości, chciałyby takiego kształtu towarzyskiego bytu, w którymby się ludzkość szczęśliwą czuła. I kiedy inni romantycy zwracali się do przeszłości, one patrzały w przyszłość, dając względem niej głębokie wskazówki albo strojąc ją w świetne ideały. Pewnego razu Bettina napisała: "To też historya Kolumba jest niczem innem, jeno wezwaniem i namową ducha ludzkiego, iżby rozpiął żagiel i śmiało w ten świat pomknął, którego proroczo a tęsknie dosięgnąćby pragnął: zaiste, wyląduje on szczęśliwie, jeśli tylko odwadze swej zaufa. Co odwaga zdobywa, zawsze jest prawdą, a co ducha do rozpaczy popycha — kłamstwem. Samoistne myślenie jest najwyższą odwagą. Zamknięty w ciasnym porcie, z obawy rozbicia się na pełnem morzu, bóstwa nie zazna. Boć wszelkie dzieje są tylko symboliką czyli nauką od Boga płynącą, i gdyby tak nie było, żadne przygody nie spotykałyby ludzi. Kto umie sam myśleć, ten potrafi i działać: działać znaczy być samym sobą czyli żyć w Bogu. "

*) W tem miejscu przytacza Carriere 4 wiersze poezyi Tiecka.

** ) W tem miejscu, ze str. 468 oryginała, opuszczono trzy wiersze rymów bez poezyi.

*** ) W oryginale, str. 475: "Im Granit ist der Glimmer das Pflanzenreich oder das Wasseratoffgas, der Feldspat das Thierreich oder der Stickstoff, der Quarz das Mineralreich oder der Sauerstoff. "

****) Chociaż autor wcale nie wspomina o przekładach polskich, to jednakże ze wszystkich piśmiennictw słowiańskich polskie najwięcej ma utworów przełożonych na język niemiecki. Obacz wielką Bibliografię niemiecką Kaysera i naszą Bibliografię Estreichera.

*****) Wilhelm ur. w r. 1776 w Królewcu, był od 1800 — 1806 urzędnikiem pruskim w Polsce. Zmarł w Berlinie 1822 r.

******) Nazwisko to pisane jest zwykle "Weisfing."

*******) Werner opracował podanie o naszej Wandzie w tragedyi: Wanda, Königin der Sarmaten.

Sztuka i Literatura.

********) W przekładzie polskim: Matka rodu

********* )W liczbie nowelli Grillparzera znajduje się jedna o klasztorze w Sandomierzu z czasu napadów tatarskich.

**********) Żarliwy patryota niemiecki; na początku r. 1809, kiedy Francuzi zajmując większe twierdze niemieckie, Niemców pod stopą swoją trzymali, zrobił z pułkiem swoim na własną rękę wyprawę nad Elbę, gdzie, nieznalazłszy usposobienia do powstania, po stoczeniu walki z oddziałem wysłanym z Magdeburga, cofnął się na północ, i zamknąwszy się w Stralsundzie. w kilka tygodni po patryotycznem, ale nierozważnem. wystąpieniu, padł wśród walki na ulicach miasta z wdzierającymi się doń Holendrami i Duńczykami.

***********) Znana konwencya Yorcka z d. 30 Grudnia 1812 r, z gen. rossyjskim Dybiczem zawarta, dała hasło do powstania narodowego Niemców przeciwko Napoleonowi.

************) Notter był przyjacielem Ublanda, a gdy ten umarł, napisał jego życiorys.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROMANTYCY W LITERATURZE INNYCH NARODÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZTUKI PLASTYCZNE. CORNELIUS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BYRON I JEGO WPŁYW NA LITERATURĘ EUROPEJSKĄ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HISTORYA I JĘZYKOZNAWSTWO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FILOZOFIA I TEOLOGIA. HEGEL I SCHLEIERMACHER.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAUKI PRZYRODNICZE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOWOCZESNA POEZYA ROMANTYCZNA WE FRANCYI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

"LITERATURA RUCHU" W NIEMCZECH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HISTORYA I REALIZM W SZTUKACH PLASTYCZNYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MUZYKA WSPÓŁCZESNA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POEZYA WSPÓŁCZESNA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DOPEŁNIENIE.

 I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej