Kazimier Gliński

SZLACHCIC NA ZAGRODZIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. PIERNIK TORUŃSKI.

II. ZAŚCIANEK.

III. MŁYNARECZKA.

IV. WIZYTA J. W. STOLNIKA.

V. ROMANS W PIEKARNI.

VI. PRZY ŚWIETLE DZIENNEM.

VII. DWIE DUSZE.

VIII. DZIEWOSŁĄBY.

IX. PAN STAROSTA.

X. POGOŃ.

XI. PO ROKU.

SZLACHCIC NA ZAGRODZIE

Powieść obyczajowa z XVIII w.

Gliński Kazimierz

I. PIERNIK TORUŃSKI.

Karoca zatrzymała się przed "kasztelem"...

Trzech pajuków, trzymających się z tyłu landary, skoczyło do drzwiczek; z zameczku wybiegła służba, w oknach błysnęły twarze niewieście i znikły, dał się słyszeć chód przyśpieszony a ciężki, jakby nie człek, lecz niedźwiedź po schodach drewnianych szedł, tak uginały się a trzeszczały pod stąpaniem onem, wraz coś zaszumiało, jak wiatr, jak ptak w drzwi wpadło i zaledwie pan stolnik kamieniecki, Jakób Atanazy dwojga imion Powała, Ogończykiem się pieczętujący, z trzech stopni pojazdu na ziemię zszedł, już mu się coś około szyi okręciło, do piersi przylgnęło, a tak nieumiarko wanie zaczęło terkotać, że z onej słów i wyrazów powodzi, zmęczony podróżą pan stolnik nic a nic wyrozumieć nie mógł, a może bardziej rad był wsłuchiwać się w ich dźwięki harfiane, niż treść ich macać, a fatygować wysoki łeb swój nad ułożeniem sentencyi mądrej z jubki, altembasu, dyndelów, puchu edredonowego i trzewików kurdybanowych. A tu wiatraczek nie ustawał: robron dla mamy, sandałki dla mnie, trutka dla Domarasia!...

— Jużci, że jest!... — krzyknął nakoniec pan Atanazy, ani do słowa nie mogąc przyjść, ani jako należy, ucałować ust krasnych dziewczyny.

— I piernik?...

— Masz-ci... piernik!... — rozkrzyżowując obie ręce, zawołał pan stolnik. — A gdybym o twoim pierniku zapomniał, to co?

— Musiałbyś, tatusiu, do Torunia powracać.

— Z pod Baru do Torunia!... czyście kiedy słyszeli coś podobnego, mości państwo?

Trzy śmiechy się ozwały: dyszkant, tenor i bas. Dyszkant należał do pani stolnikowej, tenor do pociechy rodu Powałów stolnikowica Władysława, bas do pana Józefa Domaradzkiego, przez stolnikostwo zwanego "Domarasiem". Okrom tego ozwał się falset pajuków i dworni całej, ale, że to podła instrumentacya była, nikt na nią uwagi nie zwracał.

— Ha! — odezwał się po chwili pan stolnik.— Dla Ewy nasz prarodzic wyzbył się raju ziemskiego, zali godzi mi się pra-pana ojca nie naśladować i drugiej nie usłużyć Ewie?

To mówiąc, wpakował się napowrót do landary, drzwiczki zatrzasnął i krzyknął na woźnicę:

— Do Torunia!...

Wtedy to dopiero gwar się podniósł a śmiech i wielkie klaskanie w dłonie; jeden tylko pan Józefat Domaradzki, zawiadowca kasztelu, człek siły niezmiernej, z mocy swej a wzrostu w całej ziemi podolskiej słynący, pod którym, gdy szedł, uginała się dębina podłogi, a dosiadany koń zawżdy stęknąć musiał: oko siwe przymrużył, jako to we zwyczaju czynić miał, gdy coś mu się nie spodobało, za szpakowaty wąs się targnął, nie rad będąc z onej słabości ojcowskiej dla dziewki gładkiej, której urodzie sam jeden tylko nie ulegał i przewodnictwa nad sobą nie znosił, jako wszem wobec i każdemu z osobna o tem prawił. Ale landara nie ruszyła się. Wtedy pan Atanazy, łeb przez okno wysunął i huknął:

— Nie słyszysz, durniu? do Torunia!... Woźnica rozwinął bat i trzasnął raz i drugi, aż echa w ogrodach zamkowych zaklekotały; pajucy skoczyli, chwytając się za pasy z tyłu pojazdu, na dany znak trąba się ozwała, by spuszczonych mostów nie zwodzono...

Karoca potoczyła się...

Wtedy już okrutny wrzask podniósł się z podsienia zamkowego, a panna Ewka skoczyła i biegnąc za umykającą landarą, wołała w głos:

— Tatuńciu, wracaj!

— A piernik?... — odezwał się pan stolnik, wychylając się przez okno karocy.

Ewka zawołać chciała, że już zrzeka się specyału tego, ale zabrakło jej tchu, iż słowa przemówić nie mogła. Zatrzymała się więc w pół dziedzińca i jeno piersią robiąc, jak ptak postrzelony, ręce do góry podniosła, znaki jakieś woźnicy dając, który jednak, wierny będąc rozkazowi pana, walił wprost do bramy wjazdowej.

— Masz djable kaftan!... — mruknął Domaradzki.

— Atanazy, opamiętaj się! — wołała małżonka.

— Tatuńciu! — jęknęła raz jeszcze Ewka.

— Dokąd, durniu, jedziesz?... — wychylając się nieco z karocy, odezwał się do woźnicy szeptem pan stolnik. — Okrąż dziedziniec i przed dwór.

Karoca zatoczyła koło szerokie i zatrzymała się znowu przed zamkiem. Ewka podbiegła.

— Masz piernik! — wysiadając z landary pan stolnik rzekł, a w obu rękach dzierżył pudło okrutne.

— Już tatuś z Torunia powrócił? — zaśmiała się.

— Paskudnico!

Ewka skoczyła.

— Bierzcież, do stu djabłów, bo ta mi znowu szyi się czepia...

Domaradzki w powietrzu już prawie pudło chwycił, a pan Atanazy wziął się do dziewki swo- jej, w oczy patrzył, do serca tulił, a całował z miłością wielką.

Wtedy, śmiejąc się, podeszła pani stolnikowa i zacnie powitała małżonka swojego; do kolan pana ojca syn się pochylił i uczuł na głowie swojej łaskawą dłoń rodziciela, a gdy już powitana i ucałowana była rodzina cała, wtedy pan stolnik Domaradzkiemu rękę do pocałowania dał i klepiąc go po ramieniu, do komnat zamkowych na wypoczynek poszedł.

Po chwili zaturkotał wóz kuty a ładowny, przed boczny pawilon zajeżdżając.

Na wozie onym, szczelnie skórą okrytym, naj-drogocenniejsze zakupy były. Jeden piernik tylko pan stolnik z sobą do karety wziął, lękając się o ony specyał zacny, po który, wedle rozkazania Ewki, sam do Torunia ze stolicy jeździł. Wóz dygotał na osiach a landara na pasach się chwiała — żadnego więc szwanku nie doznał.

— Wóz! wóz! — ozwaly się głosy niewieście, pomiędzy którymi górował dyszkant garderobiany, i wnet wysypał się babiniec cały z Cewką na czele, ale bez pani stolnikowej nikt ładunku tknąć nie śmiał, pod której to okiem wszystko rozpakowane musiało być, wedle spisu przejrzane i sprawdzone, później, generalny dział miał nastąpić i radość wielka z niespodziewanych prezentów, jakimi pan stolnik nietylko rodzinę, ale i służbę całą obdarzył. Były tam materye zacne, które wprawdzie i w handlownym Kamieńcu od kupców ormiańskich nabyć bez fatygi można, ale, że to przywieziono z drogi dalekiej, z Warszawy stołecznej, zawżdy więc większy walor miało i innym jakimś zalatywało zapachem. Dziewkom oczy świeciły na blask aksamitu lub szelest hatłasu; młodzieży dworskiej niemniej ślepie błyszczały, gdy w półłukowym pokrowcu coś brzękło szabliście, albo z powijaków kształt flinty się ukazał; jeden Domaradzki tylko, aby słój, libo filiżankę jaką zajrzał, wnet łapy wyciągał, myśląc, że to trucizna na szczury być musi.

— To dla mnie, dalibóg dla mnie!... Niech-no wasza miłość do spisu zajrzy — prosił stolnikową — i przekona się, że to dla mnie!...

Stolnikowa zajrzała.

— A co?...

— Dereń smażony... Śmiech...

Ale pan Józefat nie zrażał się pierwszem niepowodzeniem, i po chwili znów paczkę jakąś namacywał.

— To już dla mnie... dalibóg dla mnie!... Stolnikowa do spisu.

— Sorbet!.

Pan Józefat zaniepokoił się. Ale wreszcie pożądany przedmiot znalazł się, spis już nie zawiódł.

Posiadłszy rzecz swoją, Domaradzki nie oczekiwał już żadnego prezentu, choćby tam może i zacna szuba znalazła się dla niego; odszedł wnet, by szczurom śmiertelny bankiet wyprawić.

Tymczasem rozbijano paki, rozwiązywano tłomoki — końca nie było przedmiotom wydobywanym.

Drogie altembasy lśniły od barw przeróżnych, jubki, podbite edredonem same się wpraszały na ramiona Ewki, kurdybanowe trzewiki, wbierały wzrok w siebie czerwienią świecąc. Panny psykały z zachwytu: "Ojej!" raz wraz powtarzając, a Ewka nie strzymała i wnet się w one dary ojcowskie wystroiła i wionęła przez wszystkie pokoje do pana ojca izby.

Żadne z bóstw, o których grekowie piszą i które wypełniają komnaty Olimpu, będzie-li to Wenus miękkoserca, czy różanopalca Aurora, nie mogłoby iść z oną dziewką w paragon, która sunęła jak wiatr, w sandałkach, wykrojonych z fali morskiej, z gwiazdą brylantową nad czołem, z dyndelami w uszach, jakby z tęczy zamarzłej zrobionymi, w szatce błękitnej, z pasem złocistym, spadającym z przodu chwastami bogatymi, który odłuk jej bioder dziewiczych zarysowywał lekko, rzec można, z nieśmiałością wstydliwą. Domaradzki w gapę się zamienił, gdy frunęła tuż przed nim. Zdało mu się, że kawał błękitu z niebios się oderwał, a wiatr nim przez te komnaty powiał, zabierając z sobą gwiazd kilka i nieco promieni słonecznych, które płowych warkoczów Ewki się uczepiły. Błękitne oczy, błękitna szatka, złoty pas, włosy złote, a w nich gwiazda brylantów, sennym blaskiem pereł stłumiona, na ustach róże, na jagodach róże i jakaś woń, unosząca się dokoła, której jeszcze nie znał nos pana Józefa ta; to wszystko tak omroczyło starego szlachcica, że chwilowo w jakieś przemienienie uwierzył, w cud, w zjawisko. Pośrodku izby jak pień stanął, gębę otworzył, oczy wybałuszył i już: Ave Maria! miał rzec — ale Ewka, widząc zdumienie pana Domaradzkiego, srebrnym parsknęła śmiechem — i w dal powiała.

— Tfu!... splunął stary — o małom "Zdrowaśki" nie zmówił do niej, co zawżdy byłoby grzechem, bo choć anielskość z niej patrzy: "a nie wódź nas na pokuszenie!" powiedziećby można.

Ale nietylko pan Domaradzki, jako ongi małżonka Lota, słupem stanął, każdy z dworzan w kloc drzewny się przemienił, jeno, że młodsi byli, nie zdrowaśki mieli na ustach, tylko cale inne pacierze.

— To ci czarodziejstwo!

— To ci dziw!...

— Boga mi, że gdyby raz jeno gęby mi dała, zrzekłbym się królestwa niebieskiego.

— Spróbuj asan — ktoś mruknął.

— Nie dla psa kiełbasa!...

— Kto ci to ją weźmie? bo gaszków nie brak!...

— Nie byle komu odda ją pan podstoli.

— Ale, że porąbią sobie łby za nią, to porąbią!...

Takie półszeptem gadanie biegło, ogólnem zakończone westchnieniem.

A tu Ewce brat drogę zabiegł.

— Stój! — krzyknął.

I ani opamiętała się, jak ją w ramiona porwał i bez umiarkowania całował.

— Puszczaj, Władek! — piszczała.

— Skrzywdziłaś mnie, siostrą moją rodząc się, bobym rozmiłował się w tobie.

Słuszność miał pan Józefat, że nijako zdrowa-śki do niej mówić było.

Ruch i gwar, niewidziany już oddawna, zapanowały w onym zameczku podolskim, zbudowanym na skalistym brzegu Smotrycza. Stolnikowa, wraz z fraucymerem zajęta była układaniem rzeczy; obdarowywane panny co chwila dygały i dziękowały całowaniem ręki pani Doroty, a nigdy, zda się, tak żywych rumieńców na jagodach nie miały, takich uśmiechów ni róż na ustach, gdy zaszeleściła wstęga hatłasowa, abo zabłysnął korali sznur. Młódź dworska, dostawszy flinty i łuki w podarunku, próbowała w dziedzińcu celności strzałów; każdy dostał, co mu się wedle przeznaczenia należało, jeden Domaradzki tylko, choć może z dworzan najhojniej obdarzon był, nie pytał o nic, pożądanej trutki dostawszy; do szczurów zabrał się wnet, że go nadaremnie pani stoinikowa szukała. Panna Ewa niby to pomagała macierzy, ale niewiele pociechy z tego pomagania było: tu jakiś dyftykowy szal wyrwała z rąk pani matki i wnet się otuliła nim cała, poważną matronę udając; tam ustroiła się w czepiec dla pani ochmistrzyni przeznaczony, a nawet w szubę Domaradzkiego się ubrała, — więcej było figlów i śmiechu, niż ładu i składu. Pani stolnikowa rady sobie nie mogła z nią dać, wreszcie, rozgniewana niby, za pytkę chwyciła i za nią, ale Ewka pomiędzy paki i pudła skoczyła i jak rozhukane ko-źlątko fikać zaczęła, że pani Dorota musiała zaniechać słusznego wymiaru kary, lękając się o całość pak, szczególnie pudełek z bakaliami.

— Nieszczęście komuś rośnie!... — odezwała się stolnikowa.

Biedny mój tatuś musi być — odpowiedziała dziewczyna z westchnieniem — bo mówią, żem jota w jotę do ciebie, matuchno, podobna.

— Gadajże z nią! — śmiała się stolnikowa. Po uporządkowaniu rzeczy i obdarzeniu stosownem dworzan i służby całej, nastąpiło generalne podziękowanie panu stolnikowi za pamięć, poczem dopiero zabrano się do rozpakowania pudła z piernikiem toruńskim, który, jako specyał nad specyały, w całej Rzeczpospolitej słynący, tem większy walor na kresach jej miał, że nie łatwo go było tu dostać i w pożądanej całości dostawić. Ze skupieniem tedy podważano wierzchnie deszczułki pudła, na którem, lubryką nakreślony, czerwienił się napis:

OSTROŻNIE!!!

Nie wolno było tedy pudła onego ani przewrócić dnem do góry, ani bokiem postawić, bo łatwoby się mogły zepsować gwiazdy migdałowe, abo misterne gałązki ze smażonych skórek cytryn i pomarańcz osypać. Wiedział o tem pan stolnik i dlatego specyał ony w karecie wiózł z sobą, dla własnej pamięci i uwagi napis powyższy stawiając. Troskliwości więc pana stolnika całość swoją i piękność wyglądu zawdzięczał.

Piernik był wonny, wielki, jak blat stołowy, misternymi arabeskami usiany z migdałów obranych, cykat i strąków skórek pomarańczowych. Głowy wszystkich pochyliły się nad tem toruńskiego przemysłu arcydziełem, nawet Domaradzki, uporawszy się ze szczurami, zaszedł z tyłu patrzących i wygiąwszy się jako łuk tatarski, z należnym respektem patrzył na ono dzieło Torunia.

Zapanowało uroczyste milczenie.

Piernik leżał na stole, lśniący, ni to miedź polerowana, cichy, wspaniały, woniejący! Lekko się poruszały głowy, lekko wachlowały nozdrza, nawet Ewcia zachowała właściwą chwili powagę, choć miała okrutną chęć jeden migdał uskubać, ale pokusę oną wczas zauważyła pani Dorota i milczącym ruchem ręki usunęła skradające się palce dziewczyny. Cofnęła je zaraz, przyznając w duchu, że nie godziło się tak robić. Pan stolnik na uboczu stał i wąs gładził, w błogiem rozpływając się zadowoleniu.

Teraz familijna nastąpiła narada.

Raritas, jaką był piernik toruński, nie mogła być zjedzona li tylko przez pana stolnika familię. Do uczty takiej godziło się i panów sąsiadów przypuścić; ten więc i ów na spisie się znalazł. Miejsce sekretarza zajął sam pan stolnik a pani Dorota podsuwała nazwiska, które, co zacniejsze, wypisywane na bibule były. Wtrącała się i Ewka do onej rodzicielskiej narady, ale jakoś nie zawżdy jej się dobrze udawało, bo albo wymieniony przez nią brat sąsiad nie całkiem mógł się ze szlachectwa swego wylegitymować, albo pan stolnik na pieńku z nim coś miał, jako z panem Bajbuzą na ten przykład.

— Siedź cicho, acanna — i nie przeszkazaj — mruknął pan Atanazy.

Spis został skończony — pan stolnik do pisania listów zasiadł; po chwili poruszył się, w łeb się stuknął i rzekł, zwracając się do małżonki:

— To ci pień ze mnie!...

Pani Dorota spojrzała na męża.

— Ale i z waćpani Przytomnicka! dodał, ręce na krzyż zakładając i głową kiwając.

— Co? co? — spytała przestraszona nieco pani Dorota.

— Wszystkich zaprosiliśmy na piernik?! — zapytał gromko pan Atanazy.

Zamyśliła się stolnikowa, a Ewka skoczyła.

— Tylko ty się nie wyrywaj proszę ciebie! — zwrócił się ojciec do córki.

Dziewczyna przysiadła — stolnik uśmiechnął się i rzekł:

— I kogo to na myśli miałaś? — ciekawym!

— Myślałam, tatuńciu, o panu Kaszy...

— O Kaszy?... co to za bies?...

Domaradzki psyknął cicho, nieznacznie ku pannie Ewie się zwracając, która w tej chwili wyprostowała się jak strunka, błękity oczu ciemnym obłokiem rzęs zakryła, silnym jeno rumieńcem, jakby odblaskiem zorzy dalekiej, jagody zafarbowując. Szczęściem, że ani stolnik, ani jego małżonka nie zwrócili należytej na to uwagi, bo nie wiadomo, jakby panna Ewa wytłómaczyła się z pomieszania onego, a moźeby w niemiłą dla siebie kabałę i Domaradzki wpadł, znak jakiś dziewczynie psyknięciem dając. Pan Atanazy patrzał w tej chwili na pogrążoną w myślach panią Dorotę, która wreszcie poruszyła głową i odezwała się:

— Nie wiem, mężu, o kimbyśmy przepomnieć mogli...

— A książę Dominik?...

— Lubomirski!... — zawołała wtedy stolnikowa, obie ręce nieco ku górze unosząc.

— I jak można było o personie takiej zapomnieć? — mówił pan stolnik. — Wżdy po całej okolicy rozeszłaby się wieść o pierniku toruńskim, możeby za złe miał nam pan starosta, żeśmy go o tem ewenemencie nie zawiadomili.

— I waćpan pewien jesteś, że przyjedzie?

— Śmierci tylko człowiek może być pewien, której nic nigdy na przeszkodzie nie staje, mimo to, persony takiej, przyjedzie, czy nie przyjedzie, pominąć nie godziłoby się, a zawżdy miłą mu będzie pamięć nasza, w przeciwnym zaś razie mógłby mieć ansę do nas, a czas już wielki waćpannie wiedzieś, że czapką, papką to solą, ludzie ludzi niewolą...

— To znaczy, tatuńciu?... — odezwała się panna Ewa.

— Ukłonem, zacnem przyjęciem i fortuną — nie wiesz?

— A może: kłanianiem się, smacznym obiadem i mądrością — nie tak?

— Może i tak być!... — pan stolnik na to.

— Na mądrość zgadzam się, ale tamto?... Poruszyła głową.

— Ile to lat masz, acanna, że się możesz zgadzać albo nie zgadzać?...

— Tatuś wie lepiej odemnie.

— Gaszka tu niema — możesz się przyznać.

— A choćby i był, tobym rzekła: ośmnaście!

— To ci wiek! — zaśmiał się pan Damazy. Nie sprzeczano się dalej, lecz się wzięto do przejrzenia spisu. Długo deliberowano, kogoby usunąć, a na miejscu usuniętego księcia Dominika postawić, powiększać zaś liczby zaproszonych nie można było, bo specyał dla wszystkich, z naddatkiem, wystarczyć powinien. Ustąpił więc miejsca panu Lubomirskiemu jakiś szlachcic więcej chudy, którego innym razem, za owo mimowolne niby zapomnienie, wynagrodzić miano.

Rozesłaniem listów Domaradzki się zajął, wszystkie zaś były jednobrzmiące, inną tylko była in-tytulacya każdego i adresy mniej lub więcej wyraźne. "Jaśnie Oświeconego" mógłbyś po ciemku namacać, o szarym zmroku odczytałbyś jeszcze "jaśnie wielmożnego", ale wszyscy "wielmożni" byli od niechcenia machnięci, choć na nich to niby Rzeczpospolita stała i król jegomość o ten mur twardy nieraz łeb sobie rozbijał.

Za dni pięć, w przyszłą niedzielę miało się odbyć ono sławne przyjęcie u pana stolnika Kamienieckiego. Nadworni kozacy ruszyli wnet z listami, jeno do księcia Dominika sam pan Atanazy wyruszyć miał i osobiście go o łaskawe przybycie poprosić.

Nazajutrz tedy pojechał do Baru, gdzie miał nadzieję pana starostę zastać, jako, że w świeżo nabytem od pana Eustachego Wyhowskiego mieście, przebywał dość często, odbudowując zamek, przez inwazyę kozacką zniszczony i reparując szkody, zadane przez czas i nieuczciwość ludzką.

Wyprawa się udała — pan stolnik w dobrym powrócił humorze.

— Będzie zatem? — spytała małżonka.

— A jakoby nie był, gdy ja proszę!... Siedzieli w jednej z komnat zamkowych, przy oknie otwarłem, skąd piękny się widok roztaczał na bujne łany podolskie i na szczerpate skały, zdobiące brzegi Smotrycza.

Wieczór był, cichy, majowy; księżyc na morze błękitów ze srebrzystych obłoków wypłynął, które pobiegły w dal złote gwiazdy zagarniać, a że w pełni był, więc świecił dziwnie srebrzyście i chciał się urodzie swojej przyjrzeć w falach szybko płynących, ale te blaski jego rozbijały na drobne światełka, że rad nie rad, powolny fantazyi ich być musiał i drżeć, gdy drżały, albo się w jasny rozsypać pył, gdy spodobało się im o brzeg skalisty uderzyć i warknąć gniewnie.

Ewka z bratem siedziała przy oknie, do samego pawimentu dochodzącem; pan stolnik zagłębił się w fotelu, a że to po wieczerzy już było, popuścić nieco pas musiał, stolnikowa, przy mężu siedząc, z uwagą słuchała relacyi z odwiedzin odbytych, Domaradzki o piec kaflowy oparty stał ale miarkować się musiał, aby jakiejś tafelki nie wydusić, jako mu się to nieraz zdarzało.

— Zatem będzie — powtórzyła pani Dorota.

— Ale, ale — przerwał pan stolnik. O mało mnie w Barze niemiła przygoda nie spotkała.

Domaradzki się poruszył — słowa te zaniepokoiły słuchaczów.

Przybyłem podczas jarmarku. Zebrało się tylu szaraków, że pojedynczemu człowiekowi nie łatwo wśród tej ciżby przecisnąć się można było, a cóż dopiero poszóstną przejechać karocą. Nawoływanie woźnicy nie zdało się na nic, wtedy kazałem rżnąć z bata i walić w tłum. Okrutne zamieszanie i niezadowolenie z tego powstało, ale kiedym się z karocy wychylił i rzekł: "Panowie bracia, to ja!" umitygowano się wnet i nawet czapkować zaczęto, choć niejednemu kolasa moja o boki się otarła. Ale nie spodobało się to jakiemuś szlachcicowi, pośrodku drogi stanął i wrzasnął: "Czy nie łaska piechotą przejść, nie zaś ludzi rozbijać?.." Uważasz asan — (do Domaradzkiego się zwrócił) — piechotą!...

— "Kto ać?" — pytam.

— "Nie stolnik, ale zagrodę mam!" — odpowiada.

Wtedy okrutny huczek się podniósł i wielkie godności mojej posponowanie, żem submitować się musiał i już piechotą do pana Dominika dybać. Nie wiesz asan — (tu pan stolnik znów do Domaradzkiego się zwrócił) — co to może być za szlachcic?

Domaradzki w łeb się podrapał.

— Wiedzieć trudno, ale domyśleć się można.

— No?

— Pewnikiem pan Kasza...

— Kasza?... Ewcia o Kaszy, teraz acan o Kaszy prawisz... Cóż to za Kasza?

— Niedawno przybył i pewną majętność tu kupił — szeptem trochę, jakby nieśmiało, ciągnął pan Józefat. — O ile wiem, to wielki mir pomiędzy szlachcicami już zyskał.

— Nie słyszałem nic o nim.

— Boć to się stało podczas warszawskiej podróży miłości waszej...

— Prawdać, żem dwa miesiące bez mała tu nie był, a przez ten czas niejednej kaszę można nawarzyć i zjeść nawet.

Panna Ewa miała schyloną twarzyczkę, oczy błyszczące, rumieńce na jagodach.

— Siadaj-no, Domarasiu, bo w tej, to owej materyi muszę z tobą pogadać. Czasu nie było dowiedzieć się o wszystkiem, nawet nie obejrzałem gospodarstwa, jako się należy, a już nic nie wiem, jako rzecz stoi z Bonawenturą Pokotyckim. Sprzeda mi nareszcie posiadłość swoją czy nie?...

Pan Józefat w głowę się poskrobał.

— Klinem pomiędzy moje włazi grunta, całość prawie mojego dominium na dwie rozdzielając połowy — ciągnął pan Atanazy.

— Włóka ziemi — szepnął pan Józefat — nie wielkie to królestwo!

— Ale klinem mi siedzi, a ja chcę własność swoją zaokrąglić. Dam mu zresztą, ile już zechce, niech tylko sprzedaje.

— Już nie sprzeda.

— Nie sprzeda?... — zawołał pan stolnik. — A dy ja mu dowiodę, że do mojej Makijówki kawał tego gruntu należał niegdyś?

— Trudno to będzie — mruknął Domaradzki.

— Zresztą mam świadków, że za taką a taką sumę jeżeli mu ją dam, część swoją w Poniewicach mi odstąpi. Jakże mu się teraz cofać, gdy ja się zgadzam?

— Bo to widzi miłość wasza, Pokotycki już się swojej części wyzbył.

Pan Atanazy skoczył.

— Sprzedał?...

— I nikt nie wiedział, jak i kiedy...

— A komu? — zawołał stolnik.

— Panu Kaszy.

— Znowu ten Kasza wyłazi... Urwał nagle.

— A tenby mi nie odstąpił? Domaradzki przecząco głową poruszył.

— O ile wiem, rozmiłowany jest w tej nowej siedzibie swojej.

— Ładny kawał — szepnął pan Atanazy. — Młyn sam miele, staw rybny, czego mi właśnie brak...

— Kasza! — po chwili mruknął. — Muszę tego szlachcica za bok utapić, kozłem mi w Barze stanął, szlachtę zrebelizował, zagrodą swoją w oczy mi ćwiknął — patrzcie, jaki wojewoda!...

Rozluźnił pas i sapać począł.

Ewcia milczała, silniejsze tylko rumieńce na twarz jej wystąpiły. Domaradzki pochylił się i rzekł:

— Czy mogę słóweczko rzec?

— Przecie nie prosiłem, byś milczał jak kołek.

— Niech wasza miłość nie zadziera tak odrazu z tym szlachcicem. Wszystkich ma za sobą panów bratów: w Poniowicach, Mińkowcach, w Satanowie, nie pomijając i folwarków barskich; okrutny rej wodzi między szlachtą, każdemu z nich już w serce się wszczepił.

— Kasza!... herbu "Omasta", z przydomkiem "Zawalidroga" — jak widzę — mruknął stolnik.

Pomyślał chwilę.

— Więc nie odprzeda mi swego "Czarnego Kąta"?

— Chałupę nową stawia — Domaradzki bą knął.

— Zwrócę za chałupę i dodam coś jeszcze nad cenę Pokotyckiemu daną.

Czy wasza miłość myśli, żem, niby od niechcenia, nie wspominał mu o tem?

— A on co?

— "Nie żydowin ze mnie — powiedział — bym nawet ziemią świętą frymarczył". Wtedy mu jąłem przekładać, jako przed nim jeszcze wasza miłość z Pokotyckim w targi już wchodził, jako z powodu klinowego położenia "Czarnego Kąta" różne sąsiedzkie nieporozumienia być mogą, na czem, wiadomo, nie jaśnie pan stolnik źle wyjść może; że nieźle byłoby wygodzie miłości waszej, bo to, wiadomo, i wręb do lasu potrzebny będzie i inna jaka przysługa sąsiedzka, zresztą zgodą familie i narody wszelakie stoją, a nikt jeszcze uprzejmości swojej nie żałował.

— Mądrześ to powiedział Domarasiu, zupełnie mądrze! Głupim potrzeba być, by rady takiej nie posłuchać. Cóż na to ten pan Kasza?...

Domaradzki po łbie się macnął.

— "Ano — rzekł — jeżeli pan stolnik chce zgody, toć ja mu ją daję; do jego Makijówki pretensyi nijakiej rościć nie będę; jeżeli mu ryb a mnie drzew zabraknie, to wygodzim sobie zobopólną wymianą; jeżeli nie — to Kasza na darmochę się nie puszcza. Nieporozumień zaś z klinowego położenia mojej ziemi nie może być, bo ja swój pług będę w subordynacyi trzymał, czego i parobkom pana stolnika życzę, jeżeli pokarbowanej skóry mieć nie zechcą; za bydlę, któreby w szkodę wlazło, zapłacę, co ze swej strony, na ten przypadek, i pan stolnik uczyni — a że szlachcic na zagrodzie rówien jest wojewodzie, gdy się wzajem nikt nie bodzie, w świętej można wiek żyć zgodzie" — dokończył, psiakrew, rymami!...

— Na udry ze mną chce iść ten pan Kasza — mruknął stolnik.

Ewka się poruszyła i spojrzała na pana ojca, jakby jego słowami zdziwiona. Jej się zdawało, że słuszność miał pan Onufry. Nie rzekła jednak nic, ona, lubiąca się wtrącać do wszystkiego.

Rozmowa na chwilę przycichła. Milczał pan stolnik, rozważając coś w umyśle swoim; milczała stolnikowa, zdania małżonka będąc, milczał i Domaradzki, przewidując zawczasu nieporozumienia różne, które on zwykle siłą pięści rozstrzygał. U niego ten był praw, kto pierwszy na karku siedział i walił bez pardonu.

Pan stolnik nie był dawnym osiedleńcem Podola. Po czasach Chmielnickiego i jakiem takiem uspokojeniu się Rzeczypospolitej, wyludnione kresy Korony Polskiej nowych potrzebowały osadników, nowej pracy pługa, któraby zabliźniła rany świeżo zadane, rodzajne pola przekryła kłosem pszenicznym i rozdzwoniła brzękiem sierpów i kos. Powoli więc zaczęły się ludem Bożym wsie i miasteczka wypełniać. Z ruin powstawały zameczki, zaścianki zaroiły się od drobiu szlacheckiego, wygnani żydowie z karczem na dawne powracali śmiecie, rozkołysany tak niedawno przez zawieruchę kozacką lud nawet wiejski, umitygowywał się powoli; po dworach znów się odzywały dźwięki kobzy i lir, a czasami pysk tatarski z oczeretów gdzieś się wychynął i zdradziecka gwizdnęła strzała, a choćby nawet gdzieś się i czambulik przesunął i niebiosa łuną krwawą rozgorzały — nikt trwogi a strachu nie doznawał: dziwnemby się nawet wydało Podole bez tego gościa tatarskiego, bez tej łuny, bez: "Ałłach!" okrzyku.

W ony to czas przybył i pan stolnik nad brzegi smotryczańskie i zaczął w świeżo kupionej Makijówce urządzać się. Co mógł, to nabył, czego nie mógł, to wziął, bo dużo wówczas bezpańskiej ziemi odłogiem leżało, o którą już się nikt nie upominał.

Zaokrąglając fortunę swoją, gdzie murowany zbudował dom, który "kasztelem" nazwał, dla uczynionych obwarowań przeróżnych i wieży strzelającej, czy baszty zębatej, z mostem zwodzonym nad fosą, o którym to kasztelu dziś pamięć ludzka nic już nie wie, a i w starożytnych dokumentach go nie namacasz — natknął się na szlacheckie Poniewice, gdzie tak niedawno Pokotycki a teraz pan Onufry Kasza trzydziestomorgowym klinem w ziemię jego wlazł i murem stanął przeciw dalszemu rozprzestrzenianiu się fortuny pana Atanazego. "Czarny Kąt" szczególnie mu się spodobał, bo miał staw rybny, czego w Makijówce nie było i miał młyn, którego Makijówce brakło. Pan stolnik nie mógł przypuścić, ażeby się znajdowało dominium jakie bez młyna i stawu, i z onej to racyi uroił sobie, że ona część Poniewic, Czarnym Kątem zwana, volens nolens musiała niegdyś do

Makijówki należeć, w czem go upewniała i klinowatość gruntu, która wchodziła w otworzystość gęby łanów pana Atanazego i, zda się, że napraszała się sama, by ją pan stolnik zjadł. Ale, oprócz imaginacyi, innych dowodów prawnych nie było; z Pokotyckim pan stolnik w przedługie zabawił się targi, a oto jakiś pan Kasza się zjawił i sprawę całą na kolanie ubił, a jako widać z iinci pana Domaradzkiego relacyi, cięższa z nim, niż z Pokotyckim, sprawa będzie.

Deliberował tedy, szepcąc pod nosem:

— Nic to, nic!... Czapką, papką, a za bok wezmę tego pana wojewodę!...

Nagle się poruszył.

Domaradzki i pani Dorota spojrzeli na pana domu, Władek, który wspartą miał głowę o śliczne ramię siostry, drażnił wąsikami jej szyjkę i coś szeptał po cichu.

— Doroto! — odezwał się pan stolnik po chwili.

— Słucham ciebie, Atanazy.

— Trzeba z naszego spisu jeszcze jedną personę usunąć...

— Dlaczego?

— Pan Kasza miejsce jej zajmie.

Ewka drgnęła lekko...

— Domarasiu! — ciągnął pan stolnik. — Na waścię obowiązek kładę sprowadzenia mi tego pana sąsiada. List napiszę, z którym do świtu waćpan ruszysz, bo pewnie ten równiak wojewodom z kurami wstaje i na łąkę z kosą wychodzi. Zatkam mu odrazu gębę piernikiem toruńskim i zaszczytem przypuszczenia go do swej kompanii. Ostrożny nawet lis na smaczną trutkę się weźmie, a cóż dopiero twój Kasza.

— Miałem ci i ja to na myśli, ale nie śmiałem powiedzieć — Domaradzki się odezwał.

— Chodź, wasze, do kancelaryi, a i ciebie pofatyguję miła mi zawżdy pani małżonko, która w literach moich brzuszki wszystkie poprawiasz, by czytelniejsze były.

— Rozpoczął pochód. Za nim podreptała pani Dorota, za panią Dorotą Domaradzki się posunął. Ewka i Władysław zostali sami.

Księżyc pełną falą oblewał postać dziewczyny i młodzieńca; po skałach wązkim pasem Smotrycz płynął i szumiał, w ogrodach odzywały się słowiki, kiedy niekiedy swawolny przeleciał wietrzyk, musnął o czoło Ewki i schował się w ciężkich fałdach zwieszającej się u okna zasłony.

Cicho było.

— Władku! — odezwała się po chwili Ewka.

— Co siostruniu?

— Czy pan Kasza na list pana ojca przyjedzie?

— Jużci, że przyjedzie.

Ewka zamyśliła się.

— Dobranoc ci, braciszku! — rzekła, powstając jakoś leniwie... Ach, Boże! jaki ten świat jest głupi... — zawołała nagle, wyciągając się rozkosznie — i śmiechem parsknęła.

— Zostań jeszcze chwilę — brat prosił.

— Chodźmy nad rzekę! — rzekła.

Po chwili, wsparci o siebie, po stromych urwiskach skał schodzili nad brzeg Smotrycza.

— Władku!

— Co Ewciu?

— Czy ty kochałeś kiedy?

— A skąd to pytanie, pani siostro?...

— Księżyc i noc majowa! rzeka tak szumi i serce pieści — a ty pytasz: skąd?

Stanęli nad brzegiem.

— To musi być bardzo słodko — prawda? Władek uśmiechnął się.

— Popłyniemy! — zawołała.

— A łódka jest?

— Patrz, przywiązana do brzegu, chwieje się i rwie, podbijana przez fale spienione... chce swobody, lotu, pędu...

— Jak ty...

— Jak ja!... Skoczyła do łodzi.

— Za mną! dalej...

Łódź silnem ramieniem odbita od brzegu, uniosła się wnet i porwana prądem rzeki płynęła szybko, szybko, mijając szczerby skał, niebezpieczne wód zakręty, przesuwając się chybkim lotem jaskółki pomiędzy kamieniami podwodnymi. Struga światła płynęła za nią, w gon za nią poszedł księżyc zło cisty, ale nie zgonić mu porywów młodości, nie zgonić marzeń, które wiosna wysnuwa ze złotej przędzy serc rwących się do czarów życia.

Przesunęły się skały, zniżyły się oba brzegi rzeki — zieleń łąk powiała zapachem.

— Stój — zawołała nagle Ewka. Władysław zatrzymał łódź.

Dziewczyna się podniosła, osłoniła dłonią oczy od blasku księżyca i chwilę patrzyła przed siebie.

O staj kilka było wzgórze usiane kępką drzew. Przez liście przebijało się światło czerwone. Chata wiejska a może szlachecki dwór ukrywał się po za niemi. I tam słowiki śpiewały, piękniej nawet, niż w ogrodzie zamkowym, bo śpiew ich przez oddalenie stłumiony, dźwięczniejszy był i więcej melancholii miał w sobie.

— Jak tu ładnie!... jakie morze światła! jakie morze zieleni!

— Więc to jest rezydencya pana Kaszy!... — odezwał się Władysław.

Ewka usiadła szybko, aż łódka się zachwiała.

— Wracajmy! — rzekła.

Ciężka walka była z prądem wody, ale silne ramiona Władysława opanowały opór fal. Ewka spuściła dłoń ku nurtom, bawiła się bryzgami srebrnymi, przypatrywała się gwiazdom, zanurzonym w głębinie i kolebaniu się księżyca.

Nazajutrz Domaradzki przywiózł list od pana Onufrego:

"Jaśnie Wielmożny Stolniku Dobrodzieju! Możebym był u Waszmość Pana i wraz z zacną kompanią piernik toruński spożył, gdybym zamiast Domaradzkiego, miał zaszczyt samego W. Pana Dóbr. w domu moim powitać, bo aczkolwiek nizkie są progi izb moich, zawżdy o tyle wysokie, że W. Pan bez urazy mógłbyś je przestąpić. Ścielę się podnóżkiem do stóp miłości Waszej.

Onufry Jan Kasza. Anno Domini MDCCXI, 22 Mai. Czarny-Kąt".

— Domarasiu! czy widziałeś kiedy coś podobnego? — spytał, wskazując palcem na list trzymany w ręku.

— Nie podoba mi się — odpowiedział Domaradzki.

— A no, chce wizyty stolnika, będzie ją miał... Na twarzy Ewki jakieś promienne zatańczyły rumieńce.

Po kilku dniach, w licznej kompanii, przy odgłosie wiwatów i szklenie brzęku, jeno bez pana Kaszy, sławetny piernik toruński zjedzony został.

II. ZAŚCIANEK.

Zaledwie dwa miesiące upłynęło od chwili nabycia przez pana Onufrego Jana Kaszę części Poniewic, a już jak rzep do sukmany, tak on do dziedzictwa swojego przylgnął, tak je umiłował a korzeniami serdecznymi w ziemię wrósł, codziennie rzeczy nowe a piękności różne w niem znajdując. Czy to pszczoła brzęknie w lipniku, czy kukawka w gaju się ozwie, abo przepiórka w polu zakwili.

— To ci gra! to ci śpiewa! to ci nawołuje! — powtarzał, lubujący się.

A cóż dopiero, gdy słowiki w krzewach jaśminowych w piszczałki swoje uderzą, gdy żółte wilgi na ligawkach wdzięcznych grać poczną, z gruszy na gruszę, z jabłoni na jabłoń przelatując: to niczem muzyka najprzedniejsza, niczem skrzypice i harfy, że jeno na ławie pod lipą rozłożystą siąść i słuchać, i duszą się całą w onej gędźbie zatopić i zawyć — tak cię coś rozeprze, poderwie, zatarga konstytucyą twoją cielesną.

Wprawdzie, że i w innych sadybach, graniczących z pana Onufrego obejściem, tak samo wilgi i słowiki śpiewały, a kukułka kukała, ale w głosach tamtych zawżdy pan Kasza niedokładności jakieś znajdował; lecz niech jeno który ze śpiewaków tych przez płot do jego sadu wpadnie i zanuci:

— Zaraz inaczej! — prawił, fenomen ony, lepszością powietrza w sadybie swojej tłómacząc.

Ukochaniem jego był lipnik, tuż wedle dworu rosnący. Nigdzie tak cicho nie było, jak pośród tych drzew, gdy wiatry spały; nigdzie tyle szelestu, gdy budziły się, a cóż, gdy burza zahurkotała nad głową i wichry uderzyły a grać poczęły na konarach wszystkich: marność wtedy i janczarska króla jegomości kapela, takie bębny piorunów warczały, tak ryczały trąb gromowych gardliska, takie przedziwne szelesty i szumy przez wszystkie liście, przez wszystkie gałęzie biegły.

— Nie masz ci, jak mój lipnik!... — szeptał pan Onufry, na szerokie drzew konary rozmiłowanemi oczyma patrząc.

Ale tu wzrok jego na niedaleki gaj padał. Brzóz było kilkanaście, a wszystkie korę białą i włos rozwiany miały. Złoto-majową zieleniły się barwą, jako że młode były, — chwiały się cicho i sennie. Z drżących a drobnych liści spadały krople rosy, z głębi płacz jakiś płynął, nieutulone westchnienie skargi i żalu. Zdawało się panu Onufremu, że one brzozy szeptały:

— Spójrz na nas! azaliśmy miłowania twego niegodne?

I dziwne rozczulenie napadało go wtedy. Opuszczał lipnik i w gaj zachodził — i już nie wiedział sam, gdzie ciszej, spokojniej i miłościwiej było.

— Nie masz ci, jak mój gaik! — powtarzał wtedy.

Ni skały, sterczące nad Smotryczem, ni bory bukowe, ni widny z oddalenia zameczek pana stolnika, nie mogły w paragon iść z oną pana Kaszy sadybą. Zdawało mu się nawet, że niebo jaśniejsze nad nią było, że łamaną figurą przybierało kształt jego zagonu wraz z sadybą i obejściem całem.

Ten i ów może dziwował się umiłowaniu temu, ale znający żywot pana Kaszy, łacnoby do zrozumienia rzeczy onej przyszedł.

Pan Onufry był bene natus, ale od urodzenia swego ziemi kawałka nie miał, nie znał tedy, co jest urok własnych śmieci, choć rodzic jego był panem na dwóch chłopach i zagon uczciwy miał i własną chałupę, ale wszystko to stracił przed przyjściem jeszcze na świat Onuferka. Jako to się stało, samby opowiedzieć tego nie umiał, ale były to czasy, że człek Panu Bogu za żywot uratowany dziękował, o żadne inne dobra doczesne już nie dbając. W niemałych opałach Rzeczpospolita była, kto jeno chciał, gospodarował w jej ziemiach: Szwed przechadzał się po niej, jak po sadybie własnej, kozactwo i tatarstwo hulało, a inni sąsie dzi dowiadywali się, z niepokoju a zawieruchy korzystać chcący. Nie takie jak pana Kaszy fortuny zwaliły się; nadchodziło licholecie i obrachunek strat niepowetowanych. Ale niejeden do dawnej już sadyby swojej nie trafił, a jeśli trafił, to nie poznał, a jeśli poznał, to już kto inny na jego zagonie siedział. Dochodź że teraz praw swoich, gdy nieraz świadków nie było, a nieraz i ksiąg grodzkich nie było. Ten prawem kaduka siadł i — nieznajomego a upominającego się o swoje przybysza, w łeb kłonicą zajeżdżał; ów szczerą pustkę zastał i parę dobrych zagonów z niej wykroił, chałupę zbudował, ogrodził i okopał — jużci, że nie głupi z niej wychodzić. Na chłopa świadectwo nikt nie zważał, któremu wszystko jedno było: weźmie go za łeb pan Marcin czy pan Protazy. Namnożyło się więc procesów co nie miara, włóczono się po sądach, na kopcach granicznych łby rozbijano sobie i najwięcej ten, kto miał pięść silną, ozór nie byle jaki, przy zagarniętej, prawnie czy nieprawnie, ziemi, ostawał. W ony to sposób i stary pan Kasza dwóch swoich chłopów się zbył, a gdy go ś. p. małżonka odumarła, jedynego pozostawiając syna, wszystkie macierzyńskie kłopoty na się musiał przyjąć, do pierwszej lepszej pracy się wziąć, o swoich dwóch chłopach nie zapominając wcale.

Jako przez mgły, majaczyła przed panem Onufrym postać rodziciela. Słuszny był, chudy, z załoźonemi za pas połami od żupana; pierś miał dyszącą, czoło spocone, ręce poczerniałe od pracy. Od pana ojca o tych dwóch chłopach słyszał, o czasach lepszych, o tem śmieciu zagrody własnej, do którego wciąż wzdychał, dla którego potem obfitym opływał i piersią tak ciężko robił. Ta zagroda, to śmiecie w umyśle pacholęcia przedstawiały się jako ziemia obiecana, jako rozdmuchany sen piękny, nad który nic zacniejszego nie było; ni to talizman przedziwny, w pamięci jego zaryły się słowa schorzałego rodzica:

— Gdy Bóg ci kawał ziemi da, trzymaj się go, jako pies żydowskiego chałata... Wiele, mało, ale bacz, że to twoje! Nikt ci nie będzie śmiał rzec: posuń się! a ty, chłopie, nie wiesz, co to za straszne słowo, jak ono psuje dzień najjaśniejszy, a ciska pod nogi tych, co mają!... Ja wiem coś o tem, com na dwóch chłopach siedział a palenisko miał swoje. Mniejsza — włóka cała, czy morga jedna, dwór czy chałupa! Szlachcic bez zagrody podobien jest słońcu malowanemu: żółci się, ale nie grzeje!... dopiero na zagrodzie rówien jest wojewodzie, a i na stolcu królewskim zasiąść może, jeżeli się braciom spodoba... Bacz na to!

I ze słowami temi zmarł.

Na równi z katechizmem zapamiętał je sobie pan Onufry. Żądza posiadania tej ziemi, tej równości, górowała w nim nad wszystkiemi innemi uczuciami. Cóż że sierotą zaopiekowali się jacyś krewni dalecy?... za strawę dawaną posługiwano się nim, jako kto chciał, na porządku dziennym, ono: "posuń się!" ojcowskie było. Posuwał się, choć nieraz pięść mu zaciskała się gniewnie; a wedle niego ruszał się świat; hardy, szumiący przewijał się gmin szlachecki, wszyscy bene nati et ftossessionati, w kożuchach baranich, butach dziegciowych, o szablach, konopnymi nieraz postronkami przypasanych, mimo to, wszyscy równi wojewodom, gotowi do korony polskiej kandydaci.

Na one barwy, na one tęcze, przez kalejdoskop marzeń własnych spoglądał pan Onufry. Schwytany grosz do kalety wnet chował i nie wydał go już, choć nieraz głodem przymierał. U pewnego krewniaka na posługach będąc, gdzieś, wedle płotu, zasypany rupieciami, łokieć ziemi sobie odmierzył i kołek wierzbowy wbił. Wierzbina zazieleniła się, po macierzyńsku przez pacholę pilnowana, a mały Onuferek nie posiadał się z radości.

— Mojać! — zawołał w przystępie szału.

— Nie twojać! — tuż za nim ozwał się głos srogiego krewniaka.

Kopnięta nogą, zwaliła się wierzbina Onuferka.

Z rozpaczą broniło chłopię rzekomej własności swojej, za co w skórę mu dano, zdarto piękną kitajkę z pleców i w zgrzebnej koszuli do carce-resu zamknięto, gdzie dobę całą o chlebie i wodzie przesiedział.

Wierzbina nie jego, kitajka nie jego, nawet skóra na plecach własnością jego nie była, co go już mocno zdziwiło.

Ani spamiętać mu już dzisiaj przygód wszystkich, jakie miał w żywocie swoim. U pana wuja, w krakowskiem, konie pasał i nauczył się w łeb walić kłonicą, to mu wyrobiło mięśnie; u jakiejś pani podstoliny, która mianowała się krewną jego daleką, trzymał motki z nićmi, a musiał zgrabnie rękami wywijać, by nić się nie splątała, h to go nauczyło cierpliwości; u pana sędziego, który dziesiątą wodą po kisielu stryjem mu był, przepisywał jakieś akta prawne, wyroki ferowane; od rana do nocy nos moczył w inkauście — i to go zapoznało z różnymi wykrętami trybunalskimi. Nie ominął i księżej nauki, ale nią ducha wzmocnił, i więcej cierpiał nad tem, że Syn człowieczy nie miał gdzie głowy przytulić, niż, że Go do krzyża łotrowie przybili.

— Gdybyś zagrodę miał własną, Panie Jezu, nie wydałby Cię Piłat w ręce żydowskie — szeptał do siebie.

Hardy z natury i kozłem lubiący stawać, pan Onufry żółć wszelką we wnętrzu dusił, usuwał się, posuwał, jakby już takie było przykazanie Boże dla ludzi bezzagonowych wydane. Miotał nim los, jako sam chciał; od księży do krewniaków, od krewniaków do ludzi obcych przechodził, otarł się i o dwór pewnego pana możnego, któremu nieraz w oczy chciał ćwiknąć za panoszenie się zbyteczne i pomiatanie nim, ale przypomniały mu się znów słowa ojcowskie, że równość dopiero owa zagroda daje, ona dobra macierz ziemia, gdzie pług swój zagłębisz, wbijesz szablę w miedzę; "a zaś!" każdemu powiesz, gdy płota twojego się dotknie, na otawę się wpakuje, albo kołek z twojej wierzbiny ociosa.

Ona zagroda, jako sen rajski przed panem Onufrym stawała. Na podwiki nie patrzał, choć najmodniejsze dziewki nieraz ślepkami za nim wodziły, że świętyby zgrzeszył, a urodnego żórawia posłał, a on nie, że dziwowały się tej obojętności jego na wdzięki dziewicze, jakby nie krew miał w żyłach, nie wodę nawet, bo i ta się rozgrzeje, lecz coś, czego zrozumieć nie mogły. Znalazła się nawet białogłowa jedna, niezadowolona ż małżonka swojego, która uczciwie fałdów panu Onufremu przysiadła i raz go do lamusa, niby na maślankę, zaprosiła. Nadeptała mu nogę, potknęła się raz i drugi, wpół obnażonem a ślicznem ramieniem twarzy jego dotknęła, że musiał ciepło krwi poczuć i żywsze tętno serca posłyszeć — ale pan Onufry maślankę zjadł i poszedł, po za siebie nie obejrzawszy się nawet.

— To ci skojka! — szepnęła jejmość, pięść zaciskając.

Aż oto, jak z nieba, fortuna na niego spadła.

W Krakowskiem zmarła niejaka Gertruda Kaszanka, kilka tysięcy złotych polskich ostawiając po sobie. Dużo Kaszów i nie Kaszów po ony spadek się zgłosiło, ale, jako się okazało, pan Onufry największe prawa miał, bo panna Gertruda była stryjeczną ojca jego, o której on czasami wspominał nawet, choć bliższej znajomości nie miał, jako że baba nieużyta była a lękająca się, by który z uboższych krewnych po zapomogę do niej się nie udał. Wiedzieli jednak wszyscy, że grosz miała, choć wypierała się tego, jak śmiertelnego grzechu, a że w jakiejś lichej mieścinie pod Krakowem najmowała marną izdebkę na górce — odpowiadała, podejrzywającym ją o skarby, krewniakom:

— Komornica ze mnie, łaską Bożą jeno żyjąca. Jeśli możecie, wspomóżcie krewną, a jeśli sami potrzebujecie, to niech was Pan Bóg opatrzy.

Jaki taki dawał grosz biednej komornicy, który powiększał zawartość starej pończochy, nie mający zaś nic, szli pod opatrunek wszechmocności Bożej, do której panna Gertruda odsyłała. Jedni wierzyli w zamożność Kaszanki, inni z powątpiewaniem głową kiwali.

Aż przyszła śmierć i rozwiązała zagadkę. W piecu znaleziono starą pończochę a w niej do dziesięciu tysięcy złotych polskich. Wezwano sukcesorów i znalazł się ich lik nie mały — ale najbliższy, choć najuboższy, był pan Onufry.

Czując się niedalekim urzeczywistnienia marzeń swoich, pan Onufry Jan Kasza, zębami za starą pończochę się chwycił. Wodził się po sądach z zamożniejszymi a nieuczciwymi krewniakami, z niejednym na ostre się zmierzył i łeb po szlachecku naznaczył, poszły pozwy o gwałt, o rozbój, lecz woźni unikali spotkania się z panem Onufrym, który zaraz do skóry się ich brał, abo z rusznicy bez ceremonii walił. Nijak było pozwu wręczyć, abo do porozumienia przyjść. Jeden z bratanków, na grosz łapczywy, choć kabzę nabitą miał, ale do spadku prawa żadnego nie posiadał, chciał co bądź zyskać i choć w trzeciej części do funduszu przypuszczonym być, zaproponował zgodę, ale pan Onufry rzekł krótko:

— Figa!...

I coś takiego, zrobionego z palców pod nosem mu pokazał, że tamten patrzeć na to nie mógł i po raz drugi propozycyi już swojej nie powtórzył.

Trudna była walka z zamożniejszymi a mającymi plecy po za sobą krewniakami, a zaskokami kauzyperdów i przeróżnemi ich krętactwami, ale zapach zagrody, który tuż w powietrzu się unosił, odurzał go, jako woń krwi, i żadnych przeszkód dostrzedz nie pozwalał.

— Nie dam! nie ustąpię!... — ze wściekłym zgrzytem zębów powtarzał... Trybunały rozwalę, trupem padnę, ale co moje, to moje!... Nie dam! nie ustąpię!...

I sam sprawy swojej przed kratkami trybunalskiemi bronił, a takim elokwentem stał się, że dziwowali się gębiarze najwprawniejsi. Przegadany, za szablę się imał, abo pluł w garść, a gdy go raz chciano z izby sądowej wyrzucić, tak się w drzwiach rozparł a ławą dębową pogroził, że mitygować go musieli i za wyrządzony despekt przepraszać.

Ci, którzy znali pana Kaszę, jako się usuwał i posuwał, krzywdy wszelkie ze spokojem znosił, nikomu wody nie zamącił — dziwowali się teraz furyi jego i nieustępliwości. Z próśb drwił, gróźb się nie lękał... Lat kilka się prawował i wygrał. W jego ręku znalazła się pończocha panny Gertrudy.

Jakże odetchnął głęboko!... Obawę miał, by nie zabrakło piersiom jego powietrza. Jak mu lekko na barkach się zrobiło, jak mu zajaśniał świat!... Przed oczyma zarysowała się chałupa z otoczeniem stosownem, w uszach zaskrzypiały wrota zagrody, pobrzęk kos w słuch uderzył, cicho zadzwonił śpiew:

Plon niesiem — plon!...

Pan Kasza zatoczył się jak pijany — ale opamiętał się prędko.

Rzucił Krakowskie, ze złymi krewniakami nic do czynienia mieć nie chcąc; na Podole się udał i tam w szlacheckich Poniewicach część nabył.

Ha! teraz pan na swoich śmieciach, bene natus et fiossessionatus!

Oparł się o zrąb domu.

— Mój!...

Wzrok powiódł po zagonach...

— Moje!...

Pierś nie strzyma, tak ją rozpiera szczęście.

Każdy kołek w płocie własnemi rękami dotknął, do obory zachodził, krowom łby podnosił i długo się w ich rozumne oczy wpatrywał, pytając każdej:

— Dasz cielaka?

A ze stajni to już nie wychodził prawie; nawet świnie cale przystojne fizyonomie miały, a młode prosiaki z ogonkami podkręcanymi, i tłuste i różowe, bawiły młodego pana.

— Malowidło!... — szeptał. Sam nie wiem, dlaczego ich świniami nazwano.

Jako gospodarz, a włodarz prawy, z palicą dębową na opatrunek dobytku swego wychodził. Sześciu chłopów na własność miał, którzy mu się zaraz pokłonili, chlebem i solą witając. Gospodarstwem niewieściem zawiadywała daleka krewniaczka pana Kaszy, panna Felicya Grzańska, od pół wieku kości swoje trzęsąca na ziemi, gospodyni zawołana, do której pan Onufry się przypytał i zaprosił do siebie, a że służby dworskiej przy takiem dominium nie mogło wiele być, całość jej stanowiły: dwóch parobków i dziewka piekarniana, okrom dziesięcioletniego wyrostka, który świnie pasał.

Aliści zaledwie się rozgospodarował pan Kasza, przydybał do niego człek stary, który jego krewniakiem mianował się, i wolał za chleb łaskawy u swoich służyć, niż cudze kąty wycierać, że zaś wylegitymował się z krewniactwa owego a praktyk w gospodarstwie był: pan Onufry z chęcią go przyjął — zawżdy to krew własna, której teraz dziedzic na części Poniewic poniewierać się nie da. Tak tedy do ogólnej gromady przybył i Jan Nepomucen Paciorkowski, a jak się wkrótce pokazało, człek godzien zaufania i na chorobach bydlęcych znający się.

Dwór, ze strzechą podwójną, stał na podniesieniu niewielkiem; czteroizbowy był, z sienią, na dwie równe połowy całe mieszkanie dzielącą, a że na przestrzał szła, wieczna w niej panowała wichura i drzwi trzaskanie, że nieraz tynk ze ścian odlatywał, a pięty narażone na szwank były. Ale pan Onufry lubował się oną wichrów hasanką, nie sklął ni razu, gdy drzwiami po pięcie dostał: wżdy to z pól jego ten wiatr przylatywał, uraziły go drzwi jego własne, a dębowe były i zasadnie żelaznemi ćwiekami kowane. Dwa słupy drewniane z daszkiem, w którego trójkącie barwił się obraz Częstochowskiej, dopełniały całości tego domu szlacheckiego, który się w niczem nie odróżniał od sąsiadów swoich, kędy siedziała brać zagrodowa, o swojej równości z wojewodami szeroce mówiąca. Słupce one ze ścianą domu baryerą połączone były, na ganek dwa stopnie wiodły, próg wysoki w drzwiach wchodowych się rozpierał i świecił gdzieś w drodze znalezioną podkową, która, wedle starodawnego mniemania, jest szczę ścia oznaką. Jedna strona domu ukośną przybudówkę miała i małe okienko, kratą drewnianą opatrzone, znać, że tam podręczna znajdowała się spiżarnia i skład rupieci wszelakich; nie brakło i przyzby, żółtą gliną wybitej, i komina z chróstu plecionego, który przez dzień cały otaczał się wstęgą dymu, do gościnnej izby zapraszając przechodniów zbłąkanych. Tuż przy jednej ze ścian bocznych był on lipnik umiłowany; jedna z tych lip położyła swój konar potężny na dachu, jako że starość zawżdy podpory potrzebuje; pomiędzy liśćmi latały roje pszczół, zawodząc oną gędźbę przedziwną, która tak miłą jest dla ucha ziemianina i — poety.

Dom był klamrą, około której skupiły się pierścieniem zabudowania gospodarskie; budynek każdy oddzielony był płotem, podszytym leszczyną lub berberysem, ale oko pańskie obejmowało wszystko odrazu, tak, że bez fatygi z ganku domostwa można było widzieć, co działo siłę w oborze, w której mieściło się krów dwie i dwoje cieląt łapczywych, w stajni, gdzie niezły szłapacz stał i parę koni roboczych, w gumnie zresztą, jako to zwyczajnie w małych szlacheckich sadybach bywa. Nie brakło i lamusa, który pewne przypomnienie z lat ubiegłych rozbudzał; teraz dopiero zrozumiał pan Onufry, gdy głowę spokojną miał i zadowolenie zupełne, dlaczego "skojką" go nazwano; zaśmiał się z przypomnienia onego i szepnął:

— Zaprosiłabyś dziś mnie jejmość!... a takbym niefortunnego nie otrzymał przezwiska!...

Poniewice były jednym z zaścianków szlacheckich, gdzie chałupa na chałupie a brat na bracie siedział. Torokonowie, Mordasy, Dzierzkowie i Bajbuzy, Radziejowscy i Sokułowie, byli szlachtą od dawna osiadłą; wygnała ich z siedzib rodzinnych zawierucha kozacka, przetrzebiła wojna turecka, tatarstwo zdziesiątkowało; ale po przejściu tych burz tak często Podole nawiedzających, kto jeno żyw z termedyów onych wyszedł, wnet do rozwalonych ścian powracał, do gniazd tych, zacną krwią swoją na wieki wieków kupionych. I oto rozpoczynała się niezmęczona praca pługa; na miedzach zabłysły znów szable w ziemię zatknięte, ten, co pod Chocimem rozgramiał pułki bisurmańskie, teraz w gźle, potem przesiąkniętem, bez żupana i czapki, które przy szabli na miedzy zostawił, sprzężajem bratnim orał ziemię gliniastą, niezupełnie wiedzący, czy krwawy ten siew uda mu się zebrać w spokoju.

Do najbardziej rozrodzonych rodzin szlacheckich należeli panowie Popowscy. Trudno ci było pałką rzucić, byś w Popowskiego nie trafił. Każdy więc z nich jakiś przydomek miał, czem się Jan od Jana a Marcin od Marcina wyróżniał. Nie dość było powiedzieć:

— Popowski jestem... Wnet pytano:

— Z dodatkiem, czy bez dodatku?

Tak byli tedy Popowscy: Ćwik, Kaczka, Ko stręka i Petręka; Radziejowscy też przydomki swoje mieli, bo i nimi obficie Rzeczpospolita zasiana była, a tak już do tych przezwisk panowie zaściankowicze przyzwyczaili się, że gdy wśród nich pojawił się i pan Onufry Kasza, wnet go spytali:

— Z dodatkiem czy bez dodatku asan jesteś?

— Parę garnuszków złotych polskich mam — odpowiedział z uśmiechem pan Kasza, myśląc, że go o gotowiznę pytają.

To panom braciom zaimponowało; dodatek taki spodobał im się więcej, niż Kostręka libo Petręka.

Choć zamożniejszy od innych, w nikim nie wzbudził zazdrości; przeciwnie radzi byli z tego nowego przybysza, szczególnie w dworkach, gdzie się hodowały Jagny i Kachny, których ojcowie razem trzech chłopów pod sobą mieli, t. j. jeden na pana Antoniego, a drugi na pana Hilarego pracował, ten zaś trzeci obydwom służyć musiał, każdemu z nich po trzy dni w tygodniu odrabiając. Bywało nieraz, że się sąsiedzi posprzeczali i jeden drugiemu nie chciał tego trzeciego chłopa dać — bójka okrutna wywiązywała się wtedy i w całych Poniewicach rejwach niemały. Były szable pod ręką, więc w szable, nie było ich, więc koły z płotów, abo i zacne łopaty w ruch puszczono, czasami i  za czupryny się wzięto i wodzono się tak na miedzy dwóch pól, które pies ogonemby nakrył.

— Dasz chłopa! — wrzeszczał pan Antoni, za łeb pana Hilarego trzymając.

— Nie dam, bo mój dzień dzisiaj!

— Muszę go mieć, bo rzepak mi się sypie!...

— To proś, lecz nie rozkazuj, bo impozycyi nie zniosę — wołał Petręka za łeb trzymany.

— Dziad mój i ociec nie prosił, honor szlachecki na uwadze mając — wrzeszczał Kostręka czując, że mu czupryna na wierzch wychodzi.

I jako jędory dwa, posinieli od gniewu a w pasyi  ostatniej, wodzili się dalej po miedzy, przy której wysypywał się rzepak pana Antoniego; widząc wreszcie, że zmódz się nie mogą, a ślepie, zalane krwią, na wierzch wychodziły, o poratunek do chłopa się zwracali, patrzącego na dziwowisko ono. Chłop sam nie wiedział, co czynić miał: Antoniego obronić, dałby mu potem porządny poczęstunek pan Hilary; w sukurs Hilaremu przyjść — uczciwąby pamiątkę od pana Antoniego otrzymał; najlepiej więc było buchnąć w konopie, abo na gwałt w dzwony cerkiewne uderzyć. Zbiegali się tedy bracia i ład zaprowadzali.

Rzeczywiście, że jako u Antoniego tak i u Hilarego rzepak się sypał; nic tu pół chłopa nie poradzi, a swoim pomódz trzeba — więc wszyscy, jak jeden mąż, żupany z pleców i w kosy — i ani człek się obejrzał, jak już dwie stertki rzepaku na obu polach, wedle miedzy stały, a panowie Antoni i Hilary w świętej zgodzie do domu wracają, macając jeno czuby nieco nadwerężone.

Przybycie pana Kaszy rum niemały w zaścianku zrobiło. Najładniejszy ziemi kawał w udziale mu padł, a kawalerski stan pana Onufrego rosnąć nadziejom słodkim pozwalał.

— W sam raz dla mojej Jagny — cieszył się Kostręka.

— Kiep będzie, jeśli mojej Kosteczki nie weźmie — mruczał Petręka.

— Pole moje przy jego polu, a jedna tylko Maryś jest u mnie — szeptał sobie Popowski bez dodatku. — Dziewka, jak rzepa, a jak ci przy organach stanie i zawiedzie, to kościół cały od suplikacyi się trzęsie... Widziałem ci ja, jako, gdy raz pierwszy Maryś moją śpiewającą posłyszał, jak zwrócił się wnet ku organom i gębę z podziwu rozdziawił. Ja tedy do niej: "Patrzy!" — powiedam — a ona mi głową znak daje, że widzi. Ja znów do niej: "Zawódź lepiej!" Jak ci nie wyciągnie, aż ksiądz od ołtarza się obrócił, snąć takiego śpiewu nie słyszał jeszcze nigdy.

I wołał pannę Maryannę i rady rodzicielskie jej dawał:

— Osmoliłaś się trochę, aspanna, na słonku cięgiem przesiadując, a grzędy pieląc. Płótno się jeno na niem bieli, nie skóra ludzka. Idź waćpanna do macierzy, niechaj ci na oną czerwoność poradzi. Niezły, zda się, jest sok z kiszonych ogórków lub inny preparat jaki — już ci ona tam powie, czem gębę wysmarować masz, bo to jej rzecz, nie moja. Ja ci jeno powiedam, byś pana Onufrego nie spuszczała z oka. Przechodząc wypadkiem wedle niego, nie leź mu w ślepie, jak gamratka jaka, jeno spódnicą zaszeleszcz, abo inny jaki głos wydaj, by uwagę na waćpannę zwrócił. Zacny człek i nie fanfaron... U każdego z nas był, nikomu gęby swojej nie żałujący. Włókę ziemi ma, a snąć Prowidencya sama jego pole przy mojem polu umieściła. Możesz też waćpanna lepszem sadłem włosy smarować, a szwarcu na trzewiki nie żałować; boso nie chodzić, jeno w domu przy gospodarstwie, do kościoła pończochy brać, a wytchnąć z siebie powietrze od czasu do czasu, jakbyś smętek jaki na sercu miała. Już ci to mać poradzi, jako uczynić, bo praktykę ma, za trzecim małżonkiem będąc. I mnie też najprzód wzdycha niem, a później gębą gładką zniewoliła. Idź do niej!...

Tak tedy Popowscy bez dodatku i Popowscy z dodatkiem, każdy, który tylko dziewkę na wydaniu miał, parol na pana Onufrego zaginał i cieszył się w duchu, że Prowidencya takiego sąsiada im zesłała.

Ale pan Onufry cieszył się tymczasem zagrodą swoją, przypatrywał się lipom i brzozom, zwiedzał sad, na łąkę zachodził, kierując się ku rzece, jasną wstęgą okrążającą granice jego posiadłości. W piaskowym żupanie chadzał, zacnym pasem biodra owijając, na łeb lisią czapkę nasuwał, a buty świeciły uczciwie, jakby nie na łąkę, lecz w odwiedziny do zacnego sąsiada szedł. W dzień świąteczny nieraz granatem błysnął i pasem przetykanym nićmi srebrzystemi, a piórkiem czaplem sobolowa zamigotała mu czapka: pas ony i one sobole u ś. p. ciotki Gertrudy w drewnianej skrzyni znalazł — snąć były to pamiątki po Kaszach zamożniejszych, tem droższe dla pana Onufrego dzisiaj; nawet i turkusowa spinka, otoczona granatami, znalazła się w zacnej pończosze, którą nad łożem swojem powiesił pomiędzy dwiema szablami i ryngrafem ojcowskim. Tak tedy pan Onufry ubierał się z waszecia, a dziegciem i baranem nie było go czuć, czem się odróżniał od braci sąsiadów, Poniewicki zaścianek gromadą zamieszkujących, co zresztą w nikim nie budziło zazdrości, respekt jeno większy dla pana Kaszy wzbudzało. A zresztą Jagny, Kachny czy Marynki to mąż przyszły; nie wątpił o tem pan Antoni, pewny był tego pan Hilary, pan Michał zaś Bajbuza, naj zamożniejszy człek po panu Onufrym w zaścianku, z całem przeświadczeniem Kasi swojej mówił:

— Twój ci będzie, jakem Bajbuza!...

Nie wiedział nic, że Torokanowie, Dzierzkowie i Mordasy to samo dziewkom swoim powtarzali. Nie wiedział o tem i pan Onufry i dobrze mu z tem było.

Widząc przyjaźń Mordasów, otwarte ramiona Dzierzków, gotowość do usług Bajbuzów, wylanie się Popowskich:

— Zacna brać — powtarzał.

I nie było dnia, by on do braci, abo oni do niego nie zachodzili; nie było święta, by przy wspólnym stole w karczmie nie zasiedli do poczęstunku wzajemnego.

Trzy niedziele będzie temu, jak szedł sobie pan Onufry łąką ku rzece, zielenią jej a puszystością się zachwycając. Szabli nie wziął, jeno dębową palicę, wżdy to zwyczajna przechadzka była, po pracy odpoczynek, lubowanie się światem Bożym, który w pożarze słońca zachodzącego stanął, otulony ciszą nieszporną. Milczało wszystko — jeno rzeka szumiała i lśniła się złotem; milczało wszystko — jeno jej fale rozbijały się o złomy skał.

Nagle pokazała się łódź...

Płynęła od strony zamku.

Śmiała nią kierowała ręka, bo nurt rzeki był rwący, a kamienie podwodne niebezpieczeństwem groziły.

Pan Onufry do brzegu się zbliżył, wsparł się o odłam skały i patrzał.

Sokoli miał wzrok... Łódź była wielkości lipowego listka, a on na niej błękitnego motyla zoczył. Tak! szczery motyl na liściu lipowym, unoszony przez wartki prąd fali.

Rzeka zapaliła się ogniem zachodzącego słońca i płynie szybko, — z szybkością niezmierną powiększa się łódź, motyl urasta, przybiera kształty dziewicze. Na jeden rzut strzały tatarskiej jest już od brzegu, na którym pan Onufry stoi. Słońce mu bije w oczy, oświetla całą jego postać i czyni go jakimś posągiem z bronzu wykutym, jakimś rycerzem z baśni czarodziejskiej, czekającym przezna czenia swojego. Pali się lisia czapka na głowie, piaskowy żupan się pali; odblask tego ognia na twarz mu pada i twarzy płonąć każe, nawet dębowa pałka, na której prawicą się wsparł, świeciła barwą przeźroczystego bursztynu. Dziwy takie wytwarza czarodziej słońce, on malarz przedziwny, któremu równego na świecie nie masz. Im bliżej mu do krańca ziemi, tem płomienniejsze się staje, tem więcej ognistych barw ciska dookoła, a razem rośnie i potężnieje ten posąg rycerza, cień olbrzymi na ścianę skał rzucając. Krótko ucięty włos, wąs zawiesisty, nos równy, czoło wysokie, skrzące się oczy i wargi pełne, rozwarte w uśmiechu łagodnym, przy onej pogorzeli słońca tworzyły obraz niezwykły i piękny. Czerwony odłam skały i ten mąż o zrąb jej wsparty, zda się, że z jednej bryły wyszli, z jednego płomienia, który zastygł i blasku swojego nie stracił.

Tak się przynajmniej wydawało oczom płynącej dziewczyny, która, wpatrzona w tę postać rycerską, nie kierowała już łodzią, z biegiem fal bez steru płynącą.

Nagle trzask i krzyk krótki...

Fale się spiętrzyły, łódź uderzyła o kamień podwodny.

— Jezu!...

W tem miejscu głębia — wir — przepaść! Fale się zawarły...

Dziewczyna słyszy szum, głuchy pomruk nurtów, kotłowanie się jakieś niezbożne...

Głębia — głębia — głębia!...

Woda zalewa pierś, wir ciągnie!... Nie wyrwać się z toni!...

Śmierć!...

Ach!...

Byle się cicho ułożyć na dnie rzeki, na mchach miękkich i usnąć tak, jako w bajce zaczarowana królewna, wśród lilii wodnych, wśród muszel tęczowych!...

— Jezu!...

Potwór jakiś porywa gibkie, drżące ciało dziewczyny. Nie wyrwać się mu, tak ci przyciska, dusi, dławi... Piekielnik!...

Strach!...

Jeno przytomność stracić i zamrzeć w nieprzytomności.

Ale myśli splątać się nie chcą, pamięć stać się niepamięcią... Dziewczę czuje, myśli i rozumie...

— Nijak się wyrwać z ucisku, nijak wymodlić zlitowania!... Pewnikiem dno już niedaleko a u góry zielenieje toń wody, wiją się wężowe łodygi grążli, chwieją się grzebienie wodne, śmigają barwne płotki i karasie, szepcąc mściwie: "Chwytałaś nas nieraz na wędkę zdradliwą — za swoje teraz rnaszk..

Potwór nie daruje, nie wypuści zdobyczy!...

Już wpół opasał i ciągnie do siebie, już wargami przylgnął do oczu i błękit z nich wypija...

Tak ssie, tak ssie okrutnie!...

Ale bólu żadnego nie czuje, ust nic a nic nie ubywa, jeno zamknięte powieki otworzyć się nie mogą, tak im dobrze z onym snem i z onem ssaniem okrutne, jeno jakieś ciepło dziwne do serca przez serce się przelewa, omdlałość luba, spokój bez pragnień zmian już żadnych... Ni dreszczu konania, ni chłodu topieli nie czuje.

Nie kłamała bajka, mówiąca o czarach wód! nie kłamała bajka, mówiąca o głębi rozkoszy!...

Śnij, królewno, śnij!

Srebrne rosy pij...

Spłyną białych lilii zwoje

Na pierś twoją, oczy twoje..

Pośród lilii śpij!...

Marzy się bajka, senne pochyla się czoło, skronie opierają się o miękkie posłanie mchu, lilie się sypią, sypią, sypią... na czoło, na usta, na pierś...

Westchnęła i do liliowego snu się układa. Chciałaby jeno raz jeszcze powieki otworzyć, po zaczarowanej rozejrzeć się krainie, przyjrzeć się czarodziejstwu świata podwodnego, lecz im unieść się nie pozwala miękki, ciepły pocałunek fali...

Tak cicho, tak sennie, tak dobrze...

Niema jak śmierć... przez utopienie się!... Lekko duszy, lekko sercu... Ludzie nie wiedzą nic, że dusza ma serce... Bije równo, rozkosznie... Raz — dwa, raz — dwa...

Nagle drgnęła, taki ją dziwny dreszcz przeszedł — i otworzyła powieki...

Jezu!...

Zdziwienie odmalowało się w oczach.

A to ci nie dno otchłani, jeno boży, jasny świat! nie potwór żaden w ramionach ją trzyma, jeno on posąg z bronzu, on rycerz płomienny, a tak patrzy w jej twarz, w jej oczy, jakby

nie syty był błękitów, którymi snadź zbereźnik upajał się, gdy ona w bezprzytomności na dnie srebrnej topieli leżała. Uśmiech na ustach, a oczy rozmiłowane: na lewej ręce ją trzyma, jakby marne piórko przez przelotnego ptaszka uronione, a ciepłem tchnie, a nic srogości w sobie nie ma, jeno, jakby sam nie wiedział, co dalej robić ma; jeno, jakby rad był z onej niewiadomości, z szelestu krwi, z bicia serca, z rumieńców, które się nagle na jagodach jej zjawiły.

Jak się to stało, co się stało?... wżdy łódź uderzyła o kamień, fale prysnąły, bladozielona toń wody rozlała się wokół.

Gdzie łódka?

Stoi u brzegu i podbijana falami, kołysze się lekko.

Był-że to sen?

Nie miała jeszcze snów tak dziwnych...

Rozgląda się... Coś jej tamuje ruchy...

Czuje ciężar sukni — i chłód...

Przemoknięta do nitki.

Obróciła wzrok na rycerza — i patrzy...

A i on mokrutki cały, jakby ze szczerej kąpieli wyszedł.

Wtedy ognie uderzyły jej na twarz — i skoczyła na ziemię.

— Waszmość...

— Onufry Kasza do usług jejmość panny.

— Co to się stało?

— Niespodziewana kąpiel.

— I niebezpieczna — dodała — podnosząc oczy na wybawcę swojego.

— Dla waćpanny, bo ja...

— Dziękuję — rzekła z powagą wojewodzianki, podając małą rączkę szlachcicowi.

Pan Onufry chciał ucałować to pieścidełko, lecz dziewczyna usunęła dłoń lekko, a snadź przypomniała sobie, jako ony potwór tulił ją a do serca przyciskał, jako wchłaniał w siebie błękit jej oczu, bo znów płomienie uderzyły na twarz, aż szyja i ramiona różem się okryły.

Nie wiedząc sama dlaczego, chciała ten ramion rumieniec rękami zakryć... i wtedy spostrzegła, że obnażoną pierś miała... Suknia była przerwana, a że woda lekkie muśliny do cna przesyciła, pod jej ciężarem osunęły się zdrajczo, odkrywając twarde, jędrne jabłuszko piersi dziewiczej, naznaczone lśniącą kroplą maliny. Wtedy nie patrząc już po za siebie, nie widząc nic przed sobą, jeno wielki wstyd czując, po kamienistym, nierównym brzegu do kołyszącej się łodzi zbiegła. Ale zmoczona na nic szatka ciężyła, oplątywała kolana, przylegała do bioder, rysując ich kształty przedziwne.

Dziewczyna czuła instynktem niewieścim, że jako rusałka wyglądać musi, że oczy rycerza obejmują całą, że rajskim się pieszczą widokiem — więc gnał ją do łodzi wzmożony wstyd. Potknęła się raz i drugi... ale już brzeg, już łódź jest...

Skok jeden — i na niej.

Gdzie wiosło?

Zamroczyło się jej w oczach.

Silnem czyjemś ramieniem trącona łódź, odbiła od brzegu i lotem jaskółki pognała przeciw prądowi fali. Ruchem miarowym uderzały potężnie, będące w ręku pana Kaszy, wiosła szukane, ale, że kamieni podwodnych nie znał, którymi usiane było dno rzeki, nie wiedział, dokądby płynąć miał, zwrócił się tedy do dziewczyny i rzekł:

— Steruj, waćpanna, bo, jako widziałem, drogę znasz dobrze!

Ale dziewczynie nijak było do steru się wziąć; wżdy musiałaby skrzyżowane ręce, szatkę na piersi przytrzymujące, odjąć od łona — a jakby wtedy było?... Nie odpowiedziała więc nic, siedziała bez ruchu, jak przedziwnie wykuty posążek z kamienia, jeno potrząsał nią dreszcz lekki, lecz znać było, że nie z powodu zimna tak trzęsła się. Majowy wieczór ciepłem tchnął, zmoczona szatka wysychała prędko, a ona skulone ramionka miała, dłonie silnie, kurczowo na piersi spięte, ni to klamra z przezroczystego a różowego kryształu.

Łódź otarła się o kamienie... Zachwiała się — i przeszła.

Wtedy pan Onufry rzekł:

— Nie wstydaj się waćpanna, a ster weź!...

Ona nic...

— Drogi nie znam, wiosła raz wraz utykają o kamienie.

Ona nic, jeno silniej palce, trzymające szatkę, splątała.

— Dalbóg, ślepcem ostanę, powieki ścisnę  nawet imaginacyi nie pozwolę marszu żadnego odbywać...

Dziewczyna się nie ruszyła, a łódź znowu o głaz się takiś otarła.

— Popłyniemy — mruknął pan Onufry głową ruszając.

— Niech ta! — odpowiedziała...

— Ano, miło mi będzie utopić się z waćpanną, wżdym już raz onej satysfakcyi próbował.

I z taką siłą uderzył wiosłami, aż się wygięły. Zakotłowały fale, łódź biegła naprzód ruchem nierównym, bo opór wody był mocny, wirów wciąż więcej, dno łodzi uderzało o głazy.

Rzeka się skręciła.

Wpłynęli między nagie skał ściany, wśród których już błądziły błękitne cienie zmierzchu.

— To ci noc! — odezwał się pan Onufry. — Świata bożego nie widzę.

Dziewczyna podniosła oczy i, jakby zdziwiona, spojrzała na mówiącego.

— Kurzą ślepotę mam... od oleju, którego się w suchedni a post wielki używa. Aby jeno słońce za ziemię zapadło, po nosie można mi grać, a bezradny człek jest ze mnie. Gdyby mi obraz cudowny pokazywano, nie widziałbym nic... Ujmij no ster, waćpanna!...

Ale zamiast ujęcia steru, jeno silniej u piersi skurczyły się ręce dziewczyny.

— Nie wierzysz, waćpanna, w ślepotę moją? Dziewczyna głową poruszyła, jakby ruchem onym chciała powiedzieć:

— Baj, baj!...

— Więc oczy sobie wyłupię, ażebym przed waćpanna praw był! — zawołał pan Onufry.

To mówiąc, wydostał kozik, i miał już dźgnąć siebie, ale przestraszona dziewczyna krzyknęła i skoczyła do waryata. Zwolnione muśliny osunęły się — śliczna biała błysnęła pierś. Lecz pan Onufry nie lubował się cale widokiem, jaki miał teraz przed sobą, jeno gromko zawołał:

— Do steru!...

W tem miejscu był wir... Tu i ówdzie czarne łby skał z wody się wychylały i groziły rozbiciem.

Rozkaz był krótki, ale stanowczy. Już nie zważała, jako z jej szatką jest. Fale uderzały o głazy i warczały wściekle, łódź niepokoić się zaczęła, skoczyła tedy do steru i umiejętną chwyciła go ręką. Znać znała doskonale każdy kamień i przejścia niebezpieczne. Łódź ominęła przeszkody i na cichą wypłynęła przestrzeń.

Pan Kasza pewny był, że teraz znów ręce skrzyżuje, ale snąć już uwierzyła w ślepotę jego; jeno piersią robiła, jako zraniony ptak, który boleściwemi oczyma w zabójcę swojego patrzy. Śliczna była, jako czar, który jeno w imaginacyi przedstawić się może, ale pan Onufry w posłuszeństwie wzrok swój trzymał, choć prawdę rzec, nie rad był temu; wrodzona modestya kazała mu oczy przymknąć, choć z drżenia powiek znać było, że zły djabeł go kusił.

Nagle ster skręcił, łódź zakołysała się silnie.

— Co tam? — zawołał, oczy z przyjemnością otwierając.

Łódź płynęła do brzegu, na którym stał człek stary...

Pan Onufry zmiarkował, że przybić ma.

Zatrzymać się jeszcze nie zdołał, a już dziewczyna na brzeg skoczyła i szła szybko, biegła prawie do nieznajomego mu człowieka, który zdawał się być przerażony okrutnie.

— Jezus, Marja! — zawołał on człek — a co to z waćpanną się stało?...

— Nieszczęście! — szepnęła. Stary oczy otworzył.

— Zmięty, poszarpany strój dziewczyny przeraził go.

Zacisnął pięście.

— Zaliby ten zbereźnik... śmiał..

— Nie pomstuj waćpan — odezwała się szybko — prawy z niego jest rycerz!...

— Jakież nieszczęście?

— Popłynęłam sama, jak zwykle...

— I co?

Dziewczyna zarumieniła się, zgarniając szatkę u szyi.

— Wypadek! — szepnęła, powieki ku ziemi opuszczając.

— Jako niebożę stworzenie wyglądacie mi... Łódź się wywróciła?

— Tak!...

— Nie napróżno niepokój mnie trapił... Lecz jako się to stało? znacie drogę tak dobrze!...

— Zapatrzyłam się...

— Na co?...

— Na... słońce!

— Jakbyście go co dnia nie widzieli! I co?

— Stuk o kamień...

— ...i pod wodę!... Święta Maryo łaskiś pełna, a toć na wieki wieków już można było tam ostać. I jakoż się waćpanna wykaraskała?

— Pan Kasza...

Stary człek spojrzał w stronę łodzi, która przywiązana, chwiała się u brzegu, ale pana Kaszy nie było. Znać odszedł był, by podziękowań uniknąć.

— I on to uratował waćpannę?

— Tak!...

— Chwała Bogu, że na tem się skończyło.

— Zawżdy nieszczęście się stało, wielkie nieszczęście!...

— Zda mi się, że wszystkie kosteczki całe macie.

— Mnie nie zrobiło się nic, jeno... widzicie, jaki obszarpaniec ze mnie. Wżdy nawet w zwierciadle tak przed sobą nie stoję — a tu...

Zaczęła chlipać.

— Uspokój się, aspanna, wżdy pan Kasza za złe ci tego nie weźmie.

Dziewczyna przytuliła się do starego.

— Domarasiu!. — szepnęła błagalnie — nie mówcie o tem nic w domu, ani pani matce, ani panu ojcu, gdy powróci, ani nikomu. Niech już ten krzyż Pański w milczeniu a niczyjej niewiadomości znoszę, i niech to już pomiędzy nami jeno na wieki wieków ostanie.

— Dictum factum! — odpowiedział pan Józefat.

Jako się zrobiło, że nikt w zamku o onym wypadku panny Ewy się nie dowiedział, to już Domaradzkiego rzecz była, który zaniepokojony, że stolnikówna za długo z wycieczki nie wraca, na spotkanie wyszedł i sam tylko poznał srogą dziewczęcia tajemnicę. Wracając z nią do zamku, dowiedział się, jako pan Onufry wzrok swój w subordynacyi trzymał, chwalił modestyę pana Kaszy, choć koniaby z rzędem nie postawił, czy uczciwie powieki przymknięte miał. Spodobała się zresztą rycerskość pana Onufrego, którego nie znał jeszcze, a o którym już głośno w zaścianku było.

Dziewczyna uspokoiła się i całą noc śniła o srebrnej topieli, a gdy jej na myśl ślepota rycerza przychodziła: "Baj — baj!" odzywało się w jej duszy, w której przemienienie jakieś nastąpiło.

Gdy pan stolnik z podróży wrócił, mimowoli pan Kasza wyrwał się z ustek Ewki — i gdyby wtedy wzrok rodzicieli na Ewie lub panu Józefacie spoczął, zrozumieliby łatwo, że jakieś między nimi porozumienie było.

Pan Onufry nie wiedział, kto była ona panna prześliczna, nie zadawał sobie pytania nawet w tej materyi, bo ratując, bliźniego ratował, nie zastanawiając się wcale: godna li była fatygi a żywota jego? a kiedy w adoracyę wpadł, widział jeno przed sobą dziewkę o fizyonomii anielskiej, której piękność — mniejsza czy do Tenczyńskiej, czy do panny Kostręczanki należała — kazała mu o świecie Bożym zapomnieć, a zdrowe rozumienie rzeczy zamąciła. Nawet, gdy do dom wracał, miał oczy tak temi ślicznościami przepełnione, i w sercu przepełnienie czuł takie, że nie mógł myślom swoim pytania rzucić:

— Ciekaw jestem, jak ono panieństwo się wabi?

Lęk czuł, że czar się rozwieje, że z niebiosów przeczystych strącony zostanie na padół ziemski; nigdy przed oczyma jego takie alabastry nie śnieżyły, nie tuliły mu się do ramion piękności takie, a gdy w zapamiętaniu a trwodze, do powiek sennej, omdlałej czy umarłej, usta swoje przycisnął: szczere niebo całował, błękity gwiaździste wchłaniał i czuł, jak dech żywota przenikał jej członeczki wszystkie, jako drżeć zaczęła pod pocałunkami tymi, jako ją ze snu budził, z omdlenia ratował, śmierci wydzierał. Zanurzał się tak w marzeń błogości, coraz piękniejsze nici z niej wysnuwając, a oddalając się coraz bardziej od prawdy i — zanim do chałupy swojej doszedł, myśli jego straciły fundament, na tęczach się zakołysały, wpłynęły w niewidziany dotąd świat dziwów. Zamajaczyły przed nim rusałki śliczne, boginki przedziwne, które w rzekach a lasach mają być, za miłowaniem tęskniące, jako że w żywocie swoim serca nikomu nie dały, choć je zabierały u ludzi różnych, nie bacząc: chłop li to był, czy rycerz, wolny czy sakramentem małżeństwa związany, koniucha czy pan możny? A jako bez miłowania nie można żyć, ni zbawienia całkowitego dostąpić, tułają się, nieszczęśnice, po śmierci, wołając z borów ciemnych, z fal błękitnych:

— Daj serce, daj!...

Pan Onufry westchnął, tak mu coś w dołku zamgliło, taka nagła ogarnęła go rzewność.

— Zalibym pożałował tobie serca, dziewczyno! — szepnął z rozrzewnieniem... Jeno, jeżeli marą jesteś, jako że się wziąć do ciebie?

I sam nie wiedział, marę-li widział, czy dziewkę rzetelną?...

Po kilku dopiero dniach, gdy nieco imaginacya umitygowała się, a zdrowe rozumienie rzeczy przyszło, pytania różne do głowy zaczęły mu się nasuwać, zagadki plątać, których nijak rozwikłać nie umiał. Wiedział już jeno, że nie rusałka to była; przypominał, jako ręce skrzyżowane na piersi miała, nie chcąc piersią dziewiczą błysnąć przed oczyma męża, a wżdy inaczej czynią kusicielki wodne: nęcą, wabią, przyciągają, a ratunku przeciw nim nie masz! Przypominał sobie, jako jej powiedział był, że się Onufrym Kaszą nazywa, a wżdy boginkom i wodnicom nie potrzebna prezentacya taka. Są ci pochutnice niezbożne, takiej wstydliwości nie mające.

Noc napędzała mary niestworne — dzień rozproszył.

Teraz zadał sobie pytanie:

— Kto ci jest ona dziewka udatna?

Jako przybysz nowy, okrom Poniewickiego zaścianka, okolic dalszych nieznający, odpowiedzi stosownej nie umiał dać. Może, gdyby temu lub owemu panu bratu o przygodzie swojej opowiedział a opisał panny postać wdzięczną, łatwoby po nitce do kłębka doszedł. Kto kogo tu nie zna, kto kim się nie zajmuje, jeno ucha do pierwszej z brzega ściany przyłożyć, a wszystkie arkana wiadome ci będą. Zali nie mówiono mu już, jak książę Dominik do alkowy pewnej gładyszki się zakradał a pies mu w opozycyi stanął i księciu panu but safianowy rozpruł? abo jak Popowski z dodatkiem chciał jejmość Popowską bez dodatku dodatkiem obdarzyć? abo jako Szymon Kabalewicz nocką do chlewu Mordasa wlazł i wieprzaka mu zarzezał, ale pani Mordasina w sam raz nadeszła i jak wzięła pana Szymona w obroty, to ci miesiąc z okładem pod pierzyną poleżeć musiał?... Złe i dobre zboże mielą języki ludzkie na otręby, zawżdy z miewa onego można czasami i garść mąki niezgorszej nasypać.

Ale pan Onufry, pamiętający na zasromanie się dziewczyny, przeczuwał, że nie rada byłaby z rozpowszechnienia się historyi tego wypadku; że choćby nie mówił nic, jak ją budził z omdlenia a do życia przywoływał — ten i ów na nieforemny żart jakiś mógłby się zdobyć, a toby go do ostatniej pasyi doprowadziło i mógłby panu bratu krzyżową sztuką po łbie zajechać. Więc między nią a nim tylko ostać musi tajemnica ona; nie wychyna się jej poza próg jego domostwa, bo takie larum po zaściankuby poszło, iżby wnet o tem wszyscy święci w niebie wiedzieli.

O cóżby zresztą mógł pytać?

— Kto jest ta, którą z ciężkiej wydobyłem opresyi?

Nie chcąc, pochwaliłby siebie, jako ryzykował żywot swój, rzucając się w wir fal spienionych, a próżność taka nie byłaby godna rycerza prawego, a tuby go zarzucono pytaniami niekształtnemi, bo ludziska zawźdy szerokie gęby mają.

I jako dźwięk dzwonu, który niewiadomo, z jakich okolic płynie, wieść o przygodzie tej, zmieniona i ufarbowana językami ludzkimi, doszlaby do on ej panny niewinnej i z ustek jej wyrwała słowa:

— Takiś ty rycerz? — tak o honor niewieści dbasz?... a wolejbyś mnie dał falom zimnym pochłonąć, niż na ludzkie ozory rzucić...

Pan Onufry wstrząsnął się, jakby gad niemrawy po szyi jego przełazi, i już jeno myślom własnym we wspomnienia pozwalał się zabawiać, wiedząc, że one jedne krzywdy nikomu nie zrobią.

Od tej chwili nie było dnia, by na łączkę nie wyszedł, kierując się ku brzegowi rzeki, a wzrok na zwiady wysyłając, ale łódź żadna na falach się nie zakołysała, żaden motyl błękitny nie wionął ponad niemi; szumiały jeno fale nadbrzeżne, jedne i te same nurty rozbijały się o głazy i kamienie podwodne, może szeptały coś pomiędzy sobą, widząc go stojącego nad brzegiem, ale kto ich mowę zrozumie, kto na zgłoski i wyrazy rozłoży ich szumy tajemnicze?

Smętno mu było, choć sam nie wiedział czemu. Zrazu imaginacya pokazała świat widzeń przedziwnych, później na ziemię zszedł i codzień oczekiwał łodzi ku jego brzegowi płynącej, a gdy zawodnemi okazały się marzenia wszystkie i pragnienia — blizki był wiary, że za rzeczywistość wziął sen jakiś rusałczany, że jeno tęcza jakaś przez mózg mu się przesunęła, że niepewny był dnia i godziny, kiedy ono widzenie go nawiedziło, tak jakoś wszystko we łbie mu się splątało, tak szybko przeszło, tak szybko minęło, takie niezwyczajne i nie codzienne było. Nawet urocza postać dziewczyny okrywała się mgłą coraz gęstszą, coraz bledszemi barwami patrzyła; wywołana siłą woli, pojawiała się na krótko, jaśniała chwilkę tylko... i gasła, zupełnie tak, jak ona plama słoneczna, która po powiek zawarciu przybiera kolory różne, aż się rozjaśni, rozżarzy — i zniknie. Tymczasem pan Onufry zapoznawał się z sąsiady swoimi i w czambuł serca braci zagarniał. Spodobało się im, że fanfaronem nie był i — jeżeli sam pierwszy do gęby się nie brał — daną, wycałowywał uczciwie, jako też szklenicą nie gardził, i nieraz, gdy szlachta rozhulała się pod wiechą a w pląs z chłopiankami się puściła, wraz z nią w tan ochoczy ruszał, napiwku muzykantom nie żałował, z czego podwójnie radzi byli, jako, że nie zawżdy kabzy nabite mieli. A najbardziej spodobało się im, że w Barze na jarmarku okoniem panu stolnikowi stanął, że stanu szlacheckiego sposponować nie pozwolił, że przypomniał im wszystkim, iż "szlachcic na zagrodzie równy jest wojewodzie", o czem potrosze zapomnieli, gdy wielmożny pan stolnik, boków panom braciom na biwszy, wychylił się był z karocy i powiedział:

— Panowie bracia — to ja!

Na rękach go wtedy podnieśli, a pan Michał Bajbuza huknął nieopatrznie:

— Kachnę ci moją dam, takem umiłował waćpana!

Nie spodobało się to Popowskiemu bez dodatku, który Marysię swoją dla pana Kaszy sztyftował, ale że pan Onufry mimo uszu okrzyk pana Bajbuzy puścił, do żadnego więc nieporozumienia nie doszło, jeno każdy, jak mógł, podejmował pana Kaszę, tak, że w asyście panów braci Bar cały zwiedził, w asyście pił, w asyście spił się i do dom powrócił w rozweselonej kompanii przy śpiewach i okrzykach, aż lasy dygotały, pola odhukiwały, a miesiąc na niebie stojący, zdejmował czapkę lisią i kłaniał się uniżenie. Kto żyw był, musiał z drogi umykać, bo szlachta waliła kupą; wóz o wóz się ocierał, kałamaszka na kalamaszkę właziła, a i konnych nie brakło, na jedną kobyłę dwóch nawet siadło, bo Protazy do siebie, a Gerwazy do siebie ją ciągnął, krzycząc:

— Moja!...

Za łby już się wodzić zaczęli, ale pan Kasza pogodził rozsierdzonych: za kark chwycił obu i na grzbiet nieszczęśliwej kobyle zarzucił.

— Jazda! — zawołał. Szlachta w śmiech.

A tu ten i ów z bandoletu palnął. Wozy zaskrzypiały i ruszyły, hulaszczo buchnęła pieśń... Kobyła rwać się poczęła, a tu niejeden batem ją dźgnął. Protazy za szyję ją ułapił, Gerwazy Protazego za oba boki chwycił, a tłum ryczał, bicze gwizdały, rozochocony zaś pan Kasza wołał:

— Jazda!...

Okrutnie się spodobała braci krotochwila ona. Takiej uciechy chyba niebo zobaczy po sądzie ostatecznym, kiedy dusze czyste prawicę zasiadać będą. Przestraszona kobyła, z panem Protazym i Gerwazym wysunęła się na czoło, za nią kilkunastu konnych pędziło w cwał. Dalej terkotały wozy i kałamaszki, a taki gwar, ruch i kotłowanie się nieforemne, że nawet animuszu nabrał miesiąc złocisty i sunął po niebie wraz z oną kompanią wesołą. Kmieć na bok się usuwał, spotkany żydowin musiał do rowu leźć, jeden zaś, przyłapany, wpadł w ręce szlachciców.

— Z nami, żydzie!...

— Aj waj!..

— Z nami, bo baty!...

— Panowie szlachta, ja bardzo słabowity!... Jazda! — wołał rozweselony pan Kasza.

Nie było czasu na ceregiele różne. Tłum parł, konie najeżdżały, huk wystrzałów trwoży syna Izraelowego. Ruszyła więc dwukołówka żydowska z kornpanią całą, a o bokach zapadłych wprzęgnięte do niej konisko, oszołomione gwarem i hukiem, snadź latka przypomniało dawne — i ruszyło z kopyta. Na czele Gerwazy i Protazy, za nimi sunął galopem, na roztrzęsionej dwukołówce, nieszczęśliwy żyd, z brodą rozwianą, a za nimi tłum cały. Żyd podskakiwał, jakby w delirium był, przestraszony na śmierć, a słysząc za sobą tentent koni, turkot wozów, grzmot wystrzałów, bojąc się, by przejechany i stratowany nie był, cmokał, lejcami bił i pędził na złamanie karku.

— Przyjemnie? — wołała szlachta.

— Barzo przyjemnie!... — żeby was cholera wytrzęsła — dodawał w duchu, poganiając swego pegaza.

Czasami kalwakada ona jakiś pański powóz spotkała, który volens nolens, choćby w rów musiał na bok zjechać, jeno z pojazdu wybiegło pytanie:

— Co za bies?

— Pan Kasza jedzie! — odpowiedziano hurmem.

Tak zawalił przed dwór swój pan Onufry, a nie można rzec, by rad nie był z onej miłości, jaką u braci zyskał.

Nie odrazu bracia porozchodzili się do dwór ców swoich. Ten płota się uczepił, i jakąś perorę do kołka sękatego miał, Prot z Jakóbem obłapili się wpół i całowali się, mlaskając, ten drogi do swojej chałupy szukał i trafić nie mógł, ów przed progiem domostwa się swojego zatrzymał i wspomniawszy na jejmość dobrodzikę i jej warząchew, wytrzeźwiał zupełnie, ale nie łacno mu było przejść. o słupiec się oparł i mamrotał pod nosem:

— Ostatni raz... Basiu, Basieczko!... jakem szlachcic!...

Noc wysrebrzała się, drugi raz kury zaczęły piać, a w Poniewicach nie całkiem cicho było. Gdzieniegdzie pijacki śmiech buchnął, z wiatrem popłynęła pieśń jakaś urwana, ktoś huknął na głos cały, ktoś skomlił, jako pies, przed drzwiami zamkniętej alkowy.

— Ostatni raz... Basiu, Basieczko!... jakem szachcic!

Drzwi się otworzyły, ozwał się głos jejmości i jakieś łomotanie okrutne.

Ale nie zawżdy tak bywało, choć wedle zwyczaju, królowała jejmość gospodyni w domu. Radziejowski do pierzyny sam trafił, Dzierzka jejmość zaprowadziła, zacnie przy nim posługi czyniąc. Mordas wrzeszczał na babę swoją, że przez nią jak Bella się spił.

— Pilnuj się Maryś, a Kaszę sobie uwarzysz! — do dziewki swojej Popowski się ozwał, do dom wróciwszy, a o próg zawadziwszy, bo rzetelnie mu sie, z czupryny kurzyło i trochę niewyraźnie mełł językiem.

— Zastaw się a postaw się! — machając przed sie palcem, sentencyonalnie Bajbuza się odezwał — i  nazajutrz wyszywany kabat Kaśce swej kupił, który w pierwsze święto na siebie wziąć miała. Ten dla interesu a ten bez interesu o panu Kaszy myślał, i gdyby to był czas sejmików i obiór posłów, cały Poniewicki zaścianek za panem Onufrym głosby swój dał.

Aż oto gruchnęła wieść o zaproszeniu pana Kaszy przez J. W. stolnika na piernik toruński.

Niby w ulu zawrzało w zaścianku całym.

Oburzył się Kostręka, oburzył się Petręka, Popowski z dodatkiem mało apopleksyi nie dostał, Popowski bez dodatku jako zły pies warknął, a pan Michał Bajbuza, który i tak nie bardzo adorował stolnika i jakąś dawną urazę do niego miał, osobiście tem dotknięty został, a że żaden z nich podobnemuby zaproszeniu nie odmówił, widzieli już pana Kaszę przestępującego progi zamkowe w konfidencyę z księciem Dominikiem wdającego się, nie pamiętającego, że zacniejsi odeń, a od dziada pradziada na gruncie Poniewickim osiedli, bene nati et possessionati, tak nieforemnie przez pana na Makijówce sposponowani zostali.

Żółć im poruszyła wątroby, a że użalić się potrzeba i robaka zgryzoty zalać — w karczmie się zeszli.

Czapy na bakier, wąsiska nastroszone; na łbach mars gniewny, a wargi zaciśnięte. Ten i ów mruknął, ten i ów w bok się trącił — dały się słyszeć wyrazy urywane:

— Stolnik!...

— Fanfaron!...

— A Kaszka? — ktoś się odezwał.

— Wódki, żydzie! — ozwało się naraz głosów kilkanaście, nie mogących o gębie suchej gadać.

Ciemno-zielone butle z rąk do rąk zaczęły przechodzić, a kiedy jedna i druga kolejka obiegła, dopiero okrutny sap po świetlicy poszedł i wielkie panu Kaszy i stolnikowi urąganie.

— Stolnik, jako stolnik — Radziejowski zaczął — ale Kaszka?

Bajbuza krzyknął:

— A nie mówiłem waszmość panom, że lisem podszyty? nie mówiłem?

— Kto mówił?

— Ja!

— Kiedy acan mówiłeś?

— Zawżdy!

— Nowina!

— Zawżdy! — wrzasnął Bajbuza, pięścią w stół uderzając.

— Może na jarmarku w Barze? — pisnął Popowski bez dodatku.

Szlachta ryknęła.

Pamiętano, jako pan Michał w Barze pana Kaszę obłapiał i darł się:

— Kaśkę ci moją dam! Bajbuza poczerwieniał.

Może w garśćby plunął, bo prędki był, ale nowa flacha nawinęła mu się pod rękę, inni też częstować się zaczęli, a jeden przez drugiego gadał.

— Stolnik... jako stolnik —- powtórzył Radzie-jowski, zaprószony już nieco.

— Co, stolnik? — burknął Popowski z dodatkiem. — Wielka mi persona, stolnik! Szlachcic na zagrodzie rówien jest wojewodzie, od wieków tak było i po wieki tak będzie, póki jeden szlachcic na ziemi ostanie... Jakie ma prawo pan stolnik nam ubliżać?

— Nie pozwolimy!

— Nie pozwolimy!! — zdwojonym chórem się ozwano.

— Stolnik... jako stolnik — wybełkotał znów Radziejowski — ale Kaszka?

— A pamiętacie, panowie bracia, jako w Barze okoniem stanął i zmusił tego pana stolnika do piechoty?

— Judasz!

— Zdradził zaufanie nasze!

— Piernik mu się spodobał!

— Zapachły księcia Dominika sandały, których pies nie dodarł...

— Pst!

— Pst! — ozwały się głosy, bo oczy pana Mordasa blachmanem czegoś zaszły.

— A o równości szlacheckiej — głosem przedętej fujary Dzierżek zaczął — prawił jak ksiądz na ambonie!... a zajadając teraz frykasy pańskie nie pomyślał, pewnikiem, o nas, nieboraczkach, na wspólnej roli siedzących, w pocie czoła pracujących, gorzką gorzalinę pijących, honor Rzeczypospolitej trzymających, w butach dziegciowych chodzących, dla drobiazgu swojego, który rok rocznie, jako mak szczery się sypie, marną strawę od ust odejmujących!... Nie pomyślał bok w bok z księciem Dominikiem się trącający, że i mybyśmy potrafili palców mu nie nadeptać, a uczciwie za stołem siąść i onym piernikiem się nie udławić!

— Nie dam Kachny! — wrzasnął nagle Bajbuza.

— Równiak! a widzieliście, jako na dzień powszedni się nosi? W święto nie stać nas na żu-pan taki, na pas taki i lisicę, a buty sadłem tłu-stem smaruje, nie jako my, nieboraczki, dziegciem paskudnym, który jest śmierdzący, brzydko woniejący i abominacyę sprawiający.

— Nie dam Kachny! — wołał Bajbuza, pięścią w stół grzmocąc.

A Dzierżek ciągnął:

— Czy zeszłej niedzieli nie ustroił się w granat a sobolową czapicą nie błysnął, na urągowisko nam, nieboraczkom? U drzwi wprawdzie kościelnych stanął, nas do wielkiego ołtarza przepuszczający, ale uczynił-że to przez krześcijańską pokorę, czy Pychę djabelską? Stojąc przed ołtarzem, nie każdyby go widzieć a adorować mógł... Nie z pleców kunę poznajesz, jeno po pysku a ogonie...

Dlatego w kruchcie stanął, by na widoku być i, jako patyna przed idącymi świecić, braci swojej urągający, z wysokości na nas patrzący, bliźnim żółć wywracający!...

— Nie dam Kachny! — wrzeszczał Bajbuza, podnosząc się z ciężkością, a z lekkością opadając na ławę.

Teraz "nieboraczkom" zawadzał już żupan pana Onufrego; każdy co innego widział w przyzostawaniu onem pana Kaszy w kruchcie kościelnej; ten chęć impozycyi żupanem granatowym, ów obawę, by, o zacne sukno, szlachecki drelich się nie otarł.

Szkło bryzgało, gorzałka rozpalała imaginacyę — stolnik i pan Kasza nie schodzili z ust panów braci. Opar napełniał izbę, łojówki w szabaśnikach dymiły i śmierdziały, dusząca mgła unosiła się w powietrzu, a wśród niemilknącego gwaru, jakby młynów kilka mełło zboże jednocześnie, wyskakiwały odosobnione okrzyki. To Bajbuza wrzeszczał:

— Nie dam Kachny!

To mamrotał Radziejowski:

— Stolnik, jako... stolnik.

Abo odzywał się głos pana Dzierżka lamentujący.

— Co, stolnik! — krzyknął Mordas. — Z czego to się tak puszyć ma, a nami poniewierać? Że temu to owemu wygodzi, da wręb do lasu, sparciałą dębinę, abo suchą bizezinę ściąć pozwoli, libo grzybów uzbierać, za co zawżdy dziesięciną ściągnie, jakby sam grzyby sadził lub drzewa siał? Że bratu wygodził, to już jakby go w jassyr wziął? Zali nie obejdziem się bez jego dębiny abo sośniny? Taki on pan na swojej Makijówce, jako my na własnych zagonach... Nie pozwolimy pomiatać sobą, równości szlacheckiej urągać... Nie pozwolimy! — wrzasnął, w stół pięścią uderzając, aż podskoczyły szklanice wszystkie i butle.

— Nie pozwolimy! — krzyknęły gardła wszystkie.

— Zobaczy teraz, jak wyglądają plecy szlacheckie.

— Nie dam Kachny! — wrzeszczał Bajbuza.

A Dzierżek, ułapiwszy pierwszego lepszego sąsiada za guz od parcianego żupana, chwiejąc się w tył, to naprzód, bo raz wraz ekwilibrum tracił, bełkotał plączącym się językiem:

— Dla rodzonego mojego dziecka deski jednej nie wezmę na trumnę... bodajbym tak zdrów był!...

— Nie dam Kachny! — darł się Bajbuza.

— S-stolnik, jako s-stolnik — perorował Radziejowski.

— Dla rodzonego dziecka mojego deski jednej nie wezmę na trumnę... bodajbym tak zdrów był! — szeplenił Dzierżek, odrywając sąsiadowi guz od żupana.

— Czy jeden tylko las w Makijówce? — ktoś krzyknął.

— Kołki z płotów porozbieramy, a kłaniać się nie będziemy.

— Dla rodzonego dziecka mojego...

— Stolnik, jako stolnik, ale Kasza?

— Niech się wynosi tam, skąd przybył — wrzasnął Torokan.

— Niech się wynosi! — zawołano.

— Dla rodzonego dziecka mojego... bodajbyrn tak zdrów był!...

— Won! precz!... bez Kaszy starczyło nam na kaszę.

— Nie dam Kachny!..

— Stolnik, jako... stolnik...

— Dla rodzonego dziecka...

— Niech się wynosi, zanim kury pierwsze zapieją — ryknął Petręka — a jeżeli w opozycyi stanie, z ogniem mu puścić sadybę, a grunt pomiędzy siebie rozebrać!...

— Z ogniem puścić! — jeneralny okrzyk się podniósł.

Wtem drzwi się otworzyły — po środku izby stanął pan Onufry. Krzyk nagle umilkł, jakby siłą przemożną w ziemię wtłoczony, jeno pomruk głuchy przeszedł po zgromadzeniu, słychać było groźne sapanie piersi, trzaskanie stawów w pięściach, zgrzyt zębów.

Nie łatwo było panu Onufremu rozebrać, kto do onej kompanii należał, taki opar mglisty unosił się w izbie karczemnej, tak z głów kurzyło, a zapach gorzałki mdlił. Po chwili czapkę uchylił i rzekł:

— Czołem, panowie bracia!

Nie odpowiedział nikt, jeno sapanie się wzmogło, jeno pan Michał Bajbuza z ławy się podniósł, w boki się wziął i stanął przed panem Onufrym, ale nijak mu było równowagę utrzymać, to w tył, to naprzód się podawał, raz wraz głową ruszając, jakby go zła mucha gryzła.

Pan Kasza wypatrzył się.

A ten coś mruknął, jedno oko zmrużył, drugie otworzył, zachwiał się, straconą równowagę ułapił, i zaśmiał się.

Pan Onufry parsknął śmiechem, śmiechem mu odpowiedział Bajbuza. Znać było, że chciał się umitygować, ale jak tylko wąsy nastroszył, tem większy śmiech w nim wzbierał. Głową zaczął kręcić, jak ten, który deliberuje nad czemś, wreszcie kiwnął się raz i drugi i wybełkotał:

— Dam! waćpan mi się podobałeś... Dwie świeczki umoczył.

— Dam! — powtórzył raz jeszcze. Krok w tył zrobił i zwalił się na ławę. Pan Onufry spojrzał przed siebie.

Co zaś?

Łby podniesione, piersi sapiące, ślepie błyszczą, jako u wilków złych? Nagle Kostręka naprzód nieco się podał, przez stół się pochylił i odezwał się głosem drwiącym:

— Jakże Waćpanu piernik toruński smakował?

— Co!?

— Piernik, piernik pana stolnika!...

— Azaliż byłem w Makijówce?

— Jakto?

— Za kogo mnie acan masz? Przez tłum szmer przeszedł.

— A list? — krzyknął Torokan. Pan Kasza łeb podniósł:

— Wolnoć było panu stolnikowi pisać, wolnoć było panu Kaszy odpowiedzieć, że tyle samo staj od Poniewic do Makijówki, co od Makijówki do Poniewic. Kto chce mieć ze mną znajomość, libo u siebie mnie widzieć, może się do mnie pofatygować. Lepszy Pan Bóg, niż pan Rymsza, ale pan stolnik nijakiej preponderencyi nad żadnym z nas niema. Nie wiem, kto lepszy piernik zjadł — ja czy on!

— Bracie! — ryknęła szlachta, z ław się zrywając.

— Ostrożnie! — Wrzasnął Bajbuza, bo ława, na której brzeżku siedział, jednym końcem do góry się podniosła, a on ekwilibrum stracił i za ścianę rękami się łapał.

— Stolnik, jako stofnik — podnosząc rękę w górę zawołał Radziejowski — ale Kasza godności szlacheckiej nie pokpi — zawżdy to wam mówiłem.

— Wódki! żydzie!

— Wina! — krzyknął pan Onufry. Ostrożnie! — raz jeszcze zawołał Bajbuza i rymnął na ziemię.

Lejzor kamieniecki zadreptał pantoflami, podwajał się, potrajał, omszone, pękate butelki przed biesiadującymi stawiając.

Podniosły się szklenice.

— Vivat Onufer!

— Vivat — zatrzęsło izbą karczemną. Pan Kasza na ławę wskoczył.

— Mości panowie! — zawołał. — W zacnej Rzeczypospolitej naszej nie wywyższa się człek nad człeka; kto własną zagrodę ma, ten i senatorom we wszem jest rówien. Jedna poćciwość tylko onej równości tamę kładzie, bo jako-że może człek godny do niegodnika: bracie! rzec, a czysta prawica zwalanej dotknąć? Ma wprawdzie chęć każdy twór ziemski na przodek się wysunąć, na łeb wieść i: owo ja! jako czasu swojego pan stolnik, zawołać, ale, gdy w innych nacyach walor ma wysadzanie się takie, nas broni klejnot szlachecki i ona macierz-ziemia, która dla wszystkich jedna jest i jednakiemi wolnościami darzy. Nie za wysoki jest próg dla mnie zamku pana stolnika, jak mój nie za nizki dla niego; nie on mnie, nie ja jemu się kłaniam, kłaniamy się obaj, a na dąs dąsem się odpowiada i wraca zgoda braterska. Na równości Rzeczpospolita nasza stanęła i na równości stać będzie!

— Vivat — grzmot poszedł. Bajbuza się obudził.

— Vivaaat — wrzasnął, nie podnosząc się wcale z ziemi.

Ruszyli do pana Kaszy.

— A gęby-że mi daj, radość sprawiający, jak Cycero gadający, w krześcijańskiej pokorze chodzący, o nas, nieboraczków, dbający — odezwał się pan Dzierżek, ni chodzić już, ani stać nie mogący...

Lejzor Kamieniecki pejsami trząsł, coraz nowe butelki wina stawiając.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III. MŁYNARECZKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. WIZYTA J. W. STOLNIKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. ROMANS W PIEKARNI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. PRZY ŚWIETLE DZIENNEM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. DWIE DUSZE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. DZIEWOSŁĄBY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. PAN STAROSTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. POGOŃ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. PO ROKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej