Ignacy Maciejowski

SZKICE Z ANGLII

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Część pierwsza.

Część druga.

Część trzecia.

SZKICE Z ANGLII

W trzech częściach

Ignacy Maciejowski (Sewer)

Porwać się choćby tylko na szkicowanie narodu, którego cywilizacya, język i obyczaje, zapanowały na połowie kuli ziemskiej, — narodu najrozumniejszego i najracyonalniejszego, jest rzeczą o tyle trudną, o ile trudnym jest do pochwycenia i odwzorowania jego różnorodny charakter.

Naród Angielski wychowany pod opieką wolności, pracowity i wytrwały — religijny i odważny — przebiegły, a naiwny — poważny, a posiadający przytem wiele komizmu, — pełen form, a mimo to oryginalny, — praktyczny i jednocześnie dziecinny; dla którego zysk jest Bogiem, a religia rozsiada się w najrozliczniejsze odcienia sekt; uwielbiający wolność, a nieznoszący równości, goniący za odkryciami i gwałtownemi zmianami w przemyśle i nauce, a trzymający się uparcie starych form... Aby wszystkie te objawy pochwycić i uwydatnić, należy, nietylko wniknąć w szczegóły jego życia, lecz również starać się objąć całość; wady i przymioty uogólnić, lub może dosadniej się wyrażę — uosobnić. Dlatego to w swych Szkicach powracam często do tych samych osób. Nie chcąc nużyć czytelnika obfitością, a dokładniej zarysować charakter, ukazuję te same typy w różnych fazach życia.

Sądziłem że tym sposobem łatwiej się będzie orientować w szczegółach i utworzyć sobie z nich pewną całość pojęć. — Nic bowiem nudniejszego jak uczyć czytelnika jaki ma sąd wydawać o rzeczach przedstawionych mu przez autora, a tem więcej uczyć go patrzeć oczami autora.

Nareszcie w całej tej pracy starałem się uwidocznić wielka, potęgę charakteru narodu angielskiego wytrwałość. — Nią on panuje nad morzami i połową świata. Oby ten wielki przymiot mógł być przykładem dla moich czytelników.

Część pierwsza.

I.

Sobota, upragniony dzień w całej Anglii, dla j tych którzy pracują, dla wszystkich, którzy się czegoś spodziewają, dla każdego zresztą, kto bierze, lecz nie dla tych, którzy muszą dawać... Jest to dzień wypłaty robotnikom, służącym, urzędnikom, najmu za mieszkanie, piekarzowi i rzeźnikowi, kupcom en gros i małym dostawcom. Banki są przepełnione, czeki przebiegają z rąk do rąk, ruch, życie, a przy obrocie pieniędzy i ich napływie, wesołość i dużo uciechy.

Co za wygoda, jak kraj zyskuje pod względem ekonomicznym przez przyspieszone termina wypłat. Cyrkulacya podniesiona, małym kapitałem można obracać 52 razy na rok. Na tak krótki czas łatwo obliczać sperandy, układać budżeta, w końcu oszczędzać, składać do kas, nie tracąc jednej godziny z przyrostu procentu.

Obrót bieżącego kapitału angielskiego, ma się w stosunku do obrotu innych krajów, w których miesięczne wypłaty są uświęcone, jak 52 do 12. Dodajmy do tego wielki ruch weksli z miesięcznym i trzechmiesięcznym terminem, które posiadają zaufanie takie same jak papiery publiczne, a poznamy jeszcze jedną więcej przyczynę, kolosalnego bogactwa Anglii.

Na kontynencie posiadacze kapitału, przemysłowcy i bankierzy, wypłacając w miesięcznych ratach gaże, więżą kapitał i centralizują go, obracając nim przez cały miesiąc, na własną korzyść. Tamują tym sposobem jego ruch, przeszkadzając rozdrobieniu, a zatem wzrostowi i powtórnemu z nadwyżką skupieniu.

Wzrost i obrót kapitału, można śmiało porównać, do uprawy zboża. Z zebranego plonu gromadzimy ziarno do spichlerza, aby je ztamtąd wywieść i przy siejbie rozdrobić, w nadziei powtórnego obfitszego zbioru. Im częściej moglibyśmy powtarzać tę operacyą, tem częstsze i obfitsze byłyby nasze zbiory.

Czuję, żem się źle przedstawił przy pierwszem wystąpieniu; jestem nudny jak stary profesor, który o niczem innem nie umie mówić, jak o swoich książkach, lub ekonomii. Stracę reputacya przyjemnego człowieka i w końcu nie będę się mógł ożenić, chyba z sawantką, która mi odda rękę, dla uświęcenia zasady powagi rozumu i nauki...

Szczęściem wybiła godzina 2-ga, nie w nocy, ale po południu! Bank angielski zamyka swoje podwoje, nerw życia przecięty, serce Londynu — City, raz jeszcze drgnęło i stanęło, nie bije już ! Żelazne okiennice banków, jak czarna śmierć wychylają się z piwnic przy zgrzycie zębatych kół i szczęku łańcuchów. Czy które z dzieci ośmieli się gospodarzyć gdy ojciec legł, lub tylko spać się położył ? Cisza nalega na City, robi się pusto i straszno, jak gdyby zaraza przeszła... uciekających wywożą omnibusy i i koleje żelazne.

Za to w innych częściach miasta, ruch podwojony; publikhauzy, czyli po naszemu szynki, przepełnione; teatra w oblężeniu, dobry humor wybucha humbugiem angielskim, jak zwyczajnie kiedy się ma pieniądze w kieszeni i pewność, że będzie się je miało za tydzień. Można sobie pozwolić małego wybryku, to jest wypić pell-ell, lub stautu po 12 kufli, lub 24 szklanek grogu, a nabrawszy animuszu, wybić się, aby lecząc się, mieć nazajutrz zajęcie. Nareszcie iść do teatru wyśmiać się, albo wypłakać. Nie mówię już o cyrkach! ktoby się mógł tam dostać, wobec tłumów amatorów czekających po cztery godziny przed drzwiami kasy. Widzieć konie i klownów w Sobotę, należy do wygranych dnia.

Na rynkach i targach widzimy tłok, spowodowany przeważnie przez płeć nadobną, a wiekiem poważniejszą. Oszczędność przedewszystkiem, ztąd walka o cenę dochodzi do zenitu wytrwałości. Wszystkie produkta ulegające zepsuciu, jak mięso i ryby, co godzina, zacząwszy od 4-tej po południu spadają w cenie; nieprzedane tracą na wartości, gdyż jutro nie można ich zbyć. Missesy z bijącem sercem śledzą ruch tego wznoszenia się i spadku, cierpliwość godna uwielbienia. Koło godziny 7-ej wieczorem, cena spada o trzecią część, damy szturm przypuszczają lecz gdy w miarę wzrostu pokupu, cena się podnosi, damy odchodzą, czekając spokojnie na pewną ofiarę.

Nareszcie 11-ta w nocy. Tu kończy się wyczekiwanie, trzeba kupić, albo być jutro głodnym, bo czasu tylko godzina. Atak rozpoczyna się na całej linii, zabierają co jest, a wtedy i ceny podskakują w miarę bicia serc, z obawy by się nie zostało w Niedzielę bez objadu.

Dwunasta na zegarach miasta, rozbraja zapaśników; nieubłagany policmen stawia tamę zabiegom, obie strony zadowolone wracają do siebie.

Nie wszyscy, nie wszyscy niestety mają Sobotę tak pełną powabu i uśmiechu na jutro. Przedsiębiorcy, którym nie przyjęto roboty, fabrykanci którzy nie przedali swych wyrobów, a którzy gotówki nie mając, nie mogą wystawić czeku do swego bankiera, rzemieślnicy, którzy nie wykończyli zamówień, ci wszyscy znajdują się w położeniu nie do pozazdroszczenia. Należy płacić robotnikom, a tu nie ma czem; pożyczyć? pewno się już pożyczyło gdzie tylko można, obfita w Anglii mina kredytu, prawdopodobnie wyczerpana, a tu trzeba bądź co bądź czas próby, lub czas gniewu losu przeczekać. Samemu łatwiej przecierpieć, ale robotnikom, służbie musisz zapłacić koniecznie, niezbędnie, nieodwołalnie!

Niezapłacony w Sobotę robotnik idzie prosto do obwodowego komisarza magistratu, wymienia nieodebraną sumę, którą zapisują do książki, i po sprawdzeniu, natychmiast za właściciela lub majstra wypłacają. Lecz wtedy ciężko i smutno! nie płacącemu wytaczają w Poniedziałek proces, za zawód i niedotrzymanie zobowiązań karząc dyscyplinarnie. Cóż tedy robić, chcąc się ratować? Trzeba zabrać własny zegarek, żonie kolczyki, lub broszkę, nareszcie materyał fabryczny, narzędzia, suknie, pościel... i te zanieść do zastawu aby uniknąć ruiny i wstydu.

Robotnik musi być zapłacony w oznaczonej godzinie, robotnik musi być zdrów i mieć siły, gdyż w jego zdrowiu i sile spoczywa produkcya państwa, siła narodu, zwycięztwo konkurencyi. Robotnik angielski, mówi prawo, powinien mieć możność żywienia się regularnie, jeść mięso i pić dobre, mocne piwo! Dla tego jeżeli siłę robotnika angielskiego oznaczymy na 100, to w tym stosunku siła przeciętna robotnika francuzkiego wypada na 75, niemieckiego na 50, a polskiego na 30. Robotnik francuzki je więcej chleba jak mięsa, niemiecki przeważnie chleb, a polski wyłącznie ziemniaki i barszcz.

Czuję, żem się zestarzał, ciągle wracam do ekonomii i to tak zawzięcie, że nawet sawantka namyślać się będzie, ażaliż ma iść za mnie z obowiązku, lub też z poświęcenia. Lecz cóżem winien że Roscher wymyślił to obliczenie, a nie skorzystać ze sposobności, aby je przytoczyć, cóżby sobie pomyślano, a co gorzej powiedziano ? Nasze damy, a zresztą wszystkie na świecie damy, lubią erudycyą i lubią gdy ich znajomi i przyjaciele mają sławę uczonych, tylko uczoności nie znoszą; protegują one uczonych, dowcipnych, wesołych, mówiących przyjemnie o wszystkiem, a tak czarująco o niczem. Tak, o niczem, w któremby atoli zawsze było coś, chociażby lekkie westchnienie, lub spojrzenie łzawe...

Wspomniałem o mięsie. Gosposie z mej ojczyzny tłustych łąk a chudych i twardych mięs, chodźcie, patrzcie, uwielbiajcie, zazdrośćcie, możecie nawet płakać, rozumie się ze złości. Oto baran jak wół, a wół jako słoń ! Czterdzieści funtów mięsa bez kości i żył, mięsa pulchnego, ciemno czerwonego w jednej bryle!

Nie ma na świecie mięs, jak w Londynie i Anglii całej, to też nie ma zdrowszych i silniejszych ludzi, nie ma nigdzie piękniejszych dzieci, i szlachetnych miss śliczniej zbudowanych.

Gdybym był wielkim człowiekiem, zawołałbym wielkim głosem: mięsa dla szczęścia ludzkości, do jej wzrostu, do dobrego bytu, a z niego pracy, cywilizacyi, zdrowia i moralności!

Lud nasz żyjąc wyłącznie ziemniakami, musi pić wódkę, aby je strawił, do której się przyzwyczaja nabierając z czasem nieprzezwyciężonego pociągu. Wódka z kartofli nie tylko że upaja i odurza, ale nieraz wpływa na rodzaj obłędu umysłowego, stając się najczęściej u nas przyczyną częstych zbrodni, niewytłómaczonych, ani złym charakterem, ani nikczemnemi pobudkami obwinionych.

Rozpowszechnienie użycia mięsa u ludu, skuteczniej przyczyni się do wstrzemięźliwości jak wszystkie przysięgi, których organizm żywiony ziemniakami i barszczem spełnić nie może, bo nie jest wstanie.

Zdaje się, że to niesłychanie ciekawa kwestya, jakim sposobem nagromadzona przeszło czteromilionowa ludność, może być zaopatrzoną co dzień w świeże mięso, jeżeli zważymy iż wyżywienie półmilionowej armii, należy do najtrudniejszych zadań wojny.

Wszystkie wielkie rzeczy, dla tego że wielkie, muszą być proste i naturalne. Prostota jest przymiotem wielkości, naturalność podstawą prawdy.

Na przecięciu czterech podziemnych linji kolei żelaznych, w środku Londynu, stoi majestatycznie ze szkła i żelaza zbudowana olbrzymia halla w stylu włoskim, wyłącznie przeznaczona na skład i przedaż mięsa. Rano, przed świtem lokomotywy ciągną setki wagonów pełne wyprawionych już sztuk bydła, przybyłych z okolic Londynu, z całej Anglii, nareszcie z kontynentu. Podziemnemi otworami dostają się wprost do halli, dla nabywców en gros, a ci dopiero odprzedają cząstkowym przekupniom, kupującym po kilkanaście, lub kilka sztuk, którzy znowu odstępują swe zapasy krając na ćwierci, tak nazwanym butikierom, stykającym się bezpośrednio z konsumentami. Wozy i wózki zalegające plac halli rozwożą mięso po mieście do pomniejszych składów i sklepów; tę same usługę oddają koleje. W dwie godziny cała czynność jest załatwioną, tak że już o godzinie 7 rano świeże mięso czeka na dobre apetyty angielskie. Gentlemeni wychodząc rano do City, do ofisów (biór) lub za interesami mogą przy herbacie zjeść kawał rozbifu, kotlety zaś, obłożone chlebem schować do torebek, których niezapominają ze sobą zabrać. Dla tego to tak często widać Gentlemenów, po ulicach Londynu z torebkami w rękach.

Pracować jak wół, a jeść jak koń... Co za niefortunne a nawet gminne porównanie! Kto inny nie omieszkałby napisać: pracować jak Syzyf, jeść zaś jak Vitelius cesarz rzymski, krótkotrwały pan świata. Co do mnie, muszę wyznać, że klasyczne to porównanie nie byłoby właściwe. Tu niema ani pracy Danaid, ani syzyfowej, tu jest praca przedewszystkiem produkcyjna. I jeżeliby kto chciał śledzić postęp, który budując na tem co już jest zbudowane, wznosi się w nieskończoność, i jeżeliby pragnął nauczyć się jak można korzystać z czasu, miejsca i okoliczności, aby czas pomnożyć przez pracę, pracę zaś. rozdrobnić, i pomnożyć przez czas; a wszystkiego tego dokonać bez niczyjej opieki, protekcyi; bez pomoc}' rządu, ten niech przyjdzie tu, patrzy, słucha, a zebrawszy co się da, niech wraca do swojej ojczyzny, nie żeby głosić wielkie idee, lecz aby w pracy być przykładem. Pokrwawi on sobie ręce z początku, uderzając o obojętność i niechęć, często złą wolę, najczęściej zazdrość, lecz byle jednę drogę zbudował, na jeden nowy tor ludzi popchnął, a praca jego będąca z początku przykładem tylko, stanie się później źródłem odrodzenia. Należy jednak albo zwyciężyć, albo wcale nie zaczynać, aby usiłowania nasze nie świeciły zawsze pomnikami ruiny i dobrych chęci.

Anglik długo się namyśla i dobrze siły oblicza, zanim cokolwiek rozpocznie, zanim przyłoży rękę do dzieła. Lecz gdy raz postanowi, nie cofnie się; nie ma trudności, którejby nie usiłował zwyciężyć. nie ma ofiary którejby nie poniósł... W Anglii też dzieła, tak pojedynczych ludzi, jak wielkich stowarzyszeń, rzadko kiedy upadają, i to jest główną podstawą charakteru angielskiego.

Anglik jest śmiały, przedsiębiorczy i wytrwały, ciska się jak wąż, idąc naprzód, chociażby w prostopadłej skale wypadło mu nożykiem schody wykuwać. Niemiec ostrożny ale cierpliwy, napada na jednego, gdy jest w dziesięciu: woli on bezpiecznie obchodzić w około przez rok cały, aniżeli odbyć tę drogę w dniu jednym, narażając się na niebezpieczeństwo. — Polak uderza w jednego na dziesięciu i często uda mu się pobić, po czem obejrzawszy się w około, niewiedząc co robić dalej, powraca do domu.

Proszę mnie nie posądzać o chęć dawania memu narodowi nauk moralnych, jednak mówiąc prawdę, zaglądnąwszy w nasze dzieje przypomnijmy sobie, jakeśmy pięknie wykłuli Niemców pod Grünwaldem i do domu uciekli..., nie mówiąc już o Turkach i Tatarach.

Cytować fakta to nie moralizować; fakta to dzieje, a dzieje to przeszłość ulepiona z krwi i łez, rozumu i ambicyi, poświęcenia i pragnień, wytrwałości i niechęci, zdrady i odstępstwa... Gdy za dużo łez i westchnień, rozpływa się wszystko i gdzieś ulata w etery; gdy za mało krwi i wytrwałości, budowa pęka, rozpada się na części i sypie w gruzy... Jak Anglik zawsze i wszędzie jest wytrwałym, niech na dowód posłuży fakt na pozór drobny, lecz zawsze charakterystyczny, zaczerpnięty z mych własnych wspomnień. Szliśmy ze Szwajcaryi przez Mont-Blanc do Włoch, na dolinę Aosty, do konchy, utworzonej z Padu, Ticina, Addy, na klasyczną ziemię walk, rozstrzygających o losach świata, i sztuki przodującej cywilizacyi. Było nas czterech: dwóch Anglików, Francuz i ja... Wychodząc powiedzieliśmy sobie, że znajdziemy nową drogę przez olbrzyma gór europejskich, i w tym jeszcze roku wszyscy się pożenimy.

Niecierpliwy Francuz cofnął się nazajutrz; ja zostałem dla ocalenia honoru narodowego i przez osobistą ambicyą; Anglicy zaś dla tego że postanowili przejść i wyszukać nową drogę. Przez dziesięć dni tułaliśmy się po śniegach, gdy na dole lipcowe słońce świeciło; w końcu zabrakło nam żywności Nareszcie co za rozkosz! na drugiej stronie Alp dobijamy do szałasu pasterza... a chociaż z odziębienia mieliśmy rany na nogach, ręce zaś i uszy odmrożone, mimo to radość i duma ze zwycięztwa nie miały granic. Nowa droga oznaczona na mapie.

Co do kwestyi ożenienia, jednemu z nas prowadziłem w tym roku młodą, piękną i zarumienioną miss do ołtarza.. Na weselu pito zdrowie odważnych podróżników. Panna młoda z kieliszkiem w ręku zbliżyła się do mnie, a podając mi białą rączkę, rzekła: "Nie opuściłeś pan mego męża, którego wprawdzie nie znałam, gdy był w niebezpieczeństwie; naród do którego pan należysz, musi być szlachetnym, Francuz uciekł!

Niech żyje Polska! zawołano, Francuzi uciekają! — "Panowie! przerywam, podnosząc mój kieliszek, wnoszę toast na cześć narodu, który zwycięzkim marszem przeszedł Europę, głosząc zasady praw człowieka, a jeżeli uzurpacya jego została pokonaną, to tylko przez Anglików!"

Pomimo objadowej powagi entuzyazm był widoczny; młodzi wznosili toasta wolności, a starzy pili zdrowie Wellingtona.

Co do pozostałych podróżników romans jeszcze nie skończony. Na południowym stoku Alp, w okolicach wielkiego Grotharda, spotkałem wróżkę cygankę która mi przepowiadając przyszłość radziła poślubić osobę lekko utykającą na jednę nóżkę.

W rok później pokochałem Miss, Miss nie pokochała mnie. Tańczyliśmy walca na trzy pas, ja wzdychałem, a Miss się śmiała.

Był to poranek, Miss jechała konno, ja szedłem pieszo. Gdy w tem koń się zrywa, odsadza, unosi, biegnę... Szanuj przynajmniej tajemnicę serca, czy chcesz być plotkarzem własnych uczuć?...

Cokolwiekbądź, Anglik dotrzymał i drugiej połowy przyrzeczenia.

Przed samą 12 w nocy jeden ze znajomych zaproponował mi, żebym albo wypił z nim szklankę ponczu, którego skład niedawno wymyślił, albo się z nim boksował. Wybrałem rozumie się pierwsze; przyprawa była szczęśliwie ułożoną... Głowa mi nieco cięży, lecz kto w Sobotę wraca w nocy do domu z lekką głową, ten nie ma przyjaciół, nie ma stosunków, samotny żyje tylko dla siebie, ucieka od towarzystwa. Jakąż ma wartość taki człowiek na pustyni wśród ludzi? W Anglii jest się częstowanym i trzeba częstować chcąc żyć, być dobrze uważanym, robić interesa... Spać mi się chce, zasnę więc kamieniem, mogę to śmiało powiedzieć, nie bojąc się wymówek zapomnienia, braku uprzejmości i pamięci. Są chwile w życiu... Dobranoc.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Poważny profesor zapytuje nagle przytomnego chłopca:

— Czego jest najwięcej w Anglii?

— Czego jest najwięcej w Anglii ? najwięcej w Anglii proszę pana profesora jest szynków i kościołów, odpowiada malec rezolutnie.

Powaga profesora została zachwianą a ścisłość naukowa kazała ten fakt sprawdzić. Oblicza więc profesor wiele razy był w szynku a wiele w kościele i w innych miejscach, chwieje się w swych i przekonaniach, a nie mogąc wybrnąć używa fortelu, rzucając jeszcze jedno pytanie:

— A o szkołach zapomniałeś?

— Szkoły, proszę pana profesora dopiero za ostatnich rządów Wihgów, pod przewodnictwem Gladstona wzrosły w dwójnasób. Torysi dla oświaty nic nie zrobili, zostawiając naukę: wolności i księżom. Torysi są niegodni.

Pan profesor niestety był torysem.

— A ty kto jesteś, zawołał cały zaczerwieniony.

— Ja jestem wihg i mój ojciec należy do wihgów i mój dziadek był wihgiem.

— A czy wiesz, jak jest accusativum od asinus?

— Mogę nie wiedzieć, a jednak być uczciwym wihgiem i nie powiem czy wiem, bo pan profesor chcesz mię sprowokować.

— To wyjdź za drzwi! krzyknął profesor wściekły.

— Wihgi nie wychodzą, ale torysi wyjdą nie długo z ministerstwa.

Tego było za wiele; wezwano pomocy i zamknięto chłopca do kozy.

Po lekcyi pan profesor zadowolony, że jednego wihga uczynił nieszkodliwym, choć na parę godzin, zbliża się do wizyterki, chcąc przez nią zobaczyć, co mały zbrodniarz porabia. Zaledwo jednak okienko otworzył, i twarz wsunął, ręka chłopca chwyta torysowski nos.

Książka i parasol wypadają z rąk profesorskich.

Oburzony tem zuchwalstwem przebrzydłych wihgów rzucających się na prawa, porządek, kościół i poważny jego nos, drzwi szybko odmyka. Mały zbrodniarz czekał na tę chwilę przyczajony do ziemi, a gdy profesor szukał chłopca na wysokości jego wzrostu, on jak zając wypadł mu z pod nóg.

— Ojcze wihgów prześladują! woła chłopiec wbiegając do domu zdyszany.

— Wihgów prześladują? powtarza ojciec zawijając rękawy do boksów.

Całe zajście skończyło się uściskiem syna przez ojca, za zwycięztwo nad torysami i przeniesieniem chłopca do szkoły zostającej przeważnie pod kierownictwem wihgów.

Przytomny i rezolutny malec wypowiedział całą prawdę, o czem możemy się przekonać oglądając nowobudujące się miejscowości w Londynie.

Londyn ma kolosalną przestrzeń i jest nadzieja, że jeżeli będzie tak dalej wzrastał w stosunku do ludności, z czasem dosięgnie Duwru, Bostonu, Manchestru. Ziemi nie żałują.

Kilku przedsiębiorców obiera pewną przestrzeń przytykającą do miasta, zakupują, lub wydzierżawiają, jeżeli to jest własność Lorda. Oznaczywszy główną ulicę, która się nazywa Road, łączą z nią poprzeczne i prostopadłe Street, zwożą materyał, zakładają koleje jako komunikacye przyspieszające pracę, i w przeciągu czterech, a najdalej sześciu miesięcy, całe partye czyli określoną część zabudowują odrazu.

Domy są zwykle ściśnięte, zabudowane jednym szeregiem o dwóch oknach, albo jednopiętrowe, które złączone po dwa, tworzą odrębne grupy, wśród klombów kwiatów i drzew.

Zieloność wszędzie: od frontu drzewa i kwiaty, z drugiej strony ogródki gospodarskie przegrodzone jedne od drugich murem, na szerokość domu, czyli na szerokość dwóch okien.

Przypominamy sobie jeszcze ze wspomnień starożytnego Rzymu: zaniedbanie na ulicach, wygodę i zbytek w domu, przepych w łazienkach, a wspaniałość na placach i w senacie. Narody żyjące politycznie i publicznie, chociaż pragną okazałych miejsc gdzie walczą, zawsze jednak tęsknią do zacisza domowego, do wygody i przyjemności w chwili wypoczynku. To samo można powiedzieć o naszych Bretonach. Anglik walczy w parlamencie i na mityngach, bawi się lub rozprawia w klubach, ale za to odpoczywa, rozkoszy rodzinnego pożycia i ciepła domowego ogniska używając we własnym tylko domu. Dom jego to świątynia, do której zaledwie wybranym wejść wolno.

Każdy dom to jedno oddzielne mieszkanie jednej rodziny, składa się z kuchni i jadalnego pokoju w suterenach, z dwóch pokojów na dole, z. salonu i gabinetu na pierwszem piętrze, jak również z dwóch pokoików na drugiem, a często i na trzeciem. Schody wewnątrz stanowią komunikacyą; dywany są pierwszem niezbędnem umeblowaniem, kąpiel obok pokoju sypialnego, a w każdym pokoju kominek, od końca Września do Kwietnia zniczowym ogniem świecący.

Lecz jakże można tak odbiegać od przedmiotu, a gdzież są kościoły i owe budynki pobudzające do animuszu naszych wyspiarzy, o których wielkiej liczbie mówił chłopiec rezolutny?

Zaczynam być rozwlekły... Ha gdybym miał

farby Murylla, a fantazyą Słowackiego, kilkoma wierszami skreśliłbym obraz, który skończoną całością nieskończonej piękności, budziłby pragnienie oglądania Anglii, pozwalając domarzyć, czego nie wypowiedziało zbyt krótkie słowo. Lecz czemu niemam ani żywych farb, ani skrzydeł fantazyi? Dla czego mój mózg nie posiada tak ułożonych zwojów jak oni je mieli? Kto temu winien? Przypadek — odpowiadają z uśmiechem politowania p. Büchner i uczony wielki Darwin. Gdyby chciał przypadek, byłbyś pięknym jak Apollo, a wielkim jak Cezar... Jeżeli więc w przypadku jest zamknięta tajemnica istnienia świata, jeżeli zamiast dowcipu wypadek dał mej głowie niespokojność myśli, która mi każe rwać w kawały moje opowiadanie, to rzucam te porwane strzępy wołając: Nie, jam nie winien, ale wypadek układu świata i mych zwojów mózgowych ! Bierzcie, co mam, lub podrzyjcie do reszty.

Wspomnieć o Büchnerze przy budowie kościołów, a nie przeżegnać się, gdy się jest katolikiem, i nie przytoczyć przekleństwa ze starego testamentu, gdy się należy do prezbiteryanów, jest zaiste zuchwalstwem godnem dziewiętnastego wieku i kontynentu. Inaczej dzieje się u nas na prawowiernej wyspie. Zaledwo wzniesie się kilka nie wielkich ulic, zaraz w pośrodku dźwiga się gmach dla Boga anglikańskiego, obok zaś dostatnie mieszkanie dla pastora. Jeżeli w spółce, budującej ulice, znajduje się prezbiteryanin, przybywa kaplica tegoż wyznania, a jeżeli jest i kongregacyonalista, który ma sperandę na swoich współwyznawców to w takim razie i on stawia swemu Bogu przybytek. Ministrowie obsługujący kaplice jako nie protegowani przez rząd, nie mają stałych schronień.

Obok bożych przybytków, z uwzględnieniem rogów ulic, mieszczą się pomniejsze sale, dość gustownie przybrane, otwarte z jednaką szczerością dla wszystkich wyznań, w których bez waśni w zgodzie sąsiedzkiej, widzisz jak brendy obok wisky, staut obok pell-ell, z chrześciańską cierpliwością pastora i ministrów, czekają na spragnione gardła lokatorów pustych jeszcze ulic. Mamy więc szynki. A szkoła ? ho! ho! do szkoły jeszcze daleko... Nie wiadomo wiele będzie dzieci, kto dopomoże, ile da rząd.

A jednak dzieci muszą się teraz uczyć; przymusowe nauczanie przeprowadzone w ostatnich zaledwo latach, to wielka zasługa Gladstona, to niespożyty dla niego pomnik, to wielki fakt, który odrodzi Anglią, zatrze bijącą różnicę kast, wyzwoli lud z niewoli zaniedbania, odrętwienia i dzikich instynktów, tak jak już został on wyzwolonym ze zbytku pracy zabijającej jego umysł i siły. Torysi nie lubią uczonych służących i politykujących robotników, a pastorowie nie znoszą w ludzie filozofów, gdyż ich samych jest zadaniem rozświecać mu ciemne drogi życia, kruszyć sumienia, utwierdzać w wierze i zapewniać wieczne szczęście.

Według ich przekonania, kościół jest najlepszą szkołą dla ludu, a kazanie najzdrowszą dla niego nauką. Wierzono temu bardzo długo, a im silniejszą była ta wiara, tem głębiej lud zapadał w ciemnotę barbarzyństwa, ohydne nałogi i dzikość. W mieście nie chodził on nawet do kościoła, nie mając czarnego surduta i cylindra na głowie, na wsi zaś nie pokazałby się w nim bez obuwia. Takich zresztą nie potrzeba w kościele wcale; oni nawet za miejsce nie mają czem zapłacić. Wszak wiecie, że kto u nas chce usiąść w kościele, ten miejsce musi sobie kupić... Położenie co dzień stawało się groźniejszem; dwie warstwy społeczeństwa musiały stanąć przeciwko sobie. Jedna w obronie tradycyi i własności, druga w imię sponiewieranego człowieczeństwa, zmaltretowanej cywilizacyi i w obronie bytu.

Dopiero wobec niebezpieczeństwa zrozumiano zbrodnię zaniedbania, a strach zrodził poczucie obowiązku. Kuto więc nowe prawa w parlamencie, zwoływano rady, otworzono szerokie wrota prywatnym usiłowaniom.

Bojaźń stała się powodem zainteresowania i pomocy rządzących, państwu przekazano wypełnienie obowiązków, które na niem ciężyły od chwili poczucia potrzeby zaradzenia złemu. A to od kiedy istnieje? Zajrzyjcie w tajniki sumień i zbłąkanych myśli warstwy uprzywilejowanej, oneby wam napisały smutne dzieje nienawiści i pogardy dla tych, którzy za nią przelewali krew na polach bitew, i oddawali ciężką pracę na twardej roli.

Dwadzieścia lat zaledwie upływa, odkąd sprawa oświaty stała się w Anglii ogólnem zajęciem, naglącą sprawą, kwestyą do rozwiązania. W tym krótkim przeciągu czasu, Anglia dobiła się przymusowej nauki, zaprowadzając szkoły bezwyznaniowe w tym żarliwie protestanckim kraju; rzuciła miliony ze składek prywatnych na wzniesienie szkół, wyuczyła tysiące profesorów gimnastyki i mustry, i dalej pracuje niezmordowanie. A rezultaty?... będziemy mówili o nich wszędzie i zawsze.

III.

Budzę się rano zdumiony... jaka cisza przyjemna, ani turkotu na ulicy, ani wrzasku przechodnich kramarzy, ani łomotu do drzwi listonoszów, błogo, spokojnie, uroczyście. Odchylam firanki: niebo czyste, nawet ciemnych chmur dymu z fabryk nie widać. Spoglądam na dół: straszliwe pustki, ani jednego otwartego sklepu... nikogo na ulicy. Po wczorajszym gwarze, prawdziwym tłoku, targach, nawoływaniu, muzyce wszelkiego rodzaju, świstaniu lokomotyw, uganianiu jeźdzców i głuchym jęku ładownych wozów, dziś wszystko zniknęło, uleciało. Londyn pochłonął w sobie własne życie i zaległ cmentarzem. Zdaje się, że jak za dotknięciem czarodziejskiej laski, po wzniesieniu w górę pałeczki przez policmana, wszystko dokoła ucichło i zgasło!

Nie wszystko ! Ciszę pustyni, kryjącej w sobie cztery miliony ludzi, przerywa poważny bas dzwonu; na to wezwanie odpowiadają towarzysze mniejszych rozmiarów, a piskliwego głosu. Z odległych stron zaledwo dolatuje brzęk współzawodników, jak akompaniament dziwny, a jednak pełen uroczystej melodyi. Londyn za przykładem miast włoskich, wygrywa przy każdym wielkim kościele na dzwonach kamertonowo dobranych, symfonią jedynemu Bogu na niebie, odwiecznej prawdzie, choć tak odmiennie, jak tony muzyki, uczutej i pojmowanej. Musi ona tam w górze mieć skończoną harmonią i majestatyczną całość, tak jak tu na dole, tolerancyą i zgodę.

Na to wezwanie wychylają się z domów dżentelmeni ogoleni, przybrani poważnie, bo czarno, z książkami w rękach, Lady i missessy również czarno, jeżeli prezbiteryanki, kolorowo jeżeli katoliczki lub protestanki. Przed niemi postępują nadobne missy, barwiste jak motylki, przepasane szarfami, włosy rozpuszczone, uśmiech nadziei na ustach. "Do widzenia jutro w kościele!" szumi im jeszcze w uszach pożegnanie dnia wczorajszego. Są ładne, czyż tylko dla siebie? Młodzi dżentelmeni czekają na nie przed kościołami, i w tem kryje się tajemnica pobożności naszych miss, chociaż o tem nie wspominają ani dżentelmenom, ani ministrom.

— Gud morning ser.

— Gud morning m'dam, odpowiadam mojej gospodyni, przynoszącej mi śniadanie, a przybranej w fioletowy czepek i czarną suknię.

— Najs morning (ładny poranek).

— Wery najs indid (prawdziwie piękny).

Ten przedwstęp rozmowy oznacza, że szanowna Misses ma zamiar ją przedłużyć, co czyni z uśmiechem i prostotą godną angielki.

— Czy ser jesteś zaproszony na obiad ?

— Nie Pani.

— To bardzo źle, i duma twoja zostanie ukaraną; będziesz przez cały dzień głodny!

— Dla czego?

— Bo nie tylko u żydów, ale i u katolików niczego dziś niedostaniesz w Londynie i w Anglii całej! Władza czuwa, aby Sabat był szanowany i nie dopuszcza sprosności.

Po postawieniu żydów na pierwszym planie, a katolików na drugim, oraz po wyrażeniach biblijnych, poznałem w mojej gospodyni prezbiteryankę.

— Nigdybym się nie odważył, odpowiadam spokojnie, szukać dziś pożywienia na mieście, mając nadzieję, że pani podzielisz się ze mną swoim obiadem.

— Ja dziś nie gotuję i nigdy prawie nie gotuję w niedzielę; — za chwilę wychodzę do kościoła, potem idę na objad do bratowej, — następnie rozdajemy na ulicy drukowany ustęp z Biblii, ja go wyszukałam! I jeżeli ten nie przerazi grzeszników i nie zabije ich pożądliwych chuci, przekleństwo nad światem! O szóstej muszę wrócić do kościoła a o ósmej na rogu Carlton hill i St. John's wood, pomogę memu bratu śpiewać psalmy, tam bowiem będzie miał kazanie. Przyjdź Ser, a zobaczysz jak twoja pycha będzie startą. Czemuś mi nie powiedział wczoraj, byłabym ci przygotowała kotlet barani na zimno i butelkę piwa.

— Duma moja ma być startą? pomyślałem po odejściu rezolutnej gosposi, będę głodny przez cały dzień, bo władza nad tem czuwa! Spojrzawszy na tacę, postrzegłem imbryk z herbatą, dwa jajka, masło, chleb i kawałek szynki, prawdziwie dżentlemeńskie śniadanie.

Na cały dzień, dosyć tego do starcia mej pychy, — ale dla żołądka zamało. Ponieważ władza nad tem czuwa, wypowiadać wojnę Anglii niepodobna, zwłaszcza gdy się jest głodnym.

— Zobaczymy! zawołałem, zabierając się do śniadania z takim apetytem, jak gdyby za pięć godzin czekał mnie obfity obiad.

Smutno mi; czy to wpływ ciszy i pustyni londyńskiej świątecznego dnia, tak oddziaływa, że samotność tyle razy upragniona wśród zgiełku i wrzawy, jest mi dziś przykrą, budzi tęsknotę i ciężkie, pełne żalu i cichych skarg myśli ?

Gdy ludność skupia się w rodzinie, ogrzewając się jej ciepłem, radując uśmiechem, odosobnione jednostki tem dotkliwej czują chłód samotności. Pusto, a tam nad brzegiem Wisły jedno miejsce próżne przy stole... Nie mówią, aby rozmową nie przywoływać wspomnień, wspomnieniami nie drażnić tęsknoty. Milczą, aby więzić myśli i żal... Długo dumałem, aż wreszcie wyznam szczerze, zapragnąłem bifsteku, poddingu i piwa. Zapach wszelkiego rodzaju pieczeni rozchodzący się po ulicy, łechtał moje podniebienie, budząc apetyt. Wybiegłem.

Otwarte okna jadalnych pokoi na dole; w wnętrzach zastawione stoły, a przy nich biesiadujące rodziny.

Okrągłej twarzy, przyjemnie uśmiechnięty, czterdziestoletni mężczyzna, kraje wielkim nożem spoczywającą na półmisku olbrzymich rozmiarów pieczeń baranią. Przy nim pulchna, biała w białej zarzutce, młoda jeszcze kobieta, rodzielając niemi młodziutkie missy i przyszłych serów. Drobiazg przedstawia się w nierównej liczbie siedm, — jeszcze pięć niedostaje do apostolskiej liczby dwunastu... miejmy jednak nadzieję... Mister uśmiecha się do Misses, szepcąc jej gorące, a tajemnicze słowa. Misses rumieni się, spuszcza oczy, — po chwili podnosi wzrok macierzyńskiej miłości na dzieci. Czyby szukała miejsca gdzie ma w przyszłości być umieszczone jeszcze jedno krzesło z woli Lorda,* może dla przyszłego Newtona lub Watta?... Któraż z kobiet nie marzy o sławie i wielkości swych dzieci? ta jedyna duma robi nasze matki pięknemi, ten jeden egoizm, który je uszlachetnia, a zawsze jest ich szczęściem może jedynem.

W drugim obok domu, na pierwszem miejscu, zasiadł białowłosy, czerstwy starzec z białą jak śnieg brodą, — swoboda na twarzy, humor na ustach, wesołe oko, — rozprawia, opowiada giestykuluje. Tuż przy nim poważna misses w okularach, rozmarzona, szczęśliwa, bo oto przed nią najmilszy dla matki widok, — dobrane grono czerstwych mężczyzn i pięknych kobiet, zięciowie i córki, synowie i ich żony, obsiedli stół dokoła, słuchając w poważnem obiadowem nastrojeniu słów ojca. W rogu mały stoliczek dla trzeciego pokolenia, — pod przewodnictwem jednej z matek. Godność krajania i podziału, odziedziczył najstarszy syn.

Patryarchalność oparta tu na szacunku, rodzina na miłości, której podstawą przywiązanie, sprawiedliwość. Ta ostatnia z rodziny przechodzi do towarzystwa, z towarzystwa, do całego narodu do zwyczajów, praw, stosunków, — i znowu wraca do rodziny, a jej zaciśnięte węzły stają się potrzebą i koniecznością pożycia. — W ognisku domowem wyrabia się siła tak przyciągająca, że przy każdej okoliczności rozproszone cząstki, w naturalny sposób zbiegają się i łączą jakby w związku chemicznym.

Wolności, jakiemże jesteś dobrodziejstwem dla szczęścia narodów, jaka, dźwignią dla jego cywilizacyi. Wieleż jednak potrzeba starań aby cię wypielęgnować pośród ludzi, wypracować w prawach, uświęcić w zwyczajach, uszanować i pokochać, abyś nie stając się nadużyciem, mogła być harmonią. Jakiegoż potrzeba wyrobienia w narodzie, aby cię umiał czcić i bronić, — jakiej zręczności życia, aby korzystając z praw swych nie wkraczać w obręb wolności drugiego.

Anglio! dzieje twoje są obrazem tych prac, a wolność którą wychowałaś jest twoją wielkością.

Francuzi dla równości zawsze ukamienuj wolność, — a my, Polacy, jeszcześmy nie zamarzyli o równości, a już oddawna tratujemy wolność nogami. Nie ma kraju, gdzieby było tylu dyktatorów, małych satrapów, tyranów, — jak u nas; nie ma kraju, gdzieby było mniej ludzi dobrze wychowanych, mimo eleganckich form w układzie i znajomości konwenansowych stosunków, bo nie ma kraju, w któremby było mniej ludzi szanujących wolność i czujących jej potrzebę jak u nas.

W Polsce indywidualizm rozwinięty do wysokiego stopnia; może tak wysoko jak w Anglii, bez świadomości atoli swych granic naturalnych. Wolność osobista, lecz w celu narzucenia niewoli otoczeniu, czy to pod postacią swych opinij, czy też rozumu, zasług, wielkości, sławy, powagi, godności urodzenia, pozycyi, bogactwa, — jest w zupełnej sprzeczności z pojęciem angielskiej wolności społecznej, która się gruntuje na uszanowaniu jej w drugim. I na tej to podstawie Anglicy umieją być wolni u siebie, do czego żaden naród nie jest jeszcze zdolny.

— A zkąd i dokąd? zahuczał mi nagle nad uchem, znany bas kapitana wojsk Jej Królewskiej Mości.

— Jakże się cieszę kapitanie, widząc cię w mem udręczeniu, bo oto pycha moja ma być startą głodem dnia dzisiejszego, gdyż nad tem czuwa parlament, rząd i policya...

— Pewno musiała cię naumyślnie nastraszyć jedna z prezbiterjańskich czarownic, aby mieć sposobność powiedzieć jakiś niedorzeczny frazes.

— Kapitanie! jakże można szlachetną misses nazwać czarownicą, gdzież wojskowa rycerskość?

— Mamże je oszczędzać, ja co przez nie straciłem miejsce, porzuciłem armią, za bezcen sprzedałem mój stopień...

— Co? co? prezbiterjanki stanęły na drodze twojego życia?... miłość, pojedynek domyślam się...

— Ani jeden z tych romansowych epizodów, — powiedz raczej religia, kościół, kazanie!

— Ależ, czy można coś podobnego przypuszczać, znając twoje przekonania ?

— Właśnie te przekonania!... posłuchaj.

— Kapitanie, czy rzeczywiście pycha moja ma być startą ?

— To znaczy, że ci się jeść chce. Są wielkie hotele koło stacyi Czering — Kross, ztąd cztery mile angielskie, w których można zjeść objad w niedzielę; do najbliższej stacyi kolei mamy wprawdzie nie daleko; jednak jeszcze zawcześnie, pociągi nie idą. Od 1-ej do 8-ej publikhausy otwarte, aby pobożni zmęczeni modlitwą, mogli pokrzepić zwątlone siły napojem tylko; gdyż sprzedaż pokarmu surowo zakazana. Lecz mam w tych stronach znajomego, właściciela jednego z tych zakładów, byłego sierżanta z mojej kompanii; nie odmówi on nam obiadu, — chodźmy.

— Kwestya startej pychy, już załatwiona, mówił przez drogę kapitan, — lecz zemsta moja nie zaczęta.

— Miałżebyś doznać tak wielkiej obrazy, że jej nie możesz przebaczyć?

— Przebaczyć, zapomnieć, najcięższe słowa dla pokrzywdzonego! Wyobraź sobie, stoimy w Edynburgu i pewnej pięknej niedzieli dostaję z kolei rozkaz abym z moją kompanią poszedł do kościoła w obrębie koszar. Rozkaz wyraźny o 11-ej nabożeństwo, o 2-ej obiad. Maszerujemy, zasiadamy w porządku, śpiewamy psalmy, słuchamy nauk; kazanie rozpoczyna się o 12-ej. Żarliwy prezbiterjanin kruszy nam sumienia straszliwemi obrazami, zdaje się, że cały stary testament przywołuje na pomoc. Prawi tak całą godzinę, słuchamy — lecz i druga mija, a zdaje się, że jesteśmy dopiero przy początku. Czas obiadu już nadszedł, patrzę na zegarek — po drugiej. Postrzegł to kaznodzieja i wyciął zaraz filipikę o niecierpliwości filistyńczyków, przychodzących do kościoła z rozkazu. Oburzyła mię ta napaść, tem więcej, że uczyniono ją z wiarą w niemożność odwetu; postanowiłem zatem czekać jeszcze pięć minut. Przeszedł i ten krótki czas, a zdawało się, żeśmy byli ciągle przy początku mowy; cierpliwość moja wyczerpała się, zresztą rozkaz — powstaję.

"Baczność! rozlega się po kościele, głusząc słowa kaznodziei; dwójkami od prawego, naprzód marsz;" i wyprowadziłem oddział wśród oburzenia wiernych, a podobno i straszliwego przekleństwa ministra. Nazajutrz całe miasto mówiło o mojem okropnem szoking, robiąc dodatki, które rozumie się przeszły w śmieszne dziwolągi, a nawet zmieniły się w straszliwe historye. Dzienniki presbiterjańskie napadły na władze wojskowe, na kościół anglikański, podburzając ludność przeciwko nam. Cała sprawa przybrała groźne rozmiary; — dla jej przerwania i uspokojenia umysłów, wsadzono mnie za rozkazem dziennym jenerała dywizyi, na pięć dni aresztu. Prezbiterjanie i ich organa tryumfowały; a mnie koledzy pułku po wysiedzeniu kary, wyprawili bankiet, nazwany wedle stylu purytańskiego: orgją czerwonych filistyńczyków, na której mieliśmy pić zdrowie Belzebuba i jego połowicy smołą.

Nareszcie zapomniano i o tym ważnym wypadku w dziejach kościoła, jak się o wszystkiem zapomina, a ja, po dwóch miesiącach miałem znowu rozkaz prowadzić oddział do kościoła.

— Czy pamiętasz Peters tę niedzielę, ośm lat temu, w Edynburgu? zawołał kapitan, wchodząc do bocznej sali publikhauzu.

— Jes Kapten — odpowiedział salutując, krótko ostrzyżony, z czerwonym nosem Peters.

— Co się tak garbisz do stu kartaczy? Baczność! Peters wyprostował się jak struna.

— Ser czterdzieści pięć lat wieku, to nie żarty.

— A jak przyjdą do Londynu Prusacy — co ?

— Pogadamy kapitanie, — bataljon mój, chociaż marynarzy słodkich wód (wolontarjuszów których Peters był kapitanem) dostoi. Na dwa tysiące strzałów — 500 celnych na ostatniej próbie!

— Odległość?

— Ośmset yardów.

— Winszuję, jak rekrutów rezultat wyborny... W kościele pamiętasz, musieliśmy iść na bagnety z własnych pięści...

Peters stanął w pozycyi atakującego boksera.

— Kapitanie, wtedy prawdziwie było gorąco, mieliśmy zaledwie 120 ludzi, a atakujących przeszło dwa tysiące...

— Słodkich wód, dodał kapitan.

— Odleżałem dwa tygodnie szepnął Peters.

— Ja piętnaście dni.

— Bo też cały atak wymierzono na kapitana.

— Szarfa, mundur, epolety, w drobne kawałki.

— Trzymaliśmy się dzielnie, ani jeden nie dał się wyrwać z czworoboku.

— Wszyscy żołnierze z krymskiej kampanii.

— Tak jest ani jednego rekruta.

— Lecz czegóż my tu stoimy ? Peters, baczność! za dwadzieścia minut obiad dla nas dwóch, a teraz wisky** i przekąska.

— Jes Kapten — zawołał Peters, wprowadzając nas do swego saloniku.

— A zatem wyprawa do kościoła skończyła się bójką? rozciekawiony nawiązuję powtórnie rozmowę.

— I jaką jeszcze ! Wyobraź sobie, ten sam minister już czekał aby mnie upokorzyć i ukarać; całe kazanie wymierzone było przeciwko czerwonym filistyńczykom i miało trwać do czwartej, po południu.

— A więc ?!

— O wpół do trzeciej byłem już zirytowany do ostateczności; ludzie moi zmęczeni, głodni, patrzą na mnie prosząc o litość; nareszcie, brakło mi cierpliwości, zrywam się, komenderuję i wychodzę. Ksiądz ciska przekleństwa, a wściekłość prezbiteryanów wybucha wulkanem. Ledwieśmy zdołali dojść do drzwi gdy nas powitał grad pocisków, — w przedsionku rozbito szeregi w puch i w tem to miejscu poszarpano mi mundur. "Do mnie żołnierze z pod

Inkermanu !" zawołałem, dostawszy się na plac.

Peters stanął przy mnie pierwszy, ciężko pracując; inni torowali sobie drogę straszliwemi wysileniami. Zbici w falangę, cofamy się krok za krokiem; krzyk purytanów przywołuje nowe masy chciwe walki za wiarę; zdusiliby nas i rozdeptali, gdyby nie pomoc z koszar ***.

— I cóż dalej?

— Co dalej ? musiałem się podać do dymisyi, sprzedałem stopień, założyłem biznes**** w Londynie i nareszcie trzeba się ożenić.

— Z prezbiterjanką ?

— Co?!

Pani Peters przerwała rozmowę, przynosząc obiad.

Kapitan na przywitanie wyciął gospodyni parę wojskowych komplementów. Znajomość to dawna, jeszcze z pułku, gdy pani Peters była panną Figg, — Judytą Figg; jedynaczką właścicieli publikhauzu, obok koszar, białą z niebieskiemi oczami jasną blondynką, dzięki której, kapitan zdobywał od pani Figg matki kredyt, wprawdzie na wysokie procenta, zawsze jednak z gotowością mu udzielany. Pani Peters z rozrzewnieniem wspomina czasy swego panieństwa, a mianowicie chwilę, gdy zobaczyła w ową fatalną niedzielę zemdlonego kapitana, niesionego przez żołnierzy. Wtedy Judyta Figg płakała nad kapitanem, a śmiała się, widząc sierżanta Peters podobnego do monstrum, z rozbitą, opuchniętą twarzą i podsiniałemi oczami.

Peters obrażony szyderstwem, postanowił się zemścić, i w tym celu poślubił Judytę, a nie doznawszy losu Holofernesa, rozdaje w swoim zakładzie piwo i wisky licznym gościom, w towarzystwie żony. Judyta czasami nawet płacze, gdy się naprze nowej sukni, lub wycieczki na kuntry*****. Na widok jej łez, Peters czuje się pomszczonym i szczęśliwym; gdyż naocznie się przekonywa, że Judyta jest zdolna łzy wylewać nie tylko nad losem kapitana, ale także z żalu do Petersa, i to w sprawie, którą on jednem słowem może rozstrzygnąć i zwykle na korzyść płaczącej rozstrzyga.

Po obiedzie, którego przyrządzenie jawnym było dowodem, że w sercu dawnej Judyty Figg nie wygasła pamięć dla kapitana, przyniesiono nam kawę. — Dziwne to jednak zjawisko, kapitanie, — zagadnąłem, — by w tak wysoko praktycznym i trzeźwym narodzie, mogła się dotąd utrzymać żarliwość religijna, posunięta do fanatyzmu.

— Przeciwnie, w mojem przekonaniu, odrzekł kapitan — handel, ryzyko, gra, zawsze chodzą w parze z potrzebą pewnego zaufania w przeznaczenie, z wiarą w fatalizm, szczęście, błogosławieństwo, zresztą jak chcesz. Sprawiedliwie porównywają Anglią do starożytnej Kartaginy; tu jak tam, handel i kramy, bogi z całego świata i kościoły. Kartagińczyk składał ofiary wszelkim bogom, aby mu pozwolili szczęśliwie odbyć podróż i dobrze oszukać, a Anglik robi także wszystko, aby nie mieć nic sobie do wyrzucenia. A żydzi, naród wyłącznie handlujący, czy nie sąż tak religijni, jak żaden inny?...

— Czyż religijność angielska opiera się na głębokiej wierze ?

— To rzecz zupełnie inna! O wiarę nikt tu nie pyta, jako o sprawę czysto osobistego przekonania, a zresztą jest to każdego z wiernych tajemnicą. U nas idzie tylko o formę, nad którą czuwa jak słusznie powiedziała twoja purytanka, parlament, rząd, policya, a ja dodałbym jeszcze, biznes, czyli wzajemne stosunki zależności.

— W protestanckim kościele — forma?

— Nie idzie tu o rodzaj wyznania, i o rodzaj formy; w niedzielę wszyscy idą do kościoła, bo iść muszą, dla tego że nie mają nic lepszego do czynienia. Policya czuwa, aby nie było ani jednego sklepu otwartego, ani jednego biura, biznesu, galeryi, teatru... Cóż pozostaje gdy wszystkie drogi zamknięte, prócz otwartych drzwi świątyń? Idą więc do kościoła; jedni ze zwyczaju, drudzy aby się pokazać, inni z powagi i dla honoru jaki czynią. Bogu, a za nimi i ci którzy łudzą się nadzieją, że będą łaskawie dostrzeżeni przez zaszczycających Boga swemi odwiedzinami. Biznesiści z City nie spóźnią się na nabożeństwo, aby dobrze trzymano o ich prawości; handlarze, o ich rzetelności; patronowie przychodzą, aby ich widzieli podwładni i wspólnicy, — podwładni aby się pokazać patronom, młode dziewczęta dla kochanków i narzeczonych, kochankowie dla swych przyjaciół. Wolter postawił świątynię z napisem. "Nieznanemu Bogu;" tego nieznanego Boga ja poznałem w Anglii; zmazę godło na budynku w Ferneya napiszę w jego miejsce "Biznes."

Całe społeczeństwo, związane ogniwami stosunków i zależności, tworzy łańcuch przeciągnięty przez kościół; rzecz więc jasna, że gdy przyjdzie niedziela, łańcuch w naturalnym porządku przesuwa się przez świątynię, od pierwszego do ostatniego ogniwa. Wprawdzie są liczne wyjątki stanowiące osobne grupy, lub jednostki zupełnie niezależne, i te stają się fermentem wywołującym opozycyą. Stronnictwo zachowawcze, uważając religją za tarczę dla swych praw, moralnych przywilejów i bogactw, nie żałuje ze swej strony zabiegów i kosztów, na podtrzymanie i utrwalenie teraźniejszego stanu.

Ztąd powstają rozliczne stowarzyszenia religijne, protegowane i opłacane przez możnych, lub wytwarzane przez zagorzalców, ludzi ambitnych, a często i chciwych zysków biznesistów. We wszystkich stosunkach ludzkich zawsze jedne i te same występują siły, których motorem są jednakowe pobudki zgodne z naturą charakteru ludzkiego; gdziekolwiek spojrzysz, przekonasz się, że każdy z działającym usiłuje wystąpić nie w swojej roli; egoiści drapują się w poświęcenie, spekulanci w bezinteresowność.

— Ciekawe być muszą te zabiegi religijne wolnego kościoła.

— Istotnie — odrzekł kapitan. Przejdziemy się po ulicach, a przekonasz się o tem naocznie.

Propozycyą przyjąłem z radością. Peters na pożegnanie salutował, a pani Peters, dawna Judyta Figg, uroczo się uśmiechnęła. Kapitan rozkazem dziennym oświadczył, że od dziś za rok stawi się w domu Petersów w charakterze ojca chrzestnego. Biada, jeżeli nie zastanie istoty, chrztu potrzebującej ! Wtedy Peters osądzony, pójdzie na odwach... Peters śmiał się serdecznie, a pani Peters zarumieniona bawiła się czarnym fartuszkiem, jak to czyniła, będąc panną Judytą Figg, w chwili, gdy kapitan szeptał jej w uszko gorące zaklęcia...

* Pana czyli Boga.

** Wódka irlandzka.

*** Wypadek ten opowiedział mi kapitan O' Berien jako własną historyę!

**** Bussiness wymawia się biznes znaczy interes, zajęcie; przedsiębiorstwo.

***** Contry — na prowincyą, na wieś.

IV.

Zaledwie uszliśmy kilkadziesiąt kroków, gdy na mało zaludnionej jeszcze ulicy, postrzegliśmy wysoką misses, od stóp do głowy czarno ubraną, idącą z pośpiechem. Mijając się z nami — podała mi zadrukowane dwie ćwiartki papieru, dodając: "Niezapomnij o 6-ej. ''

Na jednej stronie karty, którą otrzymałem, było wydrukowane wielkiemi głoskami. "Bóg jest nieomylny" na drugiej zaś ogłoszenie, że w kościele metodystów, na oznaczonej ulicy, będzie miał kazanie na powyższy temat, dżentlemen, sławny pryczer * w całej dzielnicy; a nie mniej sławny jego pomocnik, objaśni wyjątek z Biblii, podwójnie dużemi literami odtłoczony na papierze.

— Jakiż jest cel w rozdawaniu tych kart? zagadnąłem kapitana.

— Bardzo naturalny; aby ściągnąć jak największą liczbę ludzi do kościoła, zachęcić ich i zapisać na listę metodystów, a w końcu opodatkować na rzecz kościoła, kaznodziei, szkoły i zarządu.

Na małym placyku, utworzonym z przecięcia dwóch ulic, jakiś dżentelmen, młody człowiek z wystającemi kośćmi policzkowemi zajęty był układaniem, przy pomocy dwóch jeszcze dżentelmenów, cienkich listewek z drzewa, które przyniósł z sobą. Stanęliśmy, przypatrując się robocie. W parę minut z dobranych deszczułek powstało małe podwyższenie, dodano do niego poręcz na dwóch drążkach; wszystko to razem ześróbowano i chudy dżentelmen wstąpiwszy na to miniaturowe rusztowanie, ręce oparł o poręcz, a oczy podniósł w górę. W pozycyi tej, pozostawał aż do zebrania się kilkunastu osób około improwizowanej ambonki. Wtedy zaczął opowiadać o śmierci Chrystusa dla naszego zbawienia.

"Czyby który z was przelał swoję krew i oddał życie za przyjaciela, matkę, żonę lub brata?" wołał blady pryczer, — "nie, ani ja, ani wy, nie jesteście do tego zdolni, a Chrystus oddał za nas krew i życie, i w tem dowód, że jest Bogiem!..."

Oburzony byłem na demoralizującą mowę młodego pryczera; chcąc przekonać o boskości Chrystusa, odbierał nam to właśnie, co jedynie uświęca i uszlachetnia ludzkość, poświęcenie. Jeżeliby on nie oddał życia swego za nic i za nikogo, to przecież aż nadto mamy ludzi, którzy inaczej pojmują i pojmowali przyjaźń, miłość a nawet poświęcenie swoje dla wiary.

— Chodźmy! — szepnął mi kapitan, gdyż po jednym jeszcze frazesie, byłbym wstanie wyboksować tego opryszka publicznej moralności.

Uśmiechnięta miss, w popielatej sukni, niebieskim szalu i kapeluszu tegoż koloru zatrzymuje nas skinieniem ręki; stajemy. Miss rzuca badawcze na nas spojrzenia, następnie z jednego pakiecika wyjmuje kartkę, a oddając ją kapitanowi, uśmiecha się szydersko. Z drugiego wysuwa zadrukowany papier i wręcza mi, lekko spuszczając oczy, poczem kłania się z taką dystynkcyą i odrzuceniem głowy, że aż wstrzęsły się na jej ramionach złote loki.

Treść kartki kapitana zawierała satyrę na padalczy ród męski, znany ród uwodzicieli, czyli wężów: ja zaś otrzymałem opowieść snu, jakim Miss nawiedzoną została przed dziesięciu laty. W tym to czasie Miss była narzeczoną, a sen przestrzegał ją, że jej oblubieniec jest zdrajcą. Na tej podstawie Miss zerwała stosunki, a w przyszłości przekonała się, że gdyby tego nie uczyniła była pierwsza, przedstawiciel padalczego rodu gotów był sam zerwać... Na końcu powieści znalazłem dodatek, jakoby sen, na pocieszenie przyrzekał jej szczęście rodzinne, spokój i umiarkowany dobrobyt. Na samym dole kartki był dopisek że Miss posiada w banku 600 funtów i adres. — Okaz ten, rzekł kapitan, należ do Irlandyi. Mnie dostały się przekleństwa, tobie nadzieje... Miss \ musi być starszą na pensyi i oprócz utrzymania, posiada dochodu 20 szylingów ** na tydzień, którym j gotowa podzielić się z wężem, lub padalcem, jeżeli tylko przysięże przed stopniami ołtarza poprawę, a zatem dozgonną wierność.

— Przyznam się, że to zbyt oryginalny środek objawiania swych przekonań, snów i zamiarów.

— Nasz to rodzimy, odpowiedział kapitan, prawdziwie angielski, sposób anonsów, wynaleziony w Albionie; on to dał pochop do zakładania matrymonjalnych dzienników i takichże kantorów.

Miss irlandzka oddaliła się od nas pośpiesznie na kilkanaście kroków; następnie zwolniła kroku, oglądając się dwa razy. Widocznie zostawiała nam , czas do namysłu.

Nie namyśliwszy się niestety, zwróciliśmy naszą uwagę na nowego Spikera, stojącego po drugiej stronie wielkiego publikhauzu. Ogorzała twarz, ręce spracowane, poczciwy wyraz i serdeczność przeświecająca z całej postaci i ruchów — pociągnęły mnie i zatrzymały.

— Ti-teker,*** szepnął mi kapitan, — gdyż ich uprzywilejowane miejsca są zazwyczaj obok szynków. Towarzystwo to jest liczne i bogate.

Zbliżyliśmy się o tyle, aby dobrze słyszeć mówiącego.

Uczciwy rzemieślnik, w rzewnych i naturalnych słowach, opowiadał ciężką dolę robotnika, gdy go namiętność pijaństwa zwycięży, a za nią wejdzie do domu nędza, upodlenie i choroba.

— "Każdy z nas, kochani słuchacze, może zarobić na tydzień od dwóch, do trzech funtów. Czyż to nie dosyć, aby żyć skromnie i wygodnie, mieć węgle na kominku, kawałek mięsa, szklankę herbaty i książkę lub gazetę ? Czyż nie dosyć, aby z uskładanych oszczędności ubrać żonę jak misses, córki jak piękne miss, iść z niemi do parku, teatru, lub zrobić wycieczkę? Po tych słowach towarzyszka mówcy uśmiechnęła się do nas serdecznie, a dwie ładne i rumiane miss, — spuściły oczy, bawiąc się parasolkami. Rodzina to mówcy przyprowadzona na świadectwo prawdzie słów propagandy.

— "Natomiast dziś — kończył orator, — zostawiając choćby część zarobionych pieniędzy w szynku, jestżeś pewny, że za pół roku nie zostawisz połowy, a za rok całego zarobku? Jakież tego następstwa? Sam zdziczejesz jak zwierzę, obojętnie patrząc na żonę w łachmanach, i rad będziesz, gdy córka twoja z nędzy i zimna opuści dom, idąc na ulicę sprzedawać się, aby, z zarobionych haniebnie pieniędzy, rzucić ci jałmużnę, którą zaniesiesz do szynku."

Podczas tej mowy członkowie towarzystwa Ti-tekerów rozdawali kartki zadrukowane statutem stowarzyszenia i adresami biór, dla chcących się zapisać. Jak zawsze w Anglii: wszystko praktycznie i krótko.

— Z kolei rzeczy, należy nam jeszcze odwiedzić, — zadecydował kapitan, — i tych którzy nie zarabiając trzech funtów na tydzień, nie mają ani przyzwoitego odzienia, ani na kupno miejsca w kościele,

skutkiem czego drzwi świątyń wszelkich sekt i wyznań są dla nich zamknięte.

— Cóż w tym dniu porabia wasze towarzystwo, czyli arystokracya?

— Jeżeli w którym dniu mają zamiar nasze wysokie sfery obchodzić urodziny spleenu, powinny na tę uroczystość wybrać niedzielę. Wszystko co w powszedni dzień uważane jest za oznakę dobrego tonu i obowiązków towarzyskich, w niedzielę staje się "szoking." W dniu tym jeździć nawet do kościoła szoking, gdyż do dobrego tonu należy, mieć własną kaplicę. Oddawać wizyty, szoking, grać na fortepianie — szoking, w karty — szoking, jeździć konno, lub na spacer szoking, iść do klubu, szoking.

— Cóż nie jest nareszcie szoking?

— Nudzić się to znaczy poświęcać się dla gminu, dla podtrzymania w nim wiary. Starsi drzemią w fotelach, a młodzież czyta zawzięcie. Bogate mieszczaństwo, rade naśladować arystokracyą, czyni to samo. Patrz w okno parteru tych dużych domów: oto Mister zagłębiony w myślach, Miss lub Misses z książką w ręku. Często się zdarza, że wiele dam, wiadomości swoje zawdzięcza samotnie przepędzonym niedzielom. Niedoczytana książka w dniu tym, kończy się nazajutrz, a czasami i po całym tygodniu. Tym sposobem wytwarza się rozciekawienie, budzące potrzebę wiedzy.

— Cóż to za chorągiew? zawołałem zdziwiony.

— Rozpoznamy i to godło powoli, ze spokojem, nie zdradzającym najmniejszego podziwu, jak tylko przystoi prawdziwym dżentelmenom, odrzekł uśmiechając się kapitan.

Nadchodzimy. Do przenośnej ambony przymocowano wysoki drążek czerwony, z powiewającą u szczytu chorągwią dwukolorową. Na niebieskiej części wydrukowane "Proroctwo Ezechiela," a na czerwonej połowie. "O rozszerzeniu Chrystianizmu, " Łysy niewielki człowiek, cienkim głosem opowiadał o wielkim wpływie misyi w Japonii i w Chinach.

— Nie ulega najmniejszej wątpliwości, — objaśniał mię kapitan, że to pryczer najęty, i płacony przez "Christjan evidens sosajti"****. Zamożne to i uczone towarzystwo wysyła ulicznych mowców na place publiczne, i na dysputy z bezwyznaniowcami swoich teologów.

— Zkądże się rekrutują ich mówcy uliczni?

— Zwykle z rzemieślników, lub małych kramarzy, oczytanych w Biblii; dostają oni funta na tydzień, za kazanie w niedzielę po południu, a wieczorami, w dnie powszednie. Słabi mówcy, lecz lekki to chleb, przytem silna protekcya, czy to do bogatego ożenienia, czy też gdy idzie o poparcie w interesach. Ha, na dole biznes, u góry bojaźń i ambicya, wyzyskują gorącą wiarę i gotowość ofiary.

Wstępujemy na Scheredeach. Niskie domki, wąskie uliczki. Na trotoarach przed domami leżą mężczyźni w grubem obuwiu i kostjumach nieco zaniedbanych, w towarzystwie stojących dam, przystrojonych w perkalowe, czysto wyprane suknie; lecz za to włosy ich w poetycznym nieładzie. Rozmowa przeplatana humbugiem toczy się około kwestyi otwarcia szynków, na którą to chwilę oczekuje towarzystwo.

Nie ma jednak miejsca, do którego nie trafi zapał religijny i zamiłowanie do misyi. Z jednej z uliczek wysuwa się miss zakwefiona woalem, podchodzi do leżącego robotnika, podając mu zadrukowany papier.

— Dołóż do tego szylinga, odpowiedział spokojnie leżący na ziemi robotnik, — to przyjmę.

— Thank-you*****, odpowiedziała zawoalowana miss, głosem męczennicy, oddając tę same kartę jednej z kobiet.

— Precz stara żabo, burknęła pracownica.

— Thank-you, odpowiedziała poświęcająca się, kierując swoje kroki w chęci oddania tejże karty siedzącemu na progu, pożółkłemu na twarzy, zdaje się tragarzowi.

— Wiesz co — odezwał się tragarz, dziecko moje słabe leży obok chorej matki. Kaszle, nieskarży się nawet, nie ma już sił, a mnie z żalu serce pęka; — uciekam, aby nie patrzeć. Przynieś buljonu, lub kup lekarstwo, to przyjmę.

— To nie mój biznes — odpowiada miss.

— W takim razie idź precz! zawołał tragarz. Oburzeniu tragarza towarzyszyły, ciche ale wymowne dodatki.

— Thank-you, odrzekła męczennica, idąc dalej, lecz wszędzie ta sama odprawa. Nie przyjęto ani jednego egzemplarza.

— Czy to wszystko, — rzekłem do kapitana, co się robi dla waszego ludu?

— O nie, objawy, które teraz widzisz, są tylko hypokryzyą, które lud przyjmuje, jak na to zasługują. W rzetelnym kierunku robi się bardzo wiele, zacząwszy od Pibodi-domów, a skończywszy na przymusowej oświacie, której skutki okażą się po dojściu do pełnoletności dorastającego pokolenia. Zresztą o tem wszystkiem później, gdyż czas już i na mnie.

— A ja — odpowiedziałem, uśmiechając się, — mam zamiar pójść jeszcze na jedno kazanie.

— Śpiesz się, śpiesz! weź omnibus, a życząc ci zbudowania się, przypominam wtorek: pójdziemy do klubu.

— Do widzenia! — zawołałem, gdyż w tej chwili ujrzałem nadjeżdżający tramwaj. Wskoczyłem, nie zatrzymując go w biegu i za kwandrans znajdowałem się w okolicach moralnego królowania mojej gospodyni wraz z jej bratem.

* Preach (wymawia się pricz) kazać (mówić: kazania) Praecher (priczer) Kaznodzieja.

** 20 szylingów stanowi 1 funt czyli 25 franków, jeden zatem szyling stanowi 24 sou czyli 1 frank i 4 sou.

*** Teatakter — należący do towarzystwa wstrzemięźliwości. tylko herbatę.

**** "Stowarzyszenie dowodów chrześciańskich."

***** Tenk-ju dziękuję.

V.

Jestem nareszcie na oznaczonem miejscu; podbiegam pośpiesznie, przeciskam się przez zbitą garstkę ludzi i słyszę co następuje:

— "Bóg nie jest taki jak się wam zdawać może, a jak inni sądzą i dowodzą, bo im z tem dobrze!" (przymówka do anglikanów). "Utrzymują oni w płochej naiwności swojej skierowanej ku wygodzie i ospalstwu, jakoby Bóg, był zbyt dobry i nadto łagodny, tak łagodny jak oliwa, a dobry jak niesolone masło!"

Z tego porównania słuchacze domyśleć się mogą, że szanowny mówca jest handlarzem łagodzących wiktuałów, jak niesolone masło i oliwa. Czujemy, że przy sposobności tego wyrażenia, wymowny dżentelmen radby wyjąć z kieszeni surduta paczkę swych anonsów i rozdać otoczeniu. Niedziela i powaga zajętego stanowiska cofają atoli w połowie drogi jego rękę, która z tym większym zamachem odsadza się w górę, a głos wtorując temu ruchowi staje się coraz donośniejszym.

— "Bóg jest dobry, dla dobrych, ale za to mściwy, nieubłagany, dla tych, którzy na jego gniew zasługują. Zetrze on ich dumę na proszek musztardy."... Słuchaczom wolno zrobić przypuszczenie, że dżentelmen sprzedaje także i musztardę.

Przeczuwa to szanowny orator i licząc na dobre wrażenie powtarza z naciskiem: "Tak, na proszek musztardy, miałkiej jak pyłek, żółtej jak złoto!" Chciał dodać: jakiej tylko możecie dostać u p. Johna Snape, Nr. 2-gi, Jud-street Euston Road. Niedziela jednak i wysokie stanowisko mówcy ultra-prezbiteryańskiego ściskają mu gardło, co wywołuje silny rumieniec na szlachetnej twarzy dżentelmena, który umie go złączyć z oburzeniem na wrogów kościoła, wołając słowami proroka!...

Moja landlady (gospodyni) stała tuż obok swego brata, trzymając jego kapelusz. Trzymanie kapelusza mówcy należy do zaszczytów, które zwykle spełniają ukochane siostry, narzeczone, lub żony. Rozrzewnienie malowało się na poważnem obliczu misses, podniesionej do godności trzymania kapelusza brata — kaznodziei; uśmiech radości rozweselał jej twarz rumianą, ilekroć tłum się zwiększał, a oczy miotały pioruny, gdy potępieni, nie czekając końca, odchodzili...

Zobaczywszy mnie raczyła wyróżnić z tłumu i skierowaniem ręki przywołać do siebie. Zbliżyłem się z miną namaszczoną.

— Look sir (patrz pan) to mój brat!

— Domyślałem się z podobieństwa rysów; a szanowna bratowa, szepnąłem — czy także obecna ?

— Przyrządza wieczerzę, na którą i pana zapraszam; przyznam się, że to dobra kobieta, ale nie do tego...

— Niech każdy swoję cząstkę spełnia — dodała spuszczając oczy ewangieliczna Marya i dla zmienienia przedmiotu rozmowy wsunęła mi w rękę zadrukowaną kartę.

— Po kazaniu odczytaj pan rzekła; jest to przezemnie wybrany wyjątek z Biblii. Na drugiej stronie znajdziesz psalm, który odśpiewamy.

Tymczasem brat, dżentlemen, na ulubiony sposób prezbiteryański, nie przestawał malować Boga najczarniejszemi barwy, porównywając jego złość i zemstę do wszystkich ostrych ingredyencyj, jakie posiada w swoim sklepie, rozumie się w najlepszym gatunku.

Szlachetna duma siostry wzmocniona dobrym objadem i butelką pell-ell, a podsycana wymową kaznodziejską, rosła z każdym wykrzyknikiem brata. Na przytoczenia ze starego testamentu, potrząsała potakująco głową.

Obecnych mogło być około pięćdziesięciu, osób, różnego wieku i stanu. Wszyscy słuchali poważnie i z godnością bretońską, oprócz kilku dżentelmenów w słomkowych kapeluszach, białych kamizelkach, w jasnych krawatach i równie nieprzyzwoicie popielatych pantalonych, którzy szeptali do siebie uśmiechając się.

Mówca odczuł w nich anglikanów, a co stokroć gorzej, posądził o katolicyzm. Nie przebaczył im przeto złośliwego uśmiechu, gdyż wyciągając rękę w stronę, gdzie stali, zawołał:

— "A gdy zobaczycie piekielny uśmiech na twarzach faryzeuszów pstrokato przybranych w dzień świąteczny, odwróćcie się od nich, bo to uśmiech dyabła, który się kocha w katolickich sutannach i jaskrawej bezwstydności."

Po tych słowach, kaznodzieja zrobił pół obrotu od stanowiska pstrokatych faryzeuszów; w tłumie powstał szmer i śmiechy; dżentlemen mówca obcierał wraz z dumą pot z swego czoła, a pycha jego siostry doszła do zenitu!...

Upokorzeni pstrokaci faryzeusze, odszedłszy na drugi róg ulicy, naradzali się i śmiali pewno ze swego wstydu.

Dżentlemen mówca odkrząknął, zamruży! oczy, a otworzywszy je nagle, zaczął: "Mądry król Salomon słusznie powiedział, że wszystko jestpróżnością''... Lecz zaledwo zaczęła rozbrzmiewać wdzięczna melodya wymowy jego, aliści jakiś świecki śpiew mąci ją swym szmerem. Dżentlemen stara się stłumić te podszepty mściwego dyabła, podnosi głos, lecz w miarę wznoszenia się tonów jego głosów, śpiew zaczyna być wyraźniejszy. Najprzód odwracają głowy płoche miss, zapewne kuszone przez dyabłów Ewy, a za niemi wielu z młodych Adamów. Marsz konspiratorów z "La filie de Madame Angot" z początku cichy, podnosi się, potęguje, śpiewany przez pstrokatych potępieńców.

Dżentlemen z oburzenia zatrzymał się, zapewne dobierał odpowiednich słów do straszliwego przekleństwa. Korzystając z tego, śpiew zapanował; missy pierwsze zdradzają, uciekając z obozu, za niemi młodzi dżentelmeni; później odchodzą ciekawi, a za tymi jak zawsze tłum.

Kaznodzieja został sam z siostrą i towarzyszami; patrzy smutnie przed siebie i z godnością milczy.

— Co robić z przeklętymi ? pyta jeden z przyjaciół.

— Pójść i rozpędzić przebojem, a Bóg, jak napisano, zeszle nam w pomoc kamienny deszcz, który spadając na przeklęte karki wytępi filistynów! zawołała rozgorączkowana siostra kaznodziei.

— Bądź spokojna Rachelo, to nie nastąpi, — odrzekł z powagą kaznodzieja, męczennik.

Istotnie wszelki opór stał się niemożliwym: liczny sukurs wzmacnia nieustannie zastępy śpiewających konspiratorów; laski ich uderzają w takt o kamienie chodnika, śpiew jak wzburzona fala rozbiega się po całej ulicy i skwerze, ściągając ku sobie, jakby do pożaru, już całym pędem biegnących amatorów zbiegowisk. Nareszcie fala płynie przesuwając się majestatycznie obok kaznodziei i jego siostry.

Wszystko jest próżnością... I te usta, które niedługo miały chwalić Pana XXV. psalmem Dawida, śpiewały ohydne piosnki, na nutę bezbożnych Francuzów.

A gdzież policya i jak mogła pozwolić na zgwałcenie Sabatu krzykiem ulicznym?... Szósta już minęła, otworzono szynki, wróciła wolność!...

Dżentlemen odebrał kapelusz z rąk siostry, wdział go na głowę, towarzysze uczynili to samo, rozdano kartki drukowanego psalmu maruderom i przechodniom i jak rozpoczęto tak skończono śpiew, w dwanaście głosów.

Przedstawiony w tak smutnej chwili panu Snape, nie śmiałem wyrazić ani zachwytu nad wymową jego, ani uznania, co do trafnego doboru tekstu z Biblii. Towarzystwo widocznie upadło na duchu, pod brzemieniem przegranej, i leniwie stawiając kroki podążało za swym przewodnikiem i jego siostrą.

Na początku jednak podróży zastąpił drogę panu Snape młody człowiek, cały czarno ubrany i zatrzyrmawszy go, zaczął z nim rozmowę. Pan Snape przywołał nas do uczestnictwa w naradzie. Nieznajomy, oburzony zuchwalstwem pstrokatych faryzeuszów, proponował zemstę, podejmując się za pięć funtów zrobić rysunek, wystawiający na pośmiewisko i hańbę śpiewaków. Całe przedsiębiorstwo miało kosztować 20 funtów (500 franków), rysunek odbić należy w dziesięciu tysiącach egzemplarzy, które jutro wieczór mogą być przedawane po ulicach, pena za sztukę, właśnie w chwili wyjścia dzienników, opisujących -dzisiejszy wypadek.

Propozycya ta łechtała dumę pana Snape i jego siostry, tem więcej, że zysk w razie powodzenia powinien przynieść parę tysięcy franków. Projekt kompozycyi był oryginalny i szczęśliwie pomyślany. Obraz miał przedstawiać w głównym rysunku ohydne naigrawanie się z religii. Na pierwszym planie artysta przyrzekał umieścić p. Snape sportretowanego wraz z siostrą, trzymającą kapelusz brata; wyraz ich twarzy, jak również i otoczenia, będzie tchnął pogardą, dla partyi stojącej po drugiej stronie ulicy, skarykaturowanej bezecnemi podrygami i krzykiem. "Wokoło głównego rysunku staną mniejsze obrazki, przedstawiające karę zesłaną tej nocy, za zuchwałe wystąpienie przeciw panu Snape. Pierwszy obrazek ma uprzytomnić, jak jeden z pstrokatych faryzeuszów męczony straszliwemi snami wyskakuje z okna drugiego piętra, co w następstwie każe się domyślać, że sobie zdruzgocze czaszkę. Drugi pokaże zdumionym przebudzonego potępieńca ze spuchniętym gardłem, jak bania; na trzecim, oniemiałego dzisiejszego krzykacza... Cały układ genialnością swoją i żywą akcya zjednał sobie uznanie. Polecono młodemu człowiekowi nazajutrz rano przedstawić rysunek skończony w celu ułożenia warunków.

Towarzystwo ożywione nadzieją zemsty raźniej postępowało, zbliżając się ku mieszkaniu pana Snape, za którem czekała przygotowana wieczerza. Zaledwo jednak parę kroków zrobiono, nowy interesant zatrzymał pana Snape. Okazałej postawy, o okrągłych formach krótkiej szyi i spłaszczonej głowie jegomość, oburzony na heretyków, zaproponował przystąpienie do towarzystwa, chcąc swoje wejście zamanifestować wydrukowaniem modlitwy, szczególnej treści wraz z tekstem Biblii, w 25 tysiącach egzemplarzy.

Pan Snape z rozrzewnieniem wręczył swój adres proponującemu, zapraszając go na przyszłą sesya.

Już nam nic nie przeszkodziło dostać się na stacyą kolei żelaznej, kupić bilety, zejść na dół da tunelu i we trzy minuty dojechać do Kings-Cross; zkąd do mieszkania pana Snape i wieczerzy, mieliśmy zaledwo dwieście kroków.

VI.

Przed drzwiami domu szanowny pan Snape poważnie zanurzył rękę do kieszeni, wyjął klucz, otworzył nim drzwi sklepu, wszedł, zapalił gaz, a oświecając drogę, prosił swych gości. Podałem rękę siostrze pana Snape, przeprowadzając ją przez ciasną furtkę, wyciętą w zatarasowaniu niedzielnem drzwi i okien. Sklep przedstawił się wspaniale i okazale. Na dole beczułki z oliwą, dalej wielkie kręgi sera, obok masło, tuż przy nich słonina, a na górze w blaszanych skrzyniach, owa musztarda, żółta jak złoto, na której to proszek mają być zmieleni niewierni.

— Rozglądałem się z uszanowaniem po tych dowodach zamożności pana Snape. Gospodarz postrzegł moje podziwienie i uśmiechem protekcyi i wdzięczności zbliżył się do mnie.

— Eh! ser, to bagatelka, szepnął mi, w porównaniu z tem co jest w piwnicach i na składach koło doków. Robią się małe expedycye na prowincyą a przedewszystkiem do Manszester, gdzie, pod kierunkiem syna, mam trzy sklepy.

Wzruszony poważnem stanowiskiem pana Snape poszedłem na górę. Na pierwszem piętrze zastaliśmy nakryty stół, zastawiony do wieczerzy, a za stołem, obok kominka, stojącą pannę Elżbietę, zdrobniale miss Liii Snapa. Czarna suknia zapięta pod szyję, obszyta białą kryzą a Ia Maria Stuart, spięta emaliowaną broszką, z po za której wychyla się bladoróżowego koloru szyjka, nazwana łabędzią; okrągła bródka, różowe wązkie, mocno wycięte usta z zabłąkanym uśmiechem, figlarny nosek, ciemne oczy, myślące czoło i ciemnych włosów warkocze, — oto panna Liii, którą całuje głośno stryjenka.

— Okropność, Liii, okropność! mówiła szybko zdejmując kapelusz, gdybyś widziała jak twój ojciec upokarzał faryzeuszów! a oni, z podszeptów dyabła, jak się mścili, a jak ich Bóg ukarze, zobaczysz jutro na rysunku...

Korzystając z czasu patrzałem na spokojną twarz, melancholijny uśmiech i otwarte czoło sympatycznej synowicy, przed którą na stoliczku leżała, otwarta książka. Miss była nieco roztargnioną; czyby ją miały nużyć sprawy kościelne, czy może ambarasować moja obecność?... Stryjenka nie pozwala na zbyt długie z mej strony obserwacye; a przedstawiając mnie Liii, nagłym zwrotem zapytuje:

— Powiedz, ser, jakie na tobie wrażenie zrobił spokój wymowy mego brata, mimo piorunujących słów?

— Ser cudzoziemiec, odpowiada Liii, podając mi na przywitanie rękę, nie miał czasu poznać charakteru i odcieni naszej wymowy; zresztą na kontynencie nie brakło mu sposobności słyszeć pierwszorzędnych mówców, zatem mój biedny ojciec pewnie nie zwrócił jego uwag.

Stryjaneczka już była na doje, aby "dobrej'' kobiecie, którą los dał jej za bratowę, pomódz do przyrządzenia wieczerzy.

— Dla czego pani swego ojca nazywa biednym, gdy przeciwnie miał on chwile, w których czuł się szczęśliwym, a te są tak rzadkie w życiu.

— Gdybyś ser znał wszystkie przejścia od czasu, jak ojciec zdecydował się kupić, lub wynająć kościół dla ugruntowania i oczyszczenia prezbiterjanizmu, gdybyś wiedział wiele znosimy od tej chwili trosk i kłopotów, żałowałbyś nas, a przedewszystkiem mnie, zmuszonej mimowolnie uczestniczyć w tych zabiegach.

— Zdecydował się wynająć kościół? powtarzam zdumiony.

— Jes ser, odpowiada spokojnie miss, nie domyślając się mego zdumienia; od chwili jak na Kensigton ogłoszono sprzedaż, lub wynajęcie kościoła, ojciec mój zwyczajne godziny dnia poświęca swym interesom, a zbywający czas i niedziele zabiegom około opanowania świątyni. Widzisz więc pan, że mu nic nie zostaje dla rodziny. Przytem jako głowa nowej reformacyi we wzmocnionym odcieniu purytańskim, nie może odwiedzić ani teatru, ani koncertu, żadnej zabawy, żadnej użyć rozrywki. Czyż się mylę, mówiąc, że jestem biedną córką biednego ojca?

— Gdy atoli nadzieje pana Snape urzeczywistnią się przez wynajęcie, lub kupienie kościoła, nie ulega wątpliwości, że po zrobieniu ofiary Bogu, odpocznie.

— Przeciwnie panie, odpowiada tym razem zdziwiona miss, w wynajętym kościele ojciec mój zostanie pierwszym dygnitarzem, aby co niedzielę miewać kazania przed południem i po obiedzie, i dla tego przez cały tydzień nie odpocznie, będąc zajęty administracyą kościoła, interesami wiernych, szkołą, propagandą, a może wynajmowaniem i stawianiem nowych kościołów...

— I dla tego pani samotność swą dzielisz z najprzyjemniejszą towarzyszką, książką, rzekłem do Liii.

— Poezyę Longfellowa, odpowiada miss, podając mi otwartą książkę.

— Co za szczęśliwe zdarzenie, zawołałem; przypadek chciał, abym poznał panią w chwili czytania jednej zwrotki, jaką znam, tego poety, i często ją powtarzam w rodzinnej mej mowie:

"O ty nie skonasz jak wieczorne zorze,

I jako gwiazda cicho nie zagaśniesz.

Duszy twej — jako rosy nie wypija słońce!...

Skonasz zaprawdę, ty skonasz bez wieści.

Lecz wprzódy nędza siły twoje znęka,

Tylko w naturze mrze się bez boleści,

Sprce człowieka kawałami pęka."

— Czy i pan miałbyś potrzebę pocieszać się taką rezygnacyą, zapytała Liii.

— Czy i pani, dla której życie jest jeszcze tajemnicą, świat nadzieją i przyszłością, myślałabyś o pękaniu z boleści serca?...

Miss zarumieniła się, następnie zbladła, a uśmiechając się smętnie, dodała:

— My często ze zbytku szczęścia szukamy niebezpieczeństw, a ze zbytku rozkoszy życia pragniemy boleści.

— Jest jakaś tajemnica, pomyślałem, w serduszku Liii, jak niemniej i to jest tajemnicą, jakim sposobem ta młoda dzieweczka, wychowana w prezbiterjańskim obozie, nie mając innego wyjścia na świat, jak tylko przez sklep ojca, — mogła posiąść tyle wdzięku, elegancyi, prostoty i poetycznej rzewności, których żadna szkoła dać nie może.

Dżentelmeni z panem Snape, po krótkiej naradzie w jego pokoju, wchodzili jeden za drugim do pokoju jadalnego, siadając przy stole. Rumiane a ogolone ich twarze, nastrojone udaną surowością, robiły ich podobnymi do księżyców w pełni...

Pan Snape przywitał córkę, całując ją w czoło. W tej chwili weszła pani Snape w białym czepku z popielatemi wstążkami mocno zarumieniona (nie wiadomo tylko czy pod wpływem wzruszenia, czy też od węgli, które smażyły pudding, a biegnąc z czułością kochanki do pana Snape, ściska go za rękę, patrząc trwożliwie w oczy męża, w jej przekonaniu wielkiego człowieka.

— Rachela opowiedziała mi wszystko, mówiła serdecznie. Myślałam ciągle podczas waszej nieobecności o tobie, mój mężu, prosząc Boga o wasze zwycięztwo.

— I Bóg wysłuchał twej prośby! Porażka dzisiejsza będzie jutro tryumfem dla naszego kościoła, wygłosiła uroczyście Rachela.

Dżentelmeni, którzy powstali dla uściśnienia ręki pani Snape, kiwali głowami potakująco. Mister Kuk nadzwyczaj poważny, szeroko ramienny o chudej podłużnego owalu twarzy, o zaciśniętych ustach i gęstch brwiach, jak się później dowiedziałem, kandydat na drugiego kaznodzieję przyszłego kościoła, — podniósł rękę do góry głosząc te pamiętne słowa:

— Zaprawdę mówię wam, słowa tej kobiety mam odwagę uważać za proroctwo.

Rachel spuściła oczy rumieniąc się, gdyż pan Kuk miał także odwagę, rzucić gorące spojrzenie na siostrę pana Snape.

Pani Snape ujęła powtórnie ręce swego męża, a patrząc z tkliwością na zdrową i rumianą jego twarz, dodała:

— I ja tak sądzę Samuelu, aby tylko zdrowie twoje zniosło ciosy niepowodzeń i przeciwności.

Pan Snape drapował się w tej wielkości na męczennika poświęcającego się za ideę. Rachel chciała prorokować, mister Kuk zdobył się na odwagę wygłoszenia potężnego frazesu, Liii smutnie patrzała na karty książki... W tem odgłos uderzeń klucza o zasuwy sklepu zelektryzował wszystkich.

— Mister Simpson! zawołała proroczo Rachela. Istotnie był to pan Simpson w całym komplecie, bo ze swoją najdroższą połową, to jest z nieśmiałą i lękliwą panią Simpson. Pan Simpson był delegowanym przez zgromadzenie propagatorem i mówcą na dzielnicę Klarkenwell; wracał z kazania, które miał na Farringdon-Street.

Po ceremoniach przywitania, pan Simpson powstał, oparł ręce o poręcz krzesła i zaczął w te słowa:

— Leydis end Dżentelmens. Często Bóg dla skierowania naszych myśli w ulubioną sobie stronę użycza nam swej łaski, sprowadzając na nas przygodę. Tak sobie tłómaczę dzisiejszy wypadek.

— Wypadek ?! zawołało towarzystwo, to zupełnie tak samo jak u nas.

— Okropny! dodała pani Simpson wzdychając.

— Proszę o cierpliwość, przemówił znowu mister Simpson, albowiem tylko cierpliwi znajdą prawdę. O godzinie piątej minut dwadzieścia, staję wspólnie z panią Simpson i dwoma zwerbowanymi pomocnikami na ulubionem mojem miejscu, zestawiam znaną towarzystwu mej konstrukcyi ambonkę, odśpiewaliśmy psalm dla ściągnienia słuchaczów, i zaczynam. Mówię na temat wybrany i zdecydowany na ostatniej sesyi; w przeciągu dziesięciu minut pusty plac zaludnia przeszło sto osób, gromadzących się około mnie. Wtedy to buduję w ich sercach świątynię prawemu Bogu, a druzgocę bałwany pychy i innych plugastw szatańskich.

Nie, to nie do uwierzenia, zawołał wznosząc rękę do góry. Handromelach przysyła swego młodszego brata w postaci jakiegoś sprośnego komedyanta, który z początku, jak zauważyła pani Simpson, przysłuchiwał się cierpliwie mej nauce. (Pani Simpson wzdycha). Później stanął na kilka kroków odemnie na kłodzie drzewa, i ze zręcznością orangutana, naśladując moje ruchy, głos, akcent i rodzaj wymowy, przekręcał w najbezczelniejszy sposób moje wyrażenia.

W towarzystwie ogromna sensacya. Lili uśmiechnęła się nieznacznie, pan Snape czuł się pocieszonym wspólnictwem klęski, a pan Kuk zrobił minę, jak gdyby miał odwagę utrzymywać, że pospolitą wymowę łatwo można naśladować.

— Z początku, ciągnął mister Simpson, nie byłem w stanie pojąć przyczyny jakby odbicia mego głosu; umyślnie zatrzymywałem się, aby odgłos moich słów zaginął. I długo byłbym pozostał pod tem wrażeniem, gdyby nie śmiech, śmiech przypominający przeklętego "Chama.'' Słyszę wyraźnie powtórzone moje własne słowa i nie śmiem się obejrzeć, aby nie dać powodu do roztargnienia Nareszcie zwolna obracam głowę. (Tu pani Simpson znowu wzdycha).

Śmiech przemienia się w piekielne wycie. Naprzeciwko mnie stoi Handromelach, wycinając ohydny spicz, moim głosem i mojemi gestami.

— Młode djablice, ciągnie dalej religijny mówca, skakały z radości; podnoszę rękę, aby przestrzedz zbłąkanych słowami proroka Jonasza do Niniwitów... Ja mówię i on mówi, mówiło nas dwóch jednym głosem, taka jest siła djabła! Śmiech zatwardziałych przeszedł wszelkie pojęcie, a młode córki szatana chichotem swym rozdzierały mi uszy. (Pani Simpson ponownie wzdycha). Wtedy to Bóg zesłał mi natchnienie i nie dając się zwyciężyć djabłu, zawołałem z godnością: "Na tem miejscu stanie przybytek Bogu w kształcie namiotu, a moc piekielna nie zwycięży go!"

Pan Simpson założył ręce po napoleońsku i ze skromnością, ale badawczym wzrokiem powiódł po towarzystwie. Pewne szyderstwo mimo surowości i powagi, goszczące w zakątkach ust dżentelmena, a w oczach przyświecająca lisia przebiegłość, kazały mi przypuszczać, że oprócz żarliwości religijnej pan Simpson miał w utworzeniu nowej kongregacyi ukryty własny biznes*.

Na progu ukazuje się powtórnie pani Snape, a za nią służąca z 20-funtowym rozbifem, w odwodzie chłopiec sklepowy z kartoflami i kapustą, piklosy i innego rodzaju przybory czekały na swój los na stole. Pan Simpson w tej chwili usiadł; ja dostałem miejsce przy miss Lili. Głębokie zapanowało milczenie; pani Snape zajęła krzesło obok męża; wtedy gospodarz domu odmówił z godnością naczelnika kościoła i rodziny krótką modlitwę, wyciągając ręce po nad stołem. Ledis i dżentelmeni słuchali z przejęciem, spuściwszy oczy na swoje talerze, poczem pan Snape uchwycił nóż i widelec i rozpoczął z cierpliwością krajać długie a cienkie plasterki rozbifu. Całe towarzystwo wlepiło w niego oczy, śledząc ruchy tej czynności; na twarzach dostrzegłem pewną pożądliwą niecierpliwość, co mi pozwoliło wnioskować, że sprawy kościoła rozbudzają w wysokim stopniu apetyt.

— Uroczysta cisza przemówiłem półgłosem.

— Zapowiadająca burzę apetytu, dodała miss Lili po francuzku.

Towarzystwo oderwało wzrok od plastrów rozbifu, padających pod cięciami gospodarza i przeniosła go na Lili. Ojciec także spojrzał na córkę, a w jego oczach i uśmiechu tyle było dumy i zachęty, że zakłopotana Lili odetchnęła myśląc, że użyciem katolickiego języka z kontynentu nie popełniła jeszcze tak wielkiego przestępstwa.

— Dozwolono, dla uczczenia gościnności, wyrzekł pan Snape, używać obcego języka, we własnym domu, do cudzoziemca, jeżeli nas stać na ten rodzaj uprzejmości. Pani Snape podziękowała mężowi wymownem spojrzeniem, a córce posłała tak pieszczotliwy uśmiech, że odrazu można było poznać serce matki, dobroć i gorącą jej miłość dla dziecka.

Ponieważ nikogo w towarzystwie nie było stać na ten rodzaj uprzejmości, nikt też nie protestował w imię purytanizmu, i znowu oczy nieruchomie spoczęły na rozbifie.

Skończyło się krajanie: i podział, skrupulatnie dokonany przez pana i panią Snape. Porcye były potężne ale i apetyty zupełnie stwierdzały przypuszczenie Lili.

Pan Kuk miał odwagę zająć miejsce przy Racheli; siostra pana Snape mnożyła porcye na jego talerzu. Pan Kuk miał również odwagę gwałtownie się spieszyć w ich sprzątaniu, na dowód sympatyi dla Racheli i z obawy, aby przy mającej wejść pod rozbiór spodziewanej kwestyi, nie być zaskoczonym. Czas ten nadszedł, kwestya została podniesioną. Pierwszy pan Simpson podczas rozlewania porteru i bitter-ell, przemówił:

— Zdaje mi się, że nie będzie zawcześnie, gdy zainterpeluję szanowne towarzystwo, pod jakiem wrażeniem zostaje, w sprawie namiotu na Farrington-Road. Co do mnie, uważam ten pomysł za natchnienie udzielone mi z nieba.

— Ja zaś, odpowiedział pan Kuk, mam odwagę utrzymywać, że nie wszystkie nasze projekta mamy prawo uważać za natchnienie Boga.

Spojrzenia skrzyżowały się jak dwie szpady zapaśników w pojedynku.

— Namiot jest dobry na pustyni, dodał pan Snape.

— A czyż my z naszą religią nie jesteśmy tu tak samo jak na pustyni, bez schronienia i przytułku, przerwał pan Simpson.

Pani Simpson, korzystając z ogólnego zajęcia, wysuwa bojaźliwie rękę po szklankę z piwem, chwyta ją pospiesznie, wypija duszkiem i próżną, cicho a nieśmiało stawia na stole, napełniając ją natychmiast powtórnie porterem.

— Co do mnie, rzekł pan Snape, jestem zdania, abyśmy tymczasem kazali założyć dla siebie kościół żelazny.

— Nigdy! zawołał pan Simpson, z kościoła żelaznego nie dojdziemy do murowanego, gdy tymczasem namiot jest ruchomy, jak podróżujący kaznodzieja, dźwigający na swoich barkach kościół. Możemy zmieniać miejsca, rozszerzać się, olbrzymieć, rozdzielać jako armia, gdy natomiast żelazny kościół jest odlaną formą, która nas może zatrzymać i uwięzić na początku drogi.

— Żelazny kościół jest zawsze świątynią, odparł pan Snape, gdy namiot budą.

Wniesiono owoce pieczone w cieście francuskiem.

— Dyskusye tych panów budzą pewne zajęcie i ciekawość, odzywam się po francusku do Lili; lubię patrzeć na usiłowanie ludzkie, w zwalczaniu przeszkód.

— Nie przeczę, odparła Lili, tem więcej, gdy one są dla pana nowością; zresztą, gdyby był cel odpowiadający zajęciu i wysileniom...

— Czyż pani nie uznajesz go godnym?

— Nie powiem, aby był niegodny, lecz śmiało utrzymuję, że jest zbyteczny; i tak już mamy trzysta ośmdziesiąt kościołów w samym Londynie, i tyleż odcieni w różnicach tłómaczenia Biblii.

— Gdybym nie bał się popełnić niedyskrecyi, miałbym odwagę pana Kuk zapytać: czy pani nie masz również swego własnego projektu?

— Zapytanie pańskie uważam za bardzo naturalne, nawet bez odwagi pana Kuk, odpowiedziała Lili, i uśmiechając się, spojrzała na Rachelę. Nie przeczę, że i ja mam mój cel, do dojścia którego robię wszelkie wysilenia.

— A czy mi wolno z moją własną odwagą zapytać o ten cel panią ?

— Wolno, lecz czyż na to potrzeba odwagi? Zdaje się nie jestem, ani tak straszną, ani natchnioną jak stryjenka, powiedziała cicho, i różowy obłoczek przemknął po bladych licach dziewczęcia, doszedł do czoła i skonał. Zamiar nasz, dodała, tyczy się założenia szkoły dla ubogich dziewczynek, podług najlepszego systemu.

— Z odpowiedzi domyślam się, że nietylko pani podjęłaś się tak szlachetnego zadania.

— Byłoby to za śmiałe przedsięwzięcie na mnie jednę. Stowarzyszonych obecnie jest nas pięć, trzy zdałyśmy już egzamin, pozostałe dwie przygotowujemy do złożenia go; wszystkie razem stanowimy komitet; naradzamy się co tydzień, robimy małe oszczędności i szukamy środków do zebrania kapitału, mamy już blisko sto funtów w banku. Przyjdź pan, przyjmiemy cię po skończonej sesyi, a jeżeli zechcesz wpiszemy do stowarzyszenia. Widzisz ser, dodała, podnosząc na mnie oczy, że i ja umiem korzystać z czasu i okoliczności.

— Czy wolno mi o jednę rzecz zapytać?

— Proszę.

— Jakiej sumy potrzeba do założenia szkoły?

— Przynajmniej 500 funtów, tymczasem nabieramy wprawy i praktyki udzielając lekcyj po pensyach za wynagrodzeniem, którem powiększamy nasz kapitał.

— Na zebranie go, potrzeba pewnego czasu.

— Najmniej dwóch lat, a może dłużej.

— A jeżeli w tym czasie, według wszelkiego prawdopodobieństwa, wreszcie z naturalnego następstwa kolei rzeczy, pójdziesz pani zamąż?

Nigdy przyszła ochmistrzyni szkoły nie była tak piękną. Cała krew zbiegła się do serduszka, mocno niem wstrząsając, długie rzęsy okryły oczy, główka się pochyliła, rumieniec buchnął płomieniem i zgasł.

— Ja nie mam zamiaru... owszem, przeciwnie... mam postanowienie nie pójść zamąż.

Po wypowiedzeniu tych ciężkich słów, Lili oprzytomniała i, zwyciężając swoje rozdrażnienie, spokojnie kończyła:

— Zresztą i na ten wypadek, mamy paragraf w naszym statucie. Każda z nas po zamąż pójściu obowiązana jest jeszcze dwa lata zajmować się szkołą, a przez ten czas szukać zastępczyni, w ostateczności zaś złożyć pewną kwotę do kasy.

Tajemnica odkryta, dla czego młodziutka Lili lubi pasyami poezye Longfellowa, a z nich wyjątki o "pękaniu serca..."

Tymczasem zjedzono już owoce w cieście francuzkiem, rozbierając kwestyą, czy budowa namiotu była natchnieniem pochodzącem od Boga, czy też pospolitą fantazyą, a co gorsza fortelem p. Simpson w celu wywyższenia się, podkopania powagi pana Snape, zwycięstwa nad współzawodnikiem, panem Kuk...

Pani Simpson podczas rozmowy, niepostrzeżenie wychyliła pięć szklanek porteru, nosek jej spiczasty lekko się zaczerwienił, a oczy złowrogi blask rzucały.

— W każdym razie, zakonkludował pan Simpson, mam upatrzone cztery stare żagle, te zakupimy, pani Simpson dopilnuje ich naprawy, i na przyszłą niedzielę rozpoczniemy naukę, pod własnym namiotem.

— Mój Simpson, nie bądź niedorzeczny, proponując mi podobne zajęcie, odzywa się już śmiało pani Simpson, widziałam owe żagle zeszłego tygodnia, są zupełnie zniszczone.

— Pani Simpson! zawołał z przyciskiem małżonek. Pan Snape z panem Kuk znaczące zamienili spojrzenia.

— Ależ mój Simpson, odpowiada kochana połowa, trzeba być rozsądnym, na co te wybiegi, tak, czy owak, będziesz pierwszym kaznodzieją z dwustu pięćdziesięcioma funtami dochodu rocznego.

— Pani Simpson! przerwał pan Simpson, droga pani Simpson, nie żartuj sobie, bardzo cię proszę...

— Nudzisz mnie swemi czułościami, mój słodki Simpson...

Pan Snape powstał, całe towarzystwo ruszyło z miejsc swoich, dusząc w zarodzie szoking pani Simpson, jako żony presbiteryańskiego purytanina i członka stowarzyszenia.

Wychodząc, pan Snape podziękował mi za obecność na kazaniu, pani Snape przepraszała za skromność wieczerzy, a piękna Lili podając mi rączkę na pożegnanie dodała:

— We czwartek od godziny szóstej do siódmej posiedzenie naszego komitetu; w tym tygodniu kolej przyjęcia u mnie...

Część towarzystwa udała się w stronę stacyi kolei, drudzy siedli do omnibusów, pan Kuk udawał, że ma odwagę towarzyszyć Racheli, ona jednak poleciła mu iść prosto do domu, aby nazajutrz czerstwy i zdrów, jako komiwojażer jednej z fabryk szkockich tanich kortów, mógł od rana wyruszyć w drogę, sprzedawać, udzielać kredytu, a przy sposobności miewać kazania.

Zostaliśmy sami, ja i Rachela z domu Snape, po mężu z pisowni Knight, z wymawiania Najt. Ponieważ już było po północy, czyli po sabacie, Rachela z całą swobodą Angielki podała mi rękę, rozmawiając nie jako wyrocznia, a raczej jako przyjemna land-lady przepadająca za gawędką, lubiąca opowiadania.

— Czy uważałeś ser moję ostatnią wersyą o Izraelitach na puszczy. Samuel niezadowolony spojrzał na mnie pełen gniewu, pan Kuk był również chmurny. Otóż nie zrozumieli mnie...

— Czybyś pani miała jaką ukrytą myśl w swoim proroctwie ? przerwałem.

— Zgadłeś ser; nie pozwolę nigdy, aby fałszywy i chciwy Simpson, ze swą nałogową niewiastą, wszedł do mego przybytku, nawet w roli trzeciego kaznodziei.

— I dla tego chcesz go pani zostawić w namiocie.

— To moja myśl, Simpson niech ma namiot a my kościół. Zresztą, gdy dojdziemy do pewnej sumy, Samuel jest zdecydowany nająć kościół, a wtedy Simpson, tak czy owak, jak mówi pani Simpson, zostanie pierwszym kaznodzieją w namiocie. Łączyć kościół z namiotem z powodu odległości drogi i przyzwyczajenia się wiernych do płóciennego budynku, niepodobna!

— Wyborna i pobożna idea, rzekłem, prowadzona dyplomatycznie i zręcznie.

— Istotnie, bo dla czegóż nie może być w jednem miejscu kościół, a w drugim namiot jednocześnie?

— Zdanie pani podzieli pan Snape, a pan Kuk przyjąć je będzie miał odwagę.

— Pan Kuk często bardzo podziela moje opinie, odrzekła Rachela, patrząc na końce swych trzewików wychylających się z pod sukni; pracowity to człowiek i żarliwy w wierze. Lili zupełnie co innego.

— Miss Lili nie podziela opinii pani ?

— Pomimo usilnych starań z mej strony, Lili jest obojętną na sprawy kościoła. Matka ją pieści a ojciec na wszystko pozwala. Ciekawa jestem, jak się skończy kwestya zakładanej przez nią szkoły.

— Czy są trudności?

— Dotąd żadnych, gdyż Samuel jest pewien, że przyszła szkoła będzie również miejscem propagandy naszej wiary.

— A pani masz inne w tym względzie zdanie?

— Najsumienniej jestem przekonaną, że Lili nie pozwoli nikomu z nas mięszać się do spraw jej szkoły, nawet własnemu ojcu. Duch tolerancyi zanadto rozgościł się w wyobrażeniach Lili, od czasu jej pobytu w Brighton i na kontynencie.

— Miss Snape bawiła na kontynencie?

— Cały rok wraz ze swoją przyjaciółką i jej matką. Dużo to kosztowało pana Snape. W podróżach swoich podobno poznała jakiegoś szlachcica katolickiego i od tego czasu nie lubi wspominać o małżeństwie.

— A przecież jedyna to przyszłość, tak zgodna ze Szczytnem powołaniem kobiety.

— O bez zaprzeczenia! zawołała Rachel, gdy jeszcze Opatrzność pozwoli być żoną księdza i dobrego kaznodziei.

— Chociażby drugiego, dodałem.

Miss Rachela spuszcza oczy, wzdycha, uśmiecha się.

Mam odwagę wnioskować, że fantazja buduje w jej głowie założenie jeszcze jednego nowego kościoła, w którym przyszły mąż będzie pierwszym kaznodzieją.

— Życie moje ser, zdawało się, że zostanie zwichnięte, mówiła smętnie oblubienica drugiego kaznodziei, pierwszy mój opłakiwany mąż pan Knight, pomocnik pana Snape, był zacny człowiek, ale upornie milczący, co dało powód do sądów, że oprócz rozpoznania słoniny od masła, nie miał o niczem pojęcia. A przecież był to mąż głęboko w Biblii oczytany.

— Niewątpliwie, ciężka to dola, jeżeli się czuje w sobie powołanie być towarzyszką człowieka, przykładem i gorącem słowem prostującego drogi ludzkości.

— Powiedziałeś ser bardzo ładnie! Być żoną pastora, to zaszczyt; być czynną żoną pastora, zasługa, lecz być towarzyszką i współpracownicą pastora, to zbawienie!

— Kto jest twórcą projektu kupienia kościoła? zapytałem.

— Ja, zawołała Rachel, ja, powtórzyła zniżając głos, przy pomocy poczciwego Kuka.

Jesteśmy na Church Road pod 171 numerem. Rachela idzie na dół, a ja obciążony teologicznemi myślami, na górę, wśród ciemności rozświecanej mi blaskiem wspomnień oczu miss Lili.

* Czytelników, chcących przekornie się naocznie o prawdzie słów moich, proszę do Londynu, a na, Farrington-Road, niedaleko od stacyi Ferrington, znajdą namiot, a w nim mogą posłuchać kazania pana Simpson za opłatą jednego pena.

VII.

Regens-street, któż mi zaprzeczy, że nie należy do najpiękniejszych w Londynie. Od Regens-cyrkus do Piccadilly w wygiętym łuku jasny otwarty budynek, w oknach wystawy sklepów, na ulicy ciżba powozów, a na chodnikach miss. Może byłby i ktoś więcej, ale czyż podobna patrzeć na kogoś więcej, gdy są miss w okrągłych kapelusikach z pince-nez i bez pince-nez na noskach, a czasami w okularach blade i złotowłose miss jak Grymhildy, różowe i utoczone jak nasze Kasie, a uśmiechnięte jak nasze Jagusie.

Sielanka w Londynie! a dla czegóżby nie wolno sielance przechadzać się po jego ulicach, jeżeli wolno wszystko wszystkim, tem więcej gdy sielance tak ładnie w ryżowym kapelusiku, przybranym w dyadem z kłosów i polnych kwiatów? "Król-duch" powiedziałby: "perły jaśminy i maki korale." Właśnie dostrzegłem perłę...

Perły jaśminy i maki korale, lubię was, przypominacie mi smutną ojczyzne moję, lecz cóż wy biedne dziś tu robicie, jakaż wasza rola, stroić rondo kapelusza, gdy po za tem rondem.... Stanąłem, opieram się o ścianę, czuję, że zbladłem, słyszę krew bijącą w mojem sercu... Kapelusz pereł jaśminów i maków korali zbliża się, a pod kapeluszem długie, ciemne rzęsy, powieki lekko chylą się na dół, a jeżeli podniosą się w górę, to aby odsłonić czarne oczy, spokojne i dumne, zabijające bez wiedzy morderstwa, świecące bez chęci oświecenia...

Miss, cóż ci zawiniłem, dla czego powieki twoje podniosły się, gdyś mnie mijała?... Mój maku koralu, ozdobo naszych ogrodów i opalonych twarzy naszych wiejskich pracownic, jakżeś dobrze zrobił, żeś się skrył za rondo kapelusza, bo pod kapeluszem, na ustach królowej, korale piękniejsze od wydobytych z fal morza, a złote włosy spływające po ramionach kaskadą, gardzą wszelką niewolą nawet kwiatka. Płacz maku koralu nad swoją urodą, jeżeli możesz; ja nie mogę, nie mam sił, jeść mi się chce, idę więc na obiad ponury, koniecznie ponury, aby obraz miał całość. Epoka romantyczna jeszcze nie skończona, wprawdzie wolno już bohaterowi nie być głodnym, ale ponurym być musi nieuniknienie jak fatum.

Ponury więc wchodzę do restauracyi, ponury siadam przy stoliku, ponuro dysponuję kotlet barani i butelkę pell-ell, ponury wyciągam "Gazetę polską," rozwijam ją i czytam. Naprzeciwko mnie, przy tym samym stoliku, siedział młody dżentelmen; pewna niespokojność na twarzy, badawczość w oczach... Lecz cóż mnie obchodzi dżentelmen, gdy mam w ręku "Gazetę polską" a w niej jak zawsze wyborny feljeton. Uśmiecham się, chociaż mi cóś smutno i ciężko, wyciągam machinalnie rękę, biorę szklankę nalaną piwem, wypijam część, stawiam ją na stole, i jeszcze nie skończyłem ciekawej korespondencyi, gdy, domyślcie się piękne czytelniczki, fontanna, mało, potop, tak, potop piwny zalewa mi oczy, krawat i kamizelkę. Zaledwie oczy zdołałem otworzyć, dżentelmen utkwiwszy we mnie wzrok, pokazuje mi pustą szklankę.

— To ja, mówi poważnie.

— Ty! zawołałem i porwawszy bułkę chleba, rozmiażdżyłem ją na głowie przeciwnika.

Dżentelmen chwycił za karafkę z wodą, lecz jednocześnie odbiera chlebowy raz z boku. Pocisk mój, rykoszetując wpadł na talerz sąsiada, który go odrzucił mierząc prosto w głowę przeciwnika.

— A pan jakim prawem mięszasz się do walki rozpoczętej między mną a tym dżentelmenem? zawołał w najwyższem uniesieniu napastnik.

— Jakiem prawem? zaraz będę miał zaszczyt panu to wytłómaczyć, odrzekł spokojnie, w sile wieku, energiczny w ruchach jegomość. Gdy się dwóch czarnych bije, chcąc przerwać walkę, najlepiej zaczepić jednego z nich. To samo w niektórych wypadkach może się odnosić do białych. Czy mnie pan teraz rozumiesz ?

— Jakiem prawem? tupiąc nogą, powtórzył gwałtownie dżentelmen.

— Jakiem prawem, zaraz to panu wytłómaczę, z tym samym spokojem odparł zagadnięty, zawijając sobie rękawy od surduta. Takiem prawem, że na mój dziedziniec, chciałem powiedzieć na mój talerz, upadł z pańskiej winy pocisk; musiałem go przeto odrzucić zkąd przyszedł. Dżentelmen po tych słowach wstał, ciągle poprawiając rękawy.

— Z mojej winy, powtórzył mój prześladowca, odpinając mankiety.

Tymczasem ja korzystając z czasu obcierałem się po kąpieli. Służba stanęła w rzędzie opodal, patrząc z powagą na walkę dżentelmenów; ani jednego słowa interwencyi; ani mrugnięcia oka opozycyi.

— Z pańskiej winy! ciągnął mój obrońca z drugiego stolika z flegmą bretońską, lecz z postanowieniem nie ustąpienia ani kroku. Ten dżentelmen jest cudzoziemcem, poznałem to po formacie dziennika, który trzyma w ręku, śmiał się, bo pewno musiał czytać jakiś zabawny lub niedorzeczny proces, a pan zalałeś mu oczy piwem.

— Śmiał się ze mnie, a szukając wyraźnie zaczepki, wypił moje piwo.

W tej chwili garson przyniósł mi kotlet i butelkę piwa.

— Nie mogłem się śmiać, odpowiadam, nie widząc pana, a co do piwa byłem pewny, że piję własne.

— Ja nie jestem tak małym i nędznym, aby mnie widzieć nie można! przerwał mi z gorączką dżentelmen.

— Jeżeliby cudzoziemiec wypił moję szklankę piwa, przerywa dżentelmen z zawiniętemi już rękawami, w imię gościnności nalałbym mu drugą.

— Pan mi wymawiasz brak gościnności? zawołał napastnik.

— Cóż mnie obchodzi pańska gościnność, ja objawiam moje usposobienie.

Wydobyłem z pugilaresu kartę, a rzucając ją na stół podchodzę do mego obrońcy.

— Przebacz mi pan, zacząłem, za ów nieszczęśliwy rzut, jeżeli napastowany potrzebuje prosić o przebaczenie.

— Raczej przyjm ser moje podziękowanie za rozrywkę. Nudzi mi się w Londynie i sambym zaczepiał, gdyby, nie to, że gardzę niesprawiedliwością.

Atakujący dżentelmen szuka gorączkowo w pugilaresie swojej karty, znajduje ją nareszcie, wydobywa i rzuca zamaszyście, zabiera ze stołu moję kartę, nie czytając chowa i odchodzi.

— Siadajmy razem, rzekł mój obrońca, podpalony na brunatno z nastrzępionemi siwawemi brwiami, coby go robiło strasznym, gdyby nie rozbrajająca srogość brwi, dobroduszny uśmiech.

— Będziemy mieli pojedynek, co w Anglii jest rzadkością. U nas zwykle zaczyna się od boksów i kończy się na boksach, i byle prawa dobrze były zachowywane, nie ma niebezpieczeństwa.

— Jeżeli się ser nudzisz w Londynie i szukasz rozrywki, bądź moim sekundantem, rzekłem.

— Z radością przyjmuję tak zaszczytną propozycyą, pod warunkiem atoli, że mnie o mej roli objaśnisz... Szkoda, że to nie boksy.

— Co do boksów, pomimo że szanuję tę broń, nie mam o niej pojęcia.

— Uczymy już czarnych używania tej broni i w krótkim czasie otrzymujemy zadziwiające rezultaty...

— Czy to zawód, któremu się ser oddajesz, zapytałem.

— O nie, my to robimy tylko dla rozrywki i cywilizacyi. Specyalnością moją dostarczanie broni czarnym, a perkali kolonistom zamieszkującym zachodnie brzegi Afryki, oraz dostawa obuwia dla kopaczy diamentów na przylądku Dobrej Nadziei. Handel ten jest nader korzystny, bo pozbywamy się starej skałkowej broni, za zamianę produktów w naturze. Zarobiło się także coś na Aszantach... tu dżentelmen przymrużył lewe oko i uśmiechnął się lewą stroną ust.

— Jakim sposobem? zapytałem zdziwiony.

— Czyjąż to oni mieli broń, jeżeli nie naszą, za którą dobrze płacili?... Pozbyliśmy się prawie wszystkiej broni skałkowej! Sprzedać nieprzyjacielowi starą broń, aby go pobić nową, czyż to nie dowcipnie?

— Zadziwiająco! lecz jakąż miał opinią w tym. względzie rząd królowej ?

— Udawał, że zabrania, udawał, że blokuje porty, a myśmy udawali, że kontrabandujemy. Jeżeli my im niesprzedamy, to pewno chciwe Jankesy to zrobią, a nie oni to Francuzi, lub Włosi. Zresztą napadać na bezbronnych, Dżon-Bule do tego niezdolni — uzbroją przeto przeciwnika, a potem nad nim odnoszą zwycięstwo.

— Jeżeli ma czem za broń i amunicyą zapłacić, dodałem.

— A naturalnie, kto rozpoczyna przedsiębiorstwo bez kapitału, ten jest albo półgłówkiem, albo oszustem.

— I bardzo sprawiedliwie, że zostanie ukarany, w przeciwnym zaś razie będzie tylko wyzyskany.

— Samą loiką faktów. Handel jest probierzem rozumu narodów; wierzaj mi ser, ludy ciemne i leniwe zawsze są wyzyskiwane przez narody rozumne i pracowite, a jeśli my tego nie uczynimy, zrobią to za nas drudzy, byle tylko mieli więcej rozumu od tych, których mają wyzyskać. Naprzykład, dla czego my nie wyzyskujemy Szkocyi, a musimy wyzyskiwać Irlandyą? bo Szkoci w cywilizacyi stoją na jednej z nami wysokości, a Irlandya znacznie niżej. Szkoci zasypują nas swomi wyrobami, a my ich, i jesteśmy w równowadze. Irlandya produkuje tylko kartofle, które zjada i wódkę którą wypija; trzeba jej zatem posłać to, czego nie ma.

— Czyby się jednak nie mogło obejść bez wyzyskiwań, zapytałem.

— Przypuszczam, że się nie rozumiemy, — odpowiedział dżentelmen z uśmiechem, — podstawą handlu jest zysk, nikt nie handluje bez zysku, różnica handlowych stosunków między jednym a drugim krajem daje ogólną sumę zysku, czyli wyzyskiwań, które po pewnym przeciągu lat ubożą jeden kraj, a wzbogacają drugi. My, naprzykład wyzyskujemy Rosyą, Austryą i Włochy, Rosya wyzyskuje Tatarów, Kaukaz i Chińczyków, Austrya — Węgrów i Polaków.

— Sprawiedliwe stopniowanie, którego koroną Dżon-Bule! zawołałem.

— Niech żyją Dżon-Bule ryknął dżentelmen. Garson grogu. A teraz przypuść pan na chwilę, że Rosya i Austrya najlepiej umieją się organizować, w celu podniesienia własnej produkcyi. Powiedz ser, coby się stało wtedy z Anglią przy takich bogactwach, które in natura posiadają tamte kraje? Dżon-Bule trzodę chybaby paśli jak Irlandczyki. No, no, tak źleby nie było, dodał uśmiechając się, jeszcze nam zostają cztery części świata i równowaga zamiany.

— Możecie zatem uzbrajać swoich nieprzyjaciół, aby tem świetniejsze odnieść nad nimi zwycięstwo.

— Brawo! zawołał dostawca broni.

— Bądź pan spokojny, cywilizacya i bogactwo rozwija się w stosunku geometrycznym. Niedość ie jakiś kraj organizuje się i dźwiga, niech przytem nie zapomina rozglądać się w stosunku swego postępu do wzrostu innych krajów, aby się przekonać, czy czasem ten jego postęp, nie będzie względnym upadkiem.

— Cywilizacya niszczy fortece — zawołałem, niszczy granice tak, że w końcu dziećmi z Woolwich*, gdy odpowiednio dorosną, będzie można z brzegów Anglii bombardować Berlin.

— O yess dear sir! jestem zachwycony twojem towarzystwem, Garson grogu! i gdyby teraz ten Yankes** chlusnął ci szklankę piwa w oczy, to takbym go zboksował, ażeby go pewno ztąd wynieśli. Wiesz, wielka idea przyszła mi do głowy; jesteś cudzoziemiec ja się za ciebie wyboksuję! Dżentelmen dostawca powstał, stanął w postawie boksera" pokazując mi kilka szczególnych pchnięć, przywiezionych z Senegalu. Nie ma tu kogo na Senegalskie pchnięcia? zawołał. Niestesty nie było odpowiedzi.

Wychodzimy.

Sekundant mój zarumieniony grogiem, rozpromieniony, w najlepszym humorze, traktował ze mną o odstąpienie pierwszeństwa w pojedynku, aby mógł sprawdzić praktyczność swych senegalskich pchnięć, na gruncie angielskim.

* Tak nazywają Anglicy swe olbrzymie działa.

** Anglicy Yankesami nazywają Amerykanów.

VIII.

Zbliżamy się do jednej z głównych pocztowych stacyj, wyjmuję z kieszeni list i w chwili gdy go kładłem do skrzynki, ostatnim rzutem oka spostrzegłem, żem nie położył na adresie miasta, do którego powinien być odesłany. Już było za późno, list wpadł mieszając się z tysiącem innych. Nieszczęśliwą przygodą dzielę się z towarzyszem... Dla odbycia narady i gruntownego rozebrania kwestyi, wstępujemy do wspaniałego przybytku zabicia trosk i tam przy kieliszku cheri układamy kampanią w celu odebrania listu. Dżentelmen podejmuje się wystąpić z mową mającą zmiękczyć serca gospodarujących na poczcie miss.

Bez żadnego wypadku dostajemy się do pokoju ekspedycyi listów. Trzy miss zajęte sprzedażą marek, ważeniem listów, kontrolą, — dwie inne przy telegrafie. Siadamy dla nabrania odwagi i decyzyi, a przedewszystkiem upatrzenia chwili wolnej od natrętów, kupujących marki. Dżentelmen skupił uwagę, układając mowę. Powstajemy. Dżentelmen kłania się kapeluszem, miss odpowiadają schyleniem główek. Dżentelmen zaczyna;

— Beautiful Miss! co znaczy piękne panny. Miss spoglądają po sobie. Nie mylę się, jeżeli używam przymiotnika, który się wam tak słusznie należy. Miss uśmiechają się. Oto przed wami stoi dżentlemen cudzoziemiec (kłaniam się z miną skromną), nie prosi on żadnej z was o rękę w tej chwili, nie dla tego jednak, by nie był kawalerem, lub żeby nie miał zamiaru ożenić się, lecz z tej prostej przyczyny, że jeszcze nie zdecydował się w wyborze.

Dostaję lekkie uderzenie w bok, ze strony dżentelmena przy znaczącem spojrzeniu, aby zwrócić moję uwagę na trafność zwrotu mowy. Missy przyczajone jak kotki parsknęły śmiechem. Mówca po małej przerwie kontynuje:

— Dżentelmen znajduje się obecnie w stadium wyszukiwania towarzyszki. Missy spuszczają oczy. i znów następuje ruch ręki dżentelmena w stronę mego boku, który atoli tym razem nie doszedł do celu, z powodu oddalenia się mego, aby uniknąć zbyt boleśnego budzenia mej uwagi. Dżentelmen mówi dalej:

— Towarzyszka, którą chce kochać i ładnie ubierać! (silny rzut ręki), tak jak teraz radby odebrać list!...

— Jaki list? zawołały miss.

— List, który pisał do swojej rodziny, opowiadając w nim o zamiarach ożenienia się w Londynie.

Taki list nie może zaginąć!

Miss robią wielkie oczy.

— Mówże ser co było więcej w tym liście — zawołał dżentelmen.

Zbliżam się do stołu, który nas oddzielał od miss.

— Jeżeli treść listu mego zajmie panie, z przyjemnością go odczytam — rzekłem słodko.

— Tak, tak musisz głośno przeczytać, dodał dżentelmen.

— Lecz ser, my dotąd nic nie rozumiemy, przerwała jedna z panien.

— List, który pisałem w zamiarze opowiedzianym przez dżentelmena, dodaję naiwnie.

— Należy westchnąć w tem miejscu, szepnął dżentelmen. Miss wybuchając śmiechem uciekają do drugiego pokoju. Zostajemy sami, po krótkim czasie jedna z miss wraca.

— Westchnął dwa razy — szepnął jej dżentelmen. Miss płacze ze śmiechu.

— Płacz pani, płacz — szczęśliwi, którzy płakać mogą! wydeklamował.

— A więc mówiłeś ser o liście, który....

— Chciałbym wycofać z powodu niedokładnego adresu — kończę.

— O której godzinie był rzucony ? pyta miss.

— Pięć minut przed piątą.

— Mów ser poetycznie, — przerywa dżentlemen. Miss znów płacze ze śmiechu, po chwili przezwyciężając się oświadcza.

— List pański jest już na ogólnej sali. Obejdźcie panowie budynek, pierwsze drzwi na prawo.

Wychodzimy, kłaniając się jak można najuroczyściej. Miss przy stole śmieje się cicho, drugie miss wyglądają przez szklanne drzwi bocznego pokoju.

— Kochać i ładnie ubierać! — powtórzył dżentelmen. Czujesz ser głębokość tego wyrażenia na naszej wyspie? jaka to potęga w tych dwóch słowach ! Kochaj i ładnie ubieraj, a reszta będzie ci przebaczoną. Jużto Dżon-Bule umieją dyplomatyzować! Dyplomacya to także handel, bo i ona polega na tem, aby swoje jak najlepiej przedstawić, jak najdrożej pozbyć, a przeciwnika olśnić, zmęczyć, zmaltretować i co nam potrzeba wziąć od niego jak najtaniej. Lecz ten system wymaga najprzód rozumu, — dalej bogactwa, aby mieć za co czekać, — i siły, aby mieć czem maltretować. Dżon - Bule mają to wszystko.

— Czy i w handlu z czarnymi używacie tej samej dyplomacyi?

— Zawsze jedno i to samo.

— A teraz przenieś ser ten zwykły system handlu do dyplomacyi i politycznych zabiegów.

— Już przeniosłem!

Dwadzieścia cztery okien po dwanaście z każdej strony, sklepienie oszklone, stoły przez całą długość budynku w cztery rzędy ustawione, na których z mosiężnych pręcików zbudowane w rodzaju klatki arkady. Taka jest główna sala i podstawa maszyneryi do rozdzielania ośm razy dziennie nowin spragnionym wiadomości mieszkańcom dzielnicy.

Przedziałki utworzone z pręcików, służą do sortowania i układania listów. Cała działalność polega na pośpiechu i punktualności w roznoszeniu listów. Parę tysięcy rzuconych listów do każdej większej poczty; parę kroć sto tysięcy, a często milion rzuconych o w pół do szóstej na poczcie City — należy rozdzielić, rozklasyfikować i rozesłać, w Londynie ośm razy, po całej Anglii cztery razy dziennie, na kontynent dwa razy.

W samym Londynie można się dwa razy dziennie skomunikować z interesantem, to jest dwa razy napisać list i dwa razy odebrać odpowiedź. Wygoda wielka, to też Anglicy nie żałują marek, a poczta najświetniejsze robi interesa, zawdzięczając swoje zyski energii i pośpiechowi. Dla czegóżby zatem nie mieli mieć maszyny pocztowej, jeżeli mają maszyny do obierania ogórków, gruszek i siekania mięsa na kotlety.

W dwie minuty znaleziono w jednej z przegródek mój niedokończony list. Dżentelmen zachwycał się prędkością odszukania, a ja dopisałem adres i powtórnie rzuciłem list do skrzynki.

Maszerujemy sobie najspokojniej, rozprawiając o znikomości rzeczy ludzkich, gdy nagle szanowny mój towarzysz tak silnie a niespodzianie został potrącony przez biegnącego dżentelmena, że o mało nie stracił równowagi. Słusznie obrażony, poprawił gwałtownym ruchem rękawy, zawołał: stop (stój) i pobiegł za uciekającym. Nieznajomy jednak był już dość daleko, ubliżywszy w ten sam sposób po drodze majestatycznie toczącej się okazałej misses. Szczęściem świadkiem napaści był policyant i ten ujął się za prześladowaną, stając w poprzek drogi biegnącemu. Zatrzymany stara się go usunąć, herkulesowa siła policyanta chwyta w kleszcze swych rąk ręce dżentelmena, który zmęczony biegiem nie jest w stanie wymówić słowa, usiłując się wyrwać. W tym czasie nadjeżdża tylbury, wioząca dwóch mężczyzn. Jeden z nich wyskakuje, i po kilku słowach zamienionych z policyantem więzień zostaje uwolniony i nie tracąc czasu, tem gwałtowniej ucieka, a za nim dobrym kłusem dzielnych koni w tylbury dwóch młodych ludzi.

Zbliżamy się do policyanta; towarzysz mój prosi go o objaśnienie zajścia.

— Biegnącym, odpowiada, jest porucznik Dyone z 38-go pułku Jej Królewskiej Mości; panowie w tylbury są jego kolegami. Między porucznikiem a kapitanem, który ze mną rozmawiał, stanął zakład. Porucznik Dyone podjął się w sześciu godzinach przebiedz 30 mil angielskich z obozu Aldershott do swego klubu na Picadylly, spieszył się więc, aby zakład wygrać.

— I tyś go śmiał zatrzymać!? zawołał zapominając się oburzony mój towarzysz.

— Sądziłem po rozpalonej twarzy, krwią zaszłych oczach i gwałtownych ruchach, że uciekł z domu obłąkanych.

— A gdyby zakład przegrał? pyta naiwnie obrażony dżentelmen.

— Nie byłaby w tem moja wina; porucznik powinien trzymać w ręku chorągiewkę z napisem: "Zakład biegu", lub mieć zawieszoną tabliczkę na piersiach. W takim razie poczuwałbym się do obowiązku torować mu drogę.

Praktyczna uwaga policyanta, która przytem była oryginalną uwagą angielską, rozbroiła dżentelmena.

— Jeżelibym zrobił podobny zakład, zawieszę sobie tabliczkę z napisem na piersiach, lub zmuszę megoprzeciwnika do tej ostrożności, rzekł zwracając się do mnie.

— Ja zaś jestem za chorągiewką, odpowiedziałem.

— Widać ser, żeś się nigdy nie zakładał o bieg na długą metę. W drugiej połowie drogi zaczyna ci już wszystko ciężyć, a przy końcu chciałbyś oderwać własne ręce, odjąć głowę i rzucić ją na bok, aby sobie ulżyć. Zakład o długą metę, wspaniała rzecz... 30 mil angielskich i sześć godzin, to nie pospolite!

— Ciekawym kto wygrał zakład i ile wynosiła stawka ?

— Jutro z dzienników się dowiemy. Patrz ser. Przed nami stanął w wyszarzanym odzieniu, z wybladła twarzą, człowiek dźwigający zawieszone 7. dwóch stron długie deski, oklejone ogłoszeniami.

— Patrz ser, zawołał dżentelmen, pokazując ręką na deskę zawieszoną na przodzie ruchomego słupa ogłoszeń. Mohavk minstrele!

Żywy słup słysząc wykrzyknik obraca się, abyśmy mogli na drugiej stronie deski przeczytać przylepiony afisz.

— Dziś, mówił dalej towarzysz, jesteś pan moim czarnym; musisz mi towarzyszyć. Lubię pasyami naszych ministreli, gdyż podczas ich gry wszystkie wspomnienia z kolonii stają mi żywo przed oczyma.

— Nie śmiem ci ser odmówić, pójdziemy...

— Starta pycha nieprzyjaciół kościoła, pena za sztukę! Zwycięztwo pana Snape, założyciela nowego kościoła i jego siostry nad pstrokatymi faryzeuszami! Za pena, buy*, buy, buy, wołał chłopiec na rogu ulicy, trzymając pod pachą plik papieru. Jeden obraz rozłożył na chodniku, obstawiając go kamykami.

— Musimy kupić, rzekłem, założyciel nowej religii jest moim znajomym, a jego siostra moją land-lady.

— Wiele dziś sprzedałeś? — zapytał dżentelmen chłopca.

— Pozbyłem już 300 sztuk; o piątej po południu zacząłem sprzedawać, odpowiada dwunastoletni chłopiec bez czapki.

— A wielu was rozsprzedaje dziś te rysunki?

— Przy mnie rozdano dwudziestemu trzeciemu.

— Jaki masz procent dla siebie?

— Pena od dziesięciu, szylinga od sta.

— Masz więc już trzy szylingi hultaju, cóż z niemi zrobisz ?

— Szylinga przeznaczam dla mojej starej (matki) na dom, za szylinga kupię słoniny, chleba i piwa, a jeszcze za szylinga czapkę.

— Jakiego koloru?

— Białą w niebieskie pasy.

— Kup w czerwone! krzyknął dżentelmen, rzucając mu sztukę sześciopenową.

— All right ser, jutro zobaczysz mnie w czapce w czerwone i białe kliny. Chuchnął na srebrną monetę i schował ją do kieszeni.

— Dla czego chuchasz na ten pieniądz, zapytałem. — To znaczy ser, że go przeznaczam do banku.

Wszystkie pieniądze zdobyte trafem idą do banku.

— Dużo masz kapitału?

— Trzy funty, sześć szylingów i ośm penów.

— Stara twoja musi być kontenta.

— Nic nie wie, mogłaby przepić; książeczkę bankową chowam na strychu.

— Cóż myślisz z uskładanemi pieniędzmi robić?

— Interesa na City.

— Umiesz czytać?

— Chodzę w niedzielę do szkoły.

— Będziesz miał miliony! zawołał dżentelmen, jak wielu z twoich poprzedników.

— Radbym ser!

— Dla czego stajesz ser w opozycyi przeciwko niebieskiemu kolorowi? zapytałem towarzysza.

— W żadnej opozycyi, tylko nie chcę go widzieć na głowie tego urwisa. Przysiągłem szanować ten kolor i chronić go, o ile to leży w mej mocy.

— Miałem narzeczoną, zaczął uroczyście dżentelmen i zamilkł... Dla czego się ser nie pytasz o więcej, zawołał urażony.

— Milczę, odrzekłem, z uszanowania dla wspomnień.

— To wiedz, że moja narzeczona powiedziała: nie lubię tego poważnego głupca w czerwonej krawatce. Gdy to mówiła, była w niebieskiej sukni, a ja wtedy przepadałem za czerwonemi krawatami i byłem poważny jak, zgadnij kto?

Na tak niespodziewane zapytanie nie mogłem znaleźć odpowiedzi.

Dżentelmen zbliża usta do mego ucha szepcząc.

— Jak osieł... Czy nie uważałeś ser, jak to zwierzę poważnie zapatruje się na świat i jego sprawy, jak głęboko rozważa każdą kwestyą i jak wspaniale milczy. Osieł nigdy się nie unosi i nigdy nie spieszy, jak również nigdy się nie irytuje. Osieł jest zawsze głęboko poważny, spokojny i trzeźwy. Nastawi uszy gdyby mógł, toby nawet i nozdrza rozwarł i milczy ze stoicyzmem wielkiego człowieka. Spójrz po towarzystwie, im więcej w nim poważnych, tem więcej i ograniczonych, a towarzystwo nudniejsze! Rzuć okiem na społeczeństwo i wszelkiego rodzaju i kroju jego powagi, liczba ich wzrasta w stosunku do upadku cywilizacyi, wykształcenia i rzetelnych zasług...

— I ja do 28-miu lat wieku byłem poważny, jak wielu z moich współziomków. Dla rozświetlenia ponurej mej twarzy, nosiłem czerwony krawat, powaga odpowiadała mojemu lenistwu, było mi z nią wygodnie i dobrze, przyzwyczaiłem się do niej... Dopiero moja narzeczona, wesoła i trzpiotowata miss Klara" którą dręczyłem śmieszną powagą, ocuciła mnie przytoczonem wyrażeniem, które wypadkiem podsłuchałem. Nazajutrz odesłałem miss moję czerwoną krawatkę i poprzysiągłem jej wesołość. Trzeciego dnia za podejrzany mój dobry humor straciłem miejsce na City, z oszczędzonej sumki zakupiłem najjaskrawszego koloru towary i już w tydzień byłem na morzu w drodze do naszych kolonij.

— I jak widzę dotrzymujesz ser słowa miss Klarze.

— Dotąd ani razu go nie złamałem i dla tego mam dobry apetyt, dobrze śpię, zrobiłem mająteczek, bronię niebieskiego koloru, a czasem i ludziom się pomaga; zresztą wiele się widziało i dużo nauczyło.

* Buy wymawia się baj, a znaczy kup.

IX.

Bębny i piszczałki zagłuszyły naszę rozmowę. Z bocznej ulicy wybiega w awangardzie w kolumnach do ataku chmura obszarpanych dzieci, za niemi ośmiu doboszów i dwunastu grających na piskliwych, blaszanych piszczałkach, na ostatku wielki bęben. Tak złożona orkiestra przeraźliwie wygrywa marsza, dżentlemeni i missy towarzyszą jej po obu stronach na chodnikach.

— Nasza narodowa muzyka, tak jak kobzy u Szkotów, rzekł z dumą dżentlemen.

— Winszuję, szepnąłem.

— Takich small-band (małych orkiestr) mamy parę set w samym Londynie, i gdy się razem połączą na obchód dorocznego święta, to mi to dopiero muzyka! Dużobym dał, gdyby ją można przewieść na kolonie.

— Dzicy nie posiadaliby się z radości, dodałem.

"Parasol ten był świadkiem sławnej mowy Palmerstona na wyborach w hrabstwie Myddelton*. Słońce wtedy świeciło, szlachetny lord zasłaniał się tym parasolem od jego promieni; potem, jak zwykle w Anglii, zaczął deszcz padać, a stary kanclerz mówił jeszcze dwie godziny i ani jedna kropla wody nie spadła na szlachetny jego nos. Nie wierzycie, patrzcie, rozwija parasol, patrzcie do światła, pięć funtów kto znajdzie dziurkę, jednę, jedyną dziurkę, a tylko dwa szylingi za cały!"

— Hir, hir **, zawołał uśmiechając się dżentlemen, gdyśmy stanęli w gromadce obok dwóch młodych łudzi, z których jeden trzymał pęk parasoli, a drugi wycinał speech (mowę).

Jedna z miss zaczęła zbyt mocno szukać dziurki w parasolu Palmerstona. Sprzedający wsuwa jej w ręce parasol, mówiąc: "proszę potrzymać i obejrzeć." Miss trzyma i rozpatruje.

Mówca chwyta drugi parasol. "A to jest miss end dżentlemen, parasol młodego księcia Cambridge! Opowiem wam ciekawą historyą: Pewnego razu młody książę przechadzał się po Baterzi parku nad brzegiem Tamizy. Deszcz zaczyna kropić, gdy właśnie bez parasola biegnie piękna miss. Książę jako dżentlemen proponuje podział parasolem; piękna miss przyjmuje, idą razem, deszcz coraz większy, przysuwają się coraz bliżej, bardzo blizko. Miss była wesoła, a książę zachwycony, i tak odprowadził ją do drzwi domu, potem się z nią widywał, kupował jej ciastka, cukierki i rękawiczki, chodzili razem na lody do cukierni i do teatru, a zresztą czyż jestem obowiązany wszystko pamiętać za dwa nędzne szylingi i parasol w dodatku!"

— Jak on zna serca Angielek, szepnął mi dżentlemen.

— "Szczęśliwy to parasol, zaszczyty przynosi, krzyczał spiker, a ja takie ograniczone bydlę, że go za dwa szylingi oddaję!"

Missy się śmieją, dżentlemen basem im wtóruje.

— "Ależ bo też to parasol!" ciągnie dalej handlarz i zaczyna go rozprzestrzeniać, zwijać i rozwijać, wreszcie z rozwiniętym spacerować. Nagle zbliża się do miss, której powierzył palmerstoński parasol, odbiera go z jej rąk, miss tęsknem okiem spogląda za parasolem, przekupień rozwija go, wychwala siłę, moc i historyczną jego wartość, nakoniec zwija i chce oddać towarzyszowi. Miss wyciąga mimowolnie ręce; przekupień z uśmiechem oddaje jej parasol.

— Zna on naturę ludzką, zna nieprzeparty pociąg do posiadania; pięć minut zostawiony parasol w ręku miss stał się jej już niezbędnym!

— A co, nasi umieją sprzedawać? Taka mizerna kanalia, a jaka wymowa... i powiedz mi ser dla czego? pytał dżentlemen.

— Dla tego, że Anglik, odpowiadam spokojnie.

— Zgadłeś ser, chodźmy patrzeć na naszych czarnych minstreli.

* * *

Dziesięciu murzynów uzbrojonych w dwie trąby, dwa flety, harfę, basetlę, dzwonki, kastaniety, wielki bęben i tamburino, obok nich ośmiu śpiewaków pod dyrekcya białego, wyśpiewywali przy akompaniamencie tak dobranej muzyki rozmaitego rodzaju utwory na podniesieniu sceny. Obszerna sala, rzęsiście oświetlona, tłumnie była zapełniona widzami,

— To wszystko nasi, szepce mrugając na mnie jednem okiem dżentlemen.

— Co to znaczy? zapytałem.

— To znaczy, że są to wszyscy biali Anglicy, pomalowani na czarno, w perukach skręconych po murzyńsku. I dla tego są tak ciekawi.

— Dlatego tylko?

— Dżon-Bulle lubią kolonie i mają słabość do czarnych; i ja ich lubię. Ale to jeszcze nic, zaczekaj ser a zobaczysz.

Po skończonym śpiewie w pierwszym przestanku wpadają na scenę dwaj klowni, również przebrani za murzynów, we frakach zszytych z perkalu najjaskrawszych kolorów.

Utrzymują w Anglii, że nie ma na świecie głupszego zwierzęcia nad murzyna. Klowny zdają egzamin z tej godnej uwielbienia głupoty, w ułożonych zręcznie dyalogach. Im potworniejsze wyrażenie, tem większy śmiech publiczności. Przy każdej sposobności przebrani murzyni biją się po twarzach, targają za uszy i kopią nogami, a widzowie biją oklaski. Mój towarzysz płacze ze śmiechu! Po skończonem intermezzo następuje śpiew chóralny z towarzyszeniem orkiestry.

Na scenę wybiega murzyn w trzewikach o drewnianych podeszwach, dwa łokcie długich. Rzęsiste brawa witają debiutanta; dżentlemen wpakował mi w bok boksa, dla ożywienia mojej uwagi. Trzewiki mają przypominać długie nogi Kafrów. Czarny wycina krótką mówkę do publiczności, przychylnie przyjętą, chwyta za tamborino, muzyka wygrywa dżiga, narodowego tańca angielskiego, tańczonego przez marynarzy na okrętach, a przypominającego bez żadnych zmian naszego Kozaka. Murzyn wybijając takt na tamborinie, tańczy dżiga. Przeraźliwy hałas od uderzeń drewnianych trzewików o podłogę sceny pruje nerwy, tancerz zaś przy każdym podskoku wykrzywia się w przeraźliwy sposób.

— Widzisz ser, oto kolonie w całym blasku! wołał dżentlemen wstając, aby lepiej widzieć. A to tańczy, brawo, brawo, wybornie ! Ja się na tem trochę znam.

Murzyn skończył; entuzyastyczne oklaski przywołały go po raz drugi na scenę, musiał powtórzyć i pewno trzeci raz by tańczył, gdyby był tylko w stanie to uczynić.

— Szczególnej siły potrzeba, aby w dziesięciofuntowych a dwułokciowych trzewikach tańczyć przez kwadrans, robię uwagę dżentlemenowi.

— Naturalnie, siły czarnych dzikich.

— A jednak to jest biały.

— W tem właśnie sztuka.

— Sztuka piękna, dodaję.

— O tak, taniec znakomity!

Synowie Albionu, pomyślałem, nie podbijecie wy świata sztuką i gustem, na tem polu nie zwyciężycie, chociażby dla tego, że za dużo u was mohavk — minstrelów.

W około sali urządzone bufety. Za stołami wyszukanej piękności miss rozlewają staut, dzin i grog.

Mój dżentlemen w zebranych gromadkach spotykał wielu znajomych, a nawet przyjacioł z kolonii. Wcale nie rozmawiali o biznesie (o interesach),. gdyż żaden prawy dżentlemen nie poważy się poruszać swoich interesów w teatrze, salonie, na koncercie, lub na przechadzce. Krytykowano za to śpiewy i tańce czarnych, ich rzuty i skoki.

Zmęczony i rozstrojony w towarzystwie zachwyconego przedstawieniem dżentlemena, opuściłem z nim minstrelów, kierując się ku domowi.

W jadalnym pokoju przy otwartych drzwiach naszego domu, zastaliśmy Rachelę i mającego odwagę siedzieć przy niej pana Kuka. Rachela wyszła, aby mi oddać list o niebieskich i różowych markach, z odbitą na nich twarzą wąsatą i z faworytami, który lekko przypominał zapachem fiołki i różę. Takich listów nie otwiera się przy świadkach.

— Twarz pani nie jest mi obcą, zauważył mój dżentlemen, zwracając mowę do Racheli.

— Ja zaś nie przypominam, rzekła słodko Rachela.

— O pani! ja nie wymagam dla siebie uwagi i pamięci... Po krótkim namyśle, mam już! zawołał, wyjmując kupiony u chłopca rysunek, rozwinął go, a pokazując na obrazie damę trzymającą kapelusz pana Snape, dodał: Oto dla czego szlachetne jej rysy nie były mi obce.

Rachela zapłonęła jak róża, mister Kuk miał odwagę zbliżyć się do nas, aby się przypatrzeć obrazowi, albowiem ani Rachela, ani pan Kuk nie otrzymali jeszcze odbitych egzemplarzy.

— Dla czego na obrazie nie znajduję obok pani szlachetnego jej przyjaciela, o ile słyszałem podpory, a może i naczelnika przyszłego kościoła? zauważył dżentlemen.

Pan Kuk miał odwagę bardzo nizko ukłonić się nam w tej chwili.

— Nie chciał posłać swej fotografii rysownikowi, ze zbytku skromności, tłómaczyła Rachela, patrząc dobrotliwie na pana Kuk.

— Chciałaś pani powiedzieć z pokory, ale pokorni będą wywyższeni.

— Ser jesteś oczytany w biblii.

— Należę do kościoła metodystów, mówił dalej dżentlemen, i jako misyonarz tej kongregacyi jeżdżę do Afryki. Na sto sztuk sprzedanej broni, jedna biblia, na dwie beczki araku, jedna biblia w dodatku, to nieźle, co?

— Bardzo szanowna kongregacya, dodała Rachela.

— Możebyś ser pojechał ze mną do Senegalu jako misyonarz swego kościoła, zapytał dżentlemen pana Kuk, wierzaj mi, można przytem bardzo dobre interesa robić.

— Pan Kuk ma tutaj swoje obowiązki; jego misya jeszcze nie skończona w Anglii, odpowiedziała ze stanowczą godnością Rachela.

— Zresztą szkoda wyższych talentów dla dzikich, zakończył dżentlemen ściskając rękę szczęśliwej, wesołej Racheli, a kłaniając się panu Kuk.

— Mamy ich! zawołał towarzysz mój gdyśmy weszli do pokoju, tak się zdobywa serca dwojga odrazu.

— Zwyczajnie po angielsku, odparłem z uśmiechem..

Dżentlemen rozśmiał się serdecznie, a życząc mi dobrej nocy, przyrzekł nazajutrz wizytę, aby wspólnie ułożyć warunki pojedynku.

* Okręg wyborczy w Londynie.

** Hear, słuchaj, brawo! zwyczajnie używany w parlamencie, teatrze; słowem, wykrzyknik uwielbienia.

X.

Zły, a nawet trochę zawstydzony z tak burzliwie przepędzonego dnia, położyłem się. Ciężki sen zamknął mi powieki, zmącona myśl snuła poplątane obrazy. Taniec pijanych, z długiemi nogami dzikich i ich wrzaski mięszały się z opowiadaniami nędzarzy, chwalących się wielkością sławy swych przodków. Dzicy za szklankę wódki rzucali ostatnie zapasy chciwym Dżon-Bullom, nędzarze umierając z głodu nie przestawali mówić o wielkości odziedziczonej po przodkach. Wzajemne uściski jednych z drugimi zmieszały obraz... Nareszcie i ja zostałem porwany w szalone koło tańczących, a potem rzucony w czarną przepaść zagłady i zapomnienia...

Po nad przepaścią spostrzegłem postać,

"Co lecąc naprzód rzucała niedbale

Perły jaśminy i maki korale."

Wydobywam ostatek sił, zrywam się i biegnę za nią, zbierając upadłe maki i jaśminy. Maki w mych rękach zmieniają się w krople krwi, jaśminy w perły łez... Zaczyna świtać, różowa jutrzenka rozjaśnia widnokrąg, mgła okrywa zieloność łąk i ciemne lasy sosnowe. Drogi, przy drogach krzyże, na polach mogiły. Chaty kryte słomą obok kościołów i zapach zbóż. — Nie rozpaczaj, mówiła zaklęta, patrz jaki sen cichy i spokojny, tu już słońce wschodzi. Każdy mak to kropla krwi, wylana dla przyszłości, a każdy jaśmin, to łza ofiary... Krople krwi zmieniam na maki, łzy na jaśminy, ludzie dobrej woli zrywają je, splatając z nich pracą i poświęceniem wieńce dla nieśmiertelności...

Otwieram oczy, goniąc myślą za czarodziejką, usiłuję zatrzymać w pamięci jej rysy, napróżno !... Kolor złotych włosów mieni się w mej wyobraźni, raz staje się jasny, jakim bywa nad brzegami Wisły, to znowu przechodzi w złoty, spotykany nad Tamizą...

Gdzież jestem ? szepnąłem. Cisza w pokoju, szelest drzew pod oknami, zmięszany z głuchą wrzawą oddalonej walki. Ach, to tylko Londyn i tylko odgłos życia czterech milionów ludzi.

Zaledwie oprzytomniałem i zdołałem się ubrać, wbiega Rachela do pokoju, anonsując dżentlemena oczekującego mnie w salonie.

Dżentlemen w wieku lat pięćdziesięciu, poważny, powstał na przywitanie.

— Jestem Jakób Wudwerd (Woodward), a oto jeżeli się nie mylę pańska karta, którą mi wręczył mister Henryk Clifford, w wiadomym mu celu.

— Nie ulega wątpliwości, że karta ta zawiera moje nazwisko, domyślam się zatem w jakim charakterze ser przyjechałeś.

— Ja się niczego nie domyślam, mnie nie wolno się domyślać, lecz wiem stanowczo po com tu przybył, odrzekł nieznajomy.

— Tem lepiej dla nas obu. Cenię stanowczość i dokładność informacyi.

— Jeżeli ser utrzymujesz, że je cenisz, to bądź łaskaw wysłuchać mojej propozycyi.

— Mów ser.

— Dałem słowo nie rozpoczynać sprawy, dopóki ser sam za dwie godziny nie objawisz swego zdania. Zanim zaś to nastąpi, ośmielam się prosić cię, abyś mi towarzyszył. Pojedziemy.

— Dokąd, zapytałem.

— Nie mam w instrukcyi pozwolenia na objawienie celu podróży i miejsca. Bądź jednak ser spokojny, jesteś pod moją opieką, a pod gwarancyą honoru Henryka Clifford.

— Kiedy mamy jechać?

— Natychmiast.

Nie znałem ani opiekuna, ani honoru Henryka Clifford'a, ale ponieważ sprawa nie należała do handlu, słowem do żadnego biznesu, z ufnością zawierzyłem.

W pięć minut później pędziliśmy londyńskim keb'em* we wschodnią część miasta. Dżentlemen nie przemówił do mnie ani jednego słowa, pewno nie miał na to odpowiedniej instrukcyi, ja zaś zdecydowany na wszystko nie zajmowałem się moim losem.

Po godzinnej jeździe zatrzymujemy się przed jednym z domów szerokiej ulicy. Dżentlemen zastukał, uderzając młotkiem do drzwi pięć razy. Raz tylko ma prawo uderzyć interesant, sługa, kramarz; dwa razy listonosz, trzykrotne zaś stuknięcie oznacza dżentlemena, które w miarę ważności stanowiska wzrasta w liczbę.

Młoda, rumiana służąca otworzyła nam podwoje. Dżentlemen zapytał gdzie mamy się udać.

— Do salonu, odrzekła uśmiechając się do nas figlarnie.

Na pierwszem piętrze dżentlemen otworzył drzwi, a puszczając mnie naprzód samego, zamknął schodząc na dół. Usiadłem na kozetce, rozglądając się po elegancko i pieszczotliwie przybranym saloniku. Po krótkiej chwili słyszę szelest sukni jedwabnej w przyległym pokoju... szelest, na nas wężach rodzaju męzkiego, tak nieokreślenie przyjemne robiący wrażenie, zbliża się, otwierają się drzwi, przedemną z Redżenstrit miss, ("perły jaśminy i maki korale") blada i zmieszana podaje mi rękę...

— Wiem wszystko, cicho przemówiła; długie rzęsy zasłoniły jej oczy, rumieniec jak ostatni blask światła w lampie buchnął płomieniem i zagasł. Mój brat obraził pana, okropnie, niegodnie! Czy go pan za to zabijesz? Dwie łzy w oczach zaszkliły się, wezbrały i spadły. Przeczuwam, że go zabijesz, on nie miał czasu uczyć się bronią robić, pracował, aby słabą ciotkę, która go wychowywała i siostrę wyżywić! Miss spojrzała na mnie załzawionemi oczami, milczałem.

— Charakter jego gwałtowny i drażliwy, mówiła dalej, staje się powodem naszych nieszczęść, inaczej życie płynęłoby nam wśród pracy, cicho i spokojnie. Czy pan nie masz, nikogo ? długi przestanek, nikogo na świecie?...

— Nikogo, odpowiadam.

— Nikogo, kogobyś kochał, za kimbyś tęsknił, dla kogo chciałbyś żyć?

— Nikogo, rzekłem cicho.

— Nikogo... powtarza miss jakby odbicie echa rozpaczy; a więc zabijesz mi brata! Nie masz pan ani matki, ani siostry ?

— Nie mam.

— Jak to straszne... ja miałam ciotkę, dziś jej nie mam, a teraz zabijesz mi brata! Nogi jej drżały, zachwiała się, usiadła, korale ust zbladły, zamilkła. A i ja nikczemnie milczałem; człowieczeństwo zabiło we mnie artyzm. Zdobyłem się na okrucieństwo katować biedne dziecko, aby z rozkoszą patrzeć na jej piękną boleść. Odgrywano przedemną dramat z prawdą uczucia i prostoty. Patrzałem wzruszony, aby nie stracić ani jednego ruchu; słuchałem, aby nie stracić ani jednego wyrazu i niegodnie milczałem.

— Więc ser zabijesz nas... tak, bo ja nie mogę sama się zostać.

— Musiałem na pani zrobić wrażenie ostatniego nikczemnika, rzekłem nareszcie. Milczeć, gdy sierota domaga się życia dla swego brata, który jej jest ojcem; milczeć, gdy mi zarzucają chęć morderstwa, jako zemstę za obrazę, która raczej była śmiesznością... A jednak milczałem. Boleść twoja pani była piękną w swej prawdzie...

Misses zarumieniła się i znowu długie rzęsy zasłoniły oczy.

— Boleść pani, mówiłem dalej, walczyła z godnością, wyrazów nie wiele, lecz każden z nich miał taką wartość dramatyczną, że należało milczeć z uszanowania dla sztuki, lub przerwać ze współczucia dla boleści. Wybrałem pierwsze.

— A ja zaczynałam już tracić nadzieję, ostatnią nadzieję posiadania jedynej opieki...

— A ja milczałem jak kat, stawiając się w pozycyi, jak gdybym istotnie losy brata pani miał w moich rękach.

— Nie ulega wątpliwości, że tak jest.

— Pani, w podobnych wypadkach nie zręczność, lecz los rozstrzyga.

— Nie wierzę ja w naszę gwiazdę. Więc ser stanowczo przebaczasz memu bratu? dodała powstając z wyciągniętą do mnie ręką.

— W którem miejscu obecnie brat pani pracuje? pytam, zatrzymując nieco dłużej białą, wązką a długą rączkę.

— W Ulicz** lecz dla czego się pan o to pytasz ? rzekła zakłopotana miss, wysuwając powoli rękę z mojej dłoni.

— Aby w tej chwili tam pojechać i przeprosić go za moje roztargnienie, z którego był zmuszony ocucić mnie szklanką piwa. Była to niespodzianka, zdolna od jednego cięcia stanowczo wyleczyć, i gdyby tak się stało, serdecznie byłbym wdzięczny panu Henrykowi Clifford.

Miss wracała do równowagi usposobienia; zwykły spokój, opromieniony radością, wypełniał szlachetne jej rysy, a rozum do oczu się cisnął.

— Ser jesteś grzeczny i uprzedzający, jak cudzoziemiec, dodała uśmiechając się, i z tą samą swobodą z którąbyś wbił szpadę w piersi mego brata, jedziesz przepraszać go, to prawdziwie po francuzku.

— Chciałaś pani powiedzieć z tą samą lekkomyślnością, o którą posądzacie wszystkich Francuzów. Nie jestem francuzem, ale chociaż nim nie jestem, nie widzę innego wyjścia jak pozwolić się zabić, aby nie popełnić zabójstwa, lub przeprosić.. !

— A jak to dobrze, że ser nie jesteś Francuzem, ale z pewnością i nie Niemcem.

— Dzięki Bogu nie mam zaszczytu należeć do rozszerzonej ojczyzny Bismarka; jestem Polakiem.

— Polakiem? pierwszego w panu poznaję Polaka, znam jednak troszkę Polskę, lecz tylko z książek i teraz stanowczo upieram się przy tem, aby brat mój przeprosił pana.

— Dla czego pani?

— Chociażby dla tego, że ser należysz do narodu, dla którego mam tyle sympatyi.

— A więc przez litość dla mego kraju, chcesz pani teroryzować swego brata i upokarzać go, zmuszając do przeproszenia.

— Czyż współczucie koniecznie litość oznacza ? zresztą nic mną nie powoduje jak tylko sprawiedliwość.

— Nie mam zwyczaju tryumfować z upokorzenia drugich, pani zaś dla zadosyćuczynienia samej sprawiedliwości chcesz zrobić przykrość bratu. Słusznie sprawiedliwość posądzają o brak serca.

— O ser, mówiła spokojnie miss, serce, sprawiedliwość, litość, tyle ważnych pytań odrazu. Gdybyś znał bliżej mego brata, podzielałbyś moje zdanie, że tylko sprawiedliwe wyjaśnienie mu jego postępowania może go ochronić na przyszłość. Posłuchaj ser: Brata mego wychowała kobieta. Wzrastał sam bez towarzystwa kolegów, którzyby z pewnością nauczyli go żyć. Szlachetne usposobienie, wydelikacone tkliwą opieką niewieścią, stało się zbyt drażliwe i w wyskokach swych porywcze. Za późno spostrzegłyśmy tę wadę. Ciotka zostawiła mi w spuściźnie opiekę, nad tym najszlachetniejszym umysłem, z rozgrymaszoną fantazyą. Co dzień, gdy go nie widzę, jestem niespokojną, drżę o niego i wtedy dopiero oddycham swobodnie, gdy go zobaczę. Pracujemy razem, wychodzę razem z nim na spacer, pilnuję go, jak przyjaciel i mentor.

— Czy istotnie masz pani powody do nieustannych obaw?

— Jakżeż ich niemieć, gdy już dwa razy odwiozła Henryka policya, zalanego krwią, zboksowanego do nieprzytomności... Raz jakiś obcy człowiek przywiózł omdlałego, otworzył kluczem brata drzwi, położył go na schodach, drzwi zamknął za sobą, silnie zastukał i odszedł. Zbiegam na dół, aby otworzyć i spostrzegam Henryka leżącego na schodach bez znaku życia, z poszarpanem odzieniem. Dodaj pan do tego drugi już pojedynek, który udaje mi się zażegnać dzięki naszemu przyjacielowi i szczęściu, że trafiam na tak szlachetnych ludzi.

— A może na ludzi, którzy radzi chcą siebie oszczędzić.

— Nie mów tak ser, boli mnie, gdy kto z wyrafinowanej grzeczności, siebie maltretuje. Miss więcej jeszcze zbladła, wspomnienia i opowiadana historya zmęczyły ją widocznie.

Zastukano do drzwi, miss prosi, wchodzi dżentlemen, który mnie przywiózł, a powitawszy serdecznie Dorę, zwraca rozmowę do mnie.

— Teraz zdaje się nadszedł czas, w którym instrukcya moja pozwala zapytać cię ser, co postanowiłeś w kwestyi pojedynku.

— Postanowiłem jechać do Wolwich i przeprosić sir Henryka Clifford.

— Co za znakomita idea! mówił już teraz naturalnie i swobodnie mister Woodward. Grzecznością pańską ukarzemy go.

— Jestem przekonaną, że ser masz wielką wprawę w użyciu tego rodzaju grzeczności.

— Tak pani sądzisz ?

— Sądzę że umiałbyś ser nawet zabijać grzecznością; poznaję to po twoim uśmiechu i zręcznym doborze słów.

— Moim uśmiechu? odparłem zamyślając się nad dawno minioną przeszłością.

— Przebacz ser moję otwartość; może za zbyt pospieszny wyrok na tak krótką znajomość, przerwała moje zamyślenie miss Dora.

— Jedziemy zatem do Woolwich, zadecydował dżentlemen, co za wyborny projekt! a tymczasem na drogę czeka nas kieliszek madery, lub brandy.

— Służę panom, idąc naprzód prosiła gospodyni domu.

Na parterze czekało nas zastawione skromne śniadanie, obok niego służąca w wyprasowanych perkalikach z białą łatką bawełnianą szydełkowej roboty przypiętą na wierzchu głowy. Jest to jej mundur i oznaka godności, służącej. Zwyczaj szanowany na całej wyspie.

Wątpię, aby się mogła załatwić jaka kwestya w Polsce i Anglii, bez uczty, słowem bez jedzenia. Na ten temat mógłbym bardzo dużo powiedzieć, gdyby nie miss Dora, która coraz więcej mnie onieśmiela; wobec niej staję się niezręcznym, brak mi wymowy. Wypiłem odrazu kieliszek wina, gdy tymczasem ona pije swój powoli, z gracyą i swobodą. Ach! jaką swobodę mają w obejściu Angielki, naturalną, poetyczną, pełną prostoty. Francuzki ze swoją kokieteryą, Polki z sentymentalizmem, prędko się wyczerpują, swoboda stworzona przez wolność, z poczucia godności, trwa zawsze.

— Ser wspomniałeś, że nie masz nikogo na świecie, czy wszystkich bliskich straciłeś?

— Jednych straciłem, drudzy sami odeszli; ciężyłem im, zostawili mnie więc samego i poszli dalej.

— Nie pojmuję, jak można tych, których się kocha porzucić.

— Nie wszyscy jednakowo kochają; zwykle kochamy dla siebie, i jeżeli przywiązanie staje się ciężarem, zostawiamy ciężar nieużyteczny idąc dalej; to mój system.

— Nie oskarżaj się ser; mnie się zdaje że miłość prawdziwa powiększa się ze wzrostem ciężaru, który im jest większy, tem więcej staje się nam drogim.

— Pani musisz bardzo kochać swego brata; nieustanna trwoga o jego los wzmaga jej przywiązanie.

Maki korale okryły twarz miss Dory; rozgniewany na siebie cofam się.

— Pięć minut do 12-tej przerwał dżentlemen, który przez cały czas zajęty śniadaniem nie uczestniczył w naszej rozmowie... Siedm minut drogi mamy do stacyi, pięć koleją, trzy do czterech statkiem parowym do Ulicz i blizko pięć do zakładu, razem przeszło dwadzieścia minut. O wpół do pierwszej Henryk wychodzi na śniadanie, spieszmy się, aby go złapać przy wyjściu. To rzekłszy wypróżnił kieliszek, chwycił za kapelusz, pożegnał Dorę i mimowolnie zmuszał mnie do wyjścia.

— Mam nadzieję, rzekła Dora, że Henryk nie będzie zbytecznie prześladowany pańską grzecznością.

— Domyśliłem się tej obawy przy charakteryzowaniu mej grzeczności, bądź pani spokojną, odparłem.

Miss podając mi rękę powiedziała pieszczotliwie: Gut baj, że aż mi się zimno zrobiło.

Na ulicy pan Woodward serdecznie ścisnął mi rękę.

— Pojmuję pańską delikatność, rzekł wzruszony, Henryk jest gorączka i tem nieszczęśliwem usposobieniem mimowolnie nieraz zadaje ciosy swej siostrze, którą ser poznałeś. Jakże się dobrze stało!

— Czyż mogło się stać inaczej? zapytałem.

— Przyznam się panu, żem się troszkę obawiał i dla tego zostawiłem cię ser samego z Dorą.

— Postąpiłeś bardzo bezwzględnie, narażając mnie na tak wielkie niebezpieczeństwo.

— Nie przeczę, siostra Henryka posiada wiele powabów młodości, lecz należało z mej strony wszystko zrobić, aby odnieść zwycięztwo. Dziwnie się to rodzeństwo rozwija samo, od trzech przeszło lat po śmierci ich ciotki...

— Ser, jestem w kłopocie, przerwałem. Sekundant mój ma mnie odwiedzić podczas naszego pobytu w Ulicz, przyrzekłem czekać na niego.

— Poradzimy na to łatwo, odrzekł dżentlemen; ze stacyi poślesz pan swej Land-ledy telegram, zapraszając pańskiego sekundanta na godzinę czwartą do restauracyi koło Waterlo-bride pod "złotym Pawiem."

Gdy telegram rozciekawiał Rachelę, nas pociąg lokomotywy wiózł na brzeg Tamizy.

* Cab, kabryolet o dwóch kołach.

** Wolwich (wymawia się Ulicz) wielkie arsenały marynarki.

XI.

Henryk Clifford pracował w osobnym pokoju. Zobaczywszy mnie wyprostował się, zbladł i stanął nieruchomie.

— Korzystając z towarzystwa pana Woodward, odezwałem się pospiesznie, przyjechałem umyślnie prosić pana, abyś zapomniał o komicznym wypadku dnia wczorajszego; roztargnienie moje...

— Sir, podbiegł do mnie Henryk ściskając mi rękę, sir usprawiedliwiasz się jeszcze mimo mego brutalstwa i napaści.

— Ośmielam się jeszcze raz powtórzyć moję prośbę, wina nasza jest wspólna.

— Nigdy na to nie przystanę, w tej chwili sprawiedliwie oceniam mój postępek... Zkąd panowie przyjeżdżacie?

— Z Londynu, odrzekłem.

— Z domu twej siostry, dodał pan Woodward. Henryk zarumienił się.

— Z domu mej siostry, rzekł z goryczą, a więc z wyżebraną łaską przebaczenia przyjeżdżasz ser do mnie, czyż nie lepiej...

— Sądzę, przerwał pan Woodward, że się mylisz. Dżentlemen przyjechał z propozycyą zgody, a że w tej propozycyi przypomina ci mimowolnie twoje obowiązki, to już nie jego rzecz.

— Serdecznej zgody, dodaję, z tem stanowczem zapewnieniem, że gdybym wczoraj znajdował się był na miejscu pańskiem, być może uczyniłbym to samo.

— W takim razie przyjmij ser moje przeproszenie, a rumieniec na mej twarzy niech mówi za mnie o ile się czuję winnym.

— Zatem zadosyćuczynienie zupełne, jakie powinno nastąpić między dwoma rozumnymi dżentlemenami, rzekł sekundant zgody. I w tem miejscu wznawiam pierwotną propozycyą zapomnienia o wypadku, który w obecnej sytuacyi nie ma innej wartości, jak tylko komiczną.

* * *

Z kolei rzeczy zwiedzamy fabrykę podmorskich telegrafów, w której pracuje dwa tysiące robotników. W tym właśnie czasie kończą linę telegrafu europejsko-brazylijskiego.

Chcąc dobrze się zoryentować, trzeba zacząć od początku...

— Już zaczyna nudzić! zawołają moje czytelniczki zmęczone towarzystwem księdza proboszcza, wielką polityką papy dobrodzieja, a gderaniem mamy.

Domyślam się o co wam chodzi, moje piękne męczennice ciepłego pokoju, ciszy wiejskiej i pieszczot rodziców. Czy Henryk będąc awanturnikiem, jest także pięknym mężczyzną? Powiem wam pod jednym warunkiem, jeżeli mi w paru słowach pozwolicie skreślić fabrykę, choćby dla taty, aby mógł o niej opowiadać i imponować sąsiadom swoją wszechstronnością.

— Mów tylko prędko! może raczycie mi odpowiedzieć.

— Dziękuję. Jeden drut elektryczny dość gruby, miedziany, obok niego jedenaście cieńszych drutów, obwiniętych gutaperką na szerokość cala. Tak przygotowany ładunek, ujęty jest w dwanaście na długość położonych drutów żelaznych trzeciej części średnicy cala; nareszcie wszystko szczelnie raz przy razie okręcone sznurkiem i oblane smołą. Oto lina podmorskiego telegrafu, przeznaczona spoczywać na głębokości dna morza.

— Skończyłem, a dotrzymując przyrzeczenia stanowczo oświadczam, że Henryk jest bardzo przystojnym młodzieńcem, smagławej cery, a przy niej białe zęby, małe wąsiki, ciemne duże oczy i gęste czarne włosy... Czyż jeszcze mało? a teraz pozwólcie mi opowiedzieć...

— Ani słowa więcej, tata będzie już miał dosyć tematu na cały wieczór. Nasz ojczulek jest szlachcicem polskim, a jako taki ma bardzo dużo fantazyi, a więc resztę sam sobie dośpiewa.

— Jakto? nie pozwolicie mi opisać przyrządu kółek, za pomocą których lina dostaje się wprost z fabryki na okręt, ani umyślnie na ten cel zbudowanego okrętu, na którym Dora ma mieszkać dwa miesiące.

— Nie, to nas nic nie obchodzi.

— Ani nawet jak dowcipnie układają liny telegraficzne na okrętach, jak motki jedwabiu.

— Dosyć, dosyć!

— Ani jednego wyrazu?

— Ani słowa!

— Ani słowa ? kiedy tak, to wracamy do Londynu, Tamizą, w chwili przypływu morza. Wzburzone fale rzeki parciem wód morskich, cofają bieg wody.

Malutki śrubowiec, Zaledwo wystarczający na 50 osób, mknie lotem jaskółki, podobnie jak ona muskając wodę skrzydłami. Henryk Clifford robi mi honory, jak kapitan panującemu na okręcie, chcąc zatrzeć ślady wczorajszego przykrego wrażenia, oraz aby mi złożyć dowody szlachetnego obejścia i dobrego wychowania. Mister Woodward patrzył na nas dobrotliwie i radośnie przysłuchując się naszej rozmowie, jej żywości i swobodzie przy zmianach przedmiotu. Henryk wypiękniał w moich oczach, prezentując się jako dzielny, pełen rozumu i hartu młody człowiek, a co do mnie, mam nadzieję, że nie zasłużę więcej w jego oczach, na kąpiel z piwa. Dobijamy do Waterloo-bridge, kierując się ku restauracyi pod "złotym Pawiem", mister Woodward pokazuje nam drogę.

W sali jadalnej czekał na nas mój wesoły dżentlemen — a widząc mnie wchodzącego razem z Henrykiem:

— Co, zgoda? zawołał; protestuję przeciwko wszelkiej zgodzie, lub w przeciwnym razie muszę być wynagrodzony za stracony czas.

— Kiedy i jak? zapytałem, przedstawiając Henryka dżentlemenowi, a dżentlemena p. Woodward.

— Postanowiłem, mówił dżentlemen, nie dopuścić do pojedynku na szpady lub rewolwery, poprostu dla tego, że żal mi było dwóch młodych ludzi, ale ponieważ myślałem, że bez rozprawy nie obejdzie się, boksy zatem powinny były rozstrzygnąć o waszych losach, a mnie, jako sekundantowi, przypadł obowiązek zastąpić cudzoziemca. Wstawszy rano poszedłem do jednego ze znajomych mistrzów tej sztuki, aby sobie przypomnieć ruchy i nabrać lepszej wprawy...

— To było zbyteczne, przerwał Henryk, gdyż ja jestem słaby bokser, bez rozwagi, zapalający się szybko, dla tego zawsze bywam pokonywany.

— Ćwiczenia nigdy nie są zbyteczne, odpowiada dżentlemen, lecz wyobraźcie sobie moje zdziwienie... szlachetny profesor boksowania pisał!

— Co, ty piszesz i nie ma trzęsienia ziemi, zawołałem.

— Ser, odpowiada mi, piszę, bo wydaję dzieło w moim przedmiocie, pod tytułem: "Szlachetna sztuka boksowania się (The Noble art of Boxing*), przez jednego z bokserów rycerzy. " Dżentlemen rozdaje nam prospekt tego dzieła.

— Rzuć pióro na godzinę i wstań dla mnie, mówię mu.

— Ser, woła, nie mogę teraz tego uczynić, muszę przygotować punkta, które będą rozbierane na dzisiejszem posiedzeniu, a na które cię zapraszam. Jeżeli zaś chcesz użyć rozrywki i wprawy, oto zawieszony gutaperkowy materac, okładaj go, ile ci się podoba.

— I ser pracowałeś? spytałem zdziwiony.

— Przez dwie godziny, i albo mi za to grubo zapłacicie, albo musicie wypić z dzikim kolonistą butelkę szampana.

— Z kolonistą ? ser należysz do kolonii ? zawołał Henryk, jakże to szczęśliwie, bo oto masz przed sobą jednego z opiekunów. Pan Woodward jest urzędnikiem w ministeryum kolonij.

— Nadokuczaliście nam podczas ostatniej wojny z Aszantami, zwrócił rozmowę mister Woodward do dżentlemena.

— Ciekawy jestem, kto komu więcej nadokuczał, odparł dżentlemen. A to nieszczęście z tymi opiekunami. Im mniej opiekunów, tem dzieci zdrowsze a rozumniejsze, gdy radzić same o sobie muszą.

— Dokuczaliście nie dla tego, aby wam nasza łagodna opieka była przykrą, mówił poważnie urzędnik ministeryum, z której zawsze umiecie korzystać, gdy chcecie pokazać waszę dumę angielską — ale jedynie dokuczaliście nam przeciągając wojnę. Czyż warto było dla pozbycia się kilkunastu tysięcy sztuk broni przedłużać kampanią o trzy miesiące?

— Więc chcieliście zostawić cały zysk mściwym, gburowatym Jankiesom, ssącym prymkę presbiteryanom, którzy nas wszędzie prześcigają, wszędzie zastępują drogę, wołał dżentlemen. Choćbym miał sam na plecach nieść broń z Londynu do Aszantów, tobym ją niósł, aby jej nie dać nieść Jankiesom.

— Szlachetne współzawodnictwo, któreby w całym blasku zajaśniało wtedy, gdybyśmy mogli Jankiesom naszą broń na ich własnych rynkach sprzedawać, odparł Woodward.

— Czyż jesteśmy w stanie, gdy Jankiesy wszędzie nas podkopują? My wyrobimy jakąkolwiek drogę pracą i kapitałem, Jankiesy tuż depcąc nas po piętach włażą za nami, podlicytowują, jednem słowem spychają nas. Nie nas, na Boga! ale spychają ze swych stanowisk Anglią! Jankiesy zajmą za lat dziesięć nasze targi w Europie. A cóż na to nasi opiekunowie i parlament? Dżentlemen to powiedziawszy założył ręce po Napoleońsku.

— W takim razie będziemy musieli sprzedawać taniej, produkować lepsze towary, lub zaniechać produkcyj jednych, a podnieść wyrób drugich artykułów.

— I to tylko dla tego, wołał zapalając się dżentlemen, aby się przypodobać Jankiesom, aby unikać Jankiesów, aby im ustępować, a gdzież jest honor Anglii? Czy ser jesteś vihg?

— Tak jest, odparł pan Woodward, jestem wigiem i brajtonistą, to jest zwolennikiem wolnego handlu.

— I ja nie jestem thorysem, lecz muszę szanować ambicyą thorysów i dbałość ich o godność narodową. I ja jestem zwolennikiem wolnego handlu, ale nie z Jankiesami.

— Zasada wolnego handlu jest jedna dla wszystkich.

— Zgoda, ale wprzód należy upokorzyć Jankiesów, zniszczyć ich i zamknąć.

— Lubisz pan ser? przerwał Henryk.

— Każden prawy dżentlemen lubi go po obiedzie.

— Na targu londyńskim dzisiaj ser en gros stoi 4 peny za funt, zniszczmy Jankiesów, a za ten sam funt będziemy musieli płacić dwa szylingi.

— A któżby chciał ich stada wybijać i pastwiska palić! zniszczyć Jankiesów, to znaczy zamknąć ich. My sami możemy na miejscu od nich kupować, co dobrego mają, i sami to przywozić.

— Oto stuletnie dzieje polityki angielskiej.

— Jędrnej i racyonalnej polityki narodowej, polityki dbającej o byt, o przyszłość, aby dzieci nasze nie umierały z głodu na stosach wyrabianych produktów, odparł z dumą dżentlemen.

— A ja wnoszę toast, zawołał Henryk, na cześć wolnego handlu, przez który Anglia zwyciężać i wzrastać będzie!

— Chętnie spełniam ten toast, odparł p. Woodward. Po gorącej rozprawie i spiczach, bez których nie może się obejść najskromniejsza uczta w Anglii, rozmowa przeszła do potocznych spraw. Dżentlemen mówił nam o sprycie i zmyślności dzikich, ubarwiając opowiadanie wesołemi anegdotkami; Henryk o przygodach przy zakładaniu podmorskiego telegrafu, a pan Woodward słuchał, pobudzał do rozmowy i rad milczał.

Henryk zaproponował herbatę u siebie. Dżentlemen spojrzawszy na zegarek zdziwił się, że czas tak szybko przebiegł, i przepraszając za konieczność opuszczenia, rzekł:

— Wyobraźcie sobie panowie, że mistrz mój, podpisujący się "rycerz-bokser", wydając swoje znakomite dzieło, utworzył komitet**, któremu powierza najtrudniejsze pytania w przedmiocie swej sztuki do rozstrzygnięcia. Przeglądałem program, jest jedno ważne pytanie: "Jakim sposobem boksujący się dżentlemen może się ustrzedz od otrzymania razu podbijającego oko, oraz od podbijania oka przeciwnikowi." Wyobraźcie sobie panowie, co to za niewygoda dla dżentlemena mieć podbite oko, a jak się to u nas często zdarza!

Spojrzałem mimowolnie na Henryka; on zaś zarumienił się i spuścił oczy.

— Przyznam się panom, ja mam sposób uchronienia naszych dżentlemenów od tej klęski, za pomocą moich senegalskich pchnięć i takichże samych zasłonień. Jadę więc na posiedzenie, aby przedstawić w naturze moje pchnięcia, obronić je i polecić napisanie o tem rozprawki.

— Sprawa pozbawiająca dżentlemenów posiadania podbitych oczów, jest ważniejsza od przyjemności widzenia go w naszem towarzystwie, z której na rzecz ogółu robimy ofiarę, rzekł pan Woodward.

— Bo czyż nie mają na to 24 żeber, zapytał się prosząco dżentlemen.

— Powinny wystarczyć, dodałem.

— Nie zapominaj ser o swoim starym przyjacielu, zawołał do mnie, wskakując do Keba.

Po jego odjeździe powróciliśmy na statek, który nas wysadził obok domu Henryka i jego siostry.

Miss Dora czekała na nas w saloniku, ubrana w białą sukienkę. Mak, koral i perły jaśminu, tuląc się do zwiniętych w pukle złotych jej włosów, cicho drzemały. Rozpromieniona, piękna szczęściem, wyciągnęła do nas po przyjacielsku ręce, aby je następnie zarzucić na szyję brata i pocałować go w czoło.

— Znów złamana przysięga, przemówiła pieszczotliwie, ty rozgrymaszony awanturniku.

— Więc sir Henryk składał już przysięgi? zapytałem.

— Gdym go znalazła na schodach, prawie nieżywego, wtedy to przysiągł mi ostrożność i spokój.

— Lecz moja najdroższa, jedna chwilka i w tej chwilce krew uderza nam do głowy, zapominamy o wszystkiem. Powiedz ser, czy mamy przytomność w takich razach?

— Nieprzytomni nie odpowiadają za swoje czyny, odrzekłem.

— Nie broń go ser, bo jest to człowiek, sprawiający najwięcej przykrości swej siostrze.

— Jeżeli tak moje drogie dziecię, powiem ci pocieszającą nowinę...

— Słucham, odrzekła Dora, wskazując nam ręką miejsca, abyśmy usiedli.

— Za trzy tygodnie wypływamy na pełne morze, układać na dnie morza drut atlantycko-brazylijskiego telegrafu.

— Już za trzy tygodnie?

— A zatem przez całe trzy miesiące mej podróży będziesz wolna, oswobodzona od człowieka, który ci najwięcej sprawia przykrości.

— Przeciwnie mój drogi, przez te trzy miesiące ani się na chwilę nie rozstaniemy.

— Co przez to chcesz powiedzieć?

— Rzecz bardzo naturalną, postanowiłam ci towarzyszyć.

— Ależ to niepodobna, czy sądzisz, że ja na to pozwolę?

— Kochany Henryku, mówmy seryo. Jeżeli dla ciebie zbyt trudną jest rzeczą dotrzymywanie przyrzeczeń, pozwól przynajmniej bym ja wypełniała moje obowiązki. Nie chcę teraz przypominać najsmutniejszej chwili w naszem życiu, przysięgłam wtedy, że cię nie opuszczę. Zamiast więc przez trzy długie miesiące żyć w nieustannej trwodze i niepokoju, wolę niebezpieczeństwa dzielić z tobą i jadę.

— Moje najdroższe dziecko, na okręcie i na morzu przez trzy miesiące, czyś ty się zastanowiła nad tem? żyć wśród ludzi szorstkich obyczajów, źle wychowanych, wśród ich gburowatych wykrzykników i prócz tego narażać się na burze, zimna i spiekotę równikową ?

— Trzy miesiące, to tylko dziewięćdziesiąt dni; przygotowałam książki i zabieram małą pracę do wykończenia na przyszły meetyng. Zresztą nie wątpię, że będę miała kajutę, a mój brat wiedząc, że jestem tak blizko, będzie się strzegł, aby mu krew zbyt często nie uderzała do głowy.

— Kochana Doro, zapominamy, że mamy obok siebie naszego przyjaciela i opiekuna, którego zdanie powinno być szanowane. To mówiąc spojrzał błagalnie na zamyślonego dżentlemena.

— Moi młodzi przyjaciele, rzekł ze spokojem pan Woodward. Zapominacie o jednej ważnej, a może najważniejszej okoliczności. Za dziewięć dni miss Dora zostaje pełnoletnią; w dniu tym, który powinien być obchodzony uroczyście, z woli waszej ciotki, mam o godzinie ósmej wieczór odczytać jej list, który mi oddała przed śmiercią do przechowania. A zatem proponuję zawiesić kwestyą do ostatecznego rozstrzygnięcia na dni dziewięć.

— Dear ser, mówił Henryk, zdaje się, że w dniu tym sprawę zupełnie przegramy. Któż z usamowolnionych nie nadużywa w pierwszych chwilach swej wolności ? Czy nie lepiej skorzystać na czasie ?

— Być może kochany Henryku, lecz czyż to jest coś tak strasznego odbyć trzymiesięczną podróż na wielkim okręcie ?

— A więc kochany nasz przyjaciel jest i dziś, jak zawsze, zdania tego rozpieszczonego dziecka. I cóż ty na to ser? zwraca do mnie rozmowę młody gospodarz.

— Ser nadto jest grzecznym, by mi oponował, uprzedza zręcznie odpowiedź miss Dora.

— Rycerskość mojego narodu nakazuje mi wprawdzie skłonić głowę przed wyrokiem damy, lecz mimo to, gdybym sam przed sobą śmiał wyjawić moje zdanie, mógłbym się znaleźć w pewnej z panią sprzeczności.

— Proszę cię ser powiedz otwarcie swoją opinią, jak gdybyś ją mówił przed samym sobą, pochwyciła Dora.

— Należę do narodu nieco zacofanego i dla tego rad jestem nie zbliżać kobiet zbytecznie do ognia, a boli mnie patrzeć, gdy muszą iść przez ulicę pieszo po błocie.

— Rozumiem, nie chcesz pan kobiety stykać z tem wszystkiem, co nie jest pięknem.

— To moja opinia, przerwał Henryk.

— Ser nie wierzysz, aby kobieta mogła przejść przez piekło i wyjść z niego aniołem, szepnęła piękna miss.

— Przeciwnie, odparłem, lecz mimowolnie od gorąca i dymu anioł wyjdzie z opalonemi i oczernionemi skrzydłami.

— Więc to, co jest dobre i szlachetne, musi w zetknięciu ze złem upaść ? spytała Angielka.

— Nie pani, lecz gdy jest czystem i białem, w zetknięciu z czarnem i brudnem musi się powalać.

— Brawo ser! dzielnie bronisz swojej sprawy, zawołał Henryk.

— A mnie się zdaje, że dobre jest zawsze pięknem, rzekł spokojnie pan Woodward, a nawet w zetknięciu ze złem więcej pięknieje i podnosi się. Kobieta nietylko powinna być czynnikiem dobrym, ale również łagodzącym i wypiękniającym, dla tego radbym, aby mogła być wszędzie, i jeżeli tylko zechce, zawsze wyjdzie czysta i niepokalana. Oto jest tajemnica i przyszłość emancypacyi.

— Ależ to ideał, tłómaczył Henryk.

— Ostateczny cel jest zawsze ideałem, dążmy więc do niego, zadecydował cicho i przekonywająco szlachetny Anglik.

— Drogi opiekunie, byłam pewną, że staniesz w mojej obronie, mówiła Dora powstając z miejsca, aby uścisnąć rękę przyjaciela, a oprzeć drugą na jego ramieniu.

— Drogie dziecię, znasz moją wadę, odpowiedział uśmiechając się dobrotliwie dżentlemen; wobec prawdy upadają u mnie obowiązki nawet względem tych, których kocham. Radbym cię widzieć w Londynie, będę niespokojny gdy pojedziesz, a zarazem wierzę, że wrócisz lepszą, nie uczerniwszy skrzydeł, Henryk zaś więcej łagodnym i wyrozumiałym. Zwycięzka Dora zaprowadziła nas w tryumfalnym pochodzie na kolacyą.

— Powiedz mi jednak kochana siostro, zapytał Henryk, co się stanie z twojemi lekcyami, ze stowarzyszeniem i z rozpoczętą pracą?

— Jeżeli kapitulujesz kochany braciszku, opowiem ci wszystko. W miejscach gdzie udzielam lekcyj, wymówiłam sobie wakacye i jutro zapowiem, że się właśnie rozpoczynają; tymczasem miss Klara, dziś już druga sekretarka naszego towarzystwa, przyrzekła mnie zastąpić.

— Może ser nie wiesz, wtrącił Henryk, że siostra moja pracuje, zarabia, ma kapitały w banku, robi podarunki bratu, sama się ubiera, a przytem zajmuje wysoką godność, będąc sekretarzem stowarzyszenia pedagogicznego dziewic Albionu!...***

— Nie żartuj sobie, przerwała uśmiechając się Dora. Dla tego, że zaledwo funta na tydzień zarabiam, a on pięć, widzisz ser jak jest zarozumiały. Ja jednak zawsze utrzymuję, że mamy sześć funtów dochodu, a nie pięć.

— Co czyni na rok więcej o 1. 040 szylingów, rzekł pan Woodward, a taka sumka ma już swoję wartość. Tysiąc kobiet zarabiających podobnie zwiększają bogactwo narodu o milion szylingów rocznie.

— Praca, która nam przynosi dochód, czyni nas więcej zadowolonemi i pewnemi siebie, dodałem z mej strony.

— I dumnemi, mówiła z uśmiechem miss.

— Bardzo sprawiedliwie, lecz jeszcze ostatnia kwestya poruszona przez ser Henryka nie została przez panią rozstrzygniętą, odezwałem się do Dory.

— Ciekawy zapewne jesteś ser nad czem pracuję? Aby się Henryk nie nudził, zresztą, aby go po żmudnych zajęciach w biurze i warsztatach nieco rozerwać; wieczorami, jeżeli nie idziemy na przechadzkę, pracujemy wspólnie nad nowem ułożeniem po angielsku historyi literatury francuzkiej z odpowiedniemi tłómaczeniami wyjątków z arcydzieł. Braciszek mój ma dużo zdolności do poezyi, tylko troszkę próżniak, woli ze mną rozmawiać, śmiać się i żartować.

— A moja siostrzyczka, dokończył Henryk, pisze prozą jak Fenelon lub Dickens, wprawdzie za mało wierzy w siebie, lecz tylko w tej kwestyi, bo na innem polu zawsze zwycięża i stawia na swojem.

— Szczęśliwi zwycięzcy! zauważył p. Woodward... Duszno mi było w tej atmosferze szczęścia, którą burze czynią przyjemniejszą, bo odświeżoną i wypięknioną uczuciem. Walc Szopena, odegrany dla mnie przez miss Dore, przypominając mi przeszłość, a w niej jasne punkciki odpoczynku, wśród uśmiechów i zapomnienia, przygniótł mnie i roztęsknił. Nam wygnańcom widok spokojnego szczęścia odnawia najboleśniejsze rany, dla nas nie ma wyboru, albo upajać się chwałą, lub umierać w odrętwieniu.

Skorzystałem z pierwszej sposobności, aby uciec. Przez drogę szumiały mi w uszach ostatnie wyrazy pięknej i poważnej. "Wróć do nas za dziewięć dni", wróć patrzeć, abyś potem więcej tęsknił za cichem pożyciem w rodzinie, którego nigdy nie odzyskasz.

Miss Dora wychowaną była przez ciotkę. Stare panny w chwilach przejrzałości swego wieku stają się mocno drażliwe, okazują wiele złośliwego dowcipu, a przedewszystkiem cierpią na drażliwość języczka, który nieustannie musi pracować dla ulżenia boleści. Z wiekiem ustaje drażliwość, zmieniając się w stałą nienawiść do rodu ludzkiego, przedewszystkiem zaś do rodzaju męzkiego, a w przywiązanie do zwierząt — mianowicie do kotów i psów. Czasami jednak wydziedziczone te istoty przeobrażają się w cichych aniołów poświęcenia i cierpliwości.

Ciocia miss Dory należała do drugiej kategoryi wybranych, skutkiem serdecznej i długotrwałej miłości, jaką zaszczycała młodego porucznika, który ostatnią podróż odbywał do Indyi, z nadzieją powrotu w randze kapitana, aby w tej pozycyi zaprowadzić piękną narzeczoną do ołtarza. Czyż jednak wielkiej burzy potrzeba do zniszczenia życia jednego człowieka? Cóż dopiero burza Oceanu. Już minęli szczęśliwie przylądek Dobrej Nadziei, już i równik przepłynęli, lecz nie mogli wydobyć się z wysp Kanaryjskich. Burza, a w niej przeznaczenie śmierci tu ich doścignęło. Porucznik był ostatni z opuszczających okręt — bohater swego obowiązku wśród ciemnej nocy i fali wód zginął, jak kropla w morzu.

Dzięki temu wypadkowi ciocia miss Dory nie pokochała ani kota, ani psa, zmieniając się w cichego anioła ze łzami w oczach, osuszającego łzy, z pustką w sercu, pieszczącego serca i uczucia drugich.

Po śmierci matki miss Dory, ciotka zabrała sieroty; udzielając lekcyj muzyki i języków pracowała, aby je karmić, i wychowywała, aby je uczyć. Chłopiec został inżynierem, a młoda dzieweczka zmieniła się w rozumną, szlachetną i piękną pannę. Ciocia spełniwszy swoją misya, po trudach i pracy zasnęła, nie budząc się więcej. Bratu została siostra, siostrze tylko brat. Sieroty poszły dalej, torując sobie drogę pracą.

Historya skończona, lecz któż ją ośmieli się wziąć za tło do romansu, tak mało w niej efektów, a tak dużo uczucia i cichej ofiary!

To niebezpieczne na dzisiaj; uczucie oszpecą sentymentalizmem, wykrzywią nienaturalnością. Efektów, które hukiem i dymem zasłonią prawdę, ogłuszą! Efektów dla drażnienia nerwów! Niech żyje Rocambol, pomnik dla Gaboriau i chwała literatom, którzy w strasznych ekscesach i trywializmie zgubili instynkt piękna, zatracili twórczość, pocieszając się myślą, że są realistami. Biedni maluczcy — realistami byli Szekspir i Dickens. U tych geniuszów nie wiadomo czy prawda zwycięża piękność, czy piękność pokonywa prawdę. Objawy te równoważą się, dla tego piękność jest tam prawdziwą, a prawda piękną.

Grottgerze, malarzu serca Polski, smutnej jej duszy, zadumanych myśli, rozświetlanych jak praca w nadziei!... Ilekroć mam kreślić ciche dzieje boleści serc ludzkich, zawsze mi przez myśl przesuwają się obrazy twe — i wtedy tracę odwagę, pióro wypada mi z ręki — zamykam oczy — wyciągam ręce — serce mi pęka z tęsknoty za krajem, łzy cisną się do oczu...

* Dzieło to wyszło i jest do nabycia w księgarniach londyńskich.

** Podobny komitet istnieje w Londynie.

*** Stowarzyszenie to istnieje w Londynie.

XII.

— Cóż to, więc i marzyciele w City gonią za interesami, wołał z uśmiechem dobiegając mnie na City-Road kapitan.

— Albo podobna, kochany kapitanie, odparłem wyciągając na przywitanie rękę, mieszkać w Londynie i nie prowadzić interesów?

— Brawo! kto mieszka w parani musi chodzić do jej świątyni.

— Zbliżamy się do podwoi, rzekłem poważnie, pokazując na czarny gmach banku angielskiego.

— A na jej ołtarzu, kończył kapitan, ulany ze złota siedzi bignes* bóg. Wobec niego upada wszystko, przedewszystkiem zaś moralność, cnota, obowiązek, godność. Biznes jest wszystkiem, początkiem dobrego i złego, jedynym celem, rezultatem, bo jest bogiem.

— Kapitanie, zapalasz się, a gdzież równowaga? bo inaczej egzystencya stałaby się niemożliwą, jak na giełdzie wiedeńskiej.

— A któż mówi, że nie ma równowagi, lecz ona wytwarza się dla biznesu i z bisnesu. Wielkie domy walczą kapitałami, punktualnością i rzetelnością do przesady, gdyż to dla ich biznesu jest konieczne. Nakręcona w tym kierunku maszyna, daje im najlepsze rezultaty. Mniejsze domy muszą naśladować wielkie, aby się kiedyś niemi stały, lecz gdy bez hałasu i wrzawy można dobry interes zrobić, przyprowadzając do bankructwa i nędzy sto rodzin, bądź spokojny nie zawahają się ani chwili, tak wielcy jak mniejsi.

— Rozciekawiasz mnie.

— Obejścia, zasadzki, podstępy są na porządku dziennym. Posłuchaj: pan Clarck naprzykład et Compagnie, poważny, ogolony dżentlemen, zawsze czarno ubrany i zawsze w cylindrze, jednem słowem respectable, zakłada ze wspólnikami, mając naprzód upatrzone drogi zbycia, dom, bank, komisya, słowem co mu jest najdogodniejszego. Z początku małe partye towarów płacą gotówką, lub biorą na kredyt z krótkiemi terminami. Weksle wypłacają najsumienniej, tym sposobem zyskują zaufanie i coraz większy kredyt, z którego korzystając zabierają towaru za 10 tysięcy funtów, pozbywają go jak najprędzej i odpowiednio przygotowawszy swoje księgi bankrutują.

— I idą do więzienia, dodałem.

— Nie tak prędko! najpierw bankrutują podług wszelkich form prawnych, a zatem jest to bankructwo respecłable, powtóre tylko biedacy idą do więzienia, bankrutujący wyżej nad 50 funtów są wolni od tej przykrości.

— Wróćmy do przedmiotu, zdecydowałem.

— Pan Ciarek i towarzysze bankrutują, stwierdzając księgami upadek, a że są respectable dżentlemeni, płacą zatem wierzycielom pena** za funta. Biznes wybornie się udał, zarobionym kapitałem dzielą się. Każdy ze wspólników zarabia po trzy tysiące funtów (26. 000 rubli). Urzędnikom swym dają po dwa funty gratyfikacyi, zamykają dom i zwijają firmę, aby ją pod innem imieniem założyć; mimo to cieszą się dobrą opinią jako very-respectable.

— Chciałbym nareszcie dowiedzieć się o rzeczywistem znaczeniu waszego respectable.

— Czarodziejski ten wyraz w Anglii oznacza bardzo wiele. Nie masz narodu arystokratyczniejszego na świecie od Anglików, a respectable jest to miara oznaczająca wybitne stanowisko w swem otoczeniu. Chodzić w cylindrze i mieć czarny surdut znaczy respectable, płacić długi — respectable, ubierać żonę — respectable, mieć pokój bawialny — respectable.

— Znakomite respectable !

— Wieleż razy dla niego znoszą nędzę i upokorzenie; wieleż razy to słowo staje się powodem upadku i hańby!

— Czy nie zbyt jaskrawo malujesz kapitanie, zawołałem.

— Wejdź do naszych rodzin, a przekonasz się, jak wielkie ofiary składają swemu respectable. Często cała rodzina głód cierpi, aby mieć pokój respectable i wyjść na ulicę ubraną respectable.

— Przypominam sobie, moja praczka mówiła mi, że na pierwszem piętrze ma pokój respectable.

— Na utrzymanie którego oddaje piątą część swego dochodu, aby tylko mieć przyjemność powiedzieć ci o tem, a zarazem być dumną w obec sąsiadek.

— Córka jej, gdy mówiła matka, dodałem, spuściła wtedy oczy, nie śmiejąc ich podnieść moie, aby nie patrzały zbyt dumnie.

— Tak, tak, miała prawo być dumną, myśląc, że i ona jest respectable, siadając czasami w respectable pokoju swej matki.

— A ci co długów nie płacą, rzuciłem pytanie.

— Płacić długi stanowi wysoki stopień respectable, ale o tym, kto nie płaci, byle dobrze mieszkał i ładnie się ubierał, powiedzą: "Wprawdzie ten dżentlemen niestety długów nie płaci, lecz zawsze jest on respectable". Gniewają się na niego, ale szanują w nim ideę respectable.

— Wybornie!

— Nie przesadzę jeżeli powiem, że respectable jest ideałem tutejszych stosunków, za którym wszy scy się ubiegają, a każde kółko ma swoję stopę do oznaczenia jego wartości. W jednem kole od posiadania pałacu, willi, dwudziestu koni na stajni, zaczyna się dopiero respectable, a w ostatniem mieć całe obuwie i bieliznę, jest już nieporównane respectable.

— A zatem "respectable''' myje i ubiera jednych, a rujnuje drugich.

— Trzecich pcha do łotrostw, a przynajmniej da oszustwa. Słuchaj dalej: nasz pan Ciarek z kompanią, mając trzy tysiące funtów zysku, po pierwszem bankructwie urósł w opinii na całej ulicy, którą zamieszkuje, na wysoko respectable; to go pobudza, aby zostać również wysoko respectable i w całej parafii. Powstaje zatem nowy dom, firma naprzykład Harison et Compagnie. Szanowna współka zaczyna odrazu grubsze interesa, posiada bowiem swoich, agentów do wyszukiwania placu na ich towary. Płacą świetnie, egzystują dwa lata, cierpliwie czekając na zdobycie zaufania. Obracając szybko kapitałem, bez. żadnych zysków, a nawet choćby ze stratą, łatwo zdobywa się zaufanie w Anglii, gdzie produkta zalegają w magazynach, a z kapitałami nie wiedzą co robić. Stanowczy czas nadchodzi; po dwuletniej pracy księgi ich wykazują obrotu sto tysięcy, a conta w wielkich domach dochodzą do kilkudziesięciu tysięcy funtów; wtedy nabierają na sto przeszło tysięcy towaru, na trzy miesięczny termin wypłaty; sprzedają ze stratą byle jak najprędzej; bankrutują lojalnie i legalnie; poczem zamykają biznes, kupują domy, stawiają kaplice, należą do rozmaitych dobroczynnych sosajty, słowem są u szczytu sławy, wery-respectable w całej parafii, a pastor często w kazaniach stawia ich za przykład biedakom...

Chcąc nie chcąc musisz być takim, jakim jest społeczeństwo, a ono stawia sobie bogi jakie mu są potrzebne...

— Mister Pyrkę! zawołał przerywając swą mowę kapitan do zbliżającego się małego człowieczka, żółtawej cery, o cienkich nóżkach a długich stopach, spiczastym nosie, ruchliwych oczach, dużym halsztuchu, wysokich kołnierzach, z podniesionem lekko ramieniem prawem.

— Good day sir, good day sir, odrzekł cicho człowieczek.

— No i cóż, czy myślisz skończyć, odpowiadaj stanowczo ?

— To nie ja kochany panie, to zasada i refleks, moja osoba tu nic nie znaczy, nie patrz na nią ser i omijaj ją.

— A jednak to pańska zasada i pański refleks...

— Przeciwnie, zasada jest zasadą nienaruszoną, a pańskie są refleksa...

— Dla tego, że chcę odebrać swoje?

— Ja tylko stoję obok zasady, bronię jej i co innego jestem ja, a co innego zasada. Chciwość pańska budzi w nim rozmaite refleksa i temi pan atakujesz zasadę.

— Co pan pleciesz ?

— Zasada kochany kapitanie, to filar naszego domu.

— Rusztowanie, zawołał kapitan.

— Powtarzam filar, na którym spoczywa sklepienie naszego domu, a pańskie refleksa usiłują go podkopać.

Człowieczek zaczął parasolem uwidoczniać ruchy, jakiemi kapitan pragnie podkopać filar jego domu.

— Jak się nazywa pańska zasada, zapytałem.

— Pospolicie się nazywa, ale mimo to jest nieugiętą i niewzruszoną... nazywa się: niewypłacalność przed ostatnim terminem.

— A po terminie także niewypłacalność, i to drugi filar, dodał kapitan.

— Nigdy tego nie powiedziałem; zasada jest jedna, a pańskie refleksa rozbudzone życiem czynnem, wojskowem, są drażliwe, tu człowieczek powtórnie zaczął pokazywać parasolem zamiary kapitana.

— Najlepiej was wszystkich pozywać i jak kaczki wystrzelać, oczyścić Londyn i Anglią, krzyknął zniecierpliwiony kapitan.

— Aha! szanowny kapitan wyzywa na pojedynek, prowokuje, grozi i straszy! Człowieczek wyjmuje pugilares, wyciąga ołówek, pisze: "Morgatti strit, obok domu pod numerem 43, o godzinie", która godzina panowie? wyjmuje zegarek, dwunastu, minut 14, tak, czternaście. Człowieczek pisze; kapitan założył w tył ręce i patrząc na mnie, uśmiechał się.

— Kapitan Wiliam Roggat groził, prowokował, wyzywał. Mówisz dear sir, jak kaczki?

— Tak, jak kaczki, odparł kapitan.

— Domyślamy się dzikie kaczki, ciągnie człowieczek pisząc dalej.

— Nie, swojskie.

— No proszę, zatem swojskie.

— Zjadające wszystko, dodaje mój towarzysz.

— Mniejsza o szczegóły z zeologii, 25 minut straconego czasu, za każde 5 minut funta, zatem 5 funtów. Napaść, groźba... Czy powiesz ser, człowieczek zwraca rozmowę do mnie, swoje nazwisko, jako świadek.

— Nie powiem, odpowiadam krótko. Człowieczek wyjmuje portmonetkę.

— Jestem w stanie ofiarować ci pięć szylingów, za wyjawienie.

— Nie przyjmuję.

— Nawet ośmiu?

— Nawet.

— Zatem cię znajdę za dziesięć przez dedektywa***. — Zobaczymy, przerwał kapitan przysuwając się bliżej do człowieczka.

— Jaki pan chce zrobić użytek ze swych notatek, zapytałem.

— Ja nic... to zasada.

— Więc co pańska zasada zamierza uczynić?

— Iść prosto do sądu Lorda Mera i wnieść skargę. Mój refleks mi każe, refleks wywołany potrzebą obrony mojej zasady. Sir powiesz swój adres za dziesięć szylingów ?

Kapitan częstuje człowieczka boksem w bok, człowieczek się zatacza, i opiera o sztachety, odchodzimy.

— Dżentlemeni! lub która Lady, widzieliście uderzenie w prawy mój bok pięścią? wołał człowieczek, pół korony kto widział.

— Chcesz przekupywać refleksie świadków, mówił kapitan obracając się, nauczę ja twoję zasadę!

Tłum jak fale morskie schował w swych nurtach małego człowieczka.

— Zaręczam, mówił mi kapitan, że gdyby miał choć jednego świadka, pozwałby mnie i proces mógłby wygrać.

— Cóż to za figura?

— Naczelnik domu, którego biznesem, pod filarem zasady niewypłacalności, brać co można, a przedewszystkiem wytaczać procesa, komu się tylko da. Respectable naczelnik był z początku nauczycielem, później księdzem, doradzcą prawnym, a dziś filozofem biznesowym, jak widziałeś.

— Ciekawy egzemplarz.

— Jego zasada ograbiła moję matkę na 500 funtów. Zaledwie uszliśmy kilkanaście kroków spotykamy przyjaciela dżentlemena, znanego nam ze swych senegalskich pchnięć. Przedstawiłem go kapitanowi i w trójkę ruszyliśmy dalej, pókiśmy się nie oparli w wielkim domu, o ogromnej restauracyi, schadzki agentów i interesantów z City.

Tu dopiero można się przekonać, że czas to pieniądz. Dżentlemeni wbiegają kłusem, w pół minuty dostają żądaną porcyą, w pięć minut zjadają, duszkiem piją piwo i uciekają. Tysiąc ludzi przesuwa się, nikt nie zabiera miejsca drugiemu. Czas to pieniądz! Właściciel restauracyi wie o tem najlepiej, to też jego biesiadnicy nie czekają ani chwili.

— My co innego, my ani Clerki****, ani agenci, ani dorabiający się, my mamy prawo mieć czas, zapracowaliśmy na odpoczynek. Tak zdecydował dżentlemen, wprowadzając nas na pierwsze piętro.

Przy butelce portwainu i ogromnych czopach (kotletach) baranich dżentlemen rzuca nam pytanie.

— Co kupujecie? bo nie chcę nawet wiedzieć co sprzedajecie.

— Dla czego? przerwałem.

— Dla czego ? o naiwności! dla tego, że jeżeliś dobrze kupił, to i dobrze sprzedasz.

— Nie zawsze.

— Zawsze jeżeli możesz czekać. Nie kupuj, jeżeli nie umiesz lub nie możesz czekać, sprzedawać to drobnostka, ale kupować to podstawa handlu.

— Kupuj tanio, dorzucił kapitan.

— Oto tajemnica rozumu narodu, kupuj tanio! Żaden naród nie zna tajemnicy handlu, nawet żydzi. Wszystkim idzie o sprzedaż; sprzedawać byle tylko sprzedawać, a nam idzie o kupno. Dobre kupno decyduje o sprzedaży.

— Ależ Anglicy umieją także sprzedawać, zauważył kapitan.

— Bo umieją kupować; kto od nas lepiej kupuje bawełnę, skóry, kawę, kości, gałgany; kto lepiej od nas sprzedaje perkale ? Albo tu na City, kto robi interesa ?

— Rozumie się, że ten, kto wie, gdzie kupić, zdecydował kapitan.

— Doskonale! o 20 procent a czasem i połowę taniej może kupić ten, kto wie, gdzie kupić. Dżentlemen uderza się ręką w czoło.

— Dla czego ja nie handluję winem !

— Za to ja niem handluję, odrzekł kapitan.

— Powiedz mi ser czy jest gdzie lepsze i tańsze wino jak w londyńskich dokach!

— Prawda.

— Kto o tem wie, prócz nas, gdy tymczasem cała Europa szuka go w Bordeaux, lub na miejscowych targach, dla tego też wino wraca ztąd znowu na te same miejsca, lub do Bordeaux gdzie je sprzedają.

— Tego nie pojmuję, rzekłem.

— A jednak jest to tak proste. Francuz naprzykład w Bordeaux potrzebuje pieniędzy gwałtem, natychmiast do zapłacenia wekslu. Nie chce pożyczać na miejscu dla stu i jednej przyczyny, wysyła więc wino do Londynu, składa je w dokach, bierze kwit, zastawia go w bankach za połowę wartości, otrzymanemi pieniędzmi płaci należytości i szuka kupca na swoje wino. U nas piją piwo powszechnie, wino należy do zbytku, kupca nie zawsze więc znajdzie, a chociaż chce sprzedać ze stratą, nie ma nabywcy. Jeżeli posiada pieniądze do wykupienia zastawionego w banku kwitu, wykupuje i wino napowrót odsyła do Bordeaux lub Paryża, jeżeli zaś nie ma, zostawia beczki na miejscu, a w dokach po upłynionym terminie wystawiają je na sprzedaż przez licytacyą. W ten sposób wino jest u nas artykułem nadzwyczaj tanim. Doki a w nich magazyny szacunkowe to wynalazek angielski. Dżentlemen spojrzał na mnie przymrużając oko. One miliony przynoszą Londynowi, Anglii i całej ludności.

— Panowie, rzekł przysuwając się do nas młody człowiek, jeśli się nie mylę mówicie o winie w dokach? Jutro licytacya na 300 beczek. Jestem specyalnym agentem od wina w dokach, rozdaje nam swoje karty, jutro o dziesiątej czekam przy bramie.

— To nie mój biznes, moim biznesem nateraz jest perkal en gros, odparł nasz dżentlemen.

Obcy skłonił się i odszedł.

Po niejakim czasie wbiega figurka, starająca się być bardzo poważną, w śmiesznie wysokim cylindrze i w śmiesznie olbrzymich a spiczastych kołnierzykach. Figurka zbliża się do dżentlemena.

— Przyjaciel mój, zaczyna przy artystycznem podaniu naprzód swego korpusu, przyjaciel mój Rodryk Hupe, mówił mi, ja zaś jestem Baltazar Pikles, wielu zna Baltazara Pikles, którzy robią biznesa en gros bawełną i perkalem... Ser Baltazar Pikles może ci usłużyć.

— Czem możesz usłużyć panie Baltazarze Pikles? słucham, odparł dżentlemen.

— Wielki dom, fabryka z Manchester wyprzedaje pewną część zeszłorocznych zapasów w Londynie, wyborowe gatunki, taniej o pięć procent. Korzystaj ser. wyprzedaż zaledwo od paru dni ogłoszona; jest w czem wybrać. Oto moja karta, na drugiej stronie adres domu. Usłuchaj sir Baltazara Pikles, a dobry biznes zrobisz.

— Pomyślę, odpowiada dżentlemen.

— Pójdę uprzedzić i przygotować zawiadowcę magazynu. Sir nie zawiedziesz się na Baltazarze Pikles.

— Ufam ci Baltazarze Pikles.

Figura odchodząc, usiłuje ruchami swemi zwrócić na siebie uwagę.

— Jakby mi z nieba spadła ta żaba, właśnie szukam takiego domu, zawołał nasz przyjaciel po odejściu figurki.

Kapitan zerwał się, spiesząc do swych zajęć, a mnie dżentlemen pociągnął z sobą do znakomitej firmy manczesterskiej fabryki.

U wejścia figurka należąca do Baltazara Pikles robiła nam honory. Dżentlemen z miną protekcyonalną traktuje klerków i zawiadowcę. W magazynach zadziwiająca obfitość... Kupujący dowiódł znajomości rzeczy w swym zawodzie, wybierając doborowe gatunki i zręcznie choć jaskrawie dobrane kolory. Wartość kupna wynosiła 5 tysięcy funtów. Pomimo, że dżentlemen miał wyborne referensa, od własnego bankiera, chciał zapłacić gotówką wystawiając czek, lecz za to żądał dyskontu 5 od sta; zarządca magazynu dawał tylko dwa. Wszczęła się żywa dyskusya w kantorze.

— O co to idzie? zapytał przechodząc w tej chwili, łysy, spokojny, bladej cery, łagodnych rysów, na pół przymkniętych oczów jegomość.

— Płacę gotówką, odparł dżentlemen, kupuję odrazu za pięć tysięcy funtów, mam więc zdaje mi się prawo wymagać pięć procent eskontu.

— Ani fartynga nad dwa, odpowiedział spokojnie poważny właściciel.

— Choć płacę z góry?

— Ej ser co mnie obchodzą pańskie pięć tysięcy funtów, czy dziś, czy za trzy miesiące.

— Gotówką, zawołał dżentlemen.

— I my mamy troszkę gotówki, bo przeszło milion funtów i nie wiedząc co z nią zrobić, trzymamy w konsolach na dwa i pół procentów.

Dżentlemen trącił mnie lekko łokciem w bok.

— Więc pan nic nie chcesz zrobić dla naszych afrykańskich kolonij, spytał właściciela fabryki.

— Ej ser żartuję ja sobie z kolonij afrykańskich.

— Co... co ?

— Ja nie mam towaru dla kolonij afrykańskich, my nie handlujemy z koloniami, nasz towar dla kontynentu i Indyi

— A cóż dla kolonij?

— Nic... Anglia ma już dosyć tych kolonij i w Parlamencie oponowałem przeciw nabywaniu nowych od Holendrów.

— Ho! ho! cóż one wam zawadzają?

— Dużo kosztują a korzyści mało.

— A gdzież to bez nich produkta swoje będziecie zbywać?

— Do pozbycia się wybiorków i odpadków nie potrzeba nowych kolonij, tak drogo opłaconych. Dwa od sta jak zwykle i ani pena więcej. Z temi słowy fabrykant i meamber of parlament wyszedł.

— Korzystaj ser, pięć z wyprzedaży, dwa eskontu (razem siedm od sta), a taki dobry towar, szkoda go dla kolonij.

— Dżentlemen w milczeniu napisał czek na pięć tysięcy funtów do swego bankiera, wręczył go zawiadowcy dodając:

— Doki Katarzyny, okręt Sardanapal, trzy dni.

— Wybornie ser.

Jesteśmy na ulicy; dżentlemen w wybornym humorze, porywa mnie w pół i podnosi w górę. Tym sposobem robi folgę wybuchowi uczucia.

— Zaimponował mi, woła: Milion w banku, handluje z kontynentem, kpi sobie z kolonij i ma racyą !

Anglika nie złapiesz?! Alboż on uwierzył, że ja dla kolonij kupuję? Członek parlamentu, wielki dom, zna on stosunki handlowe świata na palcach.

— Więc dla kogóż ser kupiłeś, zapytałem.

— Jakto i pan do tego czasu nic się jeszcze nie domyślasz ?

— Zupełnie.

— Jeżeli się dwóch białych bije, tam zwykle trzeci biały korzysta. Domyślasz się, co?

— Domyślam się...

— Dla czarnych zakupiłem na licytacyi i przez pokątne domki, blisko za połowę ceny; prócz tego dwa tysiące zegarków, po trzy i pół szylinga (4 franki) sztuka.

— Muszą być dobre.

— Dla dzikich wyborne! Odpoczniemy w Boyonne'nie, zakupiony przed chwilą towar wyładujemy, mamy tam nasze składy broni i prochu, a potem tędy i owędy, rozumiesz?

— Do Karlistów.

— A co się zostanie, do Madrytu i do Sewilli. Karliści płacą nadzwyczajne ceny, a republikanie zwyczajne.

— Pierwszeństwo więc należy się Karlistom.

— Nie ma o czem mówić. Zgadnij ser wiele wojna hiszpańska przyniosła już Anglii brutto?

— Nie mam pojęcia.

— A ja się założę, że do dwudziestu milionów funtów, rozumie się obie strony.

— A wiele wasi katolicy posłali Don Karlosowi, obliczyłeś pan spytałem.

— A co mnie to obchodzi, gdy te pieniądze wracają do nas protestantów. Karliści oddają je nam z procentem, a inaczej anibyśmy oglądali angielsko-katolickich pieniędzy.

Dżentlemen spotyka swoich przyjaciół, zdaje się z kolonii, poznaję to po głośnych przywitaniach i dosadnych konceptach. Zostawiam go więc z dobraną drużyną sam kierując się do pałacu lorda mera.

* Business, interes, zajęcie, przedsiębiorstwo i t. d., wymawia się biznes. Piszę go podług brzmienia z tego powodu, że wszystkie narodowości zamieszkujące Anglią, mówiące najrozmaitszej językami, przyjęły ten wyraz za swój.

** 240 penów stanowi 1 funt, który ma 20 szylingów, 1 szyling 12 penów, 1 peny 2 sous czyli pól pena. Fardyng 4-ta część pena.

*** Na City są osobne prywatne bióra i osobna prywatna policya do wyszukiwania mieszkań, osób i ich prawdziwych nazwisk.

**** Clerks, urzędnicy w bankach, sklepach i urzędach nazywają się klerkami.

XIII.

Owalny plac, ozdobiony kolumną Welingtona, u jej stóp kwiaciarki wiją bukiety dla przechodniów. Ze wszystkich stron krzyżują się wozy ładowane towarami, omnibusy z całego Londynu nadciągają, jako krew arteryi do serca miasta; powozy, keby, ludzi jak w mrowisku, tłok. Drogi wyłożone asfaltem czynią ten wielki ruch poważnym, przyduszonym, a nawet spokojnym. Przejścia byłyby zamknięte, gdyby ich nie otwierali czujni policyanci skinieniem ręki, robiąc chwilowe miejsca przechodniom.

Wśród tego wiru i zamętu, czarno przybrani dżentlemeni, zajęci własnemi myślami, na pozór roztargnieni, nie widząc nikogo, na nic nie patrząc, biegają wydeptanemi ścieżkami.

Wokoło ciemne gmachy ze złotemi napisami obcych państw, krajów, nawet części świata. Bank Australii, Bank Amerykański, Austryacko-angielski... nieco w oddaleniu drzemie pan świata, ponury czarny Bank angielski. Wokoło miliony a milion milionów w pośrodku.

Otwierają się tajemnicze okiennice piwnicy, na grubych łańcuchach wysuwa się na ulicę płyta żelazna, a na niej sto brył złota. Litera A. odbita na każdej; to złoto Australii do zmiany na drobne wydatki dla jednego z domów bankowych. Dwóch ludzi jednę bryłę zaledwo udźwignąć mogą, kładąc ją na wóz. Gromadka ciekawych chciwie pożera złoto oczami; wszyscy uśmiechnięci, wszyscy łykają ślinę... Od połowy placu City wznoszą się wspaniałe schody, a na nich portyk korynckiego budynku prowadzi na giełdę londyńską.

Na schodach siedział mężczyzna, żółtej twarzy, rozszerzonych źrenic; czerwona plama gorączki na jednym policzku. Spoglądał na przechodniów smutno, oczami, z których wyglądały głód i nędza; uśmiechał się i szeptał coś jakby do siebie. Patrzał długo, lecz nikt go nie widział; wszyscy zajęci, czas to pieniądz, a jest to właśnie chwila, w której wygrywa się miliony, albo traci tysiące.

Spojrzałem na siedzącego, skinął na mnie ręką abym się zbliżył; podchodzę.

— Od czterech dni nic w ustach nie miałem, przemówił ledwo dosłyszanym głosem.

Wiem ja, co jest głód, podaję mu rękę, podnoszę, łzy zaświeciły w jego oczach. Dałem mu znak, aby za mną poszedł; chwieje się, zatrzymuję go... — Oprzej rękę na mojem ramieniu, odpowiadam.

Przechodzimy przez środek ulicy; dżentlemeni oglądają się, missy patrzą zdumione, domyślając się strasznej tajemnicy, łączącej mnie z nędzarzem. Dostajemy się nareszcie do publikhausu, przynoszą grogu i kawałek mięsa.

— Ser, mięsa nie jadłem już trzy miesiące.

— Napij się trochę.

— Jestem bardzo zmęczony, odrzekł biedak, głowę pochylając na piersi.

— No, no, pocieszam jak mogę, jesteś młody, siły odzyskasz.

— Moja stara głowę o mur sobie rozbije.

— Starej kupisz ciepłą odzież i węgli do pieca na zimę.

— Nie kupię ser, nie kupię, ja już się podnieść nie mogę.

Nie miał na sobie koszuli, buty poobwiązywane sznurkami.

— Od sześciu tygodni sypiam nad brzegiem Tamizy, w nocy zimno, rano mgła przejmuje do kości. Nadchodzi dzień i znów głód pali.

— Cóż to za przyczyna takiej nędzy ?

— Opuściłem wioskę, aby szukać zajęcia. Z początku pracowałem przy kolei, robota się skończyła, oddalono nas; poszedłem więc z innymi do Londynu. Przez dwa tygodnie nic nie znalazłem, zapasy się zjadły, zastawiłem co było można, schudłem i wynędzniałem.

— Odpocznij, napij się i zjedz jeszcze cokolwiek.

— Ser ja już jeść nie mogę, przyszedłeś zapóźno! Gorączka widocznie się wzmagała.

— I nic nie znalazłeś?

— Gdzie tylko zaszedłem, odprawiano mnie jednem słowem: going (idź precz!) Później wzruszano tylko ramionami, odwracając się odemnie.

— Dla czego nie udałeś się do Workhauzu?

— Do Workhauzu (domu roboczego), tyle prawie u nas znaczy, co do więzienia. Czyż tam idzie się dobrowolnie? Miałem nadzieję z dnia na dzień, a gdym ją stracił, po cóż iść?

— Pojedziemy, odpoczniesz, nakarmię cię, nabierzesz sił, robota się znajdzie.

— Rób ser jak chcesz, tylko mnie na ulicy nie zostawiaj.

Przywołałem jednokonną karetkę; zaledwie ruszyliśmy, biedak zasnął natychmiast. Zajeżdżamy przed obszerny budynek na Cityroad.

— Patrzcie, w waszej wielkiej Anglii ludzie na ulicach z głodu umierają, odzywam się do jednego z dygnitarzy Workhauzu, który przyjmował chorego.

— Dla czego nie przyszedł wcześniej?

— Strzygą, golą, w mundur ubierają, mówił biedak z goryczą.

— I każą pracować, a pić nie dają, przerwał dygnitarz. Tego roku z kolei 76-ty wypadek; w roku poprzednim mieliśmy ich w Londynie 107 podług statystyki, podług mnie 112.

— Sto siedm?! zawołałem oburzony.

— Podług mnie 112 i stoję przy swem, chociaż nie lubię się sprzeczać. Ten biedak kwalifikuje się do szpitala; dostanie zupę i kąpiel, doktór przyjdzie za godzinę.

— Miej nadzieję mój przyjacielu, odzywam się do nieszczęśliwego.

Chory przywołał mnie bliżej do siebie.

— Ser napisz do mojej starej.

— Dobrze, lecz cóż jej donieść?

— Napisz jej tylko ser, że ja żyję, Alfred Harding, wymienił mi adres.

— Nie jestem bogaty, poszle jej co będę mogł, pomyśli, że pracujesz, mówiłem pocieszając biedaka.

— Pomyśli, żem nie w Workhauzie; stara i ja tylko nas dwoje na świecie...

Odprowadzono nieszczęśliwego.

— Alfred Harding, 76-ty i nie mylę się, że nim będzie. Za trzy dni przyjdź ser, a przekonasz się, że zastaniesz skonstatowaną śmierć z zapalenia płuc, lub kiszek, oraz ogólne wycieńczenie z braku pokarmu. Filip Pikok ma dobre oko i długie doświadczenie: tacy nie wychodzą. Gdy to mówił dygnitarz Workhauzu, bił się palcem po białej kamizelce, a potem lekko oblizywał.

— Panie Filip Pikok, jesteś zasłużonym mężem.

— Dwadzieścia lat ciężkiej pracy w Workhauzie, trzykroć sto tysięcy ludzi przesuwa się przecięciowo dziennie, pod naszą opieką w samym Londynie, i dla tego to stargane siły, sterane zdrowie. W tej chwili Filip Pikok lekko musnął ręką po okrągłej wypukłości, która dość silnie podnosiła jego kamizelkę.

Biedny ludu angielski zostawiony sam sobie na pastwę nędzy i konkurencyi! Zdobyłeś sobie wolność, potokami krwi a dotąd dobrze jeszcze nie wiesz co z nią zrobić; pragniesz pracy, a jednak do niej tylko przebojem i walką dostać się możesz. I gdy ci zabraknie sił do jej zdobycia, umierasz wydziedziczony nędzarzu, sam jeden bez oparcia, pod opieką workhauzu, z piętnem upokorzenia, lub z głodu, boś się nie nauczył korzystać z wolności!

Organizacya, stowarzyszenia, społeczeństwa w społeczeństwie, to są klasy, kasty, cechy dziewiętnastego wieku i przyszłości.

Niech żyje wolność angielska, precz z opieką, która zawsze i wszędzie daje niezdarność, słabość, ospałość, a w rezultatach, tylko znikczemnienie i niewolę. Niech żyje wolność, chociażby tysiące wydziedziczonych z głodu umierało, lecz niechaj z nią wzrasta wychowanie! Gdy w obec nauki nie będzie wydziedziczonych, nie będzie ich potem na arenie życia, zniknie nędza i upodlenie u ludu, a hańba dla narodów i ludzkości. Organizacya, stowarzyszenia, znajdzie się miejsce dla wszystkich i prawo życia dla wszystkich; straszne teorye Malthusa, grożące ludzkości, zbledną i rozwieją się, wszyscy zasiędą przy obfitym stole przyrody w stowarzyszeniach i organizacyi, jeżeli wychowanie uzdolni ich do tego.

Niech żyje wolność angielska, gdy w rękach swych zatrzyma tylko jedne, jedyne kajdany, przymusowe nauczanie!

XIV.

— Od godziny dziesiątej do czwartej pracuję w Hoome office (ministeryum spraw wewnętrznych), a oprócz tego jestem sekretarzem Trade unione societies (stowarzyszenie handlowe dla wspólnych zakupek), gdzie często wieczory przepędzam, pracując, nad rachunkowemi książkami, lub zapisując uchwały i sprawozdania z posiedzeń. Tak mi opowiadał 24-letni młodzieniec, z którym zabrałem znajomość w Agriculturalhall.

— A oprócz tego jesteś pan żołnierzem w batalionie ochotników.

— Podoficerem w drugiej kompanii strzelców szkockich.

— I nie brak panu czasu na ścisłe wypełnienie tych wszystkich obowiązków?

— Dodaj ser do tego, że mam już od roku narzeczoną, z którą chodzę do teatru, na koncerta, spacery, a w niedzielę robimy wycieczki na prowincyą.

— W pańskim wieku już narzeczona! czy to nie trochę zawcześnie?

— Jeszcze nie idziemy do ołtarza, ser, mamy czas i musimy czekać aż do chwili, kiedy będę miał zapewnione 4 funty dochodu tygodniowo.

— Dużo jeszcze brakuje do tej upragnionej cyfry?

— Dziś na początek dostaję w biurze półtora funta na tydzień, w sosajty 10 szylingów co razem daje 2 funty.

— A gdy podczas długiego wyczekiwania poznasz pan drugą miss, która podoba się tobie jeszcze więcej od dzisiejszej narzeczonej ?

— To być nie może.

— A to dla czego ?

— Dla tego, bo straciłbym całą swoję karyerę bez nadziei wyjścia.

— Jakim sposobem?

— Matka mojej narzeczonej natychmiast wytoczyłaby mi proces o zawód i stracony czas swej córki, a ja nie mając pieniędzy na wynagrodzenie, poszedłbym do więzienia pracować w deptaku przynajmniej pół roku.

— Zatem sąd czuwa nad pańską stałością ?

— Czyli sprawiedliwość pilnuje, aby się nie stała krzywda słabszemu, odpowiedział mi młodziutki a już tak poważny anglik.

— A zatem za dwa lata masz ser nadzieję być żonatym?

— Może dopiero za pięć i wtedy wynajmę cały dom, urządzę się i zostanę house-holder*.

— Na co potrzeba pewnego kapitału.

— Matka narzeczonej obiecała dać mi na początek 100 funtów, a później dokładać ze swych dochodów funta na tydzień — tymczasem my oboje robimy małe oszczędności.

— Które chowacie...

— Oddajemy na procent do naszego sosajty.

— Czy to jest pewne umieszczenie ?

— Najkorzystniejsze; żadne jeszcze sosajty tego rodzaju nie zbankrutowało.

— To jednak szczególna.

— Owszem, system nasz rozrasta się, przerabia, przetwarzając się w rozliczne odcienia, a zawsze z jak najlepszem powodzeniem.

— Zkąd robotnicy angielscy przychodzą tak prędko do kapitału ?

— Tylko wytrwałością i prostotą organizacyi. Naprzykład jednemu z nich przychodzi szczęśliwa myśl założenia pewnego konsumcyjnego, lub handlowego stowarzyszenia. Dzieli się wtedy swoim projektem z kilkoma innymi, zakładają razem komitet organizacyjny, propagują swoję myśl i wyszukują zwolenników. Po zebraniu odpowiedniej liczby ludzi przygotowanych i chętnych, zwołują ogólne zebranie, na niem przedstawiają swój projekt, układają pierwszy zarys statutów, wybierają komisya i kasyera, oznaczają wysokość wkładek tygodniowych — zwykle jednego a najwięcej dwa peny — i odkładają otwarcie czynności stowarzyszenia do czasu zebrania odpowiedniego kapitału.

— A gdy się znajdzie protektor, który gotowym kapitałem wesprze sosajty?

— Rzadko się to zdarza i niechętnie bywa przyjmowane.

— Przyznam się panu, że to ciekawe, zauważyłem.

— A jednak to jest bardzo proste. Protektor zwykle za wysoką ofiarę swej wkładki chce wynagrodzenia, czy to w protekcyi, czy też przez narzucenie swych opinij, a nawet interesów, chociażby tylko moralnych. Jestto zwykle pierwszy początek intryg: przytem wyradza się w towarzystwie, brak gorliwości i pewna opieszałość, która rachując na obcą pomoc, zapomina o własnej sile, spoczywającej w pracy i oszczędności.

— Zupełnie podzielam zdanie pańskie i tem więcej radbym się dowiedzieć o ogólnym celu waszych stowarzyszeń.

— Jeżeli nie zniszczyć, to przynajmniej do minimum doprowadzić pośrednictwo w handlu, które dając łatwy zarobek, wyradza próżniactwo, a to okropnie cięży na klasie robotników, wyzyskując ją w najhaniebniejszy sposób.

— Ciężka to rzecz usunąć go na razie, zresztą pośrednictwo ma swoję wartość, oddaje pewne usługi, skraca czas, upraszcza łatwość nabycia, i dla tego zniszczyć się nie da.

— Prawda, lecz pośrednictwo składa się z dwóch rodzajów. Jedno za uczynioną przysługę, ułatwienie, wygodę zaspokojenia fantazyi ludzkiej i kaprysów, każe sobie płacić — i słusznie, a wtedy jest na swojem miejscu, cenione i szacowane; lecz gdy to samo pośrednictwo odwraca się do biednych, którzy nie mają fantazyi, nie szukają wygód, tylko zaspokojenia pierwszych swych potrzeb, a pomimo to każe sobie jednakowo płacić, jednakowo wynagradzać, wtedy ta druga strona pośrednictwa staje się wyzyskiwaniem, zdzierstwem, ciążącym na najuboższych pracownikach w społeczeństwie.

— Przy dobrze zorganizowanym handlu, pośrednictwo nie może być tak drogie, zdobyłem się na uwagę.

— Przeciwnie, ser, jest niesłychanie wysokie, opodatkowując produkta w dwójnasób.

Każdy towar jeżeli przejdzie przez piętnaście rąk, zanim dojdzie do konsumenta, wzrasta podwójnie. Naprzykład funt herbaty, kupując en gros w dokach, można dostać za szylinga, gdy ten sam funt w sklepie kosztuje co najmniej dwa szylingi. To samo z mięsem, mąką, suknem...

— A zatem?

— A zatem sosajty robotników składa kapitał przez rok, lub dwa, werbując jak największą liczbę członków, następnie się organizuje, otwiera swój skład albo sklep, kilku lub najlepiej jednego produktu, naprzykład skład sukna, zakupując je po cenach fabrycznych z fabryki, a płacąc z góry, dostaje je nawet z pewnym rabatem, i sprzedaje swym członkom za cenę zakupna, a publiczności z podwyżką jak najmniejszego procentu. Członkowie stowarzyszenia znając się wybornie na produkcie, który wyrabiają sami, umieją go wybrać i kupić. Jest zatem taniość i gwarancya dobroci i nie dziw, że potem potrzebujący się cisną.

— Cóż na to kramarze ?

— Z początku podnoszą wielki lament, krzyki i ubolewania, skargi i intrygi, a w chwili otwarcia sklepu naszego towary ich natychmiast spadają i sami zniżają ceny swych produktów.

— Dlaczego wasze sosajty nie zakładają również fabryk ?

— Powoli ser, powoli; fabryki wymagają wielkiego kapitału zakładowego, rozległych stosunków handlowych z całym światem, znajomości przedmiotu, szerokich i rozlicznych operacyi. Trzeba być zdecydowanym na ryzyko, a zatem i na straty, gdy przyznam ci się ser, przecięciowo fabryki nie dają więcej nad 5 do 8 procentów, a mały kramarski handel, to rzeczywista lichwa, obdzierająca biednych i potrzebujących na 50 procentów od sta. A zatem trzeba naprzód walczyć przeciw kramarzom.

— Czy jednak kramarze nie przeszkadzają wam, nie starają się wam szkodzić?

— Wszelkiemi sposobami. Przecież zanosili skargę do rządu, aby nam urzędnikom nie wolno było pracować w sosajtach.

— A to na jakiej podstawie?

— Znaleźli protektorów, którzy faryzeuszowsko-scholastycznie zaczęli dowodzić, że wprawdzie nikt nie ma prawa mięszać się do czasu, pozostawionego nam po za biurowemi godzinami, mimo to pobożnie rozważali czy umysł urzędnika, który się oddaje innym zajęciom, prócz załatwienia czynności swego urzędu, nie jest czasem zbyt silnie zabsorbowany tą uboczną pracą, do tego stopnia, że swe obowiązkowe zajęcia nie może z odpowiednią dokładnością wypełniać.

— I cóż się stało z tak wyrafinowanym oskarżeniem?

— Upadło, ale byliśmy na pewien czas w niebezpieczeństwie. Pobiegłem natychmiast do naszego komitetu i przedstawiłem rzecz całą.

— Jakąż pan otrzymałeś odpowiedź?

— Jednogłośnie uradzono, abym został, a w razie dymisyi ofiarowano mi dyrektorstwo spółki. I przyznam ci się ser że kiedy mi drugi raz ofiarują tę posadę, rzucę swą urzędową karyerę.

— I wtedy nie będziesz pan zbyt długo czekał, aby swoję narzeczoną nazwać żoną?

— W miesiąc po nominacyi.

Gdy to młody człowiek mówił, zbliżała się do nas pospiesznie młoda osóbka, skromnie ubrana, uśmiechnięta, wesoła i jakby czegoś uradowana.

— Dla czego tak późno ? moja droga — rzekł trochę urażony młodzieniec.

— Czyż mogłam wcześniej? odpowiada dzieweczka — tyle rachunków, tyle dzisiaj wypłat — nie uwierzysz...

— Miss także pracuje? zapytałem.

— A czyż mogłoby być inaczej ? odpowiada zdziwiona.

— Jest kasyerką w bławatnym sklepie na Upperstreet, objaśnia narzeczony.

— I dużą masz pani pensyą?

— Ośmnaście szylingów na tydzień, z herbatą na podwieczorek.

— Winszuję.

— Muszę się ser za to ubrać i jeszcze pięć szylingów odłożyć do wspólnej kasy, aby za nie później kupić sobie nasze szczęście, czyli inaczej, aby zostać misses, to jest żoną tego niegodziwca, który mi jeszcze robi miny i udaje rozgniewanego, ale to tylko dla tego, aby go przepraszać.

Miss podaje rękę młodemu człowiekowi, poczem oboje się kłaniają i odchodzą, szczęśliwi!...

* Trzymający na siebie dom cały.

* * *

Część druga.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

I.

Jedynasty maja, wtorek. Przeglądam na dzień dzisiejszy notatki. Co za przedziwna rozmaitość, która tylko w Londynie może mieć miejsce!

Godzina trzecia. Meeting w Regents-parku, którego celem ma być objawienie ludowi, jak wiele naród angielski kosztują dzieci królowej, oraz przytoczenie uwagi, że królowa posiada ich za dużo. Rezolucya zaś, podana do parlamentu, ma żądać zniesienia pensyi, płaconej ze skarbu państwa dzieciom królowej, albo wypłaty podobnej, wszystkim dzieciom obywateli angielskich.

Godzina czwarta. Połączenie kluby Jockiey, wraz z Roadklubem inaczej zwany jednoręcznym, pod przewodnictwem Duka of Beaufort, prezesa swego, będzie obradował nad uchwałą wzywającą naród angielski, do zapłacenia długów księcia Walii, z tej racyi, że następcy tronu długów mieć nie mogą, dlatego, że je mają Dżokiej-klubiści i jednoręczni; zatem między następcą tronu, a klubistami nie byłoby żadnej różnicy, gdyż następca tronu tak samo jeździ i robi układy, jak członkowie Dżokiej-klubu i tak samo powozi czwórką, jak jednoręczni. A jednak różnica być musi!

Godzina piąta. Bradlaugh obowiązuje się w swej sali stanowczo ostatecznie okazać i udowodnić, że najniemoralniejszą, jaka istnieje dotychczas książką, jest Biblia, na co mu jednocześnie na miejscu odpowiadać mają dżentlemeni ze stowarzyszenia rozpowszechniania Biblii, której dwakroć sto tysięcy egzemplarzy rocznie rozwożą i rozdają.

Godzina szósta. Miss Bromton w Wellingtonhalli przekona swoje rówienniczki o ich wyższości nad drugą połową rodu ludzkiego, zwaną powszechnie i sprawiedliwie brzydką. Oraz połowie tej, o ile się miss nie myli, noszącej nazwę mężczyzn, ma rzucić w twarz rękawiczkę z wyzwaniem, dowodzącem ich nędzy moralnej i umysłowej.

Godzina siódma. W Mideltonhall (naprzeciw Wellingtonhall) mister Bullock będzie miał racyonalna prelekcyą o niedostateczność! i wadliwie sformowanym mózgu u kobiet, z czego się wywiązują i powstają nieznośne wady ich charakteru, co stwierdzi licznemi przykładami. Na zakończenie szanowny dżentlemen przedstawi podług własnej metody obliczenia, ile czasu potrzeba do uczłowieczenia się kobiety. Mr. Bullock naznacza cyfrę pięciu tysięcy lat. Dowodzenia jego jasne i treściwe, wykład obok głębokiej erudycyi pełen humoru.

Godzina ósma. Przyjęcie u miss Liii. Narada nad założeniem i uorganizowaniem wzorowej szkoły. Młode dziewczynki będą radziły nad wykształceniem młodszych; posiedzenie komitetu.

Uśmiecham się; na same myśl przyjemniej mi i serdeczniej. W takiem towarzystwie można odpocząć, zdobyć wiarę, nabrać sił. Chodźmy.

Rozmarzony, ze spuszczoną na dół głową, idę przez Pentonville-road, mijam stacye Kings-Croos, podnoszę głowę... blado-niebieska sukienka, kołnierzyk á la Milton, a buzia przypomina "raj utracony".

— Beautiful (piękna!) — szepnąłem. "Raj utracony" przyspiesza kroku; ciekawość po chwili zwycięża, ogląda się bojaźliwie...

— Beautiful! — powtarzani po cichu. "Raj utracony" rumieni się odwraca główkę, ucieka i znika mi z oczu. Zwracam się na lewo, wchodzę na szeroką ulicę, lekko stukam pod drugim numerem. Otwierają się drzwi; pani Snape przedemną.

— Nie zapomniałeś sir o prośbie mojego dziecka.

— Czym się tylko nie spóźnił?

— O, bynajmniej, dzieci zaledwo przyszły, rozprawiają jak zwykle w pokoju Liii.

Pani Snape wchodzi do salonu, ja za nią.

— Nie przeszkadzajmy im — mówi cicho — moja Liii przepada, za tego rodzaju rozrywkami. Niechże sobie wypowiedzą wszystko co mają do powiedzenia.

Chciałem odejść.

— Zostań sir, niezadługo skończą, a ja tymczasem przyrządzę ciastka do herbaty.

Pani Snape żegnając mię ręką, cofa się na palcach. Usiadłem, aby nie podsłuchiwać, lecz nie tak daleko, aby nic nie słyszeć.

— Emma nie przyjdzie, uprzedziła mię listem, cierpi na głowę.

Jestem pod wrażeniem, jak gdybym słyszał głos Lili.

— Biedna, ona za dużo pracuje. Jak to musi być ciężko z tak wielką ilością wykończonych szczegółów obraz kopiować.

— Wszystkie prawie obrazy flamandzkie mają też samą trudność do kopiowania, a coż dopiero Teniersa.

— Odwiedzę ją jutro.

— Wyobraźcie sobie, ledwo com wyszła ze stacyi Kings-Cross — mówi pieszczony głosik — spotykam dżentlemena; zobaczywszy mię, przystanął, a nie spuszczając ze mnie oczu, w chwili, gdym go mijała, szepnął cicho, ale tak głośno, abym usłyszeć mogła...

Serce moje zaczyna kołatać.

— I cóż ci powiedział? — zapytały towarzyszki.

— Powiedział tylko jeden wyraz.

— Jaki?

— Beautiful!

— To nic nowego, wiemy o tem wszystkie.

— Jednak jest to zawsze zuchwalstwo — dodała jedna z miss.

Czuję rumieniec na twarzy.

— Dlategoteż odwróciłam się, aby zuchwalca zmierzyć od stóp do głowy, jak to my umiemy i pokazać mu swoje oburzenie.

— Pewnie padł na ziemię ze strachu i wstydu.

— Ale gdzieżtam! Usta jego raz jeszcze wymówiły "beautiful". Zarumieniona, odwróciłam głowę i uciekłam.

— Brawo ! nasza Lidya bohaterką !

— Bohaterką romansu, w którym nieśmiałość podbija.

— A ja spojrzałabym na niego z pogardą, i gdyby mimo to usta jego jeszcze raz poruszyły się, powiedziałabym mu, że jest impertynent.

— Ależ to przecie shocking, przemawiać pierwszej na ulicy do dżentlemena.

— Nie widzę w tem żadnego shocking, bronić się od napaści.

— Czyż to napaść, gdy kto mimowolnie szepnie nam, że jesteśmy piękne? Czyż Lidya nie jest piękną?

Zadrżałem... znajomy głos, pełny, świeży, harmonijny.

— Jeżeli my im nie mówimy, że są piękni, mamy toż samo prawo wymagać, aby i oni nam nie objawiali swych opinij.

— Mówić mężczyźnie, że jest piękny, to znaczy, że z niego żartujemy, lub mu ubliżamy.

— Lidyo, bardzo byłaś obrażoną na dżentlemena w chwili, gdy tak naturalnie uwielbiał twoję piękność ?

— Moje drogie, gotowam uwierzyć, że naprawdę jestem zachwycającą.

— Filutko, czy ty o tem nie wiesz? Co do mnie, gdyby kto uznał mię za piękną, byłabym mu wdzięczną, i anibym uciekała, anibym go mierzyła od stóp do głowy.

— Wdzięczną!... a to wybornie ! ona byłaby wdzięczną za napaść!

— Owszem, pozwoliłabym nawet zbliżyć się dżentlemenowi i rozpocząć ze mną rozmowę.

— A to na co?

— Możebym mu się potrafiła podobać i pozyskać jego sympatyą...

— Jeszcze czego?

— I zostać jego żoną.

— A to okropne !... Prosić, aby się z nami żeniono !

— Chociażby; truchleję na samą myśl zostania starą panną. Dla mnie być żoną i matką — największe szczęście na ziemi.

— Ależ moja Ado — odzywa się znajomy, sympatyczny głos — jeżeli ty, mając posagu dziesięć tysięcy funtów i młodość, boisz się, to cóż dopiero my biedne?

— Oprócz Liii, która ma trzy razy tyle co Ada, a jednak Liii zostawiła swoje serce na kontynencie, i spokojna, nie pyta się ani o właściciela ani o własność.

— Iść zamąż za człowieka, którego się mało zna, a nic a nic nie kocha, niepodobna — odezwał się głos Liii.

— A jeśli się go mało zna, a mocno kocha?

— Proszę nie dokuczać Liii — zawołał sympatyczny głos.

— Iść zamąż, to obowiązek, powinność, konieczność, zresztą to tylko początek, od tej dopiero chwili przyszłość cała w naszych rękach.

— Niekoniecznie; w każdym wypadku mąż i jego. charakter decydują.

— Niekoniecznie; w każdym wypadku kobieta i jej usposobienie decydują. Czyż jest charakter dość szorstki, któregoby łagodnością nie można pokonać i prowadzić?

— Romantyczna Ado, nie znasz jeszcze łudzi i w tej nieznajomości, cała powiewność twych marzeń. Jeżeli nie chcesz ich stracić, dobrze szukaj, statecznie wybieraj.

— Czyż nie upatrujesz pewnej przyjemności w walce i zwycięstwie ? Wyobraź sobie, że mamy za towarzysza człowieka pewnych namiętności, gwałtownych porywów, żywego, unoszącego się; a dopiero pod ciepłem naszego serca, namiętności jego biorą odmienny kierunek, gwałtowność jego zamienia się w szlachetny zapał.

— Nie przeczę; podobne pragnienia mogą być nawet upajające; lecz wyobraźcie sobie człowieka z charakterem obojętnym na wszelką piękność, nierozumiejącego żadnego uczucia, którego obyczajem ordynaryjność, trywializm dowcipem, a surowe instynkta kierunkiem życia.

— Czyżby za podobnego która z nas poszła?

— Nic łatwiejszego, jak się omylić, a wtedy roztaczaj przed nim wszystkie bagactwa piękności twego serca, on na nie będzie patrzał oczyma zdziwienia lub z obojętnością zwierzęcia. Wysilaj się do umęczenia i utraty sił, składając mu wszędzie i zawsze dowody twego poświęcenia, a on będzie cię za to odpychał, uciekał od ciebie, lub traktował jak niewolnicę, aby ci pokazać swoję wyższość.

— Ach, droga, nie maluj tak okropnie naszej przyszłości, nie rozbijaj nam naszych marzeń.

— Zkąd — pomyślałem — te młode istoty mogą znać do tyla prawdziwie podstawę charakteru większej części nas mężczyzn?... Swoboda, wolność nie zamykają przed niemi świata, nie ukazują Angielkom, jak u nas młodym dzieweczkom, ludzi przesuwających się tylko w bawialnym pokoju, którzy w wyuczonych frazesach sentymentalizują te nieokreślone charaktery tak, że w końcu wszyscy mężczyźni stają się dla nich podobni do siebie, a różnice ich wartości stanowią; kolor włosów, krawat, pozycya i ilość guldenów lub rubli w kieszeni.

— Mówię wam prawdę; nie upajajcie się marzeniami przerabiania waszych mężów, jeżeli nie chcecie zatruć sobie życia.

— Ależ droga, wiesz dobrze, że o pójściu za mąż bez sympatyi, żadna z nas nie myśli.

— Można mieć sympatyą do przystojnej twarzy, a po dłuższem pożyciu, gardzić charakterem.

— Czyż nie wierzysz w przeczucia? Rodząca się sympatya w naszem sercu do młodego człowieka, jestem pewna, wypływa ze wzajemnej zgodności charakterów.

— Przeciwnie, sympatyzują z sobą wprost odrębne usposobienia, a tych, których lubimy, odziewamy zwykle w takie przymioty, które radebyśmy w nich widzieć.

— Więc cóż mamy biedne robić?

— Obserwować, rozbierać, z obserwacyi robić wnioski, sądzić...

— Klara radaby uczucie traktować metodą empiryczną.

— W każdym razie rozbierać charakter człowieka sposobem indukcyjnym, a nie jak dotąd wy wszystkie zapalone idealistki, naprzód wyrabiacie sobie z góry pojęcie o pierwszym lepszym, którego spotkacie, formułujecie je, i zaślepione uczuciem, wszystkie dalsze spostrzeżenia zbieracie tylko na poświadczenie waszych uprzedzeń...

— Słuchajcie, słuchajcie! Klara przedstawia nam nowy system miłości.

— Może nie miłości, ale pewnie przywiązania, opartego na szacunku i poznaniu, które tylko systemem indukcyjnym naszego nieśmiertelnego Bacona można osięgnąć. Będę mieć odczyt w tej materyi na przyszłym meetingu w Birmingham.

— Pod jakim tytułem?

— "Konieczność indykcyi w rozwoju uczucia''.

— Wy myślicie, że tylko wychowanie można traktować naukowo i z pewnym systemem, a całą waszą przyszłość zostawić na los wypadku, uśmiechu, lub też jednego słówka: beautiful?

— Mamy nadzieję, że nam traktat swój poprzednio odczytasz i pozwolisz nad nim dyskutować?

— Nawet bardzo was proszę; za dwa tygodnie będzie skończony.

— Jakże żałuję! za dwa tygodnie muszę opuścić Londyn.

— Dora już za dwa tygodnie opuszcza Londyn, a nic nam nie wspomniała.

— Zaledwo przed dwoma dniami dowiedziałem się o tem.

Poznaję sympatyczny głos, który z taką dobrocią bronił mię, nie znając winowajcy.

— Gdzie jedziesz? na długo? daleko?

— Okrętem na połowę drogi do Brazylii, towarzyszyć bratu przy zakładaniu linii telegrafu.

— I nie będziesz się bała? zapytała Lidya.

— Nie zastanowiłam się nad tem.

— Dlaczegóżbym się miała bać, jeżeli się mężczyźni nie boją? wtrąciła Klara.

— Dlaczegóżby się miała bać, jeżeli jedzie z tym, nad którym ma czuwać — dodała Ada.

— Nie pojmuję, jak się można bać, gdy się spełnia obowiązek i jedzie z bratem, którego się kocha — rzekła cicho Lili.

— A gdy wyjdziesz za misyonarza, zapytała Ada Lidii który będzie miał misya do Japonii ?

— Wątpię, czybym się zdecydowała — odpowiedziała spokojnie Lidya.

— A gdy pokochasz misyonarza ? ...

— Wątpię, czyby się to stać mogło.

— Już to żadna z nas, takie mam przekonanie, nie pokocha księdza, ani pójdzie za misyonarza — zadecydowała Lili.

— Oprócz Ady, która z bojaźni zostania starą panną, gotowa zrobić nawet tę ofiarę z siebie.

— Za księdza nie poszłabym — odpowiedziała Ada — z samej opozycyi, jaką zajmujemy w stosunku do wychowania względem kleru, lecz za misyonarza, to zupełnie co innego. Misyonarz w biblii przynosi światło cywilizacyi dzikim, nie ma on nikogo na całym obszarze misyi, prócz swej żony kocha ją więc szczerze; ona jest dla niego całem szczęściem i nagrodą.

— Czuję, że możesz być zazdrosną.

— To pewna, że chciałabym mieć męża dla siebie, a misyonarz...

— Ada tak się zapala, jak gdyby już pokochała misyonarza — przerwała Lili.

— Jeszcze nie, ale czuję, że mogłabym go pokochać.

— Może i ja, gdybym była pewna, że nie jest hipokrytą.

— Dlaczegóż ma być zaraz hipokrytą?

— Gdyż tu w Anglii jest jeszcze tyle do zrobienia, tyle do ucywilizowania, że tych, którzy wyjeżdżają dla pracy, w tym kierunku na dzikie wyspy, słusznie

posądzić można o hipokryzyą, lub apatyą względem własnego narodu.

— To tak samo, jak u nas w Irlandyi, gdzie wielkie sumy wyłudzają i wywożą dla bogatego papieża, pod pretekstem zbawienia dusz, zostawiając swych współziomków i ich dzieci w grubej ciemności i demoralizacyi, z braku pieniędzy na elementarne nauczanie.

— A gdy się znajdzie człowiek, który w swej Ojczyznie doznał tylko boleści, rozczarowań, zawodów i chcąc się odsunąć od ludzi i stosunków, bierze biblią w rękę i idzie na pustynię roznosić światło?...

— Ach! — zawołała Klara — jak to poetycznie ocierać łzy nieszczęśliwemu i podać mu ślicznie utoczone ramię, aby się na niem opierał w przechadzkach po dzikim kraju! Jakby to wszystko było wspaniałe, gdyby nie było zaciemnione sentymentalizmem.

— Czyż i we współczuciu upatrujesz sentymentalizm?

— Albo jesteśmy Angielkami, albo kosmopolitkami. W pierwszym wypadku nie ma nas dla dzikich, lub dla znudzonych bajronistów, jesteśmy całe dla Anglii, oddajemy jej naszą pracę i mamy cel zostania tu. W drugim razie, znudzone nieużytecznością własnej egzystencyi, włóczymy się po świecie, rozwożąc nie nakarmioną niczem nudę i nieugaszone fantazye.

— Brawo Klaro! zostajemy wszystkie w Anglii!

— Zapominacie o biednej Lili.

— Proszę was, zapomnijcie o mnie zupełnie — rzekła smutnie i cicho Lili.

— Niewdzięczna! czyż ci niemiła nasza troskliwość?

— Bądźcie spokojne; Lili zanadto ma dużo siły, woli i zręczności, aby z ich pomocą nie była w stanie sprowadzić do Anglii jednego cudzoziemca — mówiła dobra Dora. — Patrzcie, nasza szanowna prezydująca uśmiecha się, radzę więc pod tą wróżbą rozpocząć posiedzenie.

— Zacznijmy! — zawołały różne głosiki zgromadzonych misses.

— Słychać srebrny dźwięk dzwonka, szelest sukienek ; poczem, cisza głęboka.

— Otwieram posiedzenie — mówi poważnie Lili — i wzywam kasyerkę do przedstawienia stanu kasy, jako sprawy najważniejszej.

— W ostatnim dniu przeszłego miesiąca — dał się słyszeć pieszczony głos Lidyi — kasa stowarzyszenia posiadała 612 funtów, 8 szylingów. Dochód w ostatnich dwóch tygodniach następujący: Z rozprzedanej broszurki Klary 3 ft. 2 szylingi, ze sprzedaży wspólnie dokonanych robót ręcznych 2 ft. 15 szylingów.

— To bardzo mało — zauważyła surowo prezydująca.

— Moja Lili... ach, przepraszam szanowną prezydująca. .. nie robiłam rachunków od przeszłego tygodnia w sklepach na Piccadilly, lecz je z pewnością w tych dniach wykończę.

— Proszę się nie zaniedbywać!

— Jestem pewna, Lili, że żartujesz — odezwała się pojednawczo Dora — patrz, w oczach tego dziecka łzy.

— Przykro mi, bardzo przykro, że nie mogłam zadość uczynić obowiązkom, lecz żadną miarą nie mogłam tego uskutecznić.

— Ależ Lidyo, czyż pieniądze zginą w sklepach? — zawołała Lili. Przykro mi że się tłómaczysz.

— Moja droga — odpowiedziała Lidya — zawsze to zaniedbanie obowiązków... Czytam dalej: Od Lili 10 szylingów.

— Dostałam je od ojca za sprawdzenie jego osobistych rachunków. Business businessem, ojciec musi wynagradzać pracę; płacąc mi tyle, ileby go kosztował buhalter. Co sobotę zarabiam 10 szylingów.

— Bardzo naturalnie.

— Dora jak zawsze tajemniczego funta i 5 szylingów czytała dalej kasyerka.

— Czy powiesz nam Doro, tajemnicę owego tajemniczego funta — spytała prezydująca.

— Później... Ofiarujący prosił, aby mógł pozostać nieznanym do dnia otwarcia szkoły.

— Tajemniczy dawca!...

— Agnes 2 funty nadzwyczajne i zwykłe 5 szylingów — czyta Lidya dalej.

— Posłuchajcie — mówi Agnes — mam sentymentalnego wujaszka; troszkę już łysy, blady na twarzy i wzdycha, przytem okazuje nieprzezwyciężoną słabość do mojego czoła. Pozwalam mu pocałować je, ale za poprzedniem złożeniem funta do naszej kasy. Zdecydował się na dwa pocałunki i oto dwa funty.

— Gdybyśmy wszystkie miały podobnych wujaszków — woła Ada — szkoła jużby była otwartą.

— Ja tego rodzaju zdobywania kapitału nie chwalę; ubliża ono godności kobiety, dowodząc, że ona dotąd nie ma innej wartości nad piękność, a przymiotów nad pociąg.

— Klara na wszystko zapatruje się ze stanowiska filozofii i emancypacyi — odpowiada Agnes — a tymczasem faktem jest, iż kasa nasza ma więcej o dwa funty, a my bliżej celu.

— Czek na pięć funtów — czyta Lidya — od nieznajomego dawcy z City, przysłany na moje ręce.

— Zaczynają się mnożyć nieznajomi dawcy — zauważyła jedna z miss.

— Szczęśliwy tydzień — rzekła prezydująca. — Oprócz zwykłej naszej wkładki 45 szylingów, wiele mamy nadwyżki?

— Czternaście funtów i 7 szylingów.

— Taką to potęgą wytrwałość! — zawołała Dora. Czyśmy mogły nawet marzyć o tak pomyślnych skutkach, otwierając pierwszą naszą sesya ?

— A jak grymasiłyśmy z początku, tracąc nadzieję! — zauważyła Lili.

— To ja głównie, ja niepoprawna — rzekła Ada.

— Mrówcza praca — odzywa się Klara — ciągłość jej, bez najmniejszej przerwy zdoła zapewnić pomyślne skutki.

— Czy pamiętacie — mówi prezydująca — że jutro zbieramy się u Ady, dla dokończenia naszego haftu na czerwonej materyi? Na kupno złotych nici kasyerka wypłaci potrzebną sumę Adzie.

— Kupimy z Lidyą razem na Tottenhamcurt-Road, wracając do domu.

— Ladies — rzekła uroczyście Lili — otwieram dyskusya nad najważniejszym przedmiotem, jaki nas wszystkie bezpośrednio obchodzi, to jest nad kwestyą wybrania z pośród siebie reprezentantek naszego kółka na zjazd pedagogiczny do Bristolu, oraz wspólne ułożenie wniosków i obrobienia mów, jakie w ich obronie mieć będziemy.

— Ada: Nad kwestyą wyboru dyskusya i głosowanie niepotrzebne, gdyż żadna z nas nie może jechać, tylko Klara, Dora i Lili a ja będę wam towarzyszyć dla przyjemności.

— A może i dla poznania kogoś w drodze?

— Nie zapieram się.

— Tylko nie szukaj ani ministra (księdza) , ani misyonarza.

— W obecnej chwili, uprzedzam, niewolno robić żadnych wycieczek od głównego przedmiotu, z powodu jego ważności.

— Przepraszamy, błagamy o przebaczenie! — odezwały się chórem głosiki.

— Nie wiem, czy mi ojciec pozwoli brać udział w pedagogicznym zjeździe, którego charakter nie jest czysto religijny — mówiła dalej przewodnicząca.

— Bądź spokojna — odpowiada na to Klara — znamy pana Snape; nie założy się, czy nie będzie miał kazania przeciwko straszliwym bezwyznaniowcom, a jednak jestem pewna, że sam osobiście pojedzie wysłuchać mowy swej córki, z dumą szczęśliwego ojca wobec zgromadzonych widzów, co mu wcale nie przeszkodzi zostać męczennikiem w pośród swych prezbiteryanów.

— W zbyt jaskrawych kolorach przedstawiasz mego kochanego ojca.

— To tylko dowód, że pan Snape kocha cię szczerze i że przeszkoda twego wyjazdu usunięta.

— Koszta podróży opłaca kasa komitetu — ciągnęła dalej prezydująca — oprócz mnie, bo mara nadzieję, że mi mama pomoże, a pewno ojciec nie odmówi.

— I oprócz mnie — mówi Dora. — Pojadę z własnych swoich oszczędności.

— Sprzedałam, jak wiecie, ostatni rękopism, a czwarta część z odebranych pieniędzy wystarczy mi na podróż — dodała Klara.

— Wszystko się więc wybornie układa. Z kolei rzeczy należy nam rozebrać między siebie przedmioty i nad temi debatować. Dora ma głos. O czem chcesz mówić, nasza majestatyczna królowo?

— Dora: Szanowna prezesową jest dziś zbyt uprzedzającą. Co do mnie, chciałabym mówić o studyach nad edukacyą jako nauką. Czyż to nie zgroza, że dotąd w wielkiej Anglii nie mamy katedry pedagogiki, gdy te oddawna już istnieją na wielu uniwersytetach niemieckich i szwajcarskich!? W Anglii, same przyznacie, nauka elementarna pozostaje w rękach ludzi, którzy nie mają pojęcia, jak uczyć, trzymając się starej rutyny, opartej na przesądach i przyzwyczajeniach różnych warstw społeczeństwa. Już czas nareszcie, aby podobne zamięszanie pojęć było zmienione w naukową metodę, z jaką rozpoczniemy nauczać w naszej szkole.

— Wszystko to wypowiedziane przez najpiękniejsze usta, ze spokojem i godnością, przekona i rozbroi najzapamiętalszych przeciwników — rzekła Lili.

— Widzę naszą Dorę wstępującą na katedrę! — woła Ada.

— Dżentlemeni usta otwierają z podziwu, starzy nauczyciele gryzą wargi ze złości, a my i nasze przyjaciółki wołamy: Hear! hear! ( słuchajcie! )

— Nie przestraszajcie mię — rzecze Dora — gdyż już mi serce bić zaczyn a na samą myśl publicznego wystąpienia.

— Moje serce — rzekła Klara — zawsze jednakowo spokojne; mało sobie robię z widzów, a mniej z ich opinii i dlatego podniosę najdrażliwszą kwestyą, stawiając wniosek, aby niezamożnym rodzicom, potrzebującym do utrzymania i wyżywienia rodziny, pomocy i pracy rąk swych dzieci, gmina pomagała, płacąc rodzicom za tę pracę, dzieci w czasie ich nauki.

— Hear! hear! — odezwały się głosiki.

— Ostatni bill parlamentu o nauczeniu elementarnem — ciągnęła dalej Klara — zawiera racyonalny, ale nie zupełnie wykończony paragraf o przymusowem posyłaniu dzieci do szkoły między 5 a 13 latami ich wieku.

— Nic łatwiejszego — rzekła Lili — jak pisać paragrafy i ustawiać prawa; daleko trudniej pomyślić o racyonalnem i sprawiedliwem ich zastosowaniu.

— Nasi prawodawcy zwykle o tem drugiem zapominają — mówiła Klara — zostawiając wszystko radom i gminom, tak, że w samym Londynie jeszcze dziewięć tysięcy dzieci żyją jak dzicy, bez żadnej nauki. Jeżeli nauka dziecka rocznie kosztuje 11 funtów, to w samym Londynie obdzierają cywilizacyą co roku na 190.000 funtów. Zgroza!

— Na tej podstawie będę popierać wniosek Klary — dodała Lili — stawiając zarazem nowy, aby państwo zupełnie i stanowczo wzięło narodowe nauczania w swe ręce, i aby niewolno było nikomu uczyć, kto nie zdał egzaminu...

— Dlatego też my wszystkie zdajemy egzamin.

— Gdy dziś ci, którzy już do niczego nie są zdolni, zajmują się uczeniem drugich. Co kościoł, to szkoła, co sekta to szkoła, a uczą, jak chcą i jak im się podoba.

— Szczerze mówiąc — ciągnęła Klara — trudności zastosowania przymusowego nauczania są wielkie. Bo gdy nawet dzieci nic nie zarabiają w fabrykach i warsztatach, to jednak w rodzinie biednego znajduje się aż nadto dużo czynności, które wykonywają dzieci, i tym sposobem pobyt ich w domu staje się niezbędnym. Naprzykład dom biednego zwykle bywa zamiatany i uprzątany przez dzieci ; starsze niańczą i wychowują młodsze, obiad na robotę ojcu zanoszą dzieci i t.p. Dla zaradzenia temu, Dora z konsekwencyi swego wystąpienia postawi wniosek zmniejszenia o połowę czasu dziennego nauczania. Lecz skrócenie czasu powinno być wynagrodzone lepszą metodą, tak, aby dziecię straciwszy połowę czasu, przeznaczonego na naukę, mogło zdać egzamin przez rząd naznaczony.

— Ja jeszcze w dalszym ciągu powiem, że wychowanie dziewczynki tyle jest potrzebne, co chłopca — rzekła. Lili.

— A któraż z nas zaprzeczy — odezwała się Agnes — aby różnice wiary miały wpływać szkodliwie na uczęszczanie dzieci do szkół?

— Mnie dla samych stosunków rodzinnych nie wypada podnosić tej kwestyi — rzekła Lili.

— Pozwólcie mi podnieść ją przy krytyce bilu parlamentu i zarządu rad szkolnych — domagała się Klara. Nasi niedołężni prawodawcy wyszukują trudności, zupełnie dziś nieistniejące. Czyż znajdują się rodzice, którzyby nie chcieli posyłać swych dzieci do szkoły kościoła anglikańskiego dlatego, że są kongregacyonalistami lub anabaptystami ? Pocóż więc samym sobie stawiać barykady na różnych drogach ? Czy z upodobania do steeple-chase ?

— Moja droga, powtórz to wyrażenie na zjeździe — odzywa się Ada.

— Widzicie — mówi Dora — jak silnym jest wpływ rutyny. Przyzwyczajono się przed stoma laty patrzeć na trudności religijne w urządzaniu szkół i nie chcą się dziś zgodzić na prawdziwy stan rzeczy.

— To też w naszej szkole będziemy przyjmować dzieci, nie pytając o wyznanie.

— Wystąpienie moje i Klary na mityngu nie wymaga długich przygotowań, inne jest zadanie Dory mówi przewodnicząca.

— Porobiłam w Britisch-Museum wyciągi, kupiłam potrzebne dzieła, wszystko to zabieram na okręt i z powrotem przy pierwszem naszem zebraniu odczytam wam gotowy już artykuł...

Na schodach zadzwoniły filiżanki, a do salonu weszła uśmiechnięta pani Snape, za nią służba z zastawą do herbaty. Chwyciłem za kapelusz, aby wobec mających nadejść miss przedstawić się, jak gdybym zaledwo próg salonu przestąpił.

— Dzieci musiały się już dosyć ubawić między sobą — rzekła dobrotliwie pani Snape — czas, aby skończyły i napiły się razem z nami herbaty.

— Dzieci o ważnych i użytecznych sprawach radziły — pospieszyłem dodać.

Pani Snape uśmiechnęła się prawowiernym uśmiechem dobrej gospodyni, dla której wszystkie sprawy, niedotykające bezpośrednio kuchni, czystości w domu i apetytu rnęża, uważane były za drugorzędne. Zdaje mi się, że pani Snape ostatnią wojnę prusko-francuzką traktowała jako niebezpieczną igraszkę, przedstawiającą się w swych okropnościach nierównie bledziej w porównaniu z nieszczęściem, pochodzącem z niedopieczonego puddingu.

— Jeżeli rozprawy zajmują je, a Lili robią przyjemność i rozrywkę — mówiła pani Snape, ustawiając filiżanki — i ja jestem z tego zadowolnioną. Po powrocie z kontynentu dziecko codzień więcej mi smutnieje, codzień mniej okazuje apetytu...

— Może to tylko zbytnia troskliwość — przerwałem.

— Oczy matki nie mylą się — rzekła, pani Snape wzdychając.

Poprawiła nakrycie na stole, rzuciła ostatecznie okiem wodza na ustawione szeregi filiżanek, i nareszcie uśmiech zadowolenia zaigrał na jej ustach. Poczem zbliżywszy się do drzwi przyległego pokoju, lekko zastukała.

— Kochana Lili, herbata; zaproszony dżentlemen i ja czekamy; skończcie już, bo bez potrzeby główki was rozbolą.

— Natychmiast przychodzimy, kochana mamo, posiedzenie już zamknięte.

Otwierają się drzwi i sześć miss pięknych młodością, rozpromienionych ogniem dyskusyi, z żarem w oczach, staje przedemną.

Lili wita mię po przyjacielsku, dziękuje za pamięć, a zwracając się do towarzyszek, mówi:

— Minister Sewer.

Majestatyczna Dora pierwsza się zbliża.

— My już się znamy, sir; jakiż szczęśliwy traf sprowadza cię na naszę sesyą?

— Dobroć miss Lili — odpowiadam. Następnie wszystkie miss jedna po drugiej, podchodzą do mnie, wyciągają swe rączki do uściśnienia, kłaniają się, wyprostowane, z gracyą i wdziękiem nie chyląc główek. Każde uściśnienie, nowy dla mnie pocisk, a każdy błysk oczu nowy strzał! Ostatnią była Lidya; zarumieniona, przestraszona, nieśmiała, nie patrząc na mnie, zbliża się z wyciągniętą rączką, jak ofiara.

— Czy przebaczenie jest tak ciężkie? — szepnąłem. Nie odpowiedziano mi; zatrzymałem rączkę, czekając. Milczenie... tylko powolutko, cichutko, wysuwała się jak z obrączki kajdan z mej dłoni rączka "raju utraconego".

— Dawno jak sir na nas czekasz? — pyta Lili.

— Przyszedłem razem z panią Snape.

— Lecz wtedy, gdym pierwszy raz wchodziła, przyprowadzając dżentlemena zaraz na początku waszych rozmów — powiedziała dobrodusznie pani Snape.

— Więc sir wszystko słyszałeś ? — zawołały przestraszone miss.

— Starałem się nic nie słyszeć.

— A jednak wiele zdań naszych głośno wypowiedziałyśmy.

— Nie gniewajcie się, umyślnie zatrzymałam dżentlemena, sądząc, że nie macie tajemnic.

— Mama często nam podobne niespodzianki urządza — zawołała Lili.

— Byłam pewna, że waszą rozrywkę urozmaicę.

— Spowiadaj się sir, coś słyszał — zagadnęła

Dora, siadając obok mnie, gdy Lili zajęła miejsce po drugiej stronie.

— Wątpię, czy będę mógł być dokładnym — rzekłem..

— Bądź tylko sir wiernym sprawozdawcą.

— Jedna z pań — zaczynam — ma zamiar mówić meżczyznom, że są piękni.

Klara żywo poruszyła się, okulary na jej nosku wysunęły się i dlatego obdarzyła żelazny ich pręcik, podwójnym prztyczkiem, aby je umieścić na właściwem miejscu.

— Na jakiej podstawie ? — zapytała.

— Na podstawie równouprawnienia. Miss uśmiechają się.

— Czy pani — mówię zwrócony do Dory, co tak dokładnie oceniasz Teniersa, będąc w galeryi obrazów, nigdy nie zostałaś uderzona pięknością obrazu tak niespodzianie, silnie i sympatycznie, że mimowoli, stojąc w zachwyceniu, zawołałaś: beautiful!

— Nietylko to zdarza mi się w galeryi, lecz często patrząc na moją sąsiadkę, również mimowoli wylatuje z mych ust wyraz beautiful!

Rumieniec Lidyi wykradając się przez białą jej skórkę, żartował sobie z ciepłej, jasnej krwi, krążącej u Danae Tycyana; był on żywszy i przezroczystszy. Tylko niebieskie oczy nie żartowały z głębi spojrzenia Madonny Rafaela; bławaty ich odbijały pogodę, nie odsłaniały atoli, nieprzejrzanego nieba nieskończoności, były tylko spokojne, świecące jak gwiazdy.

Miss spoglądają po sobie; Lidya zapatrzona w talerz, prztyczki Klary o pręciki okularów przyspieszone, słodki uśmiech Dory, zdziwienie Lili — cisza...

— A przecież to ja pierwsza — odzywa się gospodyni domi — powiedziałam panu Snape, że jest piękny. Wychodziłyśmy z kościoła, u głównych drzwi na schodach stał twój ojciec, Lili, i wtedy twoja matka ujrzawszy go, rzekła półgłosem do miss Brick: Patrz moja droga jaki ładny chłopiec.

— I cóż ojciec na to ?

— Usłyszał i odpowiedział mi skromnie: thanks you miss (dziękuję). Otóż wy dziś nad tem łamiecie sobie głowy, com ja już przed 26 laty zrobiła, poczem w pół roku zostałam panią Snape, za co dziękuję Bogu.

— Czy sir wszystkie nasze wersye tak dokładnie słyszałeś? — zwraca się do mnie Lili?

— Druga z pań z litości dla samotnika, z sympatyi dla bajronizmu, ze współczucia dla dzikich...

— Chce iść za misyonarza; to ja powiedziałam — przerywa Ada. — Jeżeli mię nikt nie zechce, cóż mi pozostanie?

— Szczęśliwy będzie ten, komu pani zrobisz na seryo podobne pytanie.

— Tak, tak — rzekła pani Snape — dostanie dziesięć tysięcy funtów i dobrą gospodynię.

Ada spuszcza oczy. Miss Klara po zaaplikowaniu po jednym prztyczku pręcikom okularów zapytuje mnie:

— Pan również dobrze słyszałeś odpowiedz ?

— Traktowania uczucia sposobem indukcyjnym...

— Czyli inaczej — przerywa Klara — pokochać człowieka wtedy tylko, gdy go się dobrze pozna.

Przy tych słowach spojrzała na mnie i na Adę badawczem spojrzeniem.

Ada, śniadawa szatynka, wesoła idealistka, zmięszana tak stanowczą wersyą, skubie paluszkami serwetkę.

— Co do dżentlemena — rzekła pani Snape — mamy dokładne relacye od Racheli. Dobra relacya lepsza jak dwuletnie poznanie.

Towarzystwo się śmieje, Lili lekko się rumieni, Lidya powoli, nieznacznie podnosi wzrok.

— Doro, powiedz nam, czy na mityngu jak zawsze wystąpisz z rozpuszczonemi włosami? — rzuciła pytanie o buzi okrągłej młodziutka Agnes.

— Dora, mam nadzieję, wystąpi, jak jej będzie najdogodniej mówić dobrze i przekonywająco. Nam więcej chodzić powinno o treść mowy, którą cała Anglia powtórzy, niż o strój nasz.

Po tem oświadczeniu okulary po prostym nosku miss Klary znacznie się zsunęły; dostały też potężnego prztyczka i gwałtownym podskokiem wpadły na swoje miejsce. Żywość oczu, niespokojność w rysach, dobroć uśmiechu, wszystko to razem zarumieniło się dla poświadczenia zapału i energii.

— Ja — odzywa się Ada — stanowczo proszę Dorę, aby swych włosów podczas wystąpienia nie zwijała.

— O i ja także — szepnęła Lidya. — Ona taka piękna, gdy jest uczesana jak dzisiaj.

— Jakie masz wyznanie wiary w tym względzie? sir — pyta Ada.

— Moje wyznanie wiary?... ja przedewszystkiem jestem Grekiem — odparłem.

— I artystą — dodała znacząco Dora.

— A przecie Grecy nie byli piękniejsi od pana Snape, gdy był młodym — dodała z czułością pani Snape.

— Panu jednak chodzi przedewszystkiem o piękność, chociażby dla niej przyszło poświęcić uczucie

— mówiła Dora.

— Czyżto być może? — zawołała Lili.

— Zwykle tak jest; u artysty nie szukajcie panie serca, on je oddał sztuce, dla niej poświęci wszystko, lub przestanie być sobą.

— Sir jesteś artystą? — zapytuje Ada.

— W kajdanach, pani; ani maluję, ani gram.

— Więc Dora wystąpi z rozpuszczonemi włosami?

— interpeluje Agnes.

— Podług mnie, należy przekonywać treścią, zachwycać pięknością, podbijać wymową i melodyą głosu.

— A jednak z tego wszystkiego treść tylko zostanie nieśmiertelną — wtrąciła Klara.

— I wrażenie na tysiącu słuchaczach, którzy je zabiorą z sobą i rozniosą po Anglii — dodałem.

— Korzystając z nieprzedawnionych mych praw prezydującej, rzecze Lili — podaję pod głosowanie, czy Dora ma wystąpić z rozpuszczonemi włosami na mityngu?

Cztery rączki pokazały się w górze.

— Sir nie głosujesz z nami?

— Nie mam prawa, nie jestem dotąd członkiem.

— Możesz nim zaraz zostać! — zawołała. Lili; wstała i pobiegła do drugiego pokoju, przynosząc książkę rachunkową.

— Jak się te dzieci wybornie bawią! — mówiła szczęśliwa pani Snape, patrząc na córkę.

— Możesz się sir zapisać na liście protektorów, albo w poczet członków czynnych — rzekła Lili.

— Jakież są obowiązki członków czynnych?

— Pomagać radą, pracować wspólnie, jeżeli tego okaże się potrzeba.

— Czyż sir ma czas bawić się z wami, moje dzieci? — mówiła pani Snape.

— My go zapraszamy do pracy, kochana mamo — zawołała Lili.

Pani Snape uśmiechnęła się.

Zapisałem moje nazwisko na liście pod numerem jedynastem z kolei, a dołączywszy papierek pięciofuntowy, który wsunąłem między kartki, oddałem książkę Lili.

— A teraz — rzekłem — stanowczo głosuję za rozpuszczonemi włosami miss Dory, zawsze jako i na mityngu, dziękując wypadkowi, który mi pozwolił głos zabrać w tak ważnej kwestyi.

— Zapraszamy cię sir na ostatnie posiedzenie przed mityngiem, abyś krytykował nasze mowy.

— To będzie trudniejsze, jak decyzya o rozpuszczonych włosach — szepnęła Klara.

— Jeszcze jedno pytanie, sir, które mi cięży na sercu — rzekła Lili. Czy podzielasz opinie Klary co do charakteru mężczyzn?

— Drogie panie, to tylko powiem: strzeżcie się wasze sny złote, wasze marzenia, nadzieje, oddawać w ręce, powierzać ludziom, których nie znacie, aby tym sposobem nie zabić w sobie najszlachetniejszych instynktów, nie sponiewierać przyszłości. Indukcya jest konieczną i dlatego podaję z uznaniem rękę tej, która pierwsza wymówiła ten wyraz.

Prztyczek jak błyskawica i wyciągnięta ręka tryumfującej Klary!

Zwróciwszy się następnie do Lili, dodałem: — Dlatego lepiej poznawać długo, aby pokochać mocno.

Milczenie, zarumienionej Lili słychać bicie serca, pani Snape spogląda zdumiona na mnie i na Lili, jak gdyby zaczynała wierzyć w skuteczność dobrych relacyj Racheli, gdy przed mojemi oczyma przesuwają się z kraju rodzinnego rozmarzone idealistki, dziś męczennice, terroryzowane bezdusznością, apatyą, ograniczeniem i nizkiemi instynktami swych opiekunów i panów.

Towarzystwo powstaje, miss wdziewają kapelusiki, przeglądając się w lustrach; zabierają swe małe teczki i parasolki, pozwalają się pocałować pani Snape, do mnie wyciągają rączki — odchodzą. Miss Klara zgubiła rękawiczki, parasol ledwie się znalazł i dlatego kapelusz jej z pośpiechu pochylił się nieco na bakier, Lili przywiodła go do równowagi. Nareszcie wszyscy odprowadzamy Dorę na stacyą Kings-Cross.

Dora odjechała, Klara wsiadła do omnibusu, Ada z Lidyą udały się w stronę Totenhamcurtroad, Agnes uwiózł tramwaj.

Chciałem odprowadzić Dorę, Lidia spojrzała nieśmiało, a Ada uśmiechała się. Chciałem odprowadzić Lidyę, Lili rozmawiała ze mną — i zostałem sam, niezdecydowany, przygnębiony.

Z piękności tych rozumnych dzieci, skleiły się w mej wyobraźni rysy oddawna mi znane, zaczarowane w murach Warszawy. Jakież urocze chwile! Tak często mówiliśmy o cichych pracach, wyglądając gorączkowo nadejścia burzy, aby jak najprędzej przyszła, jaknajkrócej trwała, a po niej pogoda jasnego dnia i mozolne trudy budowania szczęścia w kraju... Dziwne losy!... zniknęłaś jako sen, a ja patrzę na rzeczywistość naszych marzeń w Londynie.

Wszystko to razem nudne. Ho, ho! inaczej byłoby u nas w Galicyi, gdyby naszym młodym miss zagnieździła się w główkach idea założenia wzorowej szkoły. Najrzód opowiadanoby o samym projekcie bardzo długo i obszernie, później żadna Galicyanka nie miałaby odwagi być pierwszą, biada, gdyby została ostatnią.

Nareszcie nasze mis zgromadzają się, oglądają swoje toalety, jedne noskami kręcą, drugie zazdroszczą. Sprawa wyboru prezesowej zajmuje pięć posiedzeń. Wreszcie prezesowa obrana — niezadowolnienie ogólne.

Przychodzą kwestye do rozbioru, w których ścierają się nie opinie, lecz wzajemna niechęć. Miss przycinają sobie z daleka, delikatnie, niemniej przez to dotkliwie.

I tak całe dzieło szczęśliwie się układa do pierwszego tańcującego wieczorku. Wieczorek rozstrzyga o losach szkoły wzorowej, prowadzonej przez nasze młodziutkie bohaterki. Wszystkie są obecne, wszystkie mają świetnie wystąpić i każda musi być królową.

Jedna z miss nie tańczy kadryla i dlatego postanowiła się zemścić i wystąpić z komitetu. Z drugą Władeczek tańczył walca trzy razy, a raz tylko z Belunią. Franio zanadto uśmiechał się do Miluni, Stasia zbyt sentymentalnie śpiewała, gdy doktór botaniki prażył ją morderczym ogniem z po za osłony swych niebieskich okularów. Tadzio był dowcipny, a rozmarzona Marynia zamyślona. Przy kolacyi pary tak się pomieszały, że już dłużej nie można było wytrzymać.

Nazajutrz posiedzenie; wszystkie są obrażone i żadna nie przyszła. Za to częste wizyty, rozprawy, opowiadania, intrygi, tajemnice... burza i ogień... dewotki do ognia leją oliwę...

Stowarzyszenie upada, komitet się rozwiązuje, ale za to macie życie, rozmaitość, wesołość. Niektóre dzienniki miejscowe napiszą artykuły, radząc niewieście wytrwale stać tylko na straży ogniska rodziny, jeden z młodych talentów przygotuje powieść, która zmaltretować ma emancypacyą jako obcą naleciałość, czyhyjącą na sposobność zagaszenia narodowego znicza pamiątek i tradycyj.

— Obmawiasz nas, spotwarzasz i kłamiesz! — zawoła chór dziewic z nad Dniestru, Sanu, Wisłoki i Raby — mścisz się, potworze!

— Obmawiam?... czyż powiedziałem, że jesteście brzydkie?

Gdzież więc jest obmowa, a tem więcej potwarz ?

Kłamię?... być może; wytoczcie mi proces przed sądem z najpiękniejszych, a ja na swą obronę odpowiem wam jednem pytaniem: Gdzież jest szkoła? gdzie są szkółki wzorowe, prowadzone waszym milutkim rozumkiem, energią i hartem duszy?

Zresztą ukarzcie mię; błagam was, o "najpiękniejsze kwiaty naszych łąk i najwonniejsze z naszych gór; " ukarzcie mię; załóżcie szkołę wzorową, a potem pogardźcie mną, błagam was. Ja pewno z rozpaczy umrę; szkoła wzorowa zostanie świadkiem waszego tryumfu, a mej nikczemności...

II.

Poważna mistres, której siwiejące loki, zachowane w jednej formie mody przynajmniej od lat dwudziestu, niedbale spływały po aksamitnej mantyli, podniosła materyalną suknię, jak gdyby zamierzała brnąć po błocie i w tej pozycyi przeszła przez furtkę naszego ogródka od ulicy. Mistres bacznie obserwuje gazon, widocznie szukając śladów, wyjmuje lornetkę, opiera ją o wyciągnięty czerwonawy nosek, aby siwe. oczy mogły dokładniej obserwować. Mistres zapuszcza wzrok do jadalnego pokoju.

Racheli nie było w domu, a miss okazywała niepowściągliwą ciekawość. Schodzę na dół, otwieram drzwi.

Mistres w trakcie poszukiwania; nię odrywając oczu, przemawia:

— Tajna denuncyacya o dwóch...

— O dwóch? — zapytałem, robiąc duże oczy.

— Tak, o dwóch; jeden czarny a drugi siwy — odpowiada, nie przerywając sobie zajęcia. — Same zostawione, bez opieki, narażone na głód i zimno.

— Narażone na głód i zimno ?

— Mój panie, nie umieją pracować, jak to może pan potrafisz, i dlatego zasługują na naszą opiekę. Trzeba mieć serce, to się rozumie; ludzie bez serca nawet nie myślą o tem.

— Miej serce i patrz w serce — rzekłem z namaszczeniem.

— Ej mój panie, nie udawaj niewiniątka, bo możeś ich zjadł.

— Zjadłem czarnego i siwego?

— Zjadłeś, poznaję to po twoim akcencie, bo gdzieżby się podziały? Mi-mi-mi! — zaczęła mistres piskliwym głosem wołać. — Zresztą, jeżeli masz czyste sumienie, pozwól mi ich w domu poszukać, może są na dachu.

— Proszę panią, gospodyni nie ma w domu, mimo to będzie mi przyjemnie wyręczyć ją.

— Bardzo dobrze, pójdziemy naprzód na dach; słońce świeci, może tam spędzają smutne dni swoje. Mi-mi-mi! — zaczęła powtórnie mistres nawoływać na schodach.

Zrekognoskowaliśmy dach — nikogo!

Mistres zmęczona wstępuje do salonu, rzuciła się na fotel, ciężko oddycha i wachluje się chustką od nosa.

— Czyś sir czasem nie polował na tygrysy?

— Nie, pani, dotąd jeszcze nie.

— I nie rób tego nigdy; wiedz, że to także nie podoba się Bogu.

— Wątpię, aby pan Bóg zajmował się podobnie subtelnemi szczegółami życia ludzkiego.

— Nie wierzysz ? czytaj; oto jest list biednego kotka (Poor Puss!).

— Do pana Boga?

— Ależ nie, do redaktora dziennika pod tytułem: "Świat zwierzęcy" (The Animal World), a to drugi list do redaktora Times'a, a nareszcie wielka odezwa pod tytułem: Cruelty to cats (okrucieństwo względem kotów).

Mistres wyjmuje z torby paczki papieru zadrukowanego. Z jednej wyciąga prośbę Poor Pussa do redaktorów, a z drugiej wielkiemi literami oddrukowaną odezwę, wszystko razem wkłada do koperty z odbitym tytułem: "Poor Puss," * i oddaje mi.

— Czy chcesz sir podobać się Bogu?

— Pragnę!

— Trzymaj się rad biednego kotka i nie bądź nigdy okropnym.

— Czy czasem figlarna i przyjemna kotka nie jest autorką tych listów — zwróciłem uwagę, przeglądając druki.

— Nie, panie, nie — odpowiada dama, spuszczając oczy — to pan Syrkle, nasz sekretarz.

— Z towarzystwa ochrony zwierząt.

— Nie, nie, specyalnie z ochrony biednych kotów: ani psy, ani konie nie są naszą rzeczą. Nasza opieka nad temi jedynemi pocieszycielkami strapionych i samotnych.

— Pani także jesteś samotną?

Mistres wzdycha raz bardzo cicho, po przestanku wzdycha drugi raz głośniej, rumieni się lekko i ledwie dosłyszanem głosem szepcze:

— Od lat dwunastu, sir.

— Od tak niedawna?

— A od sześciu lat jestem stałym i czynnym członkiem naszego society.

— Szanowne i zasłużone sosajty.

— Siedmiu pastorów, dwóch wikarych, trzech emerytów z City, dziś właścicieli domów, jedenaście ladies, oto skład komitetu.

— Wielu sosajty liczy członków?

— Przeszło ośmset! z kapitałem trzy tysiące sześćset funtów. I niezadługo będziemy mieli własny dom.

— Na posiedzenia?

— A to po co? Jeżeli mówię masz dom, to znaczy dom przytułku.

— Dla biednych?

— Tak dla biednych pussów.

— Pół miliona ludzi w Londynie żyje w nędzy, niedostatku — zacząłem...

— Bo są pijacy, a kobiety ich bezwstydne ! — przerwała gwałtownie mistres.

— Bieda zwykle upadla...

— Niech nie piją, niech pracują i proszą Boga, to będą mieli — mówi rozgorączkowana lady. A zresztą mają workhauzy. Czy wiesz sir, wiele ja płacę z mojego domu na samych biednych? cztery funty na rok! Pussy nie umieją ani pracować, ani prosić, nie mają domu, nie będą go mieć. Pussy umierają z głodu!

— A wieleż ludzi umiera rocznie z głodu w Londynie!... czy nie lepiej...

— A niech umierają pijaki, łotry, bezbożniki, niech się ziemia oczyszcza, a żer dla łaknącego piekła powiększa, jak słusznie i pięknie mówi pastor Plymle !

— Szlachetne zasady szanownego pastora Plymle!

— Jest to najczynniejszy nasz członek. Niesłychanie energiczny. Może nie uwierzysz sir, ale to prawda, że pastor Plymle w tym roku własną ręką utopił 130 kotów w swoich własnych workach.

— Stotrzydzieści!

— Gdy ja zaledwie tylko dwadzieścia dwa, a nie jestem mniej energiczną. Pastor Plymle ma szczególny dar spostrzegawczy i na poszukiwania nie żałuje czasu.

— Teraz szanowna lady, nic nie rozumiem.

— Dlatego, że nie przeczytałeś całej odezwy. Zaraz ci to wytłómaczę: Lepiej, stokroć lepiej kota otruć lub utopić, jak pozwolić mu pasować się ze śmiercią głodową.

— Bezwątpienia.

— W tym celu mamy stosownie przyrządzone worki. Pastor Plymle ma worki swego wynalazku, a mój system przyjęło sosajty. Zaraz ci wytłomaczę różnicę.

Mistres szuka w swej torbie i wyjmuje dwa perkalowe woreczki.

— Oto jest mój system — mówi dalej, rozkładając woreczek. Tu miejsce na łapki. Bierze się Pussa i wsuwa się go delikatnie, podwijając mu łapki tak i tak, woreczek się ściąga i zawiązuje przy szyjce, zabieram go z sobą do omnibusu i biedny puss myśli, że jedzie na bal. Przyjeżdżam nad Tamizę, koło ogonka jest miejsce i sznurki na przywiązanie kamienia; wyszukuję nad brzegiem ciężki, mocno go przymocowuję i idę sobie spokojnie. Na środku mostu, gdy mój puss niczego się nie domyśla, dostaje ostatni pocałunek i wlatuje, patrząc na świat, do wody.

— Wszystko roztropnie i z uczuciem obmyślane.

— Gdy tymczasem woreczki pastora Plymle są to prawie zwyczajne worki, w które puss i kamień wrzucają się razem. Puss zawiązany z głową w worku, ani oddychać swobodnie, ani patrzeć na świat nie może.

— I dlaczego pastor Plymle nie chce przyjąć metody pani?

— Uparty, choć go to dużo kosztuje. Chodzi on piechotą nad brzeg Tamizy i z brzegu rzuca, a kota w worku niesie w rękach.

Mister zbliża się i szepce mi do ucha:

— Zresztą on tak jest rozpasyonowany do tej czynności, że posądzam go, nie mów nikomu, iż wiele kotów dobrze żywionych potopił.

— Czy to zajęcie jest w samej rzeczy tak przyjemne?

— Spróbuj sir utopić dwóch, a przekonasz się, co to za zadowolnienie, że potem będziesz chciał tylko topić i topić.

Oczy mistres zabłyszczały ogniem.

— I dlatego lady przyszłaś tu po dwóch pussów z dwoma gotowymi woreczkami.

— Ten hultaj chłopiec zadenuncyował mi fałszywie, wyłudzając ode mnie ośm penów. Co mię to kosztuje ! — dodał z westchnieniem.

— Pozwalasz się pani wyzyskiwać?

— A czy to miło sir, gdy na tygodniowem posiedzeniu wchodzi pastor Plymle i mówi skromnie spuszczając oczy: w tym tygodniu utopiłem tylko sześć kotów; a miss Rapp, podnosząc oczy w górę, dodaje; ja tylko cztery. A potem następuje nędzne wyliczanie: jeden, jeden, lub ani jednego. Powiedz, czyby ci się wtedy serce nie krajało?

— Z boleści, wstydu i upokorzenia! — zawołałem.

— Gorąco! — rzekła po chwili milczenia lady, ocierając czoło chustką.

To znaczy, że mistres, rozgorączkowana samą myślą współzawodnictwa, pragnie się ochłodzić. Biegnę więc do swego pokoju i na wszelki wypadek przynoszę butelkę mocnego wina hiszpańskiego, stawiam kieliszki i nalewam. Mistres zdejmuje kapelusz.

— Sir jesteś kawalerem?

— Niestety!

— Dobrześ powiedział — mówi mistres spuszczając oczy. Nie lubię kawalerów, bo nie wierzę w ich skromność.

— Ja zaś wierzę w skromność wdów.

— Bardzo naturalnie. My wdowy znamy się na wszelkiego rodzaju sidłach troszkę lepiej, aniżeli młode, niedoświadczone gąski.

Pierwsze kieliszki skończone; nalewam drugie.

— Jeżeli mówisz sir niestety, to oznacza, że chciałbyś zmienić twój stan ?

— O tem tylko marzę.

— Czy nie jesteś sir w stosunkach w tej materyi z redaktorem dziennika llatrimonial News?** (Nowiny małżeńskie).

— Dotąd w żadnych.

— I niech cię Bóg broni. Nie chowa on tajemnicy, nie zna dokładnie stosunków, jest fałszywy, podstępny, bierze kubany...

— Jakim sposobem?

— Gdy mu dobrze zapłacisz, wtedy cię tylko objaśnia, stara się i szuka, a inaczej szkodzi ci. Zresztą, jego małżeństwa są wszystkie bez wyjątku najnieszczęśliwsze. Bóg nie sprzyja łotrom i wyzyskiwaczom i karze ich wspólników.

— Dziękuję pani za przestrogę.

— Obmyśliłeś sir, jakim sposobem postanowiłeś ożenić się ?

— Bardzo prostym: gdy znajdę miss albo wdowę która mi się podoba, będę się o nią starać.

— Najgorszy sposób, najopłakańszy najfatalniejszy!

— Przestraszasz mię pani.

— Wolę cię przestraszyć, aby cię tylko nawrócić na dobrą drogę.

— A tą jest?

— Oddać się w ręce osoby, która zna swoję rzecz a tym sposobem uchronić się od skandalów, zawodów, procesów, od utraty dobrego imienia, opublikowania w gazetach, straty kapitału i od więzienia.

Mistres kończy swój kieliszek.

— Czy być może?

— Dziwisz się, jak gdybyś nie mieszkał w Anglii, a przedewszystkiem w Londynie.

— Czyż tu niewolno się kochać?

— Wolno, ale niewolno się szukać, niewolno poznawać i starać się — bezkarnie.

— Jestem innego zdania.

— Ha, jeżeli tak, spróbój, a przekonasz się, poznasz i ocenisz sam, siedząc za kratą.

— Ależ moja pani...

— Ależ mój panie, jesteś dziecko, bez zastanowienia. Mistres kończy trzeci kieliszek i stawia go na stole z mocą.

— Tak — ciągnie dalej — jesteś dziecko, powtarzam, niebrzydkie dziecko — dodaje głaszcząc mię ręką po twarzy. Słuchaj, powiem ci otwarcie. Przypuszczam, że podoba ci się pewna miss, poznajesz się z nią, wchodzisz do domu, zaczynasz bywać i przy sposobności mówisz parę słów tkliwych; rzecz skończona... siedzisz w więzieniu, albo płacisz.

— A to za co ?

— Za co? za nic, tak sobie, bo się tak podobało Bogu, prawu angielskiemu, miss, jej matce, albo ciotce.

— Ja zaś sądziłem, że cała sprawa mogłaby się skończyć u stopni ołtarza.

— A gdy się przekonasz, że cię oszukiwano, że panna miała i ma wielbicieli, że nie ma posagu, chociaż o nim mówiono, że ma fałszywe zęby lub włosy?

— Wtedy mam prawo odejść?

— Już jesteś złapany, tego czekałam, bo miss lub jej opiekunowie pozywają cię o czas stracony, o zawód, o zwichnięcie losu pannie, o złamanie karyery... pozwą cię niezwłocznie i proces wygrają.

— Jakaż na to rada?

— Mnie słuchać i basta?

Mistres wypija duszkiem piąty kieliszek, wyjmuje z torby okulary, kładzie je z pośpiechem na nos, dobywa pugilares, przerzuca kartki, przysuwa się do mnie i czyta:

— Trzysta — u mnie najmniejsza cyfra — trzysta funtów, młode dziecko, blondynka; kłamstwo, aby była zyzowatą, ja to mówię, że kłamstwo, przekonasz się, cicha i nieśmiała. Trzysta pięćdziesiąt, szatynka, dobrze zbudowana. Czterysta dwadzieścia, blondynka wysoka. Pięćset sześćdziesiąt, mała bruneteczka, gra, śpiewa, ładnie się ubiera, włosy długie.

Mistres po każdym ustępie spogląda na mnie, śledząc, jakie wrażenie zrobiła wygłoszona cyfra.

— Ośmset, słyszysz sir, ośmset funtów, biała jak mleko, a zęby, może troszeczkę za duże, ale jak porcelana; spokojna, dużo czyta i lubi teatr. Szatynka, niebieskie oczy, 18 lat, wysoka, kibić piękna, białe okrągłe ramiona... i 800 funtów renty!

— Aaa! — krzyknąłem przeraźliwie z bolu, podskoczywszy na stołku.

— Czyż ja cię aż szczypać muszę, aby wywołać twoje zdziwienie ? Gdzieżeś był, gdym czytała. Czegóż więcej sir chcesz? mów przecież, no odpowiadaj raz.

— Chciałbym widzieć, poznać i pokochać.

— Poznasz i pokochasz, jeżeli tak chcesz i jeżeli przystaniesz na moję propozycyą.

— Na jaką?

— Tamten z Matrimoniol News bierze 15 do 20 procentów z góry przy podpisaniu kontraktu, a ja 5 do 8, a przy wybornym interesie 10.

— Któryż jest najwyborniejszy?

— Ostatni, za ostatni muszę wziąć 10 procentów, inaczej nie wyszłabym na swojem. Chcesz ją zobaczyć? pozwolę ci, bo się nie boję, abyś bezemnie skończył. Możesz ją widzieć w teatrze, powiem ci numer krzesła, a wtedy zobaczysz ramiona utoczone, okrągłe, białe, alabaster! Wiem ja, wiem, co wy lubicie; i ja byłam młoda i miałam białe, śliczne ramiona. Zobaczysz ją, ja się nie boję! I nie dziękujesz mi?

— Z całego serca.

— A Bogu dziękuj za fałszywą denuncyacyą tego urwisza. Daj mi swoję kartkę; wezwę cię, gdy czas będzie do teatru. Miss nic nie będzie wiedziała, powiem jej tylko: bądź piękną.

Dobrotliwa lady kończy ostatni kieliszek, butelka pusta, wdziewa kapelusz i chowa do torebki papiery.

— Dziękuj Bogu — mówi mi jeszcze na odchodnem — żeś poznał Katarzynę Mac-Gill, bo ona daje ci szczęście.

Mistres Katarzyna Mac-Gill z rozczerwienionym noskiem i świecącemi oczkami wychodzi. Zaledwie jednakże uszła kilka kroków, wraca i stuka gwałtownie do drzwi.

— A pamiętaj sir, gdyby się znalazł jaki biedny puss do utopienia, daj mi natychmiast znać.

— W każdym razie dowiesz się pani wcześniej aniżeli pastor Plymle — odpowiadam z okna.

— Nie trać czasu sir, pastor jest przebiegły i chciwy.

— Zapewniam panią, będziemy czuwać.

— Ufam sir i dlatego za tydzień będziesz w teatrze. Nie żałuj jaśminu, niech od ciebie bucha jaśmin, miss przepada za jaśminem; pierwsze wrażenie decyduje, przyjemny zapach odgrywa swoję rolę; Angielki lubią perfumy, wierzaj mi. A pamiętaj o kotach...

* Biedny kotek.

** Pod tym tytułem wychodzi pismo tygodniowe w Londynie zajmujące się stręczeniera małżeństw.

III.

— Mister Sewer trzy listy! niechaj one będą dla ciebie oliwną gałązką gołębicy!

Tak wołała na mnie Rachela, trzymając w swych pulchnych łapkach trzy ostęplowane koperty. Rozdzieram je ze spokojem wielkiego pana, a czytam po kolei z powagą ministra.

Dear Sir (drogi panie).

Po otrzymaniu tego pisma, nie zapomnij wysłać na moje imię trzydziestu szylingów poste-order, abym je mogła dziś o godzinie dwunastej odebrać, a wtedy odwrotną pocztą odbierzesz numer krzeszła w teatrze, które dla ciebie umyślnie zamówiłam.

Rachunek.

Droga tam i napowrót...5 szylingów.

Za stracony czas z matką i miss 10

Za specyalną rozmowę z miss, której mówiłam o zamążpójściu i zapachu jaśminu, tylko...5 szylingów.

Przekupienie służącej miss, aby mi dała znać, jaki zamówi numer krzeseł do teatru dla swych pań...5 szylingów.

Za napisanie listów do kasy teatralnej w imieniu pańskiem...5 szylingów.

Razem: 1 funt 10 szylingów.

Listu który piszę, nie wciągnęłam do rachunku. Widzisz, dear sir jak nie jestem wymagającą; zresztą przejrzyj rachunki tego obrzydłego z Matrimonial News, a przekonasz się dostatecznie i naocznie.

Podług umowy nic nie mówiłam do małej, oprócz jednej uwagi w tych słowach: "Siedź zawsze w teatrze po prawej stronie matki!" Czujesz sir tę przezorność. Skończyłam.

Yours-truly

Mac-Gill.

P. S. Pamiętaj Sir o jaśminie i o kotach. O pussach zapomniałeś zupełnie, a pewno dużo ich na świecie głodnych, za to będziesz świadczył w sądzie, że ja tylko żyję poświęceniem dla tych nieszczęśliwych.

Tak będziesz świadczyć i przysięgać, jesteś na liście, przygotuj się — na liście trzecim świadkiem.

Nie zapomniałam o Tobie sir, a ponieważ jesteś dżentlemanem, dwa funty cię nie miną tem bardziej, że sprawę wygram. Nawet ona już jest wygraną, a chciwość dorożkarza musi być ukaraną.

Wyobraź sobie sir, dają mi znać o jednym biednym, zostawionym od trzech dni w pustym domu. Czyż potrzebuję dodać, jak się musiał męczyć, jak moje biedne serce na tę wiadomość ścisnęło się, jak się spieszyłam, aby się nie dać wyprzedzić. Pastor Plumle ma szczególnego rodzaju węch. Wsiadam do jednokónki, każę się wieść do pustego domu na Westminster, przyjeżdżam i płacę dwa szylingi, a nienasycony dorożkarz śmie jeszcze żądać sześć pensów. Ho-ho! co nie, to nie, obdzierać się nie dam, tem więcej, gdy ma czelność dowodzić, że wiózł mnie trzy mile angielskie. Kłamiesz — odpowiadam — on do policyanta — nie płacę — policyant bierze mój adres — brawo! Za trzy dni proces. Kiedy proces, to proces! Wzywają mnie przed kratki. Dorożkarz, świadkowie i biegli mówią, że trzy mile, a ja że nie i skazują mnie na dopłacenie sześciu pennów woźnicy i trzech funtów kosztów. Płacę i wychodzę, jadąc prosto na Westminster do domu, do którego zawiózł mnie skarżący. Od tego punktu idę piechotą ulicami któremi jechałem, rachując kroki aż do samego mieszkania. Nie ma trzech mil wołam na pana Trutle, pan Trutle uśmiechnął się, stawiam w zakład pięć szylingów, idziemy razem, rachujemy, wygrywam. Nie ma trzech mil, wracam prosto do sądu i wzywam, aby urzędowemi narzędziami na mój koszt odmierzono drogę. W parę dni odmierzają i brakuje do trzech mil pięćdziesiąt yardów (łokci). Żądam zadosyć uczynienia i powtórnego procesu, w którym chcę okazać moje poświęcenie dla biednych kotów, a żądać zwrotu sześciu penów i zagrabionych mi trzech funtów. Sędzia pieniądze oddał, mimo to wymagam: l-o wynagrodzenia za stracony czas; 2-o wynagrodzenia za potwarz, kłamstwo i obelgę; 3-o wynagrodzenia za ubliżającą mi rozmowę z policjantem na ulicy; 4-o wynagrodzenia za stawanie w sądzie (co nie jest miłe); 5-o wynagrodzenia za zmartwienie i niesprawiedliwe upokorzenie; 6-0 wynagrodzenia za zatrzymanie mi trzech funtów, które mogłabym użyć i miałam użyć na business spodziewając się z niego zysku sto funtów... Nie koniec na tem, mój przyjaciel Trutle, obiecał mi wynaleść jeszcze trzy powody do wynagrodzenia, a zna on prawo, jak własną kieszeń.

Przygotuj się więc Sir na świadka, a masz zarobione dwa funty; przysyłaj 30 szylingów, staraj się być grzecznym, ofiaruj swoję lornetę, uśmiechaj się... Zresztą wy mężczyźni lepiej wiecie, jak nas słabe istoty uwodzić, chociaż pan Trutle innego jest zdania.

Pamiętaj o jaśminie i kotach, po teatrze będę.

Gill. Drugi list brzmiał jak następuje:

Dear Sir.

Jutro jest dniem moich urodzin i pełnoletności. Chwila tak ważna w mem życiu, powinna być obchodzoną, jak utrzymuje mister Woodward, uroczyście, to ma znaczyć, że oprócz mego opiekuna, oczekujemy Ciebie Sir a mam przyrzeczenie od Lili i Lidyi.

Na uświetnienie uroczystości, odebrałam rozkaz wystąpić w białej sukience.

Czyż Sir zostawisz nas same? Lili sympatyzuje z cudzoziemcami, a Lidya beauteful.

Yours truly — Dora Clifford.

Autorem trzeciego listu, był mój przyjaciel dżentlemen.

Dear Sir!

O godzinie siódmej jestem u ciebie, jedziemy do teatru, chcę abyś płakał ze śmiechu w teatrze angielskim — i będziesz płakał. Chwała Anglii, wielkość Anglii — Szach perski i nasze klowny — co? Za dwa dni przysięga nowego lorda-majora. Pospolity to okularnik, znam go oddawna jeszcze wtedy, kiedy był biedakiem, kupiłem jednak okno na Fleetstreet, za pięć funtów, aby wiedział, że mnie stać na to. Masz miejsce w mojem oknie i z niego chwałę Anglii zobaczysz.

Yours truly

Gentlemen.

Ledwiem ten list przeczytał, gdy wpada zadyszany autor listu wołając:

— Bałem się, abyś mi sir nie uciekł i dlatego umyślnie przyjechałem, tem bardziej, że tylko dwa przedstawienia Szacha z klownami. Szach z klownami, co to za idea... Powiedz mi, czy słyszałeś o czemś podobnem na kontynencie?

— Niemcy, kochany sir, szczególniej w ostatnich czasach, odkąd zapanowała u nich pora, miewają także estetyczne koncepta.

— Daj mi pokój z Niemcami! oni okradają Francuzów, albo nas parodyują, zlepiając w całość wady jednych i drugich, a z tego wszystkiego wychodzi niemieckie błazeństwo.

Chcąc przerwać dyskusyą.

— Kochany panie patrz — rzekłem z uśmiechem podając mu list pani Mac-Gill.

Dżentlemen po uważnem odczytaniu rzekł z powagą:

— I masz Sir odwagę wchodzić z tą topicielką kotów w stosunki?!

— Dlaczegożby nie?

— Mając instytucyą utrwalonej reputacyi, szukać pokątnych stosunków bez żadnego referensu.

— O jakiej mówisz Sir instytucyi?

— O instytucyi znanej i poważanej, prawdziwie respectable, "Matrimonial News".

— Wierzysz w nią?

— Najzupełniej, bo mam na to dowody. Dwóch moich kolegów z businessu, nie mając czasu zajmować się osobistemi sprawami, pożeniło się, przez pośrednictwo redaktora Matrimonial News; są zadowolnieni i żyją szczęśliwie. Business businessem; w Matrimonial masz prawo zobaczyć, wybrać, rozmówić się, ułożyć i ożenić.

— Dlaczego sir nie korzystałeś z tego ułatwienia ?

— Ej! bo widzisz — mówił komiczno-melancholijnie — czerwona krawatka i niebieska sukienka połamały mi szyki.

— Domyślam się; a cóż masz przeciwko zacnej wdowie Mac-Gill.

— Pisałeś pan do niej?

— Jeszcze nie.

— Twoje szczęście!

— Dlaczego?

— Dla bardzo naturalnej przyczyny; nie będziesz miał procesu.

— Tak pan sądzisz?

— Co tam sądzę! jestem pewny, że Mac-Gill i szanowny jej przyjaciel Trutle, to zawiązana spółka, do rozbijania ludzi za pomocą procesów. Jeden podpis Twój wystarczy, aby cię pozwać i w rezultacie obedrzeć. Przeczytaj tylko uważnie list, a przekonasz się z jaką namiętnością pisze: "Kiedy proces, to proces!"

— A więc cóż zrobić?

— Nie odpisywać i rzecz skończona. (Długi przestanek). A gdyby fortel na fortel — zawołał — nie napiszemy, aby nie dać im do rąk żadnego dowodu, ale pojedziemy wydobyć tajemnicę. Może to coś warto ?

— A więc zdecydowana wizyta do Mac-Gill.

— Jedziemy natychmiast. Cab mój czeka. Zaryzykujemy trzydzieści szylingów i poznamy szanowną topicielkę kotów i jej przyjaciela.

— Fulkham road — krzyknął dżentlemen, siadając razem ze mną do dwukołowego powozu.

Po dobrej godzinie jazdy, stajemy przed schludnym domkiem mistress Mac-Gill. Pucułowata dziewczynka otwiera nam drzwi, ukazując na korytarzu w oryginale szanowną mistres z dwoma kotami na ramionach.

— Spodziewałam się ciebie sir i czekałam spokojnie.

— Pozwól mnie mówić — szepnął dżentlemen.

— A ja przychodzę po specyalną informacyą — rzekł mój towarzysz.

— Proszę panów i — mówiła promieniejąca gospodyni, wprowadzając nas do pokoju.

— Dzielnica gdzie ja mieszkam — ciągnie dżentlemen.

— Jak się nazywa?

— Hakne.

— Znam, znam ! mów sir, co jest w twej dzielnicy?

— Masy kotów.

— Głodnych? bez właścicieli? przytułku? opieki?

— Dzikich, złych, drapieżnych.

— Jak ich złapać? jak dostać?

— Mam sposób.

— Mów na Boga! mów tylko cicho! posądzam moję Peggy o stosunki z pastorem Plumle, o stosunki w pochwytywaniu wiadomości o kotach.

Dżentlemen zbliża się do damy, aby jej po cichu wyjawić swój sposób łapania dzikich kotów. Lecz puss, na ramieniu damy siedzący, uderza łapą po uchu dżentlemena. Obrażony oddaje raz — kot spada na ziemię, sroży się i syka.

Błyskawica gniewu w oczach mistress.

— Tomy! to nie nasz poczciwy Trutle; daj pokój Tomy! Uspakajała swego faworyta dama.

— Mister Trutle bywa zatem bity i jest cierpliwym — spytałem.

— Ile razy tylko zanadto się zbliża, Tomy go ostrzega, że niewolno; — odparła gospodyni spuszczając skromnie oczy.

— Chciałby więc bardzo się zbliżać? podchwycił dżentlemen.

— Nie wiem.

— Tylko pussy stoją na straży?

Powtórne "Nie wiem !" wymówione było cichutko.

— Ale ja wiem — zawołał mój przyjaciel — i nie lubię kotów, i gdybym mógł tobym wszystkie potopił...

Spojrzenie przebaczenia ze strony mistres.

— Nie bądź sir tak okrutnym — przerwała — pewno miałeś tylko na myśli głodne i niemające właścicieli.

— Wszystkich, wszystkich — mówił zapalając się dżentlemen — topić i topić. Ha! co mnie to kosztuje, że nie mam czasu.

— Ja cię wyręczę sir — odkryj mi tylko swój sposób łapania dzikich ! — zawołała z ogniem w oczach bohaterska Mac-Gill.

— Mam wybornie urządzone sidła, łapiące kota za łapkę, lub za ogon.

— Masz? pokaż! daj!

— Przyślę.

— Ja sama przyjadę.

— Dobrze, ale pod warunkiem.

— Jakim?

— Abyś i moim losem tak się zajęła łaskawie, jak tu obecnego mego młodego towarzysza — rzekł z miną filuterną dżentlemen.

— Dlaczego-żeś odrazu tego nie powiedział ? a toż masz gotowiuteńką, jakby umyślnie czekała na ciebie — odparła z wymówką Mac-Gill.

Klasnęła w dłonie.

Na odgłos ten jakby na umówiony znak ukazuje się z drugiego pokoju najprzód długi, prosty nos, za nim spiczasta twarz, rzadkie czarne włosy wygładzone, czarne oczy, szerokie usta, czarny frak, krótkie pantaliony, zapinające się u kolan na sprzączkę, czarne pończochy i grube trzewiki.

— Jaki numer matki ? — mister Trutle — pyta pani domu.

Mister Trutle kłania się nam poważnie, staje nieruchomie obok kominka i wymawia automatycznie : — Matka 82 (a), córka 82 (b).

— Mam je ! mam! — woła mistress, wydobywając z paczki dwie sztuki fotografii.

— Oto dla ciebie sir, a to dla dżentlemena.

Ja dostałem odfotografowaną ładną i sympatyczną twarzyczkę, a dżentlemen — okazałej postawy, dobrej tuszy, uśmiechniętą, przystojną mistres.

— Brunetka, lat 35 zaczął mister Trutle monotonnie jak pozytywka wygłaszać rysopis: — Czoło wypukłe, oczy ciemne, zęby zdrowe, od lat trzech wdowa — waga 138 funtów *, sprawdzona przed czternastu dniami.

Skończył, zamilkł i stał jak posąg.

— Massyf kobiecina! szepcze uśmiechnięty dżentlemen, wpatrując się w fotografią.

Pozytywka zaczyna.

— Łagodna, spokojna, nie nałogowa, można sprawdzić, jedno tylko dziecko, renty dożywotnej ma tyleż co i córka.

Pan Trutle skończył, jeszcze raz otworzył szeroko usta, jak paszczę rekina i powoli je zamknął.

— Pokaż sir córkę! — zawołał dżentlemen, wyciągając rękę po fotografią, którą trzymałem.

— Lat siedmnaście i pół, dwa razy młodsza od matki, ani na jeden dzień różnicy, a jaka będzie za lat ośmnaście, można się przekonać z fotografii matki — waga 96 funtów, reszta wiadoma.

Pozytywka zatrzymuje się, paszcza rekina otwiera się do uśmiechu i ciężko się zamyka.

Mistress wyszła, aby powrócić razem z pucołowatą Peggy, niosącą na tacy butelkę z kieliszkami.

— Brawo, brawo! matko Mac-Gill! nie ma besinessu bez napitku! Jakie masz wino?

— Sherry, zwyczajne Sherry.

Mistress nalewa wina, a jej przyjaciel oblizuje się łakomie.

Kosztujemy — dżentlemen się krzywi, mistres przymruża oczy, a szanowny Trutle otwiera swoję buzię, wlewa wszystko od razu, łyka głośno, stawia próżny kieliszek na stole, wróciwszy na dawne miejsce, stoi nieporuszony.

— Mój przyjacielu! dlaczego najprzód nie skosztujesz? — mówi słodko gospodyni domu do pana Trutle.

— Bo je znam — odparł krótko zapytany dżentlemen i wybiegł, skinął na dorożkarza poszeptali coś z sobą; dżentlemen dał mu swą kartę, dorożkarz siadł na kozioł i ruszył pędem.

— A zatem kochany panie Trutle, jesteś pomocnikiem szanownej damy — wznawia rozmowę wracający dżentlemen.

— Doradcą prawnym — odpowiada sucho Trutle.

— I prześladowcą kocim — dodaje mistres.

Mister Trutle nawpół otwiera paszczę do uśmiechu.

— Prześladowcą twojego serca pani — podchwytuje dżentlemen.

— W ogólności sir, w ogólności mi dokucza.

— Jakiż sir masz specyalny business? — zapytałem.

— Pomocnik Solicytora (rodzaj prawnego adwokata).

— Przyjemne zajęcie.

— O tak, ale już je postradał; małe nieporozumienia z władzą, intrygi, skargi, rozumiesz Sir... — tłomaczyła mistress.

— Rozumiem.

— Mister Trutle jest zbyt ścisłym i akuratnym, tacy ludzie nie popłacają — mówi dalej dama.

Dżentlemen ogląda fotografie matki i córki.

— Znalazłeś sir przyrzeczone trzy powody do wynagrodzenia w ciekawym procesie z dorożkarzem — zwróciłem się do Trutla.

— Już za późno ! — rzekł sucho.

— Wyobraź sobie sir! zawstydzony a mściwy sędzia odsyła mi papiery, pisząc że proces upada. Gdzie tu jest sprawiedliwość! — dodaje z mocą mistres Mac-Gili.

— Wrócił — przerwał Trutle.

— Kto?

— Dorożkarz.

Dżentlemen wybiega, woła do pomocy Peggy aby zabrać z caba butelki i paczki.

W salonie sama gospodyni rozwija te ostatnie, a z nich występuje: salami, szynka, sardynki, w butelkach zaś wyborne portwein. Peggy dostarcza talerzy, nożów i chleba; siadamy wszyscy wkoło stołu, pergaminowy Trutle między nami. Wesoły humor zaczyna się rozgoszczać, wszyscy mają dobry apetyt — Trutle nieco się dławi, widocznie z pośpiechu.

— Trutle! pamiętaj o drugich! mityguj się! Trutle ! pamiętaj, że jesteś także dżentlemenem szepcze mistres Gili.

Trutle udaje, że nie słyszy.

— Numer krzesła w teatrze jest? zapytał dżentlemen.

— Jest na dzisiejsze przedstawienie.

— Czy będzie matka z córką ?

— Przyjdą obie.

— No przyznaj się mamo Gili — zainterpelował dżentlemen — mówiłaś coś więcej o dzisiejszej schadzce nad to o czem pisałaś w liście?

Ponieważ zapytanie wypadło po dwóch kieliszkach portweinu, języczek mistres się rozwiązał, a serduszko pragnęło zwierzeń.

— Tak, troszkę, bardzo mało, — odrzekła skromnie.

— Słuchamy.

— Mówiłam do małej: "Jeżeli po prawej stronie zobaczysz dżentlemena, który ma pańską minę i będzie się do ciebie uśmiechał, nie odwracaj się od niego, bo...

— Bo?

— Bo to może twój przyszły mąż.

— A cóż na to miss — spytałem.

— Jak każda młoda gąska, zarumieniła się.

— A cóż na to mistres jej matka? odezwał się .dżentlemen.

— Matka co innego; — matka powiedziała; "A czy i o mnie pamiętasz, moja kochana Gili?"

— A więc i matka chce wyjść zamąż?

— Aż drży dear Sir, aż drży!

— Tak samo jak ona! — krzyknął Trutle, któremu na zielonkowatą twarz powystępowały czerwone plamy, a nos mocno się zarumienił.

— Będziesz ty cicho, Trutle.

Trutle się roześmiał, a dżentlemen nalewając mu nowy kieliszek, dał mi znak nogą pod stołem.

— Sir nie częstuj go, nie wart twoich względów. Trutle jeszcze się raz uśmiechnął, wlewając od razu wino z kieliszka w rekinową swą paszczę.

— Czy jesteś matko pewną, że to dom respectable? pyta dżentlemen.

— Przysięgnę jak za siebie! Skromność, nie wiele stosunków, przyzwoitość i rozum.

— Ha! ha! to mi rozum, aby Gili używać za pośredniczkę ! — zawołał Trutle.

— Trutle milcz! milcz! nie wywołuj mej gwałtowności...

Dżentlemen nalewa próżny kieliszek Trutla, a i ten zostaje natychmiast pochłonięty.

— Sir znasz moje warunki, zabiera głos Mac-Gill, 10 % po skończeniu interesu; a wiedz sir, że ja się nie boję zdrady.

Trutle: — Ho! ho!

— Mówię nie boję się! bo Gili ma język, ma straszny język.

Trufle: — kiwając głową ironicznie — Ho — ho ?!

— Jak Gili zacznie walczyć, to padnie albo zwycięży, podnosząc głos oświadcza dama z zapałem.

Dżentlemen sięgnął do kieszeni i wyjął portmonetkę. Gili wlepiła w nią oczy, a zdawało się, że Trutle otrzeźwiał. Dżentlemen wydobywa dwa funty i kładzie na stole.

— Interes ja biorę na siebie, rzecze — proszę o nazwę teatru i numer krzesła.

— Opera Comique krzesło córki numer drugi w czwartym rzędzie, — matki trzeci, — numer pierwszy zamówiony na moje imię Mac-Gill.

— Oto jest, — mówił dżentlemen, odsuwając dwa funty, naprzód żądane trzydzieści szylingów, a do tego pięć szylingów za stracony twój czas mistres, i pięć szylingów za objaśnienia dla ciebie sir.

— Serdecznie dziękuję Sir, mocno obowiązania! — mówiła Gili zagarniając dwa funty.

— Za pozwoleniem ! — zawołał Trutle, przykrywając jeden funt ręką. Na tym funcie ciężą dla mnie pięć szylingów-

— Trutle nie bądź dzieckiem! ja ci nie zapieram; pozwól niech schowam razem.

— Przepraszam szanownych dżentlemenów! — rzekł Trutle uśmiechając się okropnie — nie lubię rachunków, zatem zmienię. Zabrał funt, a wyjmując 15 szylingów, — oto reszta: — rzekł, — zaśmiał się i zatarł ręce. —

Wychodzimy, Mac-Gill żegna nas pospiesznie, a nawet gorączkowo; mister Trutle we drzwiach kłania się z fantazyą lekkomyślnego młodzieńca.

— Ledwośmy przestąpili próg domu, słyszymy głos Mistres Gili.

— Peggy! kapelusz rozumiesz? — kapelusz natychmiast, a z tobą rozmówię się później.

Zdaje się, że ostatnie wyrazy były wymierzone do towarzysza i doradcy prawnego.

— Nie tak źle, jak myślałem — odezwał się dżentlemen, siadając obok mnie w Cabie.

— W jakim względzie?

— Albowiem Trutle, jak się zdaje, jest to milczący pijak, wypędzony z posady, a Gili pospolita faktorka.

Ruszamy — lecz w tej chwili otwierają się drzwi domu, pokazuje się mistres Gili, wdziewająca kapelusz, aby nas donośnym swym głosem zatrzymać.

— A sidła, sidła na pussy! zapomniałeś Sir.

— Przyślę — odpowiada tubalnie dżentlemen.

— A wiedzcież o tem, że bezemnie nic nie zrobicie. Gili ma język!

— Wiemy — krzyknął z Caba mój towarzysz.

— Jaśmin, jaśmin! wołała jeszcze za nami dama.

— Czy wiesz, gdzie się kochana Gili tak spieszy?

— Domyślam się.

— A ja wiem z pewnością; biegnie do widzianych na fotografii dam, z wiadomością o naszej wizycie — nagada historyi i wyciągnie najmniej funta...

— Decydujesz się Sir jechać do teatru? przerwałem.

— Inaczej nie płaciłbym za tajemnicę, anibym nie poił szanownego Trutla.

— Mama zatem zrobiła wrażenie?

— Nie tyle co córka na jegomości. Wysiadamy z Caba na Picadilly.

— Zostawiam ci obie do wyboru, — przedłużam. rozmowę.

Ledwo co wymówiłem te słowa, wychodzi z pasaży, i staje przed nami Dora. "Perły, jaśminy i maki korale!..." Uśmiecha się, zatrzymuje, witając mnie szczerze i serdecznie.

— List mój odebrałeś Sir?

— Wdzięczny jestem za pamiać — odparłem zdejmując kapelusz.

— A więc przyjdziesz? Lilii i Lidya nie spóźnią się. Nie zatrzymuję dłużej pana, widząc czekającego towarzysza.

Dora, lekko się uśmiecha, spoglądając w stronę dżentlemena. Dżentlemen zbliża się, zdejmując kapelusz z głębokim szacunkiem i zamaszystą gracyą.

— Mister który również miał zaszczyt poznać brata pani i pana Woodward.

— Tak, tak — mówi zakłopotany dżentlemen, — pod Złotym Pawiem.

— I tylko dlatego nie był| przedstawiony pani w pamiętnym dniu owym, że miał specyalną misyę.

— Obowiązki przedewszystkiem — mówi Dora, uśmiechając się czarownie do dżentlemena.

— Dżentlemen — ciągnę dalej — jestto rycerz.

— Jak każdy prawy dżentlemen — dodaje Dora.

— Specyalny rycerz bokser.

Dżentlemen przybrał odpowiednią postawę, usiłując powagą i marsem twarzy poświadczyć godność, tylko co wymienioną.

Dora śmieje się serdecznie.

— I propaguje emancypacyą w tym kierunku między damami dodałem.

— Bo dlaczegóżby pokrzywdzona nie miała sama stanąć w swej obronie? woła patetycznie dżentlemen.

— Tak śmiałe idee przerażają mnie; — odpowiada uśmiechnięta Dora, podając mi po przyjacielsku rękę, a główkę uchylając przed patetycznością dżentlemeńską.

Dżentlemen wywzajemnia się majestatycznym ukłonem, wraz z podniesieniem do góry kapelusza.

— Teraz pojmuję, dla czego odstępujesz mi matkę i córkę! — mówił ze smutkiem nowonabyty przyjaciel po odejściu Dory.

— Zdaje mi się, że obydwa nic nie pojmujemy; gdybyś był razem ze mną w domu Henryka, przekonałbyś się.

— Pójdę i wyboksuję tego bałwana, co mnie zmusił przyjść na sesya. Prawda sir, że ja się zbyt prędko zapalam do wszystkiego.

— Do wszystkiego, co tylko dzielne i energiczne.

— I dużo na tym tracę.

— Naprzykład wizytę u pięknej Dory.

— Piękna i skromna.

— Jutro zostaje pełnoletnią i ten dzień obchodzi uroczyście.

— Jesteś zaproszony?

— Będę z pewnością.

— Wpadam na świetny pomysł i mam nadzieję, że się tam zobaczymy.

— Radbym z całego serca.

— A tymczasem do widzenia przed teatrem o godzinie punkt siódmej.

* Ważną rolę odgrywa waga w Anglii. Anglicy lubią się "ważyć, skrupulatnie zapisując ilość funtów własnego ciężaru

IV.

W oznaczonym czasie, dżentlemen ubrany parę, w białym krawacie, z długim fontaziem, czekał przed teatrem.

— Jesteś zatem sir! — wołał zobaczywszy mnie. Chodźmy! przed kampanią narada. Przyznam się — szepcze mi, — że mnie coś mdli koło serca.

— Dobry znak odpowiadam.

— Im więcej się wpatruję w fotografią matki, tem więcej mdli... Weter! pół butelki najlepszego burgunda! Czy uwierzysz Sir, że na mdłości koło serca, najlepszy burgund.

— Przypuszczam.

— Proszę cię, nieprzypuszczaj nigdy Sir, jeżeli ja ci mówię na podstawie długiego doświadczenia.

— Widzę, że jesteś Sir rozdrażniony.

— Tak; milczę, ale cierpię!

— Cierpisz?

— Cierpię! Zbliża się do ucha, i biorąc za guzik mego fraka; szepcze: Niebieska sukienka dzisiaj byłaby podobną do niej. Dżentlemen ze wzruszenia odrywa mi guzik.

Nowe zmartwienie, pogoń za chłopcem od krawca, przyszywanie guzika, i niespokojność dżentlemena.

— Co myślisz Sir robić w teatrze ? zalewając mdłość sercową zapytuje dżentlemen.

— W takich razach, najlepiej iść naprzód bez planu, a robić, co każą wypadki.

— Daj mi dawną moję odwagę i pewność siebie, którą utraciłem.

— Trzeba ją przywołać burgundem.

— Garson! jeszcze jedną butelkę burgunda.

— Ostrożnie Sir! ostrożnie, abyśmy sztucznie wywołaną odwagą, nie nadwerężyli naszej pozycyi i nie zniszczyli przyszłości.

— Aż tak daleko sięgasz?

Dżentlemen wyjął fotografią. Okrągłe ramiona, pełna twarz i uśmiech pociągający...

— Patrzaj sir, jaka przyjemna łagodność, — czuję że jeszcze jestem zdolny do szaleństwa. Jakaś niespokojność mnie opanowała, jak gdyby przed wielką batalią.

— Jak w chwili, gdy w nocy zbliżacie się do brzegów hiszpańskich, dla wyładowania dla Karlistów broni i prochu — dodałem.

— Tak samo; — szepnął dżentlemen.

— A zatem, im prędzej tem lepiej; — chodźmy!

— Zaraz, zaraz — woła dżentlemen, serce mi zaczyna bić.

— A więc wyobraź sobie, że te damy już siedzą na swoich miejscach; obok nich dwa krzesła puste; oglądają się, czekają, i w końcu się gniewają.

— Prawda! okropny shocking spóźnić się! No, — odwago, przybywaj! — idźmy.

Zostawiamy rzeczy w garderobie; dżentlemen się przegląda, poprawia.

— Pamiętałeś Sir o jaśminie ?

— Nie myślałem nawet o nim — odpowiadam.

— Ale ja za to nie zapomniałem. Dżentlemen wydobywa potężną flaszkę z kieszeni fraka, odkorkowuje ją, połową płynu sprawia mnie kąpiel, a drugą połowę wylewa na siebie.

— Dżokej klub, prawdziwy dżokej klub, — szepcze mi! — mogą kichać ale nas poznają.

— Wejdziemy jako krzaki jaśminu!

— Jako bukiety — przerwał dżentlemen. Kurtynę zastaliśmy już podniesioną a na scenie Giroflé-Girofla, operetkę Lecoq'a w której dzicy odgrywają wielką rolę, na szczęście dźentlemena. Przechodzimy wśród zdumionych widzów, których zapach jaśminu odurza i zbliżamy się do swoich miejsc. Dżentlemen mój blady, majestatyczny poważny.

Na fotelach obok siebie siedziały matka z córką. Pierwsza wygorsowana, białe ramiona i palące oko; druga młodziutka, nieśmiała, ślicznie utoczona, niebieska sukienka powabnie u szyi odchylona, obszyta białą kryzą.

Siadamy; — zapach jaśminu napełnia powietrze; publiczność szuka sprawców tej niespodzianki; — a dwie nasze sąsiadki rumienią się, może biorąc proporcyą wielkości swego przyszłego szczęścia, z siły zapachu.

Dżentlemen nieśmiało się obraca, patrząc na białe ramiona i czarne oczy. Spojrzenie dżentlemena wywołuje uśmiech a mój wzrok rumieńce na świeżej, sympatycznej buzi.

Widoczne zaambarasowanie w przeciwnym obozie; moja sąsiadka roztargniona, bawiąc się wachlarzem, opuszcza go na ziemię.

Chwila ta dla mnie jest stanowczą; schylając się po wachlarz, klękam nieznacznie na jedno kolano, i nie zmieniając pozycyi podaję go damie.

Rumieniec, spuszczenie oczu i ledwie dosłyszany Thank You, odbieram za całą odpowiedź.

Dżentlemen jako Anglik, nie mógł pozwolić, aby był wyprzedzonym. Nie ma sprzyjających wypadków; należy je zatem stworzyć.

Podejmuje delikatnie, niby nienaumyślnie afisz z poręczy fotelu mistres i rzuca go na ziemię, goniąc za nim klęka na oba kolana i klęczący podaje go właścicielce, sentymentalnie patrząc jej w oczy. Mistres odbiera afisz z wdzięcznym uśmiechem. Dżentlemen przy wstawaniu zawadza o dywan i rumiana twarz jego pada na kolana damy. Dama podaje mu rękę ratunku; dżentlemen chwyta ją i w uniesieniu wdzięczności całuje głośno.

Sykania i uśmiechy w koło. Dżentlemen spogląda dumnie, a mistres zapłoniona, zakrywa się wachlarzem. Podczas tej zawikłanej akcyi moja sąsiadka tłumiła śmiech z nadzwyczajnem wysileniem, lecz gdy towarzysz mój usiadł nareszcie, zwróciła wzrok na scenę i zachichotała się tak serdecznie, że zmusiła matkę i mnie do akompaniamentu.

Dżentlemen widząc śmiech w naszem kółku a sądząc, że wypada mu odpowiedzieć, zawtórował potężnym basem, tak dzielnie i sympatycznie, że cały teatr poszedł za jego przykładem.

— Very worm! (bardzo gorąco) zdobył się na pierwsze pytanie.

— Istotnie nie zimno otrzymał odpowiedź. Dżentlemen spojrzał na mnie i przeczuwam, miał niepohamowaną ochotę dać mi boksa, wzywając mej pomocy. Tymczasem ja już prowadziłem swobodną rozmowę z moją towarzyszką.

— Pani lubisz komiczne sytuacye na scenie i w życiu.

Młoda miss zawahała się czy odpowiadać i popełniać shocking, czy też milczeć i być niegrzeczną. Zapach jaśminu był bardzo silny; opowiadania Gill musiały być fantastyczne; ciekawość w takich razach odgrywa ważną rolę i dlatego młodziutka miss odpowiada.

— Nieszczęśliwe usposobienie śmiać się przy lada sposobności, nie mogąc panować nad sobą.

— Śmiech zawsze znamionuje swobodną myśl i otwarty charakter — odparłem.

— A ja zazdroszczę temu potworowi! — zawołał do mnie dżentlemen.

W tej chwili dziki na scenie niosł zemdlałą bohaterkę, uciekając z nią.

— Dżentlemen ma tak romantyczne usposobienie — tłómaczę sąsiadce — że postanowił koniecznie wykraść ubóstwioną przez siebie osobę.

— I dotąd nie mógł spełnić swego życzenia?

— Jeszcze nie, lecz nie traci nadziei; owszem nabiera jej z każdą chwilą.

Głośne tony muzyki nie pozwoliły na odpowiedź ze strony miss.

Kurtyna spada, dżentlemen wstaje — kłania się damom, chwyta mnie pod ramię i wyprowadza do bufetu.

— O czemże z małą rozmawiałeś ? — pyta zirytowany.

— Jak zwykle w teatrze.

— A ja jak bałwan powiedziałem Very worm i dalej ani słowa.

— Za to objawiona zazdrość z powodu porwania była na swojem miejscu i bardzo trafna.

Dżentlemen chwyta za ramię chłopca roznoszącego lody.

— Słuchaj, jeżeli nie chcesz, bym ci żebra połamał, ruszaj do tych pań w pierwszym rzędzie — stój póki nie wezmą, potem odejdź; nic nie słuchaj, nie odwracaj się i przychodź do mnie; pół korony dla ciebie.

Chłopiec pobiegł.

— No, musimy się naradzić, co dalej? jak, co mówić, co robić?...

— Być grzecznym i rozmawiać.

— O czem? tracę głowę.

— Naprzykład powiedz Sir: Very nice evening (bardzo ładny wieczór).

Dżentlemen daje mi lekkiego boksa:

— Jużem powiedział o gorącu...

— To mów o swej miłości.

— Proszę cię, nie żartuj.

— A dlaczego to na poczcie miałeś odwagę, pewność siebie i wymowę?

— Co innego z poczciarkami, zresztą nie w mojej sprawie. Jakże znajdujesz nasze damy?

— Matka ładna kobieta, a córka przyjemne dziecko. Zadzwoniono.

— Wracajmy — rzekłem.

— Nie puszczę cię, póki nie dasz przedmiotu do rozmowy.

— Mów jej o koloniach, o dzikich, o handlu, o polityce, o wielkości Anglii i o swej samotności.

— Wszystko to dobrze, ale jak zacząć?

Drugi raz zadzwoniono — kurtyna się podnosi. Wracamy.

Tymczasem dwie kobiety prowadziły z sobą rozmowę, pełną zwierzeń i szeptów.

Lody były zjedzone a na każdym spodku było zostawione po szylingu. Widok ten wywołał posępne usposobienie dżentlemena.

Dama odczuwa ciężki smutek i przygnębienie towarzysza; nie może znieść udręczenia jego zadumanej duszy i pierwsza go ośmiela. Zastawia sidła, wprowadza w nie olbrzyma i krępuje ciepłemi promieniami oczu i czarownym uśmiechem.

Dżentlemen nabiera animuszu; z czoła jego znikają posępne chmury, wraca równowaga usposobienia, a z nią zagubiona pewność siebie; zaczyna się nawet śmiać, poprawia końce swojej krawatki i pociąga kamizelkę.

Po chwili zapala się, zaczyna głośno opowiadać o koloniach o dowcipie dzikich. Sykania ze wszystkich stron drażnią go i gniewają.

— Czy pani pozwolisz, abym tych natrętów po kolei wyzwał ? — pyta damy.

— Nie rób pan tego! szkoda cię dla nich... — dodaje ciszej mistress.

Dżentlemen jak tryumfator wstaje, odwraca się, bierze się pod boki i patrzy z dumną pogardą.

— Siadaj — siadaj — dają się słyszeć głosy z dalszych krzeseł parteru.

— Siadaj, ty afrykański słoniu! — krzyknął ktoś z tłumu.

Wykrzyknik przyjęto oklaskami.

Dżentlemen siada cały czerwony z gniewu i oburzenia, a moja towarzyszka śmieje się z za wachlarza do łez.

— Pani! dla czego mi nie pozwolisz zmiażdżyć ich na twoję cześć ? — wyrywa się przytłumionym głosem, wraz z westchnieniem wykrzyk z piersi dżentlemeńskiej.

— Albowiem chciałabym pana zachować na coś lepszego...

Dżentlemen tem wyrażeniem głębokiem i tyle obiecującem, zostaje odurzony, jak gdyby od ciężkiego razu maczugą w głowę.

— Panią rozrzewnia przedstawienie — korzystając z chwili przestanku, odzywam się do śmiejącej się ciągle młodziutkiej miss.

— Ach Sir, bardzo komiczna gra.

— Na scenie i za sceną ?

— Wszędzie.

— Pani, jak słyszałem, lubisz teatr?

— Od dawna.

— Oddawna mówisz pani ?

— Od chwili, kiedy na pensyi, u mistress Snodin grywałyśmy komedye w naszym teatrzyku.

— Pewno to musiało być bardzo dawno?

— O! już się rok w tym miesiącu skończył; — odpowiada poważnie miss — i już niedługo rok się także skończy, jak noszę długą suknię.

Naiwność młodziutkiej miss wzbudza zaufanie i wywołuje we mnie odwagę na wypowiedzenie bardzo drażliwego pytania.

— Pani znasz mistress Mac-Gill?

Szkarłatny rumieniec oblał buzię dziewczęcia.

— Mama ją zna na moje zmartwienie — odpowiada; — i dzisiaj za nic nie byłabym w teatrze, gdyby nie mama, która mnie prawie zmusiła.

— I mama zdaje się nie żałuje tego — gdy pani?...

— Mama dobrze się bawi, a ja dziś rano jeszcze nikogo nie znałam, zatem słów moich za niegrzeczność uważać nie można.

Trąby, puzony i flety, basetle i skrzypce, krzykliwy chór, kielichy podniesione w górę, bengalskie ognie, tryumfalny marsz, powolne spadanie kurtyny.

Powstają wszyscy i rozpromieniony dżentlemen powstaje, rzuca na ramiona mistress białe okrycie, chwyta za lornetę, podaje swe ramię, dama przyjmuje, gdy dumny mąż patrzy przerażająco i srogo na wychodzących.

Moja towarzyszka nie podała mi swej ręki, ja zaś nie śmiałem jej o to prosić.

Przychodzimy do szatni; — okrywamy nasze damy; zajeżdża jednokonna karetka, panie siadają przy naszej pomocy.

— Afrykański słoń! Afrykański słoń powtórzyło kilka głosów.

Dżentlemen jak napadnięty dzik w kniei, odwrócił się do walki.

— Sir, błagam cię sir — zawołała starsza z karetki. Dżentlemen przybiega do odjeżdżającej.

— Sir daj mi dżentlemeńskie słowo — prosi dama, składając ręce — że nie będziesz karał napastników.

Dżentlemen się waha, stojąc przy karetce. Na dorożkarza krzyczą policyanci, aby odjeżdżał. Dżentlemen nie chce tego zrozumieć.

— Przysięgnij — woła dama z karetki.

— Nie mogę — odpowiada ponuro dżentlemen. Karetka odjeżdża. Dama grozi dżentlemenowi. Dżentlemen rozbrojony woła: Przysięgam.

Parna czarująco odpowiada: Ufam.

Karetka znika, dżentlemen odwraca się do gromadki przed teatrem i grożąc jej pięścią wymawia te pamiętne słowa:

— Wasze szczęście ! — i rozpromieniony porywa mnie pod rękę, wołając: — Zwycięstwo, chodźmy na kolacyą!

V.

Nieubłagany czas nie zatrzymuje się ani na chwilkę. Uroczystość pełnoletności, a może samowładztwa Dory zbliża się, nakazując mi przybrać frak i przejrzeć się w lustrze. Chcę być bardzo zajmującym. Dora, Lili i Lidya, słodycz, cicha opieka i rozum, siła w wytrwaniu i utajona miłość, a do tego i piękność długo pracowały, aby każdą z nich wyrzeźbić jako odmienną postać oryginalną, a nie mniej przez to zajmującą.

Tak, chcę być pięknym i zwierzam się z tych pragnień przed Rachelą, prosząc ją o odprasowanie mi białej krawatki. Rachela zaś dowodzi, że tylko przed Bogiem powinienem starać się być pięknym. Zwracam uwagę Racheli, że chociaż pana Kuk nie mam odwagi nazywać nawet jej bóstwem, śmiem jednak przypuszczać, że Rachela nie chciałaby w jego oczach być brzydką. Rachela gniewa się na mnie za tak bezbożne przypuszczenia, i w skutek tego gniewu, krawatka jest jak śnieg białą, gładką jak atłas, a sztywną i wykrochmaloną jak pojęcia prezbiteryanki.

I jeszcze zwierzam się przed Rachelą z nadziei oglądania dzisiejszego wieczora jej siostrzenicy. Rachela radzi, abym się starał wyrugować z serca Lili szlachcica katolickiego, przyrzekając mi swoję usilną protekcyą u pana Snape.

Staram się wybadać powody tej nadzwyczajnej łaski Racheli...

Narzeczona pana Kuka przyznaje się do niezwyciężonego wstrętu względem katolików, dodając; że w każdym razie przekłada obojętnego w wierze, jakim ja jestem, gdyż jest nadzieja nawrócenia mnie, nad żarliwego katolika, który zawsze zostanie niepoprawnym, i niczego innego oczekiwać nie może jak piekła. Zresztą Rachela ufa, że w razie zostania się mężem Lili, namówiłbym pana Snape do zaprzestania handlu i przewodniczenia w kościele. Interesa domu wziąłby w swe ręce młody Snape, który jest gorliwym prezbiteryaninem i miewa już czasami kazania na ulicach Manchesteru, a sprawy kościoła objąłby drugi kaznodzieja. Rachela nie wymawia tego nazwiska głównie tylko przez skromność. My zaś nie jesteśmy skromni, i na pożegnanie ściskając rękę Racheli, mówimy dobrotliwie.

— Będziemy się starać, aby pan Kuk był pierwszym kaznodzieją.

Na to Rachela:

— Lili jest bardzo dobrą dziewczyną i jakby stworzoną dla respcctable dżentlemena.

Pod tem wrażeniem dojeżdżam do domu solenizantki.

Trzy białe sukienki, radość i uśmiech dobroci Dory, zamyślenie i przyjacielskie spojrzenie Lili, rumieniec, milczenie i spuszczone oczy Lidyi, serdeczne powitanie Henryka i sympatyczne uściśnienie ręki pana Woodward.

Dora była piękną; rozpuszczone włosy osłaniały jej alabastrowe ramiona.

Wręczyłem pannie Clifford bukiet, złożony z pereł jaśminu i maków korali.

— Czyż kwiaty te są symbolem w pańskim kraju?...

— O tyle pani, o ile wielki nasz poeta ubrał opiekuńczego ducha mojego narodu, w te kwiaty.

— Lubię je, lecz już ich nie śmiem przypiąć do mych włosów.

— Spojrzyj pani w koło! któż ma większe prawo zdobić się niemi w tem gronie?

Wchodzi bona z kartą wizytową.

— Miss! nieznajomy dżentlemen oddał mi swoję kartę! — mówi uśmiechnięta, prosząc o pozwolenie wejścia z murzynem, ubranym biało, który dźwiga wielką pakę. Dżentlemen chce przyjść, a dla murzyna z paką prosi o schronienie w ogródku.

— Ach! to nasz dobry znajomy z kolonii! — zawołał Henryk po przeczytaniu kartki i wybiegł na schody.

Drzwi się otwierają szeroko; dżentlemen nieco zaambarasowany i przestraszony, wchodzi do salonu z kolosalnym bukietem, trzymając go w obu rękach.

— Pani! — rzekł do Dory — oto jest bukiet, za który nie powstydzą się nasze kolonie; radbym z tym bukietem złożyć ci pod stopy i kolonie, a jestem pewny, że lepiej byłyby rządzone, niż dzisiaj.

Słowom tym towarzyszyło tryumfujące spojrzenie, rzucone na pana Woodward; za co w odpowiedzi otrzymał od zaczepionego łagodny uśmiech i potakujące kiwnięcie głową.

Bukiet składał się z samych kwiatów i liści południa, którym zaczęły się bawić dzieweczki.

— Nie koniec na tem — szepnął mi dżentlemen — byłem z wizytą u matki; — zachwycająca! Jest skrzynia i czarny: to mój Dżorż, którego często maluję, tak iż zaczyna żałować, że nie jest murzynem.

Mimo serdeczności gospodarza i łatwości obejścia się Dory, pewna uroczystość i niepokój oczekiwania były widoczne. Pan Woodward często spogląda na zegarek.

— Pięć minut do ósmej. Moi młodzi przyjaciele siadajcie obok siebie; — zaczął opiekun, gdyż to jest życzenie także waszej ciotki, abyście podczas czytania listu siedzieli razem. Szanujmy nawet w drobiazgach jej wolę: ósma się zbliża.

Dora zbladła siadając na kozetce, Henryk zajął miejsce u jej nóg na kanapce. Ja siadłem obok Lili, do której tuliła się Lidya; Dżentlemen przysunął się do mnie. Pan Woodward zbliżył się do stołu i ostatecznie spojrzał na zegarek.

— Nareszcie ósma, wyrzekł poważnie. Uważam się za szczęśliwego, że mogę dotrzymać słowa, spełnić ostatnią wolę kobiety, która całem życiem swojem zasłużyła na naszą miłość i cześć.

Po tych słowach pan Woodward wyjmuje list, opatrzony pieczęcią, rozcina go, rozkłada i czyta. "Moje drogie dzieci!"

"Pamiętasz tę chwilę Henryku, w której przywiozłam ci małą siostrzyczkę, a ty już byłeś dużym i poważnym chłopczykiem, miałeś sześć lat, przyrzekłeś ją kochać i bronić. Pamiętasz jak ją woziłeś po parku wózkiem, jak ją huśtałeś, a potem będąc starszym uczyłeś.

Pamiętasz gdy Dora płakała ze smutku i tęsknoty, wyciągałeś do niej ramiona, wołając: Chodź do mnie! przecież masz brata, który cię kocha i nigdy nie opuści. Widok waszego serdecznego przywiązania wyciskał mi łzy z oczu, czułam się wtedy szczęśliwą, błogosławiłam wam i dziękowałam Bogu".

Ogólne rozrzewnienie, łzy lśnią się w oczach Lili i Lidyi; twarz dżentlemena rumieni się ze wzruszenia; Dora się nachyla całując Henryka w czoło.

"Wiecie moje drogie dzieci, że i ja niegdyś kochałam i byłam kochaną. Za tę chwilę krótkiego szczęścia, przysięgłam na pamięć tego, którego posiadałam sympatyą, uczynić dwoje najdroższych mi istot szczęśliwemi."

Pan Woodward widocznie wzruszony, spogląda na młodą parę; Dora zamyślona bawi się włosami Henryka.

"W dniu pełnoletności Dory postanowiłam powiedzieć wszystko; a gdyby mnie nie było, zostawić dokończenie mej misyi naszemu przyjacielowi Woodwardowi."

Dory ręka zatrzymała się nieruchomie na głowie Henryka.

"Drogie dzieci moje! czyżbyście się nie miały kochać w rozkwicie życia waszego, gdyście się tak serdecznie kochały w jego zaraniu ? Henryku! oto żona Twoja; Doro! oto mąż Twój. Duch Waszej przyjaciółki, duch Waszej matki błogosławią wam."

Dora zbladła jak marmur i rękę swoję cicho z głowy Henryka odjęła.

Woodward czyta dalej!

"Henryku! Dora nie jest twoją siostrą!"

Henryk jakby skamieniał na swojem miejscu. Spazmatyczny płacz wyrywa się z piersi Dory, po chwili zamyka oczy i główka jej na ramiona bezwładnie spada.

Pan Woodward rzuca list na stół. Lili i Lidya biegną wzruszone do Dory a dżentlemen płacze.

Gdy dzieweczki cucą Dorę, dżentlemen otwiera okno od ogródka dając tajemniczy znak.

— Mam sposób otrzeźwienia — szepcze do nas — zaczekajcie chwilkę.

Henryk klęczy u kolan Dory, całując jej ręce.

Pan Woodward patrzy wzruszony; dziewczynki nacierają skronie Dory wodą kolońską, dżentlemen tupie, grozi i woła o pośpiech.

Błysnęło, za błyskawicą huk i 20 rac w górę wybiegło. Dora podnosi powieki, przeciera oczy, odsuwa lekko Henryka od siebie, powstaje i oparta na ramieniu pana Woodward i ręku Lili, przystępuje do okna, siada i ciężko oddycha.

Czerwony ogień bengalski oświeca widnokrąg. W pośrodku białe okrycie murzyna fantastycznie odbija a jego komiczne miny i grymasy, czynią kontrast z powagą patrzących.

Dżentlemen tryumfuje, ociera łzy, dając ciągle znaki na palcach swojemu murzynowi, który ciągłą zmianą spadających gwiazd w rozlicznych kolorach bawi patrzących.

Skończyło się, znowu ciemność zapanowała, a z nią smutek i przygnębienie. Zamyślona Dora nie wymówiła ani jednego słowa.

— Moje dziecię czy jesteś już tak spokojną, bym mógł list dokończyć? — zapytał się łagodnie pan Woodward.

— Proszę, mój dobry opiekunie, czytaj.

"Dora jest jedynem dzieckiem siostry mojego narzeczonego. Razem z matką twoją, Henryku, postanowiłyśmy wychować was wspólnie, jak rodzeństwo, aby dać wam czas przywiązać się do siebie bratersko, zachowując wam miłość na czas waszego młodzieńczego wieku. Moje dzieci czyż się za to na mnie gniewać będziecie."

Henryk patrzał na Dorę wzrokiem pełnym zachwytu.

Dora blada jak marmur, nie podniosła spuszczonych oczu.

"Matka Dory zostawiła mi w spadku dla swej córki 600 funtów, które przez pośrednictwo naszego przyjaciela umieściłam na procent; odda on je Dorze w dniu odczytania tego listu."

"Drogie moje dzieci, odkrycie tej tajemnicy nie będzie dla was bolesną niespodzianką, kochajcie się a będę wynagrodzoną za wszystkie ciężkie przejścia w dniach mego życia. Duchy waszych matek i waszej przyjaciołki, są w tej chwili z wami."

— A oto — mówił dalej pan Woodward wyjmując pugilares Pass-book London and conniy bank*, na

1,076 funtów, jako na sumę zrealizowanego w dniu dzisiejszym kapitału. Po tych słowach pan Woodward składa książeczkę na stole.

— Poczta! — zawołał dżentlemen.

Otwierają się drzwi, wbiega malowany murzyn ubrany biało, trzymając w ręku tacę, na której leżał list dużego formatu. Murzyn klęka przed Dorą kładzie tacę na ziemi i zwyczajem dzikich, uderza głową o podłogę; poczem, podaje tacę, robiąc minę komiczno-poważną.

Pan Woodward odbiera list; dżentlemen przechodzącemu murzynowi daje lekkiego boksa, szepcząc po cichu z uśmiechem: dobrze Dżorż jestem kontent z ciebie.

— Oto jest — mówi pan Woodward, rozcinając list — metryka Dory, która od tej chwili przybiera nazwisko mis Dory Eugenii Starnet ale tylko na chwilę i tylko dla tego, aby zostać na zawsze mistres Clifford.

Łzy powtórnie spłynęły strumieniem po bladych licach Dory. Lili usiadła obok niej, obejmując ją ręką w pół; dżentlemen na palcach wymyka się za swym murzynem.

— Drogie moje dziecię — rzekł pan Woodward, zbliżając się do Dory — pojmuję twe wzruszenie; byłem na nie przygotowany; zmiana pozycyi tak nagła a nieprzewidziana! Nowy świat, który się otwiera przez tobą, nowe uczucia, nowe obowiązki, wszystko to razem wywołało raptowne wstrząśnienie twych nerwów. Uspokój się, moje dziecię, jeżeli to jest w twej mocy. Znasz Henryka i ufasz mu; nie przestanie on być twoim bratem, chociaż zostanie twoim mężem.

— Henryku! — zawołał pan Woodward. Młodzieniec się zbliżył; Dora oparła główkę

na ramieniu Lili, która odgarniała włosy z jej czoła; gdy tymczasem dla akompaniamentu solenizantce, Lidya ciągle cicho płakała.

— Powiedz — mówi pan Woodward do Henryka — czy zmiana stosunku do Dory nie robi cię szczęśliwym?

Henryk za całą odpowiedź przyciska rękę Dory do ust.

Zagrzmiały trąby; wyglądam. — Dżentlemen komenderuje trębaczami, których, jak się domyślam, spotkał na ulicy i sprowadził dla uczczenia uroczystości tego dnia.

Za chwilę nadciąga Dżorż z bandą minstreli ulicznych, także pomalowanych na czarno, w fantastycznych frakach. Dżorż ich ustawia przed samemi oknami. Zaledwie muzyka 12-tu samych trąb przestała huczeć, czarni uderzyli w struny gitary, a śpiew rozległ się po pokoju. Dżentlemen wchodzi promieniejąc:

— Pani — odzywa się do Dory zamyślonej, z pochyloną głową na ramieniu Lili. — Pani i czarni niewolnicy przychodzą uczcić pieśnią ten wielki dzień w twem życiu.

Henryk dziękuje mu uściśnieniem ręki za małe roztargnienie w tak naprężonej a nie zdecydowanej sytuacyi. Dżentlemen siada skromnie obok Lidyi.

— Murzyni są wyborni! — odzywa się do obcierającej oczy dziewczynki, ale najzabawniejsi gdy się boksują. Jeżeli panią bawi ten widok powiedz, a dam znak memu Dżorżowi, który w tej chwili urządzi miłą rozrywkę.

Dora i jej przyjaciółki uśmiechają się.

— Uśmiechasz się Pani! — woła zwracając się do Dory dżentlemen — jestem szczęśliwy, że nareszcie zdołałem rozerwać panią. Przecież zostać żoną tego zucha nie jest ani tak straszne ani ciężkie ? spojrzyj tylko pani na niego troszeczkę inaczej, jak się dotąd siostra patrzała.

Dora nie spogląda, owszem zdaje się nie słyszeć ostatnich słów, rozmawiając z Lili. Wielkie hura rozległo się na ulicy!

— To lud — objaśnia dżentlemen, przyszedł uczcić dzisiejszą uroczystość.

Dżentlemen otwiera okna; Dora i całe towarzystwo zbliżają się. Na ulicy orkiestra z trąb wspólnie z akompaniamentem gitar i kasteniet pseudo-murzynów zagrała marsza. Minstrele śpiewają.

Dokoła coraz większy tłum się gromadzi, śmiechy, wrzawa. Dżentlemen zachwycony. Po chwili daje znak muzyce, ażeby przestała. Muzyka ucichła; Dżorż się ogląda. Dżentlemen zaczyna:

— Dżorż! dziesięć galonów piwa dla szanownych Ladies i dżentlemenów, którzy przyszli dzielić naszę radość.

— Słyszycie! — woła Dżorż do ulicznej gawiedzi — dziesięć galonów piwa! któryż to lord podczas wyborów więcej wystawia? Hura! państwo młodzi — zawołał. Hura! powtórzyli minstrele i grający na trąbach. Hura! — zawołał zebrany lud.

Kilku z tłumu podbiegło do pobliskiego publichausu, zwiastując właścicielowi tę pomyślną nowinę.

— Ladies and dżentlemen! — zaczyna powtórnie nasz towarzysz z okna — rozrzewniony waszą obecnością i wdzięczny za współczucie, dziękuję wam w imieniu młodej pary. Cieszmy się wspólnie gdy się szczęście trafia jednym, bo i ci będą się cieszyć, gdy szczęście przyjdzie do drugich. Anglia powinna wyglądać jako jedna kochająca się rodzina... Niech żyje Anglia!... nie, niech żyje cała Wielka Brytania.

— Hura! — krzyczeli minstrele i lud.

— Biada Jankiesom! podnosi głos dżentlemen.

— Śmierć Jankiesom — zawołał sprytny Dżorż.

— Śmierć, śmierć — woła gawiedź.

— Dżorż kanalio, nie wywołuj zaburzenia ! — krzyknął uszczęśliwiony dżentlemen.

Dżorż zaczyna tańczyć dżiga, przekształcając go na znany taniec dzikich; za Dżorżem idą czarni minstrele; muzyka gra dżiga, za minstrelami i Dżorżem tańczą dzieci. W oknie dzieweczki się uśmiechają; dżentlemen daje ręką takt przytupując lekko nogą.

— Jakiż dobry duch sprowadził nam dżentlemena? — mówi pan Woodward — w tak uroczystym dla nas dniu, w którym tyle zostało poruszonych kwestyj i tyle odrazu dokonanych przewrotów w naszem małem kółku. Szanowny towarzysz rozrywa nas, dając czas, aby wzburzone uczucia wróciły do równowagi.

— Drodzy państwo — odpowiedział dżentlemen — nie byłem przygotowany... nie przeczuwałem... Gdybym był wiedział o tej niespodziance cioci, możebym i ja potrafił inaczej i godniej wystąpić i co najmniej cyrk cały sprowadzić.

— I za tyle trudów, które poniosłeś, a które uważam za nadzwyczajne, dziękuję ci Sir — rzekła Dora.

— Droga pani — woła dżentlemen, ściskając podaną sobie rękę — gdybym cię mógł widzieć w tej chwili wesołą, nie wiem, cobym dał za to... Pozwoliłbym się wyboksować dzikim albo Jankiesom! — kończy po chwilowym namyśle.

Lidya nie dawno płacząca serdecznie się rozśmiała; za nią uśmiechnęła się Lili, pan Woodward i Henryk; Dora zmęczona stojąc przy oknie, znów pochyliła główkę na ramię Lili. Widząc to dżentlemen ucisza muzykę, przywołując ręką Dżorża. Dżorż zbliża się do okna; dżentlemen wychylając się oświadcza:

— Ladies and dżentlemen! Ten oto urwisz biało ubrany, który tu stoi, zaprowadzi was przy odgłosie muzyki na miejsce odpoczynku i rozrywki. Bawcie się wesoło na cześć młodej pary i pomyślcie, że gdy wy będziecie weseli, my także nie będziemy smutni.

Przeciągłe hura. Dżorż salutuje.

Nie zapomniano i o nas; wchodzi bona, prosząc na kolacyą.

Dora prowadzi swoje przyjaciółki, my za niemi schodzimy na sam dół.

Kolacya, zarządzona przez Dorę, skromnie, czysto i elegancko podana. Henryk sprowadził parę butelek szampana.

Gospodyni domu zupełnie już oprzytomniała, grzeczna, uprzejma dla wszystkich, widocznie unikała Henryka, nie mówiąc mu wprawdzie "pan" ani razu, jednak nie zawołała go po imieniu. Po kolacyi pospiesznie zaczęła się wybierać, oznajmiając, że ma zamiar przenieść się do Lili.

— Na to nie pozwolę moje dziecię — rzekł pan Woodward — jesteś panią w twoim własnym domu, a my Henryka zabieramy z sobą.

Pożegnanie przed chwilą jeszcze brata i siostry, a teraz już narzeczonych — ciche, milczące, pełne wyrazu i nieokreślonej tajemnicy.

— Do jutra! — mówił Henryk.

Dora pochyliła się pozwalając się pocałować w czoło, lecz ani słowa nie wyrzekła.

Za to pożegnanie młodej gospodyni z nami było serdeczne i szczere.

Dziewczynki wsadziliśmy do caba dżentlemena, który miał je odwieść do domu i wrócić na wskazane miejsce.

Gdyśmy już zostali sami, dżentlemen zawołał:

— Nie wiem co mi jest, ale wypiłbym morze wina i czuję, że jeszcze miałbym pragnienie.

— I ja — dodał Henryk.

— I ja — rzekł poważny Woodward.

— A ja jeszcze do tego wszystkiego, z radości czy udręczenia, chciałbym cię Sir wyboksować! — odezwał się dżentlemen do Henryka.

— I ja jestem nie swój — dodał Woodward.

— Stawiając się w pozycyi Dory podzielam zupełnie jej niepokój, zawstydzenie i wahanie.

— Wszystkiemu winien mister Henryk — rzekł dżentlemen. Należało powiedzieć: Doro! jak byłaś siostrą, tak będziesz teraz żoną i basta!

— Nie znasz jej Sir — przerwał Woodward. — Jest to charakter szczególny; szczęśliwa gdy się poświęcić może, lecz nie przyjmie żadnej narzuconej roli, ani żadnej dla siebie ofiary.

— Ha z rozpaczy, beczkę wina!

— Brawo ! zawołaliśmy wszyscy.

Dostajemy się do jednego z wielkich hoteli i zaczynamy pić przeraźliwie. Któż jest w stanie dotrzymać towarzystwa Anglikom? Gdy oni zaledwie ożywili się, ja już straciłem przytomność.

* Pass-book — książka kontowa z banku.

VI.

Rozmarzony, jeszcze niezupełnie przytomny, słyszę, zdaje mi się, jak przez sen, przeraźliwy świst i głośne warczenie kół maszyny, poczem uczuwam, iż się podnoszę w górę, następnie, że lecę w przepaść... Istotnie upadłem, leżę na dywanie. Zaledwie zdołałem się otrzeźwić, oglądam się na wszystkie strony i widzę, że jestem w nieznanym mi pokoju. Materac mego łóżka podniesiony w górę i tak przechylony, że żadną miarą drugi raz na nim położyć się nie można. Słyszę w przyległym pokoju chrapanie; zaglądam: Dżentlemen mój na kapanie zasypia snem sprawiedliwych. Próbuję materac powtórnie zmusić do porządku, napróżno. Ściągam więc poduszkę i kołdrę, kładę się na dywanie, okrywam i powtórnie zasypiam. Spałem wybornie, i spałbym długo, gdyby nie gwałtowne stukanie do drzwi, przedłużające się w nieskończoność. Budzi się dżentlemen również gwałtownie dzwoniąc na Dżorża, który, jak przypuszczam po wczorajszych libacyach nie zdołał wypocząć. Zniecierpliwiony zrywa się, i wbiega do sypialnego pokoju, widząc zaś swego gościa na ziemi, a materac w górze, zaczyna się śmiać do łez i ściskać mnie serdecznie.

Łóżko dżentlemena kupione na wystawie, miało urządzoną maszyneryę, za pomocą której budziło śpiącego w nastawionej godzinie świstem piszczałki, a następnie nieposłusznego, gwałtownym sposobem spychało na ziemię.

Nareszcie dżentlemen zdołał się okryć i drzwi otworzył; wbiega Henryk.

— Dora znikła! — zawołał zrozpaczony.

— Dora znikła? — powtórzył dżentlemen. — Przeczuwałem coś okropnego... Należało dom obstawić na całą noc.

— Któż przewidywał?

— Ja — odpowiada dżentlemen — tylko nieśmiałem mówić.

— Straciłem wszelką energię i świadomość, co począć — mówi Henryk.

— Ale myśmy jej nie stracili! — krzyknął dżentlemen. — Nie takie się rzeczy robiło na świecie.

— Pojmujecie panowie, że nie chciałbym szukać przez policyą.

— A od czegoż my? policya może pomódz, ale mięszać się do nas wara. Dżorż! — zawołał dżentlemen, aż się okna zatrzęsły.

Dżorż wbiega i na przywitanie, od swego pana dostaje boksa.

— A to za co? — pyta.

— Tak, dla otrzeźwienia i skupienia uwagi — odpowiada poważnie dżentlemen. — Dżorż! masz ty jeszcze węch? bo jest robota, ciężka robota.

— Gonić dzikich? — pyta naiwnie Dżorż.

— Bydlę! — przerywa gwałtownie dżentlemen — przynoś koniak i przekąski; włóż ubranie cywilne i na policyą omnibusem. Czekać tam; uszy do góry, a nos wyostrzyć.

— All right Sir! — zawołał Dżorż; przyniósł koniak, zimne mięso i znikł.

— Jest-to sprytny urwis; wystarczy za dziesięciu policyantów. Beż to razy uratował on mi życie w zatargach z dzikimi w koloniach.

— Cóż sir myślisz robić? — zapytał Henryk.

— Znaleść, to najpierwsza rzecz, reszta nie do mnie należy.

Henryk uścisnął mu rękę.

— A teraz do rzeczy! — rzekł dżentlemen, gdyśmy już byli gotowi do wyjścia. — Opowiadaj sir wszystko co wiesz.

— Rano zerwawszy się — mówi Henryk — jadąc do Woolwich wstąpiłem do Dory, żeby powitać ją, zostać na śniadaniu i zapowiedzieć wreszcie swój wczesny powrót. W pokoju dalszym zastaję jak zazwyczaj wszystko gotowe do śniadania; posyłam bonę po Dorę; po chwilce bona z płaczem wraca, przynosząc mi list, zaadresowany do mnie, który znalazła na biórku swej pani.

— Co jest w liście — przerywa dżentlemen.

Henryk wyjmuje pospiesznie list i czyta głośno:

"Kochany Henryku!

Wczorajsza wiadomość zmieniająca tak niespodzianie nasze stosunki, być może zbyt zaciężyła Ci, niszcząc Twoje plany i gorące pragnienia. Wola ciotki, której spełnienie nakazuje Ci szlachetność, jest zbyt ciężką, zmuszającą Cię do ofiar. Nie wymagam poświęcenia i dlatego się oddalam, powrócę dopiero wtedy, gdy się dowiem, że jesteś szczęśliwy, aby zostać z wami, przy Tobie, do końca życia — siostrą.

Dora."

P.S. "Na ustalenie Twego losu, zostawiam Ci tysiąc funtów."

— Co to za szlachetne dziecko! — zawołał, wybuchając dżentlemen — kochasz ją sir?

— Do szaleństwa — odpowiada Henryk.

— A zatem, choćby z pod ziemi, musimy ją dostać.

— Panowie! pomyślcie tylko, że ja się także nie chcę narzucać.

— A to co! — wrzasnął dżentlemen — ona z miłości dla niego umiera i boję się o jaki wypadek; a ten nie chce się narzucać! a to filozof — dziki filozof! Nie ma czasu na deklamacye. Panowie za mną — ja obejmuję władzę.

Zamówiony Cab czekał przed domem; pędzimy do pierwszego biura policyi. Dżorż już czekał na nas.

— Pięć funtów wynagrodzenia — woła dżentlemen w kancelaryi — za objaśnienie, w którą stronę i gdzie się udała młoda osoba, która wyszła w rannych godzinach z domu pod Nr*** przy ulicy***.

— W jakim zamiarze wyszła — pyta sekretarz.

— A panu co do tego ? — krzyknął dżentlemen — to nie skarga, tylko chęć znalezienia.

— Łatwiej znaleść, jeżeli się domyślamy zamiaru wyjścia — tłómaczy się sekretarz. — Zresztą to nie nasza rzecz! Jak była ubrana młoda osoba?

Dżentlemen się obraca do Dżorża. Dżorż obecny rozmowie, wylatuje pędem z pokoju; za nim rozgniewany dżentlemen.

— Dżorż! gdzie ty kanalio lecisz? stój, słuchaj! — woła za uciekającym.

Dżorż nie słucha, dopada do dżentlemeńskiego Caba, wskakuje i odjeżdża co koń wyskoczy. Dżentlemen wraca do nas z uśmiechem dumy.

— Zrozumiał o co idzie i nie dał sobie powtarzać szczegółów. Chłopak ten, mówię — ma węch.

— O której godzinie młoda osoba mogła wyjść? — pyta sekretarz.

— Najwcześniej o wschodzie słońca najpóźniej o godzinie siódmej — odpowiada Henryk.

— Gdzie jest obecnie druga zmiana? — zadaje pytanie sekretarz podoficerowi.

— Przy raporcie.

— Tem lepiej. Sekretarz telegrafuje.

W pięć minut mamy następującą odpowiedź:

— Mis Dora Clifford, opuściła dom między piątą a szóstą, kierując się na Shoreditch, przeszła koło londyńskiego szpitala.

— Tylko tyle? zawołał Henryk.

— Na początek dosyć — odrzekł sucho sekretarz — na dalszy ciąg czekajmy opisu tualety. Ludzie nasi nie posiadają w tym względzie szczegółów.

Wchodzi Dżorż wprowadzając zapłakaną bonę.

— Mamy możliwe szczegóły! — odpowiada tryumfująco rezolutny chłopak. — Mis wyszła, ubrana w niebieską sukienkę z białemi wyłogami, z kołnierzem marynarskim, czarny kapelusz, parasolka w ręku i pled ściśnięty paskami.

— Dostateczne objaśnienie — przerwał sekretarz. — A włosy miss jak miała uczesane?

— Pewno miss nie miała czasu się czesać — rzekł Dżorż — i dlatego miała je uczesane jak wczoraj, to jest wcale nie uczesane.

— Miss — odzywa się bojaźliwie bona — nigdy sobie sama nie plecie warkoczy.

— Oto jest fotografia miss — mówi Dżorż, pokazując fotografią urzędnikowi.

Sekretarz powtórnie telegrafuje.

— A ty zkąd mogłeś dojść do takich szczegółów ubrania miss? — pyta się dżentlemen Dżorża.

— Nic łatwiejszego sir; obliczyliśmy z tą małą, czego braknie z ubrania i okrycia miss, aby się dowiedzieć, co zabrała z sobą.

Dżentlemen wyprostował się dumnie spoglądając na policyantów. Henryk siedział, pogrążony w ponurem zamyśleniu.

Sekretarz czyta z telegramu:

— Miss udała się w stronę London Bridge*. Długa pauza. Henryk zbladł; bona płacze — sekretarz mówi dalej: miss weszła na London Bridge. I znów telegrafuje; napróżno — żadnej odpowiedzi. Prawdopodobnie — rzekł wreszcie sekretarz — miss przeszła London Bridge, lecz gdzie się udała, w którą stronę, nie możemy na razie dowiedzieć się; żaden z naszych ludzi nie zdolnym jest dać bliższych objaśnień.

— Jesteście niedołęgi — wrzasnął dżentlemen.

— Bardzo proszę — zawołał sekretarz.

— Jesteście niedołęgi i stoję przy swojem — powtarza dżentlemen. — Pozwijcie mnie, a przed sądem powiem to samo, i jeszcze wam tego dowiodę, że się bez was obejdę.

Dżentlemen rzuca na stół pięć funtów.

— Na cztery miliony ludzi — odpowiada sekretarz — w przeciągu nie całej godziny określić pochód jednej osoby na długość mili angielskiej, tonie oznacza niedołęztwa; a co do procesu, gdybyśmy je chcieli wytaczać każdemu, podobnie jak pan gorąco kąpanemu, mielibyśmy ich dziennie o pięćdziesiąt więcej.

Dżentlemen rozbrojony wychodzi, my za nim. Na ulicy zastępuje nam drogę niepokaźna figura, w której tylko czarne, latające oczy zdradzają pewien spryt i przenikliwość.

— Jestem starszy detektyw (policyant) do wyszukiwania ukradzionych rzeczy i zagubionych ludzi. Sir, za 25 funtów, we 24 godziny, podejmuję się odnaleść szukaną osobę.

Henryk spojrzał błagalnie na dżentlemena.

— Sir — mówił człowieczek — oblicz wartość telegramów do portów, choćby tylko na południowych brzegach Anglii.

Dżorż zmarszczył brwi i kręcił głową, co miało znaczyć, że sobie wcale nie życzy współki.

Dżentlemen się namyśla, w końcu decyduje:

— Daj mi kartę swoję, a gdy cię będę potrzebował zatelegrafuję.

Henryk przygnębiony i upadły na duchu, oddaje pięć funtów dżentlemenowi.

— Kochany panie Henryku — mówi spokojnie dżentlemen — rachunki jeszcze nie skończone; obliczymy się później. Przyznam ci się, że nam zawadzasz i swoją smutną miną onieśmielasz nas; zakochani nie powinni mieć praw pełnoletnich. Proszę cię dear Sir, zostaw nas samych; daj nam swobodę a może jeszcze dziś zobaczymy miss Dorę.

— Drodzy panowie, wierzę w waszę energią; róbcie, co chcecie, tylko mnie nie zostawiajcie bez wiadomości. Jadę prosto do fabryki, usprawiedliwić się i wziąść uwolnienie na cały tydzień; ztamtąd wracam do mieszkania pana Woodward i czekam.

— Daję ci moje dżentlemeńskie słowo, że każda nowo zdobyta wiadomość będzie ci natychmiast zatelegrafowaną; a nie odpoczniemy, dopóki za tropem nie dojdziemy do samego miejsca.

Henryk ściska nas i odjeżdża z boną.

— Ha nareszcie jesteśmy sami. Nie lubię zrozpaczonej twarzy... Dżorż do mnie! — woła dżentlemen.

Rada wojenna, co robić?

— Jechać natychmiast do London Bridge; decyduje Dżorż.

— A potem?

— A potem szukać na London Bridge.

— Jak?

— Zobaczymy.

— Wyborna myśl! zatem marsz na London Bridge. Dżentlemen po drodze kupuje trzy świstawki.

— Rozumiecie! — mówi rozdając nam krótkie, metalowe piszczałki, jedno świśnięcie znaczy: baczność! — drugie — rozpoczęcie akcyi, trzecie — atak.

— Wiem, wiem — podchwytuje Dżorż — to tak samo, jak w pogoni za dzikimi.

Jesteśmy na drugiej stronie Tamizy. Krzyżują się ulice, omnibusy, tramwaje, koleje żelazne? ruch taki sam jak w Londynie.

— Stójmy! — komenderuje dżentlemen.

— Nie, raczej idźcie panowie na śniadanie, a ja wam posłużę; gdyż jeszczeście herbaty nie pili, a później kto wie, czy będzie czas na to — radzi Dżorż.

— Dżorż! przekonałeś mnie; idziemy na śniadanie.

Dżorż wybiega naprzód, szukając restauracyi.

— Nie mam pojęcia — odzywam się — jak można mieć nadzieję odnalezienia jednej osoby, w takim labiryncie domów, ulic i ruchu.

— Zobaczymy! — odpowiada tajemniczo dżentlemen. — To tak samo jak w wielkiem lesie szukać zwierzyny; prostaczek nie wie co począć, a dobry myśliwy obstawia ścieżki i czeka.

Wchodzimy do długiej sali podzielonej przegródkami, zwyczajem angielskim. Siadamy w jednej z nich. Dżorż wraz z miejscową miss przynoszą nam herbatę i potężne bifsteki, po drugiej stronie lokuje się sam ze swoją porcyą. Wszyscy zamyśleni, a każdy z osobna układa plany.

— Panowie! — woła dźentlemen — otwieram posiedzenie; Dżorż mów.

Dżorż robi ostatni łyk i obciera zamaszyście usta, zbliżając się do naszego stolika.

— Co do mnie, jestem tego zdania, aby wszystko dokładnie rozważyć.

— Tak — ciągnie dalej dżentlemen — wszystkie możliwe przypuszczenia zrobić, i następnie dokładnie każde z kolei rozebrać i obejrzeć. Dżorż mów.

— Jeżeli miss przeszła London Bridge; to dlatego aby iść dalej. Jeżeli miss przyszła piechotą aż tutaj z domu, to nie dlatego aby ztąd brać dorożkę.

— To właśnie kwestya.

— Jestem pewny, że nie.

— A ja nie mam żadnej pewności.

— Zatem mogę się przekonać. Dżorż wybiegł na ulicę.

— Widzisz, co to za spryt w tym hultaju — szepnął mi dżentlemen. — W koloniach się wyrobił, podróżując ze mną razem.

— Musi być również użytecznym — rzekłem — w stosunkach z Karlistami.

— Nieoceniony. Dżorż wraca.

— Nie podobna przypuścić nawet sir, gdyż miss przeszła London Bridge o godzinie w pół do siódmej, a dorożki na stacją przyjeżdżają dopiero o w pół do ósmej — tłómaczy Dżorż. — To samo stosuje się do tramwajów i omnibusów. Zatem miss albo szła piechotą, albo pojechała koleją.

— Dobrze Dżorż.

— Do Elephant-Castle poślemy naszego agenta, a sami na kolej.

Obok każdego prawie publikliauzu, wyczekują rozmaitej powierzchowności ludzie, oparci o ściany domów. Na jednego z nich, którego twarz oznaczała pewien spryt i roztargnienie, skinął dżentlemen. Wezwany przybiega.

— Długo możesz być trzeźwym?

— Zwykle nie piję do wieczora.

— A gdy masz pieniądze przed wieczorem?

— Choćbym miał funta, to nie mam tego zwyczaju. Nicka** Potta nikt przed dziewiątą wieczór nie widział pijanym; zresztą nie chcę wynagrodzenia przed robotą.

— Ufam ci Nicku Pott i oto masz szylinga zadatku, a zarobisz pięć, tylko uważaj ! Pojedziesz omnibusem do Elephant Castle natychmiast i tam rozpytasz się wszystkich nadkonduktorów przy tramwaju i omnibusach, czy miss w niebieskiej sukni z wyłogami, przy samem otwarciu nie przejeżdżała?... Konduktor, który da dobre objaśnienie i wskaże kierunek drogi po opuszczeniu przez miss omnibusa, dostanie funta.

— All right sir! zrobię wszystko, co będę mógł.

— Spiesz się, wracaj i czekaj na nas tu.

— Powoli, ostrożnie, cicho — dodaje Dżorż — aby nie robić hałasu, plotek, a w rezultacie nie zdradzić naszych poszukiwań.

— Tak, tak — poświadczył dżentlemen.

Nick poskoczył do przejeżdżającego omnibusu.

— A teraz chodźmy główną drogą, najważniejszą, a podług mnie jedyną — zadecydował Dżorż.

— Czyli główne operacyjną, na której my będziemy działać. Dżorż co mówisz o statku parowym?

— To samo co o tramwajach i omnibusach; nie kursują wcześniej jak o ósmej rano, a i miss nie przychodziłaby tutaj aby siadać na statek, gdyż do pierwszej stacyi na Tamizie, ma nie równie bliżej od siebie z domu.

— Dżorż! Dżorż! ja ci pomnik postawię.

— Tymczasem sir wolałbym funta.

— Dostaniesz dwa po skończeniu operacyi.

* London Bridge pierwszy i główny most na Tamizie, z którego powtarzają się często wypadki samobójstwa przez rzucenie się w wodę.

** Nick — zdrobniale Nicolus — Mikołaj

VII.

Wielki gmach dworca kolei żelaznej a w nim pięć kas dla pięciu dróg oddzielnych.

Dżorż robi uwagę, aby nie chodzić do kasyerów, jako do ludzi szorstkich, mających wielkie wyobrażenie o swem stanowisku i krótkości czasu; Dżorż utrzymuje, że kasyerzy nie odpowiadają nawet na pytania nie dotyczące kupna biletów.

Dla uniknięcia zbytecznego napływu ludności, nie można wyjść na peron bez okazania biletu i naznaczenia go przez odźwiernego; każda linia ma swe specyalne wyjście, swego specyalnego dozorcę. Zaczynamy śledztwo od odźwiernych.

Dżorż rozpoczyna z każdym po kolei rozmowę, przypomina, ułatwia, atoli bez żadnego rezultatu.

Zostały jeszcze tylko dwie linie. Dżentlemen zbliża się do szpakowatego mężczyzny, który stojąc przy wyjściu, oparty o poręcz wschodów, dumał głęboko.

— Mój przyjacielu — rozpoczyna dżentlemen — możesz się pochwalić dobrą pamięcią?

— Spróbuj sir, odpowiada odźwierny.

— Bo jeżeli masz dobrą pamięć, to za nią wdzięczny być potrafię.

— Spróbuj sir — odpowiada uśmiechająca się poczciwa twarz.

— Czy stoisz tu od samego rana?

— Od piątej.

— Czy masz zwyczaj uważania na osoby przechodzące?

— Już wiem wszystko — odpowiada uśmiechnięta twarz.

— Na przykład?

— Sir jesteś ojcem, ten młody dżentlemen, pokazując na mnie, to kochanek, albo mąż, a ten trzeci detektyw policyi.

— Tak, tak, zgadłeś, zupełnie zgadłeś, mów dalej.

— I szukacie panowie: jeden córki, drugi żony albo kochanki. Miss była ubraną w niebieską sukienkę, miała rozpuszczone włosy i pled na paskach w ręku.

— Ta sama, ta sama! Zkąd to wiesz ? gdzie pojechała?

— Zkąd wiem? — ztąd, że piętnaście lat już stoję na tem miejscu, przytem słyszałem po części rozmowę detektywa z moim kolegą. Miss przyszła parę minut po szóstej, w czasie przejazdu samych robotników; idąc, była bardzo smutna, a oczy miała jak po płaczu czerwone ! Ha! pomyślałem, wypędzili! Wiele to ja już podobnych widziałem!... Dziś jednak musiało się stać inaczej.

— Gdzie pojechała? dokąd? przerywa dżentlemen wyjmując portmonetkę.

— Oto właśnie, że nie uważałem! przypatrując się, nie spojrzałem na bilet, lecz zawsze radzę panom zacząć poszukiwania od 4-tej stacyi, bo na trzech pierwszych stacyach nie miałaby po co i do kogo wysiadać, fabryki i robotnicy.

Dżentlemen wsuwa pół korony odźwiernemu. Dżorż biegnie po bilety.

— Bierz na całą linią — woła za nim dżentlemen.

— Dosyć na dwanaście stacyi — odpowiada Dżorż. My tymczasem idziemy do biura telegraficznego, dżentlemen pisze:

— "Już jesteśmy na najlepszym tropie. Za godzinę szczegóły, dżentlemen".

Zbiegamy na dół i we trzech siadamy razem do wagonu.

— Wybornie? — zawołał dżentlemen ! Dżorż, ty masz węch, a zatem mów dalej.

— Panowie, odzywa się skromnie Dżorż, rozpoczynamy od czwartej stacyi, lecz dla skrócenia czasu o połowę, panowie wysiądziecie na piątej dla rozpytywania się, a ja pojadę na szóstą, a gdy następnym pociągiem nie przyjedziecie, to znaczy iż ja mam do panów powracać.

— A dlaczegoż nie we trzech? na trzy stacye się rozdzielić?

— Nam sir, do takich spraw potrzeba Anglika; — z godnością tłómaczy Dżorż? Cudzoziemcy śledzić w Anglii nie potrafią.

— Dżorż — woła dżentlemen, — z kąd ty nabrałeś tyle rozumu?

— Cóż to? czy nie służę u Ciebie sir, już od sześciu lat?

Rozczulony dżentlemen częstuje boksem swego faworyta. Dżorż się usuwa, raz mija, dżentlemen się śmieje i ręce zaciera.

— Dżorż czy masz nadzieję, że dziś znajdziemy?

— Chcę i ufam sir!

Stajemy na 5-tej stacyi wysiadamy; Dżorż pojechał dalej.

Dżentlemen rozpytuje każdego z osobna i wszystkich razem. Żadnego śladu. Drugi pociąg w pięć minut nadbiega; wskakujemy do wagonu.

— Ciekawy jestem jak się powiodło Dżorżowi — robi uwagę dżentlemen.

Dżorż czekał już na stacyi: wchodzi do nas smutny i zamyślony...

— Cóżto Dżorż tracisz energią i wytrwałość! Czyś ty czasem nie z Irlandyi rodem?

— Wiesz sir, że jestem z samego serca Anglii to jest z Londynu; nie o wytrwałość tu idzie. — Myślę, co dalej robić gdy ślad znajdziemy, jak znaleść ulicę i dom, do którego weszła miss. Szkoda, należało się przebrać za murzyna, wziąść gitarę i śpiewać, aby mieszkańców z domu wywabiać na ulicę.

— Dżorż ! Dżorż! widzisz jakiś ty głupi! czy sądzisz że taka miss jak Dora, wyjrzałaby dla twojego śpiewu? a gdyby cię zobaczyła, czyby nie poznała i nie schowała się.

— Poznać murzyna którzy nie mają wprawy, bardzo trudno; a gdybym jeszcze wdział swój czerwony frak i twój stary biały kapelusz Sir?

— Ale czyby wyjrzała?

— Z pewnością; — a my po wyjeździe czy się nie cieszymy, gdy zobaczymy kogokolwiek co nam Londyn przypomina. Z początku sir tęskni się mocno.

— Dojdźmy tylko do ulicy, reszta fraszka.

I znów na stacyi wysiadamy. Dżorż jedzie dalej i znów żadnego śladu. W przejeździe zabieramy Dżorża, aby się z nim rozstać na następnym przystanku.

— Mój przyjacielu, czy nie zauważyłeś młodej osoby wychodzącej o 7-mej rano? zapytuje ze skromną miną dżentlemen dozorcy.

— Być może — odpowiada ponurego wejrzenia, suchej, kościstej twarzy, wysoka figara biletera.

— Nie mógłbyś nam udzielić bliższych szczegółów ?

— Być może.

— Proszę o nie.

— To nie mój biznes składać raporta o przechodzących.

— Ale może w zamian nie będzie przeszkadzać twemu biznesowi schować do kieszeni pół korony?

— Za tak piękną miss nie wezmę mniej jak pięć szylingów.

— Jeżeli ta sama, zgadzam się.

— Ta sama.

— Słucham.

— Niebieska sukienka.

— A dalej?

— Dalej za pięć szylingów. Dżentlemen rozciekawiony płaci.

— Niebieska sukienka — objaśnia odźwierny, po przerachowaniu pieniędzy, pilnem ich obejrzeniu i schowaniu do kieszeni, — niebieska sukienka, obszyta białą taśmą, pled na paskach w ręku.

— Ta sama.

— Wyszła ze stacyi, i o godzinie pięć minut po 7 - mej udała się w tę oto stronę — pokazuje ręką — a potem skręciła na prawo.

Mimo woli pchani, jakąś siłą ciekawości czy nadziei, pobiegliśmy, aby chociaż spojrzeć w tę stronę, którą udała się Dora. Nie był to już Londyn, nie była jednak zupełna wieś, długa ulica domków i pałacyków, kryjących się wśród drzew, ogródków przyozdobionych klombami kwiatów, otoczonych sztachetami i murem. Za ogródkami bujne łąki, kończące się dużym stawem.

Patrzyliśmy chwilę ciekawie i pełni nadziei wróciliśmy na stacyą telegrafować do Henryka i czekać na Dżorża.

Depesza.

"Jeżeli jeden jeszcze dostaniesz telegram, przyjeżdżaj natychmiast. Dżentlemen."

Dżorż powraca.

— A więc mamy zgubę — woła uradowany, przybiegając do nas.

— Chcesz zobaczyć? jedna ulica, a domów nie więcej jak sześćdziesiąt.

— Nie chcę sir, nie chcę! nic niebezpieczniejszego w pogoni jak płoszyć.

— Na teraz zostaje ostatni akt i najtrudniejszy.

— I ja go biorę na siebie, rzekł poważnie Dżorż. Teraz właśnie Jestto czas lunchu (drugiego śniadania) wszyscy są w domu, chodźmy i my sir odpocząć.

— Zapracowaliśmy na lunch.

— Dżorż, szukaj schronienia i żywności.

— Tutaj sir o to łatwiej niż w Afryce. Moglibyśmy przekąsić na stacyi, lecz to nie miejsce dla nas. My musimy jedząc pracować.

— Pracować, szukać rozpoznawać. Dżorż prowadź, — dał rozkaz dżentlemen.

Dżorź idzie naprzód, my za nim. Stajemy przed rzeźnikiem; Dżorż poprawia kapelusz na bakier, dżentlemen się uśmiecha.

— Trzy kotlety baranie funtowe! — dysponuje Dżorż.

Rzeźnik odcina trzy kotlety; każdy z osobna zawija w papier i podaje nam po kolei.

— A teraz powiedz nam stary, gdzie tu jest najbliższy shop (karczma) do upieczenia mięsa i wypicia dobrego piwa?

— Tu obok, trzeci dom; — odpowiada rozciekawiony rzeźnik. — A panowie z daleka?

— Z Crojdon mój kochany stary, z Crojdon, — podchwytuje Dżorż, — dżentlemen jest przedsiębiorcą budowy domów; ten drugi to jego rysownik i kasyer, a ja dozorca nad robotnikami.

— I szukacie placów na budowę?

— Właśnie, pustych placów na budowę.

— A dlaczego nie chcecie kupować gotowych?

— Jeżeli tylko dobry bisnes, wszystko mi jedno odpowiada dżentlemen.

— Jest ich tu trzy do nabycia.

— Zamieszkałe?

— Dwa zamieszkałe a jeden pusty.

— Zobaczymy.

— Dżorż, jak cię trzasnę w kark! — woła dżentlemen, gdyśmy już odeszli.

— Później sir, jeszcze nie ma za co; — odpowiada naiwnie Dżorż.

W izbie szynkownej wita nas uśmiechnięta miss. Wchodzimy z tęgiemi minami, rzucając na stół z pewnym impetem, jak nakazuje zwyczaj zamożnych robotników, przyniesione mięso.

— Na grilach czy na patelni? — pyta miss, zabierając kotlety.

— Jeden na patelni a dwa na grillacli, moja kotko — decyduje dżentlemen to będzie prędzej.

— Ja nie jestem pańską kotką, gdyż jestem Keti Biggs, córką mojego ojca — odpowiada rezolutnie mała, drobnych rysów przystojna blondynka.

— A zatem piękna panno Keti Biggs, podaj pół piwa. Panno Keti Biggs, która nie jesteś kotką, ale możesz nią pozostać, jeżeli łaskawie spojrzysz na tego zucha, a pastor nie będzie miał nic przeciwko temu.

Keti Biggs uśmiecha się i spogląda na Dżorża, który melancholijnie pozuje.

Po odejściu Keti, jak się domyślamy dla smażenia kotletów, siedzący za stołem jegomość z zamyślonemi nieco oczyma, kiwa na nas palcem. Zbliżamy się; kiwanie ustaje. Nachylamy się do jegomości, ten podnosi się, przysuwa swoje usta do uszu dżentlemena i szepcze:

— Ona chciałaby zostać kotką ale w Londynie — poczem palce przytyka do ust — znak milczenia.

Dżentlemen kiwa również palcem na jegomości za stołem; ten także nadstawia ucha.

— Dlaczego? — pyta się cicho dżentlemen.

— Nie lubi macochy; macocha jest skąpa i zła, a Keti chce się ładnie ubierać i do Londynu jeździć.

— Dobra to partya?

— Dobra. Ma w banku po matce 140 funtów, aha!

— Aha! — odpowiada dżentlemen, — aha! powtarza Dżorż.

— Stary Biggs chce jej oddać tę karczmę za 150 funtów.

— Chce jej oddać?

— Tak chce; ale Keti chce karczmę i 150 funtów.

— Keti ma rozum.

— Nie bardzo! — zapominając o tajemnicy, odpowiada już dość głośno podcięty Anglik.

— A to dla czego?

— Bo mnie nie słucha. Mówię jej: Keti wyjdź za Dżemsa Gibsa, wtedy będziesz sobie jeździć do Londynu, kiedy ci się spodoba, a Dżems Gibs zostanie tu.

— Cóż Keti na to?

— Keti odpowiada mi na to: cicho ty barania głowo! Bo ja jestem James Gibbs, dzierżawca tutejszych stawów.

I po tych słowach James podaje nam rękę, którą po kolei ściskamy.

— Nie wierzcie mu panowie — woła Keti na w pół z płaczem, otwierając przymknięte drzwi drugiego pokoju; — nie wierzcie mu; ja do Londynu jeżdżę do ciotki, wtedy tylko, gdy mi bardzo ciężko na sercu.

— Kochana Keti nie rób mnie kłamcą w obec dżentlemenów! Gibbs wie wszystko i dla tego uczciwie chce zostać twoim mężem, jak tamten nigdy nim nie będzie!

— Gibbs! nieobmawiaj mnie, kiedym ci nic złego nie zrobiła.

— Dear Keti! powtarzam ci — zostań mistres Gibbs, a ja się nie będę mieszał do twych spraw londyńskich; to nie mój buzines.

Keti nic nie odpowiada; obciera oczy chusteczką a stawiając nam kotlety i piwo wzdycha.

— Zapraszamy dzierżawcę stawów i łąk, a w zasadzie wolnomyślnego małżonka do towarzystwa.

Gibs przyjmuje; piwo nalane; stuknięcie szklanek; swobodna rozmowa. Keti siada za stołem, rozkładając robótkę do szycia.

— Jakże ci sir idzie busines ?

— Z rybami, przyznam się, źle; ciężka konkurencya z morzem; za to łąki jako tako. Na sześć lat jak tu jestem, dwa razy spuszczałem stawy i nie miałem więcej jak po 250 funtów, a 50 funtów płacę rocznego czynszu.

— A więc sześć lat jak znasz miss Keti Gibbs— przerwałem.

— Kiedy jeszcze Keti miała lat szesnaście, bo ma teraz lat dwadzieścia od miesiąca... (Keti rumieni się) wtedy żyła jej poczciwa matka, — cicha i słodka kobieta. Ja jej mówię: Matko Biggs "Keti dla mnie. " Matka Biggs uśmiecha się, (uśmiechała się poczciwina często) i mówi mi: "gdybyś tylko nie pił tak bardzo mój Gibs." I nie piłem aż do jej śmierci.

Gibbs uderza pięścią w stół; — Keti płacze. Umarła i wszystko się skończyło! Keti jeździ do

Londynu a ja czasem wypiję. Keti chcesz być panią Gibbs? to Gibbs przestanie pić, chociaż ty będziesz jeździć do Londynu ile zechcesz.

— Proszę cię Gibbs nie nudź mnie — odpowiada Keti.

— Cóż w tem złego, że mis lubi jeździć do Londynu? — zapytałem.

— To nie mój busines sądzić o tem; to tylko wiem, że ona nigdy nie będzie mistres Raynard a może...

— Gibbs cicho — wołała płacząc.

— Masz racyą Keti, to nie mój busines. Podczas tej rozmowy dżentlemen z Dżorżem szeptali między sobą...

— Mister Raynard mieszkał tu? — pyta dżentlemen.

— Przez pół roku, z matką. Keti rumieni się i wzdycha.

— Dużo jest jeszcze letnich mieszkań nie najętych a próżnych w tym roku?

— Najęte wszystkie; ale próżnych dosyć.

— Gibbs nie mów kiedy nie wiesz dokładnie: — przerywa Keti — od trzech dni prawie wszystkie zajęte.

— Tak, tak, to nie mój busines, ja się nie powinienem mięszać nawet do tego, jeżeli się mięsza Keti — zdecydował Gibbs.

— W ostatnich czasach zatem dużo rodzin przyjechało?

— Jak się tylko sezon skończył w Londynie — odpowiada Keti...

— To dla Keti się zaczął — przewal Gibbs.

— Gibbs nie dokuczaj mi!

— Od jak dawna jesteś tu sir? — pyta Dżorż.

— Od dziesiątej.

— Byłeś na swoich łąkach?

— Nie sir, byłem w Londynie, zawoziłem do rybnych hal hodowane szczupaki.

— Piękna miss Keti prosimy o rachunek — woła Dżorż.

Keti: Piwo 16 pennów, kartofle 6 pennów; chleb o penny, za upieczenie 3 penny; razem 2 szylingi i 3 penny.

Dżentlemen płaci 4 szylingi; Keti zdaje resztę.

— Resztę zostawiam na podróż do Londynu, mówi grzecznie dżentlemen do Keti która spuszcza oczy.

— Sir stajesz przeciwko mnie — woła Gibbs.

— To nie twój busines — odpowiada dżentlemen. — Twoim businessem sir jest tylko zostać mężem Keti.

Zdumionego Gibbsa i uśmiechniętą Keti opuszczamy.

— Dżorż co dalej — woła dżentlemen, gdyśmy się znaleźli sami na drodze:

— Ha zobaczymy sir, tylko ostrożnie, bardzo ostrożnie. Panowie przechadzajcie się tu, a ja sam przejdę się w stronę, w którą poszła mis, może co zobaczę.

Dżorż poszedł, a my zdaleka siedząc, obserwowaliśmy jego ruchy.

Dżorż wraca smutny.

— Nikogo sir! ani żywej duszy, ale też nic dziwnego; słońce się przechyliło na tę stronę, a zatem mieszkańcy przesiadują od Wschodu.

— Wyprawa na Wschód! — decyduje dżentlemen.

— Tak ale tylko ja sam pójdę; panowie czekajcie na mnie w miejscu, zkądbyście mogli mnie widzieć.

Obchodzimy wille od strony łąk. Dżorż zostawia nas schowanych w rowie, zasłoniętych trawą, abyśmy nie byli widziani z górnych okien, a sam przyczaja się pod murem, odgradzającym ogródki, i pod tą zasłoną skrada się od domu do domu, zaglądając przez wierzch do wnętrza.

Dobre pół godziny czekaliśmy niecierpliwi i niespokojni, z każdą chwilą tracąc nadzieję. Nareszcie przed jednym ze środkowych domów, Dżorż przysiadł przy ziemi, dając znać, abyśmy się ku niemu zbliżyli. Dżentlemen budzi mnie z zamyślenia, pokazując nawoływanie Dżorża.

Podnoszę się; Dżorż daje znaki, abyśmy się pochylili. Dżentlemen ściąga mnie za nogę na ziemię, upadam na niego, a wtedy szepcze mi do ucha.

— Na Boga, zgubisz wszystko! musimy się czołgać, jak się dzicy czołgają polując.

Czołgamy się zatem po trawie Gibbsa do miejsca, gdzie Dżorż siedział; a wtedy on pokazuje nam na migi, abyśmy zajrzeli przez dziurkę od klucza furtki, prowadzącej do ogródka.

Spoglądam i widzę Dorę siedzącą na tarasie. Główkę sparła na dłoni, a parasolką trzymaną w drugiej ręce, kreśliła po ziemi znaki.

Spokój, rezygnacya, a nawet pewna pogoda twarzy, harmonizująca ze smutkiem w oczach i na zamyślonem czole.

Zkąd tyle zaczerpnęła siły woli i hartu duszy?

Patrzałbym długo, gdyby nie niecierpliwość towarzysza.

Zagląda dżentlemen; promienieje radością i w uniesieniu bije w kark Dżorża, który robi miny tragiczne.

— To znaczy trzeciego funta, Dżorż! — szepcze dżentlemen hamując swój zapał.

Odczołgawszy się dalej kilka kroków, siadamy, przysunięci, do muru na trawie.

— Jesteśmy u celu, ale jeszcze nie mamy zdobyczy w ręku; — pierwszy zabiera głos dżentlemen.

— Prawda sir, gdyż do domu, ani nas, ani pana Henryka nie wpuszczą: a w nocy lub jutro rano może miss uciec.

— Nie ma innej rady, — mówi dżentlemen, — my zostaniemy tu pilnować, a sir cofaj się po pod murem; wysyłaj telegram i obserwuj od głównej drogi, gdy nas będziesz potrzebował, zagwizdaj.

— I my tu nie możemy pozostać sir — robi uwagę Dżorż — raz, że to ściągnęłoby podejrzenie, a powtóre... widzicie panowie ścieżkę od furtki prowadzącą do stawu, pewno to jest przywilej właścicieli tego domu spacerowania tędy. Musimy im zejść z drogi i do rowów, ja po lewej stronie, sir po prawej.

Dżentlemen powraca na swoje poprzednie miejsce. Dżorż czołga, się na lewą stronę, a ja skrywając się za mur, dobiegam do głównej drogi. Zatelegrafowałem do Henryka i obrawszy sobie punkt, z którego mogłem widzieć łąkę, mieszkanie Dory i główną drogę, rozważałem, co się działo w serduszku idealnie delikatnego dziewczęcia.

Nie wiem jak długo w zadumie siedziałem. Słońce coraz więcej się zniżało, okrywając purpurą horyzont. Na ziemi i na niebie cisza, jakby przed burzą.

Nareszcie otwiera się zielona furtka i na uprzywilejowanej ścieżce ukazuje się nasza poszukiwana. W tej samej niebieskiej sukience, w ciemnym kapelusiku, rozgląda się w około, a nie widząc nikogo, zamyka za sobą drzwiczki, idąc ścieżką do stawu.

Spojrzałem w stronę stacyi, czy nie zobaczę Henryka, a takby się w porę znalazł. Zaledwie jednak Dora przeszła połowę łąki, od strony dżentlemena daje się słyszeć jedno długie świśnięcie — dzieweczka staje, słucha, ogląda się po chwili, przyspiesza kroku idąc naprzód. Z wysokości widzę, jak Dżorż zostawiwszy swój kapelusz, pomyka na czworakach.

Drugie podwójne świśnięcie. Dzieweczka się poruszyła, zachwiała, jakby chciała się wracać, jednak przyspieszyła tylko kroku idąc dalej.

Dżorż dobiega do końca rowu i zawiadamia o tem dżentlemena świśnięciem. Dżentlemen daje rozkaz ataku, świstania rozdzierają powietrze. Od strony stawu wypada z odkrytą głową Dżorż, z przeciwnej podnosi się dżentlemen. Wystraszona dzieweczka, widząc wszystkie przejścia przecięte, biegnie do stawu. Dżorż i tu jej przecina drogę, a dżentlemen nie żałuje swych nóg.

Dzieweczka z przerażenia klęka i pochyla się na ziemię. Dżorż przypada, porywa zemdloną na ręce i biegnie z nią do dżentlemena.

W tem słyszę za sobą wołanie, oglądam się, Henryk pędzi do mnie co sił z wyciągniętemi rękoma.

— Gdzie Dora? — woła — gdzie Dora? moi drodzy, moi zbawcy!

— Właśnie niesie ci ją dżentlemen — odrzekłem! pokazując mu naszego towarzysza, który odebrawszy drogi ciężar z rąk Dżorża, niósł go w tryumfie.

— Umarła! — krzyknął z rozpaczą Henryk, ściskając mnie konwulsyjnie za rękę.

— Zdrowiuteńka, tylko zmęczona.

Pędzimy co sił, sadząc przez rowy po łące.

— Bierz ją, bierz! — woła u zenitu tryumfu dżentlemen — mam nadzieję, że już jej więcej nie stracisz.

Henryk odbiera Dorę z rąk dżentlemena, składając gorący pocałunek na jej ustach. Dora otworzyła oczy, spojrzała na Henryka i znów je zamknęła.

Maszerujemy razem, szczęśliwi po uprzywilejowanej ścieżce. Dżorż wybiega naprzód dla otwarcia furtki. Henryk dziękuje nam słowami uniesienia, szepcząc Dorze słodkie wyrazy wyrzutów i miłości.

Dora zemdlona nie słyszy, oczu nie otwiera, ale za to dość wyraźnie, jak na zemdloną rumieni się. Dżentlemen śmieje się ze łzami radości w oczach; a ja troszkę zazdroszczę, troszkę mi przykro, dlaczego i ja nie mam swojej Dory, nie mogę nieść zemdlonej i zemdloną całować.

Furtka otwarta; w ogródku stoją skamieniałe z przerażenia dwie kobiety. Na widok niesionej przez Henryka Dory, młodsza trzynastoletnia dziewczynka zaczyna głośno płakać; Henryk wchodzi do ogródka. Dżorż zamyka za nim drzwiczki, na łące zostajemy sami. Dżorż częstowany jest przez dżentlemena razami w kark, lecz je przyjmuje z wdzięcznością, śmiejąc się.

— Niech żyją kolonje! — zawołałem podnosząc w górę kapelusz.

Dżorż kłania się skromnie, a dżentlemen rzuca się w moje objęcia.

Wracamy do Londynu, dumni ze zwycięztwa, ufni we własne siły, wierzący w swoję zręczność zadowoleni z użytecznie przepędzonego dnia.

— Tak jakoś mi dobrze na sercu! — mówi dżentlemen — młodzi ludzie, oboje piękni, szlachetni, serdecznie się kochają, a bez nas, Bóg wie, coby się stało.

— A mnie sir, jakoś nie dobrze, jakbym był na czczo i jakbym się już ożenił — mówił sentymentalnie Dżorż.

— Czekaj Dżorż, pomyślimy o tem, poczekaj troszkę ! — z tajemniczą miną odpowiada dżentlemen.

— A ja teraz myślę — rzekłem — i stanowczo oświadczam, że twoja sir znajomość stosunków, praktyczny rozum i szlachetny patryotyzm, powinny mieć szerokie pole do zrealizowania się i dlatego musisz wejść do parlamentu.

— Hip! Hip! — zawołał Dżorż, ja chcę ostatnie lata swej służby przepędzić u Meamber of Parliament*.

— Ach sir; dear sir ! — mówił ściskając mi ręce dżentlemen, któremu się już oczy lśniły ze wzruszenia — ja jeszcze dotąd sam przed sobą nie śmiałem tego powiedzieć.

— My mister meamber of parliament! — wrzasnął Dżorż.

— Dżorż, milcz! zaklinam cię, milcz!

— Nie śmiałeś sir pomyśleć, ale my za to mamy odwagę nietylko myśleć, ale i mówić o tem, a nawet zmusić cię w razie twego oporu.

— Tak, zmusić! — krzyknął Dżorż. Dżentlemen zamierza się na Dżorża.

— Bij mnie sir, bij! teraz jestem dumny z tego, albowiem wiem, że mnie bije przyszły meamber of parliament.

— W tym celu zabierając głos, proponuję współkę między nami trzema, jako reprezentantami przeprowadzenia do skutku naszych szlachetnych zamiarów, które muszą być uwieńczone tak samo pomyślnie jak dziś.

— Jak dziś — dodał Dżorż.

— Sir, ja się lękam o siebie.

— Ale my się nie lękamy — rzekłem, podając rękę uczciwemu człowiekowi, którą on serdecznie uścisnął.

Jesteśmy w Londynie.

Na umówionem miejscu czekał Nick Pott z prawdziwie angielską wytrwałością.

— Sir — oświadcza Nick przybiegając do nas — konduktorzy chcieli zarobić funta, lecz żadnemu się nie udało.

— Lecz za to ty zapracowałeś pięć szylingów i nie wątpię, że się upijesz.

— Nie teraz sir, nie teraz. Nick się upije ale dopiero po dziewiątej, teraz może się trafić jaka robota, np. trzymać konie dżentlemenów, lub poić dorożkarskie.

— Wytrwałość jest wielkim przymiotem Anglików, wytrwałością oni panują — mówi dżentlemen z powagą przyszłego członka parlamentu. Dżorz — oto jest funt dla ciebie, pięć szylingów dla Nicka, dwa funty pozostałe wpiszą się do książki.

Dżorż wyciąga rękę po funta zadowolniony.

— Sir, o której mam wrócić? pyta z pokorną miną.

— Wróć o której chcesz, byle jutro rano herbata w swoim czasie była gotową.

— Sir! Dżórż się nie spóźnia.

— Ja zaś, kochany panie — odzywam się do dżentlemena — proszę cię dziś ku uczczeniu projektu wejścia twego do parlamentu, na małą wieczerzę; tam nakreślimy szczegółowy plan.

— Czy dżentlemen jest korespondentem? pyta się swego pana Dżorż dogoniwszy nas.

— Tak, lecz cóż ztąd?

— Bo teraz jestem pewny, że sir będziesz w parlamencie i dla tego Dżorż dzisiaj musi być w dobrym humorze.

Koniec części drugiej.

* U członka parlamentu.

Część trzecia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Opuszczamy nasze okno na Fleet-Sreet, schodzimy na ulicę, towarzysząc ludowi w jego zabawie. Dżentlemen przechadza się jak dygnitarz państwa, opiekun ludu, trybun, ojciec narodu. Pewna dobrotliwa protekcya i łagodna pobłażliwość malowały się na jego twarzy, uśmiechał się i kiwał głową. Dżentlemen nie zrósł się jeszcze z kierunkiem myśli, które tak gwałtownie zwróciły jego uwagę na nowy cel; jeszcze jest sztywny, zamknięty, jakby ogłuszony.

Co do mnie, byłem w wybornym humorze. Lubię namiętnie wszystko, co się nazywa życiem, a więc walką. Walka na każdem polu to życie, a życie wszędzie i zawsze, to walka. Dowodem zadumany dżentelmen, w którego umyśle toczy się wewnętrzny bój, i miss, u których życie tryska z oczu, świeci płomieniem na twarzy, wyrywa się okrzykami radości z uśmiechniętych ust.

— A to się bawią — rzekł do nas ciemnej twarzy, dobroduszny mężczyzna, prowadząc pod ramię młodą jeszcze mistres, bojaźliwie pociągającą go ku sobie.

— Ależ moja droga — mówił towarzysz do swej małżonki, czegoż mnie tak, ciągniesz, jakbyś mi zabraniała mówić, przecież dziś wszyscy Anglicy powinni być jak dobrzy znajomi i przyjaciele.

— Każda uroczystość narodowa jest uroczystością braterstwa, — zawołałem, gdy zażenowana mistress rumieniła się.

— Brawo! podchwycił dżentlemen — odzyskując równowagę humoru, każde święto u Anglików powinno być i może być świętem wolności. Mów sir, co ci się podoba i bądźmy przyjaciółmi, a nie pozwalaj aby mistres choć młoda i ładna tobą rządziła.

— Ja nie rządzę moim mężem — odpowiada nieśmiało mistres — lecz przykro mi, gdy on zbytecznie szafuje swoją dobrocią, wszystkich rad zaczepia i dla wszystkich jest wylany.

— Bo nie jest ponurym prezbiteryańskim Szkotem, ale pewnie Anglikiem.

— Zanadto jest szczerym i otwartym i to mu w życiu i stosunkach wiele szkodzi.

— A mimo to jest zadowolony z siebie, uśmiechnięty i czerstwo wygląda, a pani jesteś rumianą i dobrze ubraną.

Gdy to mówi dżentelmen, mistres się wdzięcznie uśmiecha.

— Na niczem jej nie zbywa — dodaje mąż, — człowiek cały dzień pracuje, aby utrzymać dom, wyżywić i jako tako kobiecinkę i dzieci ubrać.

— Czem się sir zajmujesz? — zapytałem.

— Jestem stolarzem.

— Pracujesz u siebie?

— Bardzo rzadko, chodzę do jednego z dużych zakładów.

— Ile godzin dziennie pracujecie?

— Z uderzeniem godziny 6 rano rozpoczynamy, zostając w warsztacie do południa. Czas od dwunastej do 1-ej przeznaczony na obiad — i znowu praca aż do 5-ej po południu.

— Zatem pracujecie dziesięć godzin.

— Zwyczajnie; za godzinę zapłata wynosi 10 penów, co daje dziennie 8 szylingów i trzy peny — a na tydzień dwa i pół funta. W razie zaś pilnej roboty, jeżeli nas zmuszają do pracy w nadobowiązkowych godzinach, otrzymujemy podwójną za ten czas zapłatę.

— A zatem sir jesteś w domu już po piątej.

— O w pół do szóstej piję herbatę, bawię się z dziećmi, czytam gazetę, którą sobie za pena po drodze kupuję, a następnie wychodzę z żoną i starszą córką na przechadzkę lub sam do klubu.

— A cóż w klubie robicie?

— Jak zwykle pijemy piwo, siedzimy, rozmawiamy, a najczęściej śpiewamy chórem. Jeden z nas najtęższy przewodzi w śpiewie, a my za nim. Rozmawiamy często o naszych sprawach robotniczych, o wyborach do parlamentu, do rad szkolnych...

— Sir jesteś wyborcą? przerywa dżentlemen..

— Już po raz drugi, gdyż mam od ośmiu lat dom. Dżentelmen otwiera drzwi publikhauzu, obok którego właśnie przechodziliśmy, prosząc damę, jej męża i mnie do private room, czyli miejsca przeznaczonego dla dżentelmenów. Trzeba bowiem wiedzieć, że każdy szynk ma przynajmniej trzy wejścia do jednej sali w której niskie przegródki oddzielają szczelnie jednych przechodniów od drugich, grupując towarzystwo na trzy odrębne stany, a zgromadzając wspólnie przed jednym stołem bufetu. Największa przegroda przeznaczona dla ludu, przybranego w czapki, grube buty i kurty; druga kategorya stanowi ludzi w kapeluszach zwykle okrągłych i w niezbyt modnym odzieniu, a trzecia dla dżentelmenów w cylindrach, paltotach, — rękawiczki są bardzo dobrze widziane. Podział dogodny dla wszystkich, każdy z przechodniów znajduje swoje towarzystwo, jest mu więc dobrze i swobodnie.

Panią majstrową obdarzono kieliszkiem wina, a my mężczyźni zaczęliśmy popijać podwójny staut, który również podwójnie działa: wzmacnia i jednocześnie rozwesela.

— No szanowny wyborco, komu dałeś swój głos przy ostatnich wyborach? — pyta dżentelmen trącając się z nami i z damą szklanką nalanego piwa.

— Ja jestem whig od urodzenia, a jednak głosowałem na torysów — odpowiada wyborca.

— Whig głosował na torysów! co słyszę — rzekł poważnie przyszły kandydat.

— Tak sir, głosowałem, bo już mi się whigowie sprzykrzyli. Zawsze po nich spodziewamy się wielkich rzeczy, a oni nam dają okruszyny, a zresztą nic nie robią. Nie pomagali francuzom w ostatniej wojnie a w kraju niema nic nowego.

— Ale czyż można wszystko od razu zrobić; bo wy zaraz w jednym roku chcecie tak wielkiego skoku, jaki zaledwo w lat pięćdziesiąt jest możliwym, tłómaczył dżentlemen, jak gdyby już był mender of Parliament.

— Najlepiej podług mnie sir, jednych stawiać przeciwko drugim, raz tych, drugi raz tamtych, i tak raz-po-raz, zmieniać whigów na torysów, a torysów na whigów.

— A to dlaczego?

— Każde z tych stronnictw, przez swych przewodników przed wyborami, obiecuje narodowi wielkie ulepszenia i kolosalne reformy. I gdy przyjdą do władzy, przypuszczam, whigi, obdzierają torysów na rzecz narodu; torysi zaś kosztem whigów, to jest bogatego mieszczaństwa, robią ofiary dla pracujących, dla ogółu. Np. zniesienie cła od herbaty i cukru, a podniesienie go w rzeczach zbytkowych. Whigi i torysi każde z tych dwóch stronnictw z osobna, ma coś do zaofiarowania i coś użytecznego do przeprowadzenia, a zatem, mojem zdaniem, najlepiej jest, gdy jedno po drugiem następuje. Każde stronnictwo przy władzy zbyt długo zostające, opuszcza się, zaniedbuje, lekceważy swe stanowisko, jak stary sługa. Często zaś zmieniane, jest zawsze grzeczne, usłużne, pracowite, a przedewszystkiem trzyma się swego programu, nie nadużywa władzy i nie forsuje zbytecznie w jednym kierunku.

Dżentlemen słuchał ze zdziwieniem tak wytrawnych zdań rzemieślnika angielskiego, spokorniał, spuścił z tonu, zmalał w swem przekonaniu i z łagodną miną zapytał:

— Zkąd sir nabrałeś tych opinij, które nie są do pogardzenia ?

— A gdzieżby jeżeli nie w klubie, a przytem czyta się i gazety od piętnastu lat codzień, a potem można także pracować w warsztacie i myśleć. W klubie mamy speakerów wybornych, bo to i dowcipni i weseli i dobre głowy.

— Cóż to za jedni?

— Prawie wszyscy stolarze, chociaż są i z innych rzemiosł. My nie rozumiemy się na sprawach kontynentu, ale za to swoje troszkę znamy.

Podczas rozpraw politycznych, starałem się rozerwać mistres, bawiąc ją rozmową.

— Pani przeważnie czas swój przepędzasz w domu?

— Od trzech lat, sir, to jest od chwili, kiedy Bóg obdarzył mnie drugiem dziecięciem.

— A przed tym darem niebios? — zapytałem.

— Małą córeczkę zostawiałam u lokatorki na pierwszem piętrze, za co sobie odtrącała półtora szylinga tygodniowo z komornego, a sama chodziłam pracować do fabryki.

— Masz pani zatem dom?

— Już od ośmiu lat, to jest od chwili mego zamążpójścia, wydzierżawiliśmy jednopiętrowy domek. Mieszkamy na dole, a dwa pokoje na pierwszem piętrze i dwa na górze wynajmujemy.

— I jak pani mogłaś wszystkiemu podołać chodząc do fabryki?

— Wstawałam razem z mężem, a robota w fabryce zaczyna się dla kobiet dopiero o dziewiątej rano.

Miałam zatem przeszło trzy godziny czasu na zrobienie porządku i przyrządzenie herbaty naszym lokatorom.

Idąc do fabryki zabierałam z sobą drugie śniadanie, mąż w południe przychodził do domu i razem z małą jedli objad, który sam prędko przyrządzał. Czyż to trudno kawałek mięsa usmażyć i przynieść piwa ?

— Dlaczegożeście nie jadali razem?

— Bo u nas porządek godzin jest zupełnie różny jak u mężczyzn.

— Widoczna różnica już w tem, że kobiety mają więcej czasu rano.

— Lecz za to ranną pracę kończymy o pierwszej, wracamy do roboty o drugiej, i już bez przerwy, oprócz piętnastu minut na herbatę o piątej, musimy pracować do siódmej wieczór.

Otwierają się środkowe drzwi publikhauzu i do odgrodzenia przeznaczonego dla kapeluszy okrągłych, cofając się i zasłaniając rękami, wtacza się Dżorż, a za nim mis z podwiniętemi rękawami, z zaciśniętemi w pięści rączkami, postępuje krok za krokiem, częstując boksami uśmiechniętego chłopca. Opór napastowanego słaby, przysunął się do ściany przegrody i starał się tylko odbijać pchnięcia nie odpowiadając na nie.

Dżentlemen porozumiał się ze mną wzrokiem i przysunął się do przegrody.

Atakująca dama wyrzucając niewdzięczność i niewierność ofierze swego gniewu, nie przestawała bić kochanka, razy jednak były słabe, bo ręka mała, a ich właścicielka młodziutka.

— Hear, hear, — wołają zgromadzeni, robiąc, zwyczajem angielskim, miejsce dla walczących, bez najmniejszej myśli interwencyi. Zniecierpliwiona mis, czując, że jej pchnięcia nie wywierają odpowiedniego skutku, zamierza się lewą ręką do boksu, a prawą wycina policzek, nieprzygotowanemu przeciwnikowi. Dżorż obrażony uderzeniem w twarz zrywa się, lecz w tej chwili dżentlemeńska ręka przechyliwszy się przez zagrodę, chwyta go za kołnierz.

Dżorż usiłuje się wyrwać ze szponów gwałtownemi ruchy, przy ogólnem oburzeniu, za tak zuchwałą śmiałość napaści w chwili walki. Już gotowały się ręce zawijaniem rękawów do udzielenia pomocy Dżorżowi, gdy ten zdołał się wyrwać, odwrócić i zobaczyć dżentlemena.

— A ty, kanalio! walczysz z kobietą i śmiesz jeszcze napadać — krzyknął dżentlemen.

Miss zaczyna płakać z żalu i gniewu. Dżorż nie traci przytomności, podejmuje w górę kapelusz i z patosem przemawia.

— Niech żyje member of Parliament Panowie! Oto wasz kandydat, którego musimy przeforsować. Niechaj tam broni praw kobiet. Tu Dżorż rzuca się nagle i całuje płaczącą mis.

— Panowie — mówi dalej zapalając się — jeżeli mój pan, a dziś kandydat, przejdzie do parlamentu przy mającym nastąpić wyborze, przysięgam wam, że obecna tu mis Nele będzie mistres, Dżorż Pyms to jest moją żoną. Tak zdecydowane i skontraktowane z moim panem.

— Ja nie chcę być twoją żoną, bo mnie zdradzasz, oszukujesz i kłamiesz. Idź sobie do Lucy nie ma nie zwodź i nie męcz — odpowiada płacząc Nele.

— Obywatele! — przerywa Dżorż — mis jest zazdrosna jak każda Angielka, i dlatego ją kocham jak prawy Anglik, a w dniu, w którym mój pan będzie składał przysięgę w parlamencie, Nele będzie jechać w białej sukni ze swoim mężem w dorożce z kościoła do domu.

— Ja dam głos twemu kandydatowi — odzywa się podchodząc do Dżorża jeden z obecnych; ale jeżeli to ożenienie jest reklamą albo humbugiem, wtedy strzeż się!

— Dżorż wysłuchawszy spokojnie, mówi dalej donośnym głosem:

— Przyłączam do tysiąca pozyskanych, które już posiadamy i ten szanowny głos, sądząc, że on nie jest ostatnim w tem towarzystwie. Na uczczenie nowej znajomości, a wcale nie za pozyskanie kreski; — proszę słuchać! Ja głosy zdobywam przekonaniem a nie piwem, i żaden szpieg przeciwnej partyi, nie złapie mnie na bribery, czyli inaczej na kupowaniu głosów, proszę o cały pot Pall-ah. :

— A ja — zawołał pokonany sprytem Dżorża. dżentlemen — jeszcze dokładam dwa póty na zgodę tego urwisa z młodą miss, zaręczając, że w dniu mego wstąpienia do parlamentu odbędzie się jego ślub, na który jako świadków zapraszam obecnych.

Po tych wyrazach dżentlemen staje się od razu popularnym. Dżorż całuje w czoło Nelę, która udobruchana już się nie opiera. Zgromadzeni w przegrodzie podchodzą do dżentlemena, rozmawiając z nim poufale jak wyborcy z kandydatem.

— Czy masz sir na myśli postawić jaki nowy bill w parlamencie? — zainterpelował jeden z nich nowego kandydata.

Z tak szczęśliwego zapytania, dżentlemen postanowił skorzystać. Staje na stołku, a o ścianę przegrody opiera się łokciami, tym sposobem formuje się wyborna trybuna, z której głos zabiera kandydat.

— Tak szanowni wyborcy, mam projekt nowego billu.

— Hear! hear! co to za wymowa! — zawołał Dżorż.

— Dżorż nie przeszkadzaj mi, nie przerywaj toku myśli — woła w gniewie dżentlemen. — Największą potęgę narodu stanowi zdrowie jego członków, czyli pojedyńczych Anglików, takich jak my i takich jak wy. Zdrowie i siłę daje zdrowy pokarm, a tym jest mięso. Otóż na mięsie jesteście haniebnie okradani, obywatele Londynu! Mówię i powtarzam: na mięsie!

Sensacya w towarzystwie, które z każdą chwilą wzrasta nowemi przybyszami.

— Anglicy! — ciągnie dalej kandydat — siła narodu i zdrowie wasze, jest na łasce małych rzeźników lub masarzy. Ten funt mięsa, który na targu londyńskim kupują od pięciu do sześciu penów, sprzedają wam za dziesięć penów lub szylinga ! Ubożą naród pożerając jego siły! Społeczeństwo wymaga od was pracy ciężkiej i wytrwałej, wynagradzając za nią zapłatą wystarczającą zaledwo na wyżywienie, a pozwala was okradać na jedynym pokarmie który daje siłę. Cóż korona na to? Jak zawsze spi i czeka, co mówi parlament? — a parlament nie mówi nic...

Głośny śmiech przerwał na chwilę mowę dżentlemena, lecz był zarazem podmuchem do rozpalenia werwy jego wymowy.

— Korona spi, parlament nic nie robi; za mała to kwestyja dla niego, woli on czas marnować na gadaninie o kościele irlandzkim. Lecz my jesteśmy i nie śpimy i gadamy i mamy prawo wybierać i zbierać się na mityngi i mówić tak, że aż od naszego głosu szyby w ministeriach pękają!

Ogólne hear, hear i wielkie brawo. Dżorż rozlewa piwo w blaszane kubki, częstując niemi słuchaczów. Nele udobruchana pije piwo i uśmiecha się do Dżorża.

— I ja z mej strony oświadczam wam i mogę dowieść, że wszyscy rzeźnicy są to skończone łotry — oświadczył potężnym głosem jeden ze słuchaczy. Ileż razy oni mnie oszukali i okradli ? Mam ja z nimi stosunki, bo to ja, a nie kto inny sprzedaję im barany, które wypasam wydzierżawiając łąki od królowej w parkach.

— Cicho, cicho, niech mówi kandydat — odezwały się głosy z tłumu.

— Należy zatem zmusić parlament, aby wydał prawo, nakazując rządowi wziąść pod nadzór sprzedaż mięsa.

— Anglicy, słyszycie! To zamach na wolność, na handel, na konkurencya, na przemysł, zamach na wasze najdroższe prawa, osobistej wolności i stosunków rodzinnego życia!

Temi wyrazami przerwał jakiś inny dżentlemen w cylindrze na głowie, stojąc w tej samej co i nasz kandydat pozycyi na przeciwnej stronie drugiej przegrody. Towarzysz mój zamilkł, całe towarzystwo zwróciło się ku nowemu mówcy.

— Wyborcy! nieznani ludzie chcą was podejść złudnemi obietnicami, przyrzekając, że w waszych żołądkach, za tę same cenę, zamiast jednego, spoczywać będą dwa funty mięsa. Rozbudzają w was łakomstwo, nie dając możności zaspokojenia go i mielibyście wierzyć i dać się oszukiwać?

Dżentlemenowi krew uderzyła do głowy, poczerwieniał cały i już miał wybuchnąć, gdy w tem interpeluje przeciwnika Dżorż, pytając się go naiwnie;

— Czy sir dużo dziennie zjadasz kartofli?

— Dlaczego się o to pytasz, mój przyjacielu?

— Bo widać z twej wymowy i rozumu, że się samemi kartonami żywisz.

Homeryczny śmiech zgromadzonych zagłuszył odpowiedź zaczepionego.

Dżentlemen pochylając się ku mnie szepnął:

— Wygrana! Dżorż nas wyratował! I znowu podniósł rękę do góry prosząc o głos, lecz zaledwo zaczęło się uspakajać, przeciwnik zawołał:

— Czy ja lubię kartofle, lub nie, to moja rzecz, lecz nie lubię kupować głosów i nie popełniam bribery.

— Wyborcy z East Midlesex słyszycie? Spotwarzają was dowodząc, że za szklankę piwa sprzedajecie swoje przekonania — wołał Dżorż.

Przeciwnik znikł za przegrodą.

— Kochani słuchacze! — rzekł słodko, uspokojony po tej przerwie nasz dżentlemen — kwestya nie wyczerpana. Gdy rząd będzie wam sprzedawał swoje mięso, czyż przez to zdusi wolność, lub zamknie konkurencya? Ci co nie będą chcieli kupować za sześć lub siedm pensów funta mięsa w rządowych halach, mogą nabywać za szylinga u prywatnych kramarzy. Dżentlemen z przeciwnej strony, domyślam się, jest synem rzeźnika i dlatego tylko jada kartofle, aby zaoszczędzić ojcu jak najwięcej mięsa na sprzedaż.

Głośny śmiech przerwał mowę.

— Szanowni wyborcy, uważacie, przez jaki będziecie reprezentowani dowcip i rozum — odezwał się poważnie Dżorz.

— Jeszcze nie wszystko — powtórnie zabrał uroczyście głos dżentlemen. Zawiązuje się society jako spółka handlowa do sprowadzania okrętami z La-Plata żywych wołów na rzeź, dla całej Anglii, w nadziei, że będziemy mogli sprzedawać funt mięsa od czterech do pięciu pensów. Wyborcy z Middlesex, mam zaszczyt być jednym z członków założycieli tego towarzystwa i w krótkim czasie nie będziecie mieli potrzeby, jak Irlandczycy, lub synowie rzeźników żywić się kartoflami. Muszkuły wasze będą twarde jako stal a umysł będzie trzeźwy i jasny.

Dżentlemen zdejmuje kapelusz i kłania się, wyborcy podnoszą blaszane kubki w górę, wołają hear i biją brawo.

— I wy wierzycie w takie chit-chat (gadaninę) — zawołał nagle oponent, wychylony z za drugiej przegródki i wy wierzycie w podobny humbug; a to i ja, jeżeli będę chciał wejść do parlamentu, założę spółkę do sprowadzania osłów z Azyi.

— Nie rób sir tego — odezwał się handlarz baranami — potrzeba długiego czasu, aby osły azyatyckie przyzwyczaiły się jeść kartofle, jak je spożywają swojskie.

Dowcipne wyrażenie obcego, zdecydowało stanowczo wygraną. Koncepta na ten temat posypały się obficie, pokonany adwersarz zamilkł, i zdaje się, wyszedł; dżentlemen przez pośrednictwo Dżorża rozdawał swoje karty wizytowe wyborcom na tak niespodziewanie zaimprowizowanem posiedzeniu.

Stolarz i jego żona z wielkim szacunkiem spoglądali na kandydata member of Parliament. Dama nie śmiała siedzieć, a poczciwy rzemieślnik zbliżając się do nas mówił:

— Bądź sir spokojny, będziesz miał mój krzyż*, bo i ja należę do dzielnicy East Middlesex, a jeżeli przyjdziesz do naszego klubu, pokażesz się, przemówisz — ufam, że potrafisz sobie zjednać wszystkich, a znaleść możesz między nami i dzielnych pomocników.

* Dżig taniec ludowy.

III.

— Stało się rzekł dżentlemen gdyśmy wyszli — wąchałem się, nie śmiałem się zdecydować, ten łotr Dżorż zmusił mnie. No i jestem kandydatem.

— Cieszę się serdecznie — odrzekłem — gdyż pierwszy krok najtrudniejszy, postawiliśmy szczęśliwie, reszta pójdzie łatwo, a jeśli nie zwyciężymy dziś, to zwyciężymy jutro.

— Zwyciężyć dziś — zdecydował dżentlemen — lub upaść na zawsze, to mój system; dlatego sir ponieważ się już zaczęła agitacya, musimy natychmiast ułożyć cały projekt naszego postępowania i walki.

Nieprzyjaciel nie śpi. Widziałeś tego wypasionego na kartoflach rzeźnika?

— Widziałem.

— I pewno nie wątpisz, że jest najemnikiem strony przeciwnej i że ma spryt.

— I zręczność — dodałem.

— A może tych najemników być dziesięciu, stu! Dżorż wraz z Nele dobiegają do nas. Nele zatrzymuje się o parę kroków; Dżorż zbliża się pospiesznie.

— Sir — mówi zdyszany chłopak — handlarz baranami chce wystąpić w naszej sprawie jako speaker, zostać członkiem komitetu wyborczego — a w razie potrzeby i bokserem, za trzy funty dziennie, w razie zwycięstwa sto funtów gratyfikacyi.

— Bierz go natychmiast — przerywa dżentlemen — dobrze mu z oczu patrzy.

— A jaką ma pięść! Na sam widok mrowie przechodzi.

— Zostaw swoję małą, bierz omnibus i wracaj do domu, herbata i narada! — rozkazuje kandydat.

Dżorż poskoczył do małej i oboje zniknęli na zakręcie ulicy.

Wracamy do siebie. Dżentlemen uspokoił się w obec rozpoczętej akcyi; z chwilą walki znikła niepewność, wróciła energia i swoboda umysłu.

Dżorż już czekał na nas.

— Pierwszą a niezbędną rzeczą w całej tej sprawie — rzekłem — jest ogłoszenie jawne i głośne twej kandydatury, przez pewien przedwyborczy komitet postawiony ad hoc.

— Najlepiej jak się sir sam postawi w Middlesex** — rzekł Dżorż — tam lubią tych, którzy się sami stawiają, bez żadnych protekcyi i wielkich zachodów.

— Tak, tak — rzekł dżentlemen — wystąpię sam, to jest postaramy się o własny komitet, należy tylko napisać odezwę do wyborców i swój program polityczny postawić. Sir wiesz, że ja uczony nie jestem, czyli nigdy nie miałem wielkiego nabożeństwa do książek a tem mniej do pióra. Pisać to nie moja rzecz.

— I nie moja — rzekł z powagą Dżorż.

— A ty bydlę, alboż ty umiesz pisać! — krzyknął dżentlemen.

— Troszkę sir, Dżorż umie się podpisać, a nawet czasem i list pisze.

— Odezwę ja biorę na siebie — odpowiadam — lecz punkta programu musisz podyktować.

— Obrobimy razem — mówi dżentlemen.

— Obrobimy razem — powtarza Dżorż.

— Widzisz sir to zuchwalstwo angielskie — zawołał dżentlemen pokazując na Dżorża.

— W takich razach niczem się nie gardzi — odrzekłem — i Dżorż może dorzucić coś bardzo użytecznego; zna on swoich.

— To prawda, nie gardź sir polityką Dżorża — mówił rezolutnie chłopiec — bo polityka Dżorża może być polityką wyborców z Middlesex.

— Odezwę, którą sir napiszesz wraz z programem, odbijemy w pięćdziesięciu tysiącach egzemplarzy — zaczął poważnie dżentlemen.

— Najprzód — odparłem — należy ją umieścić w jednym lub dwóch dziennikach i te zręcznym sposobem porozdawać wyborcom; a co do samego odbicia odezwy, nigdy nie jestem zdania aby odbijać zbyt wielką ilość. Pamiętaj sir, że książka, druk, mowa, odezwa, tak samo jak produkt, choćby najlepszy, gdy się znajduje zbyt obficie traci wartość, powab, słowem przesyca. Zgadzam się więc na tyle, tylko egzemplarzy, ile niezbędnie potrzeba. Wy Anglicy podobnie jak Jankiesy przesadzacie w reklamach.

— Jak Jankiesy? — powtórzył gorzko dżentlemen.

— Tak sir, jak Jankiesy — odpowiedział za mnie Dżorż.

— Tylko ty milcz — krzyknął do Dżorża. — Nie mogę przystać na mniej jak na 30. 000 egzemplarzy.

— Zgoda, lecz je umiarkowanie rozrzucać.

— A wszystkie oddrukować w Middlesex przynajmniej w czterech, lub sześciu drukarniach, tym sposobem będziemy mieli większą część drukarzy za sobą — zadecydował Dżorż.

— Dobrze Dżorż, ile razy jesteś rozsądny, zawsze pozyskasz moje uznanie. Drukarnie drukują nasze odezwy, a Canvassery*** zdobywają nam zwolenników. Lecz zkąd wziąć kanvasserów?

— Jednego już mamy — przerwał Dżorż — sprytny to człowiek, pije jak beczka, boksuje się jak marynarz.

— Cóż znaczy jeden, nie można go samego zostawić — mówił dżentlemen. — Tu idzie o kramarzy, kupców, właścicieli domów, fabrykantów, a między nimi są religijni, anglikanie, prezbiteryanie, wolnomyślni, zagorzalcy, bezwyznaniowcy i t.d. Głowa mi trzeszczy i zaczynam się bać. Cóż sir myślisz o Trutlu?

— Zdaje mi się, że ta śmieszna, milcząca figura, mogłaby nam tylko odstraszyć zwolenników.

— Przeciwnie sir, może nam ich przysporzyć, język rozwiążemy mu funtem, a czarne jego pończochy mogą silne zrobić wrażenie na kwakrach, lub purytanach, ma on minę w połowie ministra, a w połowie świeckiego kaznodziei.

— Jeżeli potrzeba ministra, mam jednego znajomego właśnie Jankiesa, jest on z rodzaju podróżujących misyonarzy, bardzo gorliwy metodysta, może jednak na chwilę w razie potrzeby odstąpić od swej metody. Mówią złośliwi anabaptyści, że troszeczkę, zwykle wieczorem, ze zbytku żarliwości, traci przytomność i dlatego niezbyt szczególnego powodzenia doznają jego misyę.

— Czy znany jest w Middlesex? — zapytał dżentlemen.

— Nie sądzę; rano zwiedza szpitale i tam prawi kazania, dostaje za to dwa lub trzy szylingi i powraca do Hamersmith gasić żarliwość.

— Wyborny! — przerwał kandydat — będzie na rano, wieczór wyprawimy go do Hamersmith. A zatem mamy już trzech — do Trutla piszemy dziś, a na upolowanie ministra, jutro rano wyjeżdża Dżorż. Lecz więcej zkąd ich wziąć, radźcie.

— Sir, jedni drugich zarekomendują — zakonkludował Dżorż.

— Dżorż masz racyą, a zatem w dalszym ciągu, jutro wynajmujemy hallę na zebrania i mowy. Wiesz sir, serce mi bije, gdy sobie wspomnę o mojem pierwszem wystąpieniu.

— Niechaj tylko będzie tak szczęśliwe, jak dzisiaj, lepszego nie potrzeba — pocieszam dżentlemena. — Zkąd sir wziąłeś wyborny projekt poruszenia kwestyi tak doniosłej, jak ceny mięsa? — zapytałem.

— "Wczoraj przedstawiono mi zamiar sprowadzenia żywych wołów z pastwisk La Plata, cena wołu na miejscu siedm funtów przewóz cztery — suma jedenaście, gdy dziś na targu średni wół kosztuje trzydzieści funtów.

— Przyjąłeś propozycyą?

— Natychmiast.

— Wszystkich jednak rzeźników będziemy mieli przeciwko sobie.

— Mniejsza o nich — wtrącił Dżorż — byleśmy pozyskali wszystkich szynkarzy.

— Otóż to jest dziś najtrudniej — zauważył dżentlemen — będąc whigiem czyli liberalnym kandydatem, pozyskać szynkarzy! A jednak oni potęgę opinii trzymają w swych rękach.

— A toż dlaczego whigom trudno zdobyć szynkarskie serca? — pytałem zdziwiony.

— Jedynie dlatego, że Gladstone urwał im dwie godziny w niedzielę. Dawniej otwierali od piątej po południu do dwunastej w nocy, a teraz zaledwo wolno im, od szóstej do jedenastej. Przyszły wybory i whigi z Gladstonem przepadli, torysi bowiem obiecywali rehabilitacya godzin, wszyscy szynkarze stanęli po ich stronie, no i w rezultacie torysi wygrali.

Szynkarze w Anglii to potęga, z którą się trzeba rachować.

— Szynkarzy w Middlesex nie można lekceważyć — mówił Dżorż.

— Dżorż znajdź na to radę a dostaniesz funta.

— Czy koniecznie trzeba być whigiem sir, można dla szynkarzy raz zostać torysem.

— No widzisz sir, jakie to zwierzę — krzyknął dżentlemen — on myśli, że w Anglii można być raz torysem a drugi raz whigiem. Jemu zdaje się to nic, gdy przecież my nie rozumiemy tego, jak można przechodzić z obozu do obozu. To tylko Gladstonowi i Disraelemu udała się podobna zamiana ról.

— Lecz można szynkarzom zapowiedzieć, że w imię wolności będziemy się starali usunąć prześladowanie, jakiego dziś doznają — odezwałem się po adwokacku.

— Wybornie, to się podoba wszystkim — zawołał uradowany gospodarz — a rozbroi niechętnych. Nie trzeba jednak sir tego pisać, o tem się powie i da instrukcyą kanwaserom. Dalej, dalej.

— Teraz ty Dżorź mów.

— Dwadzieścia dorożek biorę na siebie.

— Mało.

— Poszukamy więcej.

— Sto z tablicami na przodzie i plecach, z naklejonemi ogłoszeniami, trzy partye po trzydziestu trzech, każda osobno, będą przeciągać po ulicach.

— A jakbym wynajął trzydziestu osłów — rzekł Dżorż — prowadzonych przez gromów z zawieszonemi tablicami.

Dżentlemen zrywa się, aby Dżorża uczęstować boksem, ale zatrzymuje się w połowie drogi i uderza się nagle palcem po głowie, mówiąc:

— Wyborna idea ! Osłów, jak osłów, ale trzydzieści pony, które wynajmiemy od sałaciarzy i tym sposobem pozyskamy ich sobie; każdy konik będzie dźwigać po dwie wielkie tablice z mojem nazwiskiem. Te trzydzieści pony w dniu wyborów będą spacerować prowadzone przez giermków tam i napowrót przez ulicę, na której znajduje się urząd gminny.

— To zapomniałeś sir o minstrelach czarnych — rzecze Dżorż.

— Nie zapomniałem, minstrelom okleją się kapelusze afiszami.

— A gdyby im ułożyć piosnkę na część twoją sir, zachwalającą cię jako kandydata.

Dżentlemen spojrzał na mnie miłosiernie.

— Będę probował ułożyć, tylko nie wiem, czy mi się uda — odpowiadam.

— Spróbuj tylko sir, a ufam, że ci się uda — odezwał się prosząco kandydat.

— A zatem mamy już wszystko! — zawołał wesoło Dżorż.

— Nie — jeszcze nie wszystko. Trzeba stworzyć przeciwnika, któryby walczył z nami a został zwyciężony, upokorzył się i złożył broń publicznie u naszych nóg.

— Wybornie, wybornie! — zawołałem — to prawdziwie dyplomatycznie!

— Tak samo sir jak podczas licytacyi naszych -towarów, sami dajemy wadyum przyjaciołom, aby pędzili w górę wartość produktów, tworząc sztuczną konkurencyą. Znasz sir wyrażenie Pitta o opozycyi.

— "Gdyby jej nie było," lecz gdy ona zdaje się będzie dość silną — robię uwagę.

— Zawsze ta która przed naszą siłą upadnie, tylko nas podnieść może, — odpowiada z powagą gospodarz.

Na tem skończyła się sesya przedwyborcza.

* Głosujący w dniu wyborców nazwisko swego kandydata na kartkach wyborczych oznaczają krzyżami.

** Część miasta Londynu zamieszkała przez klasę uboższą.

*** Canvasser oznacza zdobywającego zwolenników i ich wota dla swego kandydata.

IV.

Nazajutrz pierwszy stawił się Trutle, w tym samym wytartym fraku, w czarnych pończochach i sterczących kołnierzykach. Kapelusz i parasol kompletowały strój poważnego i milczącego dżentlemena.

Po przywitaniu, spokojnie z zamkniętemi szczelnie ustami, umieścił się koło kominka stojąc nieporuszony.

Kochany Trutle — rzekł dżentlemen — chcesz zarobić dziennie dziesięć szylingów? —

— All right sir, odpowiada krótko zapytany. —

— Przedewszystkiem trzeba usta otworzyć i języczek rozwiązać.

— I to się znajdzie sir za 10 szylingów dziennie.

— Pełniłeś kiedy obowiązek kanvassera?

— Już dwa razy, sir.

— Znasz więc tego rodzaju rolę?

— Wybornie — przekładam tylko ugodę od sztuki nad kontrakt na dnie.

— Nie można, my dear — rzekł dobrotliwie dżentlemen — nie podobna znaleść sposobu do ścisłej kontroli, ztąd mogą być nieporozumienia i zawikłania.

— A zatem zgoda na dziesięć szylingów dziennie, zapytał chłodno Trutle otwierając paszczę i mrugając oczami.

__ I gratyfikacya, jeżeli praca uwieńczona zostanie skutkiem.

— Wierzaj sir, Trutle nie psuje sobie gęby tam, gdzie niepotrzeba, spojrzyj na niego, figura nędzna, a jednak ten mały Trutle ma oko i nos, — może być kwakrem, purytańskim presbiteryaninem, nieprzyjacielem wolnego handlu i wojny — przeciwnikiem handlowych societies robotników, może mówić za zmiejszeniem podatków, obniżeniem cła, sprzedażą kolonij — o oszczędnościach, o biblii; stosownie jak, z kim i do kogo.

— Wybornie kochany Trutle — przeczuwałem w tobie talent do tego rodzaju czynności.

Trutle otwiera swoję paszczę na dowód uśmiechu, i powoli ją zamyka.

— Możeby jeszcze Trutla stać było i na coś lepszego — odzywa — się skromnie ze spuszczonemi oczyma przyszły kanvasser.

— Nie wątpimy — odezwaliśmy się, chcąc utrwalić dobre przekonanie o sobie naszego urzędnika.

— Masz już sir odezwę do wyborców, swój program i chociaż jednę nowe kwestyą gotową do rozciekawienia wyborców? zapytuje Trutle.

— Jeszcze nie, ale to wszystko będzie w swoim czasie, i gdy będziemy potrzebowali pomocy Trutla, zawezwiemy go. Tymczasem funt na zadatek, którego nie wliczamy do rachunku.

Trutle bierze kapelusz i parasol.

— Trutle, jeszcze jedna uwaga — odezwał się dżentelmen, czy zamiast cylindra w dniach propagandy, nie byłby ci więcej do twarzy duży okrągły, czarny kapelusz?

— Rozumiem cię sir, dobre to ale nie w okręgu Middlesex. Kwakrów i wszystkich w tym rodzaju odcieni, nie lubią tam. Między kramarzami w tych stronach możesz znaleść sir zaledwo tysiąc prezbiteryanów; w ogólności coraz mniej w Londynie żarliwych.

— A ty sir do jakich siebie zaliczasz? — zrobiłem uwagę.

— Stosownie do interesu, jak interes każe — człowiek wszystko z siebie zrobi.

—- I bardzo sprawiedliwie, dodaję z uśmiechem. Trutle kłania się i oświadcza, że czeka rozkazów szanownych dżentlemenów, kłania się jeszce raz i wychodzi.

Wyglądamy oknem, ciesząc się widokiem, chociaż drobnej a jednak w swoim rodzaju wspaniałej postaci o spiczastych rysach i zmarszczonych brwiach, przyszłego kanvassera, jego długi frak ze stojącym kołnierzem, szeroko zawiązana chustka z wystającemi w górę kołnierzykami i cienkie czarne nogi z długiemi stopami, czyniłyby tę postać arcy-śmieszną, gdyby nie imponująca powaga, która zmusza przechodniów do ustępowania mu z drogi.

Nie długo Trutle cieszy nas swoim widokiem, pierwszy napotkany publikhaus nęci go; zwalnia kroku, chwieje się i jakby jakąś nadprzyrodzoną siłą pchany, wstępuje, atoli po upływie minuty wychodzi.

— Trutle już wyszedł — zauważyłem.

— Aby wstąpić do drugiego. To pewna że nie opuści ani jednego na całej linii swej drogi mieć zwykle siedzi w jednem miejscu pijąc, póki może; Anglik zaś gdy pije, zmienia nieustannie miejsca, ciągle jest w podróży, od jednego publikhauzu do drugiego i dla tego tak dużo spotyka się u nas pijanych na ulicach — tłómaczył mi przyszły członek parlamentu.

— Sir jeszcze dwie najważniejsze kwestye, zadał mi nagle pytanie dżentlemen. Jakież ogłosić obwieszczenie na plakatach i tablicach i jeszcze jedna, ale ta na później.

— Co do ogłoszenia odpowiadam — zdaje się najlepiej napisać jak zwykle: Kandydat liberalny ten i ten...

— A właśnie chciałbym coś odmiennego, oryginalnego i pełnego efektu. Pracowałem dziś w nocy, nad rozwiązaniem tego zadania. Od dawna nie pracowałem w nocy, sprawa publiczna znosi granice poświęcenia! Pracowałem i napisałem.

— Słucham — rzekłem robiąc minę poważną.

— Dla pierwszej partyi trzydziestu, — tablice oblepione czerwonym kolorem, białe litery. Dżentlemen wyjmuje kartkę papieru i czyta:

"Wyborcy, jeżeli chcecie jeść dobre mięso za połowę dzisiejszych cen, oddajcie swoje głosy kandydatowi liberalnemu...'' Druga partya kolor żółty, czarne litery. "Wyborcy, czy między wami znajdzie się choć jeden tak twardej głowy, aby miał odwagę, dać głos memu przeciwnikowi ? Nie wierzę! Kandydat liberalny — na dole mój podpis." Trzecia partya biały papier zielone litery: "Nikt tylko kandydat liberalny!

Dżentlemen spojrzał się na mnie, śledząc bacznie, jakie wrażenie zrobiła jego ciężka, całonocna praca.

— Dobrze, wybornie zawołałem — dwa pierwsze plakaty nie powinny wychodzić z małych i ważkich, uliczek, ostatnią wprowadzić na skwery, roady i główne przejścia.

— Jeszcze jedna okoliczność bardzo ważna i niesłychanie drażliwa — przerywa dżentlemen nieco zażenowany.

— Mów sir tak śmiało i otwarcie jak wierzysz w moją życzliwość.

— Jest tutaj zwyczaj, że przed wyborami, podczas wyborów, i po wyborach, kandydat objeżdża w powozie swoich wyborców. Parę lat temu w Greenwich kandydował Gladstone. Pamiętam w wilię wyborów przejeżdżał się z żoną i córkami po ulicach miasta, przemawiał z wozu, żona i dzieci uśmiechały się, kłaniały, rozmawiały z kobietami. Nareszcie Gladstone wszedł na przewrócony stary wagon i z niego miał wyborną speech. Do ściany wagonu przystawiono drabinkę i po niej weszła pani Gladstone, a za nią córki. Widok był rozrzewniający, zapał ogólny, mówiła i pani kanclerzowa, a wtedy córki powiewały chustkami. No i domyślasz się sir moich zamiarów.

— Zaczynam powoli.

— Nie chcę sam wystąpić, kawaler nie ma ani powagi ani znaczenia!... Wyobraź sobie, jedziemy, przy moim boku ona, ta wdówka, córka jej na przodzie taka śliczna mis, a ty sir obok niej. Przemawiam, i o czem ja mówię ? Prezentuję ludowi moję narzeczoną, moją przyszłą pasierbicę i jej męża. To będzie wspaniałe i zwycięstwo najpewniejsze.

— Więc i ja mam się koniecznie żenić z małą dla twojego zwycięstwa sir?

— Cóż ci to szkodzi, mała ładna, przyjemne i dobre dziecko. Widocznie dżentlemen chciał mnie przekonać i namówić.

— Zapominasz sir że jestem Polakiem. Może i ja mam we własnym kraju taką swoją małą, która ma również niebieskie oczy i złote włosy.

— W takim razie postać rzeczy się zmienia, ale towarzyszyć mi musisz.

Wchodzi Dżorż wprowadzając ministra i handlarza baranami.

— Sir oto dwóch kandydatów na kenwasserów. Szanowny minister i znany ludowy speaker mieszkaniec dzielnicy wyborczej.

Malancholijny minister poprawia chustkę na szyi robiąc ją wolniejszą, podciąga rękawy surduta i zaczyna bardzo poważnie, chociaż nie bez pewnej swobody:

— Dżentelmen (tu kłania się lekko), nie przychodzę, aby się popisać wymową, nie przychodzę aby rozrzewniać płaczliwym tonem mego głosu, bawić was frazesami, składać dowody swej erudycyi przytaczaniem ciekawych faktów, lecz przychodzę aby was przekonać. Przekonanie wasze lepsze od wiary, bo ono dopiero gruntuje niewzruszoną wiarę. Wiara wasza niech płynie z przekonania, — a przekonanie z rozumu, rozum niech się opiera na doświadczeniu, a doświadczenie, aby było rzetelne i prawdziwe, powinno być długie i wytrawne.

Tu mówca odetchnął i tak ciągnął dalej:

— Dżentlemen! co tam rozum chowany pod czaszkami łysych głów, w starych szpargałach i bibliotekach, któremi szczury się tuczą — nam potrzeba praktycznej znajomości stosunków ludzkich, nam potrzeba ludzi którzy własną pracą zdobyli sobie stanowisko i uznanie w świecie, nam potrzeba ludzi, którzy umieli być biedni, i pracować tak, jak dziś potrafią być bogatymi, na korzyść społeczeństwa i kraju.

Dżentlemen! Oto jest kandydat, który zna życie, zna wasze potrzeby, rozumie wasze niedostatki, posiada dosyć siły, aby was bronić przed chciwością łakomych ! (tu mówca bije pięścią w stół) nie da was obdzierać, raczej ostrzegać potrafi przed niebezpieczeństwem. Doświadczenie jego jest znane, zatem rady muszą być cenione. Nie wychował się w pałacach, ale w ubogim domku, jak wy i wasze dzieci, pracował z wami — uczył się od was bawił się jak prawdziwy John-Bull. Ma pieniądze bo ma rozum, i wy je będziecie mieć, jeżeli będziecie pracować, jak on. Teraz jest bogatym a wy dorabiacie się, pracujcie więc, a on będzie za was ale i dla was radził i pilnował waszych interesów, czyli będzie waszym stróżem i waszym obrońcą.

Minister rozwiązuje chustkę u szyi, ściąga ją i rzuca na stół.

— Dosyć, czy jeszcze? — pyta się obojętnie.

— Stop — zawołał dżentlemen.

Minister amerykański zamilkł i cofnął się dumny jak po odegranej roli, na dwa kroki od stołu, robiąc miejsce towarzyszowi.

— Ja tam nie jestem taki] obrotny w języku, jak minister, rozpoczął przybyły, wysuwając się naprzód — ja mówię krótko, śmieję się głośno i pięścią popieram to co mówię. Zresztą ja proszę a nie lubię tylko, gdy mi odmawiają, nadewszystko rad spotykam się z kenwasserami przeciwnej partyi i tam, gdzie ja jestem, oni nie przychodzą, a ja potrafię być wszędzie, zresztą za dziesięć szylingów dziennie od sztuki, znajdę pomocników.

— Wybornie, moi przyjaciele, wybornie! zawołał mój dżentlemen i kazał wnieść śniadanie.

— Od czego zaczniemy? pyta gospodarz uroczyście.

— Od brandy, rozumie się — odpowiada uśmiechając się minister. Brandy, sir jest to ogień, ciepło, życie. Wieczorem przed ucztą zapalamy gaz, który nas rozwesela, a rano pijemy brandy, która ogrzewa i rozświeca nasz umysł.

— Ja zaś przy gazie i bez gazu, rano i wieczór piję brandy, jeżeli mocna, — rzekł towarzysz ministra.

— Dlatego, mój przyjacielu, o ile uważam, należysz do pospolitego rodzaju ludzi, a ci nie odznaczają się wyrobionym, delikatnym smakiem. Tobie wszystko jedno jak, bylebyś pił, a właśnie umiejętność w piciu, stanowi dystynkcyą człowieka i wyższość jego nad zwierzęciem, wliczając w to, sam z siebie wynikający dowód nieśmiertelności duszy.

— Pijmy zatem — rzekłem, brandy rano, jako świadectwo naszej dystynkcyi, a wieczór, dla udowodnienia nieśmiertelności duszy.

Podczas rozmowy przyniesiono gazetę. Dżentlemen rozwinął Daily-News.

— Panowie! — zawołał wzruszony, już naznaczono wybory w Middlesex, tylko dziesięć dni czasu nam pozostaje, a nie mamy jeszcze swego komitetu wyborczego, i żaden z wyborców nie postawił mnie na kandydata, zatem nie podobna zaczynać. Artykuł kończy się apostrofą do wyborców, aby swem zaufaniem zaszczycili godnego siebie męża liberalnego. Czy czasem Daily News nie ma swego kandydata?

— To nam wszystko jedno! Middlesex nie czyta Daily News, a zawiązać komitet nie jest tak rzeczą trudną i ciężką. Zwołać w trzech miejscach wyborców liberalnych, dla postawienia kandydata. Każde zebranie wyśle trzech, razem dziewięć, mamy i komitet a z dziewięcioma damy sobie radę.

— A jeżeli nie damy?

— Ja za swoich z mojego koła ręczę, a gdy znajdziemy opozycyą, możemy się rozdzielić, założyć swój komitet i wtedy forsować.

— A gdy nam zarzucą brak zgody jedności?

— To najmniejsza, znamy się na tem, my im pierwej niezgodę wytkniemy. Brak zgody, to zużyty frazes, jeżeli chcą ją mieć, czemuż się nie zgodzą z nami ? Zwykle ten krzyczy na brak zgody, kto pierwszy ją rozrywa. Zresztą nie trzeba czasu tracić, dziś porozumiewam się z sąsiadami i przyjaciółmi i na jutro w mojej części robię zgromadzenie wyborców.

Dżentlemen wyjmuje dziesięć funtów, minister przymruża oczy na znak, jako mamona nie robi na nim zbyt silnego wrażenia.

— Na pierwszy początek wystarczy? zapytuje dżentlemen trybuna.

— Do jutra sir — gdyż pojutrze już sprawa i narada z członkami komitetu.

— Mam nadzieję, iż będziesz, szanowny obywatelu, w komitecie — rzekłem do energicznego trybuna.

— Imię Jacka Black już trzy razy figurowało na liście członków komitetów wyborczych.

— Jack Black znaczy coś u swoich.

— Panowie zawołał dżentlemen, który ciągle czytał gazetę. Panowie, ostatni raz przestrzegam was, lepiej się cofnąć, niż przegrać, — ja tracę nadzieję !

— Cofać się nie pozwalamy — zawołali razem wszyscy.

— Ależ szanowni obywatele, przerwał dżentlemen, kandydat w Londynie musi być znakomitością albo naukową, albo finansową, albo człowiekiem głośnego imienia.

— Sir masz sto tysięcy funtów majątku — zapytuje trybun?

— Trochę więcej — odpowiada skromnie dżentlemen.

— Troszkę więcej — dodaje z dumą Dżorż.

— I dorobiłeś się sir własną pracą?

— Zacząwszy od pensyi półtora funta na tydzień.

— Nie jesteś ani republikaninem, ani socyalista, ani demokratą?

— Jestem do szpiku kości whigiem, chociaż nie zawsze potępiam torysów.

— Nie dowodziłeś sir strejkami robotników, ani nie zakładałeś z nimi handlowych spółek.

— Nigdy!

— Ryzykujesz sir na swój wybór parę tysięcy funtów?

— Nawet pięć!

— Tem lepiej. Masz liczne stosunki, dobrą postawę, dobrą wymowę i przytomność, stawiasz kwestyą najżywotniejszą dla Anglików i jeszcze się lękasz?

Zachwycałem się sprytem i bystrością poglądów handlarza tuczonemi baranami, gdy tymczasem tenże mówił dalej.

— Lud angielski nie lubi nowości i zmian, on zna tylko whigów i torysów. Chętnie idzie z whigami, bo z whigami szli jego ojcowie, a kramarze pójdą za wszystkimi, byle tylko wstrzymywać wszelkiemi sposobami organizacyą robotników. My pierwsi postawimy whiga — i dlatego whigi nie ośmielą się dla samego porządku postawić drugiego, a konserwatyści niech sobie stawiają ilu chcą.

— Sir — odzywam się do trybuna — jak widzę, jesteś dobrze poinformowany w sprawach wyborów.

— To mój interes — odpowiedział handlarz — miałem czas nabrać rutyny — przeforsowało się już dwóch chwała Bogu; — a zwracając się do dżentlemena kończył:

— Jeżeli my ciebie, sir postawimy na kandydata, trzeba jednocześnie poparcia i z innych warstw, aby przeciwnicy nie zawołali, że jesteś kandydatem ludowym, republikaninem, lub socyalista, tego się sir strzeż!

— Przecież mam przyjaciół zdeklarowanych whigów — znanych, zamożnych whigów, którzy mi pomogą — odrzekł energicznie dżentlemen.

— Gdy mamy podpalać, podkładajmy ogień w kilku punktach odrazu.

— Sir jutro jesteś kandydatem, pamiętaj o miejscowych dziennikach i o wynajęciu sali, aby nas nie uprzedzili. Pojutrze jestem tu z członkami komitetu, którzy cię prosić będą o przyjęcie kandydatury.

To rzekłszy Black wyszedł poważnie i pewnym krokiem.

— Oprócz wymowy, do czego jesteś zdolny sir — zapytał dżentlemen, gdyśmy sami zostali z ministrem.

— Do wszystkiego — odpowiada bez namysłu.

— Umiesz pisać wiersze?

— Nie, ale umiem je deklamować.

— Jakiej roli podejmujesz się przy wyborach?

— Mieć mowy wszędzie — na ulicy, w wagonach, w omnibusach, na zebraniach gdzie potrzeba — a po wypowiedzianej mowie, rozdawać oddrukowaną jej treść.

— Dobrze, byleby tylko nie za dużo brandy, zauważył dżentlemen.

— Nie mów tego sir amerykańskiemu ministrowi — u nas głowy z marmuru!

— Wiesz co masz mówić, jakich zasad bronić? — pyta dżentlemen.

— Nie wiem, oprócz tego co słyszałem od Dżorża.

— Jutro odbierzesz notatkę ze szczegółami, a pojutrze do pracy — dziesięć szylingów dziennie.

— Mało — wymowa wyczerpuje.

— Piętnaście — tylko przytomność i roztropność. Dżentlemen kładzie na stół funta. Minister się uśmiecha, chowa funta, kłania się poważnie i wychodzi.

— Dżorż dorożki! woła rozgorączkowany nasz kandydat. Nie można tracić chwili czasu ! Mam i ja przyjaciół! A ty sir siadaj i pisz odezwę, mowę, wiersze dla czarnych, program, co chcesz.

V.

Drugiego dnia zostałem u dżentlemena walną naradę z Blakiem i dwoma jego towarzyszami jako członkami komitetu pewnej części wyborców. Wszyscy trzej podjęli się roli kenwasserów, z niewielką nadwyżką zwrotu kosztów dziennego zarobku i zapewnieniem gratyfikacyi po wyborach.

Na wczorajszem posiedzeniu ogłoszono kandydaturę dżentlemena, która znaczną większością głosów przyjętą została. Niektórzy mieli wołać: "My go nie znamy", na co odpowiadał im trybun podnosząc w górę rękę: "To go poznacie tak, jak już' znacie Blacka".

Dżentlemen ze swej strony uwiadomił nas o wytworzeniu się drugiego komitetu z kupców i przemysłowców, a złożonego z pięciu członków, którzy również podali go za kandydata. Postanowiono zlać oba komitety w jeden i przybrać jeszcze jednego członka do kompletu, następnie rozdzielić się na trzy biura w trzech oddzielnych częściach dzielnicy i ująć w swe ręce całą agitacyą, tem energiczniej, że już torysi postawili swego kandydata i nie żałują starań i pieniędzy, aby go przeforsować.

Na biuro naszych trzech przyjaciół Black wybrał dwie wielkie sale na pierwszem piętrze jednego, z publikhausów, blisko poczty i stacyi telegraficznej, trzy keby (dorożki) i dwa powozy miały stać dzień cały na rozkazy członków komitetu.

Postanowiono za dwa dni do sali, którą wynajął dżentlemen, zawezwać kandydatów, do wypowiedzenia swych przekonań i programów.

Kandydat odczytał odezwę i program, komitet uznał pracę tę za nadto poważną i dlatego polecił odesłać ją do dzienników; radził zaś aby mowa wypowiedziana w halli miała więcej swobody, humbugu i życia. Dyskutowano czy natychmiast rozlepiać plakaty z nazwiskiem dżentlemena jako kandydata liberalnego, czy zostawić całą energią po mowach w halli, gdy wpadł Dżorż — oznajmując że torysi już swego ogłosili.

— U wszystkich rzeźników — wołał — powiewają już kolosalne arkusze, zalecające kandydata konserwatywnego. Przytem Dżorż oznajmił, iż plakaty dla dżentlemena już się drukują i można je co dziesięć minut po parę set odbierać.

— Nie ma czasu do stracenia — zawołali z zadałem komitetowi — do pracy!

Naprzód postanowiono zteroryzować publikhauzy czyli szjnki, grożąc wszystkim właścicielom, którzy zabronią w swych oknach wystawiać plakatów z nazwiskiem dżentlemena, że będą namawiać lud, aby ich omijał. Groźba ta, sądzono, powinna wywrzeć stanowczy skutek, gdyż członkowie komitetu należeli do klasy robotniczej i sami postanowili roznosić plakaty.

Nazajutrz wszystkie siły miały być poruszone dla zajęcia odpowiednich stanowisk, gdyż już przeciwna armia rozpoczęła kroki wojenne. Gotowaliśmy się do walki zaciętej z nieprzyjacielem zręcznym i przebiegłym.

Rzeźników miano ignorować, a podczas publicznego wystąpienia napaść na nich z całą gwałtownością. Zwołanie wyborców przyśpieszono o 24-ry godzin. Panowie komitetowi a zarazem kenwassery pojechali wprost do drukarni zabierać plakaty.

Zostaliśmy sami, gdy zapukano do drzwi i weszła nowa figura.

— Sir jestem właścicielem trzydziestu dorożek i jestem whigiem — dlatego też odmówiłem torysom, chociaż mi dawali za każdą 20 szylingów dziennie.

Temi wyrazami zaprezentował się dobrze wypasiony, czerwonej twarzy, wygolony Anglik.

— Trzydzieści dorożek na trzech stacyach — mówił dalej po 20 szylingów od każdej. W wilią wyborów należy oblepić — dwa dni stanowi dwa funty, razem 60 funtów. Moje dorożki są szczęśliwe, wszyscy kandydaci oblepiający swe ogłoszenia na nich, przeszli do parlamentu.

— Wybornie! a cóż tam ludzie mówią o mojej kandydaturze, szanowny wyborco? pytał dżentlemen dyplomatyczno-naiwnie.

— Mówią tak, że aż tu przyszedłem, gdyby było inaczej, nie chciałbym kompromitować ani siebie, ani dorożek. Dorożki moje mają tradycyą nieomylności, kochany panie.

— Więc jestem znany — indagował ze wzrastającą radością kandydat.

— Tego niewiem — ale wszyscy wzięli sobie za hasło wybierać swego i żaden uczony chociażby to był Livingstone nie przejdzie. My nie lubimy uczonych; zresztą jeden z moich ludzi był w publikhauzie podczas wystąpienia twego, sir, pamiątasz — i utrzymuje, że nie słyszał lepszego speakera, opowiadał nam wszystkie przygody i zentuzyazmował wszystkich. Mięso ma wielką wartość w Anglii i chociaż rzeźnicy wysilają się, aby przeprowadzić konserwatystę, upadną.

Uszczęśliwiony dżehtlemen zakupił wszystkie miejsca na dorożkach dla swych ogłoszeń.

— Sir — mówił nowo nabyty sprzymierzeniec, mam dwa wyborne, otwarte amerykańskie omnibusy każdy na 25 osób, które mogą przywozić wyborców z dalekich stron. Dziesięć razy obrócą przez dzień to już mamy 500 głosów. Cztery dzielne konie zaprzęgam do każdego, jak tego wymaga zwyczaj.

— Wybornie, biorę je lecz dwa to za mało.

— Podejmę się dostawić dziesięć, które powinny przywieść 5. 000 ludzi. Jestem zdecydowany podpisać się na dostawę tej liczby wyborców.

— Zgoda, zgoda — odpowiadał kandydat, radość promieniała na jego twarzy, śmiał się głośno i ręce zacierał.

— Jeszcze jedno.

— Proszę.

— Sir nie trzymasz własnych koni?

— Dotąd nie.

— Zatem piękny, otwarty powóz z wysokim kozłem, elegancka liberyą i cztery siwe konie w dzień wyborów, będą ci sir potrzebne, he? To się przyda, jeśli jeszcze, jak przypuszczam, będzie się miało kogo wsadzać do powozu i pokazać go swym wyborcom, hę? Cztery siwe konie pół krwi, co?

— Dziękuję serdecznie — mówił nieśmiało dżentlemen — spuszczając oczy jak 15-letnia panienka — jeżeli tylko rzeczywiście będą potrzebne, a tymczasem zapraszam cię sir do halli podczas naszego wystąpienia.

— Przyjdę sir z memi ludźmi.

Ledwie wyszedł właściciel fiakrów, gdy we drzwiach pojawił się dostawca żywych plakatów.

— Jeżeli chcesz mieć sir na usługi stu ludzi dziennie, to należy się o to wcześniej postarać, torysi mogą ich mieć więcej.

Tak mówił chudawy człowieczek o czarnych oczach, pretensyonalnie ubrany, w fantastycznym niebieskim krawacie w czarne pręgi.

— W pierwszych chwilach dosyć trzydziestu — zdecydowałem.

— A podług mnie i stu za mało — odrzekł dostawca ludzi do dźwigania tablic z ogłoszeniami. Powtarzam że i stu za mało na tak wielki okręg.

— "Więc pan życzysz sobie, jednego na każdej ulicy postawić — zapytałem.

— Nie jest moim systemem rozdzielać i rozrzucać. Mój system skupiać i masą imponować, bić w oczy. Trzydziestu razem maszerujących po pięć kroków jeden od drugiego to 150 kroków, stu w takiej samej odległości, już zajmie odrazu połowę mili angielskiej, a ja chciałbym aby nasz pochód rozciągał się na całą milę. Wtedy dopiero będzie coś mówił, a przedewszystkiem bił w oczy, odurzał i dobrze prezentował zamożność kandydata.

Dżentlemen zgodził się na dwustu.

VI.

Nadchodzi pamiętna noc w dziejach wyborczego okręgu Middlesex i w dziejach naszego dżentlemena. W halli już zapalono gaz, ustawiono stoliki na estradzie, dla dwóch komitetów. Przed hallą zaczynają się zgromadzać wyborcy, najęci ludzie z tablicami na przodzie i plecach z oblepionemi plakatami stoją obok, rozdając przechodniom drukowane ogłoszenia.

Członkowie komitetów wyborczych zbierają się na estradzie w dwóch oddalonych grupach, wyborcy przychodzą na salę. Kilku z członków porzuca swoje stanowiska, schodzą na dół, mieszają się z tłumem, rozprawiają, śmieją się żartują.

Godzina ósma uderza — posiedzenie otwarte.

Dżentlemen poważnie z niepokojem w oczach, z gorączką na twarzy, kroczy wspaniale naprzód. Przyjaciele, zwolennicy i znajomi zastępują mu drogę, dodając zachęty, energii i animuszu.

— I ja jestem ze swymi ludźmi — rzekł właściciel dorożek, pokazując na gromadkę kilkunastu silnie zbudowanych Anglików w kapeluszach, opiętych łosiowych pantalonach z czerwonemi kamizelkami.

— Czy słyszysz sir, co ten wygaduje na ciebie — szepnął Dżorż, pokazując na kandydata konserwatywnego, który niemiłosiernie chłostał dżentlemena. Sir ja nie wytrzymam, pójdę i wyboksuję tego nikczemnika.

Dżentlemen nic nie odpowiedział, poszedł dalej, zbliżył się do schodów prowadzących na estradę, schwycił mnie za rękę i pociągnął za sobą. Liberalni członkowie komitetu przyjęli swego kandydata uroczystem powstaniem i ściskaniem jego ręki sadzając w pośród siebie.

Pretendent z drugiego obozu nie żałował przeciwnika.

— Nie wybierajcie ludzi — mówił — którzy oprócz robienia pieniędzy, nie mają żadnych zasług w narodzie. Jakąż dają wam gwarancyą ci biedni niewolnicy własnej chciwości i zysków, uganiający się całe życie, aby napychać swe kieszenie złotem. Czyż kiedy oni mieli możność, lub czas przypatrzeć się potrzebom Anglii, zrozumieć jej stanowisko potężne i wielkie i ocenić interesa całego narodu. Mizerny klerk do 25-go roku życia swego, bez żadnej nauki i wyższego wykształcenia; później handlarz i mieszkaniec dzikich kolonij, dostawca broni dla Aszantów i amunicyi dla Karlistów, chociaż protestant, ośmiela się dziś sięgać po największą godność, chce być prawodawcą narodu angielskiego!

— Zepchnąć go ztamtąd! — wyleciał z tłumu wykrzyknik. — Na to hasło wzywające do boju, sformowały się w tej chwili dwa obozy. Rzeźnicy ze swymi przyjaciółmi, a zwolennicy konserwatysty po jednej stronie, nasi po drugiej, na czele komitetowi z ludu, przy nich właściciel dorożek, dostawca tragarzy i wielu innych zaangażowanych. Dorożkarze w milczeniu ściągają paltoty zostając tylko w czerwonych kamizelkach.

— Prawda was dusi i chcielibyście ją zboksować, ale my tu jesteśmy! — odezwano się ze strony rzeźników.

— Szanowni wyborcy głosujący za kandydatem liberalnym, zaklinam was w imię dobrej sprawy, uspokójcie się, bądźcie cierpliwi, aby nie powiedziano, że zwycięstwo wywalczyliśmy sobie pięściami.

Tak przemówił na estradzie z pośrodka nas jeden z członków komitetu. Uciszyło się, mowca dalej ciągnął.

— Nie jest zbyt trudno zebrać majątek, obdzierając dzikich! Czyż handel czarnymi ustał, pomimo to, że Anglia aby go zniszczyć poniosła tyle ofiar? Nie, lecz wiecie szanowni wyborcy, dlaczego; oto bo jest zbyt zyskownym! Można w paru latach zbogacić się, sprzedając te biedne istoty, obdarzone duszą nieśmiertelną, a których religia, prawo, ludzkość, sprawiedliwość, nakazują nam nazywać braćmi! Nie, moi panowie, po tem wszystkiem coście słyszeli, nie podobna przypuszczać, abyście mieli obdarzać swem zaufaniem łudzi, którzy zdolni wam są tylko przyrzekać, sprowadzenie wołów z La Plata! Prędzejbym uwierzył w możność i chęci sporządzania rostbifów murzyńskich!...

Huczne oklaski, głośne hear, hear ! i przeraźliwe świstania, w których nasz Dżorż jest mistrzem, były odpowiedzią na dowcipną mowę. Sam dżentlemen bił brawo i śmiał się.

— Jeżeli kłamać, to już tak, aby kłamstwo stało się humbugiem — zawołał wstając. — Lubię humbug, bom prawdziwy Anglik i dlatego sam biję brawo!

Dżentlemen zaczął powtórnie klaskać w ręce. Na to zaczęto w naszej partyi krzyczeć: Wybornie! doskonale ! i bić brawo!

— Ale panowie — mówił dalej dżentlemen — kłamstwo jest brzydką wadą, świadczącą o braku edukacyi, dlatego też jeżeli mnie zaszczycicie swojem zaufaniem, będę wszystkiemi siłami starał się, aby przymusowe nauczanie zastosowano z bezwzględną ścisłością. Dużo jest biednych, którzy nie mogą podołać temu wymaganiu, lecz wiele, bardzo wiele jest gmin zamożnych, które nie powinny pozwalać, aby ich członkowie nie odbierali żadnej edukacyi. Gdy gmina będzie odpowiedzialną, przymusowe nauczanie stanie się faktem. Czy mnie rozumiecie, obywatele Anglii, czy mnie rozumiecie?

— Hear, hear! brawo, rozumiemy! — wydobywa się ze wszystkich stron, przy akompaniamencie sykań rzeźniczych.

Stronnictwo nasze zostaje wzmocnione silnym sukursem kilkuset mężów, zdaje się sprowadzonych przez ludzi naszego dzielnego członka komitetu. Ta imponująca liczba o wiele przewyższała siłę przeciwników. Dżentlemen nabiera odwagi, zapomina o odezwie i programie, zapala się i mówi dalej:

— Tym to sposobem wykorzenimy kłamstwo, a utrwalimy moralność i zamiłowanie do pracy, która więcej będzie szanowaną niż dzisiaj i doczekamy się nareszcie tej chwili, że nie ośmielą się maltretować jej w oczach ludu, który egzestencyę swą zawdzięcza tylko własnej pracy. Cała potęga i wielkość naszego narodu spoczywa w rękach jego pracowników. Oni nie czekają, ani na spadki po krewnych, ani wyglądają pieniędzy od rodziców !

— Dużo jest między nimi, którzy żywią swoich starych, a nie obdzierają ich. Obdzierać rodziców i czekać w próżniactwie na spadki po krewnych, to się nazywa być szlachetnym, wysoko urodzonym i bezinteresownym!

Wielkie brawa, jak rozhukane fale oceanu zagłuszyły swym rykiem ostatni świst tonącego okrętu.

— Gdyby też tak pewnego dnia, podług tej maksymy — woła z animuszem dżentlemen — wszyscy Anglicy chcieli być szlachetnymi i bezinteresownymi — coby się stało z naszą poczciwą wyspą i dzielnymi jej mieszkańcami? Demoralizacya, nędza — a w rezultacie śmierć i wyludnienie. Przepadłby naród, Anglii — by nie było!

Przeciągłe oklaski — minister wyrywa się naprzód z otwartemi rękami do uścisku dżentlemena przy jego boku Trutle w kapeluszu mocno na bakier. Jack Black zatrzymuje ich.

— Anglicy nie tamujcie mego uniesienia — woła minister — oto młodszy wasz brat Jankies, ja jestem Jankiesem, chcę uściskać swego starszego brata John Bulla!

Przytrzymywany minister zwraca się, spostrzega Trutla i rzuca się w jego objęcia.

Braterski uścisk reprezentantów dwóch narodów jednego języka, wzbudził w wysokim stopniu zapał narodowy.

— Praca i wiara — rozpoczyna gromkim głosem dżentlemen. — Wiara w siebie samych i wytrwała praca, to dwa wielkie przymioty mego narodu, które nas postawiły u szczytu zamożności i cywilizacyi. Dwadzieścia lat pracowałem ciężko i mozolnie; zabierając produkta z Anglii, przywoziłem jej w zamian złoto i kość słoniową. Zdaje się, że nie ubożyłem swego kraju.

— Brawo, brawo to nasza zasada! — wołano z tłumu.

— Nie miałem ja czasu mieszkać w Oxfordzie aby się tam bawić, grać, szczuć szczury psami* , tracić ojcowskie pieniądze i czasami słuchać teologii; ja z życia starałem się czerpać naukę, z doświadczenia rozum. Dwadzieścia lat uczciwej pracy, to dwadzieścia lat studyów połączonych z praktyką. Nie mam wprawdzie patentów, ale, jak mówią, nie mam przy tem i długich uszów. I dumny jestem z tego, albowiem obywatele Anglii nie składają się z samych doktorów i uczonych bakałarzy.

Świst, pisk i krzyk przerwały mowę dżentlemena. Rzeźnicy i stronnicy konserwatyzmu zrobili ostatnie wysilenie, aby zgłuszyć i osłabić wzrastający zapał słuchaczy dla ich przeciwnika. Nasi odpowiedzieli na to wysilenie głośnym hurra, tupaniem i oklaskami.

Siedzący obok nas członkowie komitetu powstali a ściskając po kolei rękę dżentlemena winszowali mu. To ostentacyjne wystąpienie stało się jedną pobudką więcej do uniesień.

— Dwadzieścia lat ciężkiej pracy — mówił spokojnie kandydat — to dosyć, powiedzieli mi moi przyjaciele; masz majątek i doświadczenie, powinieneś więc służyć swemu narodowi radą, jak służyłeś mu przez dwadzieścia lat pracą. Usłuchałem wezwania moich przyjaciół i oto jestem między wami gotów na wasze rozkazy.

— Przyjmujemy cię, przyjmujemy — wołali z naszej strony. — Precz z nim! — odpowiedziano z drugiej, lecz już bardzo słabo.

Dżentlemen podnosi w górę rękę. Cisza.

— Wiem ja z własnego doświadczenia, że jedyną rękojmią pomyślności jest rozsądna wolność. Otóż jej praw będę pilnował i pracował nad jej rozszerzeniem. Im mniej więzów i kajdan, tem prąd życia narodu spokojniej podnosi się, rozszerza i powiększa. Wolność, panowie, to postęp; ludzkość i narody muszą iść naprzód, inaczej umierają. Chcąc zatrzymać postęp, trzeba kajdan; dlatego ja nie wierzę w głośne wykrzykniki konserwatystów na cześć wolności.

— Słowa i słowa! — krzyknął ktoś z przeciwnej partyi — do szczegółów!

— Cicho! — krzyczano z naszej strony.

— Domyślam się, o co moim przeciwnikom chodzi — rzekł z godnością dżentlemen. Kwestya mięsa dusi im gardła, a nie śmią jej podnieść.

— Tak, tak — wołano z jednej i drugiej strony.

— Wyborcy! życie wasze, siła wasza, zdrowie krew, która krąży w żyłach waszych, jest to wpływ mięsa, które zjadacie. Cóżby się stało z siłą naszego robotnika, dziś największą w Europie, cóżby się stało z rozumem Anglika, ze zdolnością do wytwarzania coraz nowych pomysłów, z trzeźwością rozsądku, która go nad innych wynosi z przebiegłością w handlu, gdyby przestał żywić się mięsem! A jednak panowie, iluż jest w pośród nas w Londynie, którzy go mogą kosztować zaledwo raz w tydzień Anglia rok rocznie za samą żywność swoję musi światu całemu wypłacić 76 milionów fantów. I mamyż pozwolić, abyśmy byli obdzierani, na najdroższym i najpożywniejszym pokarmie! Dziś każą nam płacić podwójną jego wartość, jutro któż im zabroń przy zmowie podnieść go jeszcze w dwójnasób, nareszcie mięso stanie się droższem od złota i Anglicy będą żywić się kartoflami!

— Nigdy, nigdy! zawołano z tłumu.

— Mógłby mi ktoś zarzucić, że tamuję wolność, staję na przeszkodzie wolnej zamianie, zamykam wrota konkurencyi, która normuje sprawiedliwe ceny Ależ wystąpić przeciw zorganizowanej szajce (rzeźnicy pięści podnoszą do góry) , która ssie krew narodu, zatrzymując jego wzrost i siłę, wystąpić przeciwko tym, którzy tylko dla siebie opanowali kanał przypływu tego produktu, nakładając dowolne ceny na jego wartość, to już nie obowiązek, ale konieczność, to już nie sprawiedliwość, ale obrona własnego bytu. Pamiętacie Anglicy dewizę pierwszego klubu towarzystwa bifsteków: "Mięso i wolność." Niezapominajcie również słów Szekspira. "Te brytany z wyspy, byle im tylko dać potężną ilość mięsa, żelaza i stali, to będą jeść jak wilki i bić się jak dyabły." Brońmy się więc...

— Brońmy się! zawołano ze wszystkich punktów naszej strony, która się nieustannie wypełniała coraz większą masą. Brońmy się! — powtarzano naciskając na rzeźników i ich towarzyszy. Minister, Trutle, Black i jego kilku dzielnych wspólników na czele.

Członkowie komitetu konserwatywnego z przeciwnej strony estrady wstają. Jeden z nich daje znak ręką prosząc o głos.

— Oświadczam — woła wśród gwaru — że wolność posiedzenia została pogwałconą, jesteśmy teroryzowani, i aby uniknąć walki, wychodzimy zapraszając naszych zwolenników do Alhambra-Hall.

Po tych słowach cały komitet wraz ze swym kandydatem schodzą z estrady, łączą się ze swymi wyborcami i opuszczają salę, przy oklaskach, świstaniach i śmiechu naszych zwolenników. Wielu z opozycyi zostaje w sali łącząc się z nami.

Tak świetne zwycięstwo działa upajająco na wszystkich. Dżorż skacze w górę, Black ręce zaciera, Trutle podryguje zuchowato, minister klepie go protekcyonalnie po ramieniu, dorożkarze wdziewają paltoty na swe czerwone kamizelki, właściciel dorożek śmieje się głośno.

— A teraz z drugiej strony — zaczął znowu promieniejący bohater dzisiejszego wieczora — przypatrzcie się jakby wyglądała Anglia za lat dziesięć, gdyby cena mięsa spadła, co być powinno — o połowę. O ileżby się podniosło zdrowie narodu, jego siły, jego dobrobyt a nawet moralność, tak — nawet moralność. Taniość mięsa jest jednym z najdzielniejszych środków przeciw pijaństwu. Dajcie ludowi tanie mięso, a zmniejszycie najstraszniejszą dla niego plagę.

— Okropną plagę zabijającą Anglię i Amerykę — zawołał minister. — W tym przedmiocie piszę dzieło i z uwag naszego kandydata nie omieszkam korzystać

Trutle podnosi parasol w górę, nie wiem, czy na znak, że podziela opinią swego towarzysza, czy ze zgrozy nad plagą, przeciw której postanawia walczyć.

— Zarzucono mi humbug w sprowadzaniu wołów z La-Plata — mówi dalej nasz kandydat. — Oto są akcye, które od wczoraj za sto tysięcy funtów rozebrane zostały — i z dziesięciu funtów poskoczyły już na dwanaście. Na pamiątkę dnia dzisiejszego i na dowód, że nie tylko słowem trzeba walczyć, składam dziesięć akcyi do rąk komitetu wyborców, aby za nie w pierwszą niedzielę po wyborach, zakupiono w głównej halli mięsa dla biednych tutejszego okręgu.

Na tem skończyło się zgromadzenie. Na ulicy przed hallą witały nas okrzyki wznoszone na cześć kandydata i taniości mięsa, zmięszane z pogróżkami na rzeźników.

Siadamy wszyscy do odkrytego amerykańskiego omnibusu zaprzężonego w cztery konie, a zamówionego przez dżentlemena. Kandydat nasz stojąc w omnibusie uchyla kapelusza, tłum ciśnie się do powozu, konie z radości parskają.

— Panowie, obecnie nic mi nie pozostaje — przemawia dżentlemen — jak życzyć wam dobrej nocy. Mara nadzieję, że wszyscy staniecie w dzień wyborów, jak jeden, aby się nie dać upokorzyć rzeźnikom.

— Staniemy, ufaj! Wszyscy staniemy! — odpowiadają głosy z tłumu.

— A teraz pozdrówcie w imieniu mojem wasze żony i siostry! Kochajcie je i miejcie o nich staranie, zasługują na to — szlachetne Angielki.

Mistresy i misy powiewają chusteczkami i śmieją się.

— W wasze ręce, ladies, składam moje losy — woła wesoło kandydat. — Dobra noc!

Konie ruszają powoli robiąc sobie miejsce w otoczeniu. Pożegnania z dwóch stron, liczne i serdeczne, konie przyspieszają kroku, wyciągają kłusa — i jesteśmy sami na ulicy — wśród gwaru obojętnych i przejazdu obcych.

* Ulubiona zabawa studentów w uniwersytecie Oxfordzkim, do czego mają stosownie urządzone małe cyrki.

VII.

Omnibus zatrzymuje się przed dużym domem wielkiej restauracyi. Na drugiem piętrze osobny salon z zastawą do wieczerzy. Dżorż i garsony już nas oczekują.

Siadamy zmuszając dżentlemena, aby prezydował. Dżentlemen śmieje się basem, ręce zaciera, a nareszcie ze skromnością spuszcza oczy. Rozrzewnienie i radość opanowały go zupełnie.

Ja zaś, oraz jeden z przyjaciół i dwóch jeszcze dziennikarzy, po zaspokojeniu pierwszego głodu, udaliśmy się do drugiego pokoju pracować. Należało przed jedenastą skończyć sprawozdanie dla tych dzienników, których reporterzy nie byli obecni, aby jutro rano mógł być już wiadomy rezultat naszego zwycięstwa w halli.

Głośno odczytana po napisaniu mowa dżentlemena wywołała powtórne oklaski. Sam mówca nie mógł przyjść do siebie, słysząc jak jego wyrażenia tak dobrze układały się w całość i dobitnie myśl malowały.

— Ile razy szanowny a przyszły member of parliament — rzekł nasz wspólny przyjaciel pan Woodward — będziesz mówił z poczucia słuszności, z głębi swego serca, ile razy będziesz wysnuwał myśli, które wypracowane spoczywały w twoim mózgu, zawsze się one będą układać w obrazy, mające treść i całość i zawsze będą wskazywały siłę przekonania.

Wyprawiono Dżorża z naszemi sprawozdaniami do dzienników i wtedy zasiedliśmy swobodnie i ochoczo do wieczerzy.

Zawezwano nas wkrótce do obliczenia statystycznie możności wygranej przy wyborach dżentlemena. Okazało się, że nasz kandydat może mieć zaledwo tysiąc głosów więcej. Od tego należało odliczyć parę set niegłosujących, jak się to zwykle zdarza w stronnictwie zwyciężającem, które sobie lekceważy przeciwnika i tym sposobem osłabia wygraną, lub co gorzej, często sprowadza klęskę. Zwycięstwo zatem było jeszcze wątpliwe i dlatego postanowiono poruszyć wszystkie możliwe sprężyny, żeby tylko nie upaść.

Na ten temat sypały się projekta po projektach, których słuchając nie w Londynie, możnaby śmiało je wziąść za żarty, gdy tymczasem tu w szlachetnym i pomysłowym Albionie, rozbierane były z powagą brytańską, przy pogodnem obliczu i głębokiem zastanowieniu.

— Mam wyborny projekt — rzekł jeden z biesiadników, któregobym nie oddał w zwykłych stosunkach za sto funtów, lecz w tak ważnej sprawie nie wącham się go wyjawić.

— Słuchamy! — zawołaliśmy wszyscy.

— Wielka, długa, dziesięcio-łokciowa deska, szerokości na możliwą wysokość człowieka, od stóp do ramienia, przymocowana do dłuższego o dwa łokcie drążka. Na desce tej ma być wymalowany nasz kandydat, trzymający w jednej ręce udo wołu a w drugiej udo barana. Wielkie sztuki czerwonego mięsa ozdobić napisami: "Funt po sześć penów, jeżeli mnie wybierzecie". W oddaleniu widać rzeźnicze sklepy z powywieszanem mięsem z dzisiejszemi cenami. Rzeźnicy w sklepach załamują ręce a rzeźniczki mdleją. Deskę tę obnosić na wspomnianym drążku po całym okręgu wyborczym.

Pomysł uznano za bardzo naturalny, właściwy — a nawet konieczny. Rachowano w przybliżeniu trzysta głosów więcej za tę jedną deskę.

Przy bliższem rozpatrzeniu porobiono poprawki. Deskę zmieniono na płótno w ramach drewnianych, do rysunku dodano kilka efektownych rysów. Trutle miał być wzmocniony jeszcze trzema chodzącymi po sklepach i po domach kenwasserami, aby stanowczo rozjaśniać wszystkie wątpliwości co do usposobienia kandydata, podchwytując zręcznie każdego wyborcy opinie i te nawzajem podać mu w innych wyrazach, jako przekonania kandydata.

I znowu wzmocnieni energią i programem dalszej pracy, rozeszliśmy się pełni otuchy i dobrej myśli.

Na drugi dzień wpadł do mnie Dżorż z miną zafrasowaną.

— Sir czy uwierzysz jakie się nieszczęście stało?

— Nieszczęście mówisz — odzywam się przecierając oczy ze snu.

Dżorż w milczeniu rozwija arkusz papieru podając mi go.

Okropny widok! Na wielkiej, białej płachcie papieru przerażająco wyrysowany dżentlemen, więcej zbliżony do orangutana jak do człowieka, chociaż podobieństwo rysów złośliwie zachowane. U nóg dżentlemena powiązani murzyni — chudzi, umierający z głodu. Arabowie wyliczają mu pieniądze za ten towar, a z boku układają w beczkach pekefleisz. Czyżby to miała być aluzya do ostatnich słów mówcy konserwatywnego wyrzeczonych wczoraj? Pod spodem napis: "Oto kandydat liberalny z Middlesex".

— Sir, czy to być może, aby tak spotwarzano mojego pana, oskarzając nas o podstępny handel czarnymi, gdy my właśnie, jak sir wiesz, walczyliśmy przeciwko tej zbrodni, jak przystało na Anglików. Strzelano do nas — raniono dwóch ludzi, a jednak myśmy się nie -ulękli.

— Opowiesz mi — przerywam — o dowodach waszego męstwa drugim razem, a teraz zapytuję cię, czy chcesz być respectable, mieć sklep i ożenić się z Nele.

— Oh sir, ja tylko o tem myślę.

— A zatem potrzeba fotografii kandydata konserwatywnego i dobrego drzeworytnika!

— Rozumiem sir, rozumiem — tak, tak, odwet, musi być odwet! — wołał uradowany chłopiec.

— Dalej sprowadzisz ministra i Jacka Blacka. Czy płótno, które ma być obnoszone na drągach, już jest gotowe?

— Właśnie gdy wyjeżdżałem, malarz kończył kredką portret dżentlemena. Ach jak podobny, nie uwierzysz sir.

— Jakiego powodzenia doznają czarni minstrele?

— Nadspodziewanego sir, lecz przyznam się, że i ja trochę przyczyniłem się do tryumfu.

— Będziesz zatem respectable — tylko się spiesz, czekam cię w domu twego pana.

Dżorż pobiegł do drzeworytnika, ja pojechałem do naszego kandydata. Ledwie zdołałem się przywitać, gdy do pokoju weszli Jack Black, minister i Trutle.

— Co słychać, moi panowie, jak stoimy? — pytał niespokojnie dżentlemen. Czy wiecie o buncie szynkarzy?

— Zapóźno — rzekł stanowczo minister. — Zapóźno — powtórzył lakonicznie Trutle.

— Przez nasze biura — zabiera głos trybun — przeszło wczoraj wieczór z górą dwa tysiące ludzi! Wszyscy są zentuzyazmowani na rzecz naszego kandydata. Ciągle utrzymujemy z nimi porozumienie, co chwila więcej zwolenników przybywa. Rozliczne kluby wysyłają swoich delegatów do komitetu!

— W niedzielę będziesz sir rano metodystą, po obiedzie anabaptystą — konkluduje z miną obojętną minister.

— Jednym i drugim — dodaje Trutle.

— U pierwszych mówię kazanie rano — prawi dalej minister — u drugich przemawiam wieczór. I tu i tam — wszędzie będę opowiadał twoje sir zasługi misyjne. Wierni zostaną wezwani, aby się co do jednego stawili przy urnie, do poparcia najlepszego brata. Tymczasem...

— Tymczasem — przerwałem — dodaję nowy szczegół do tematu mów.

— Im więcej tem lepiej — oświadcza ze spokojem automatu Trutle.

— Przeciwne stronnictwo rzuca potwarze na nas, nazywając naszego kandydata handlarzem niewolników! Słyszeliście na własne uszy.

— Biada im — zawołali. Trybun podniósł swą okazałą pięść a Trutle parasol.

— Należy — zabieram głos — rozwijać przeciwne pojęcia, opierając się na dwóch czynach bohaterskich dżentlemena, który wraz ze swymi ludźmi uwolnił po dwakroć ekspedycye z niewolnikami.

— Rozumiem — przerywa minister — jest to temat łatwy i malowniczy do opowiadania.

— Dzienniki ogłoszą dziś wieczór opis tych zdarzeń — oświadczam. — Mister Black objaśni również w tym względzie wszystkich swoich ludzi, a tymczasem szanowny Trutle niech opowie pokrótce swoje czyny.

— Są one ciche, ale głęboko sięgające — zaczyna ponury kenwasser. Tak, nie mylę się, mówiąc, że sięgam aż na samo dno serc rodziny. Rozlepiłem i wystawiłem po oknach sklepów około trzysta plakatów, wszędzie z małemi wyjątkami dobrze je przyjęto. Wszędzie szanują moją powagę i zgadzają się z moją opinią, bo ja naprzód zgadzam się z ich opiniami. Mój system sir, nie wchodzić do domów bez przygotowania.

— To jest mój system — przerywa gwałtownie minister.

— Nie przeczę, ale obecnie stał się moim — odpowiada majestatycznie Trutle. Sąsiedzi mówią o sąsiadach i tym sposobem poznaję po kolei wszystkich mieszkańców ulicy. Wielu uważa mnie za księdza. Godność ta, szczególniej między kobietami, dobre robi wrażenie. Jestem zwykle częstowany jadłem i napojem i rade ze mną rozmawiają.

— Jeszcze jedna poprawka — przerwałem. Panowie proszę uważać! Napadliśmy na rzeźników wydając im wojnę na śmierć i życie, a nie zabezpieczyliśmy sobie punktu oparcia u innych kramarzy, mających stanowisko i pieniądze! I już są skutki tej nieuwagi, w niechęci ku nam szynkarzy! Trzeba to naprawić.

— Już kwestya ta przedyskutowana — zawołał z tryumfem Black, i stosowne instrukcye posłane naszym ludziom. Rzeźników, tłómaczymy im, dlatego głównie chcemy ukrócić, aby za oszczędzone pieniądze rozbudzić w narodzie chęć do rozszerzenia konsumcyi towarów kolonialnych. Nasz kandydat — szepczą im do uszów — właśnie prowadzi handel z koloniami kawą i herbatą...

Dżentlemen zaśmiał się, wołając:

— Wybornie, wybornie!

— Ilu komitet posiada kenwasserów? — rzucam pytanie chodząc po pokoju.

— Tylu ilu apostołów z Judaszem — odpowiada trybun.

— Jaką ilość mówek w przecięciu wygłaszasz pan dziennie? — zagaduję ministra.

— Śmiało mogę wymienić liczbę pięćdziesiąt, i jestem pewny tego co mówię. Przeszło pięćdziesiąt tysięcy ludzi musi mnie słuchać każdego dnia.

— W dalszym ciągu proszę szczegółowo rozbierać i objaśniać mowę naszego kandydata, miana w halli.

— Od dziś już zacząłem. Odczytuję z drukowanej mowy jeden ustęp jak z biblii i tłómaczę go wiernym.

— A ty, szanowny kenwasserze — zwracam mowę do Trutla — mów jak najmniej, raczej kieruj rozmową i potakuj. Minister niech nie zapomina o historyi wyswobodzenia niewolników, a komitet proszę, aby wysyłał jak najwięcej telegramów i listów. Przede wszystkiem nie pozwalać zasypiać swoim. Co chwila nowe pomysły, chociaż zawsze w jednym kierunku. Ludzie lubią odbierać depesze, podnoszą one ich ambicyą, czują, że się o nich dba i ceni ich wpływy. Starają się więc być wdzięczni. A teraz do czynu — do czynu panowie.

Zostaliśmy sami i zamyśliliśmy się głęboko.

— Sir ty jeden nie tracisz głowy — przerywa ciszę dżentlemen. Masz energią, stanowczość, a rozkazujesz jak stary żołnierz lub wytrawny polityk.

— Nie jest to moja — odrzekłem z godnością — lecz mego urodzenia zasługa.

— A to ciekawe — zawołał towarzysz.

— Każdy szlachcic polski czuje się uprawnionym do najwyższych godności, a zatem i do wszechstronnego fachowego wykształcenia. Żaden szlachcic polski nie odmówi posady admirała floty, chociaż morza nie widział, żaden szlachcic polski nie usunie się od sterowania nawą państwa, chociaż prócz kalendarza nic innego nie czytuje!... Inwencya mości dobrodzieju, inwencya — jej to obowiązek, aby szlachecki rozum w danych okolicznościach zastąpić.

— Co to za szczęśliwy naród! — szepnął z westchnieniem dżentlemen.

Dalszą rozmowę przerwał cichy, spokojny, o zapadłych oczach drzeworytnik. Skłonił się nam nie śmiało czekając rozkazów.

— Wymagam od pana — zabrałem głos, sześciu obrazów na jutro rano, za każdy płacę dwa funty.

Blada twarz drzeworytnika zajaśniała rumieńcem, zapadłe oczy błyszczały.

— W naszej obecności narysujesz pan szkice podług mojej inwencyi. Tu dumnie spojrzałem na kandydata, kandydat skłonił głowę, a za nim pochylił swoją drzeworytnik.

— Obrazki mają przedstawiać życie trzeciego syna lorda, od urodzenia, aż do jego kandydatury. Twarz należy skopiować podług tej fotografii. Trzy obrazki będą poświęcone życiu uniwersyteckiemu w Oxfordzie, a dwa z nich specyalnie dla uwidocznienia, jak szlachetni młodzi dżentlemeni przepędzają czas na tresowaniu psów do polowania na szczury i samą szlachetną walkę w cyrkach wytresowanych psów z chowanemi na ten cel szczurami, przy współudziale radości i oklaskach studentów.

— To wybornie, ja będę rozdawał te obrazki — krzyknął Dżorż, a rozjaśniona twarz kandydata zbliża się, aby jego usta złożyły pocałunek na jego czole.

Zasiedliśmy do pracy z drzeworytnikiem, a podczas tego mała figurka malarza pospiesznie posuwała się naprzód, z wykończeniem olbrzymiego płótna, którego temat znany jest czytelnikom.

Twarz dżentlemena na płótnie jaśniała angielskim humorem. Uśmiech jak po dobrym bifsteku igrał na jego ustach.

— Zmieniam projekt — zawołałem patrząc na obraz.

Dżentlemen i malarz poskoczyli ku mnie.

— Obraz ten, mówię — nie robi w dzień właściwego wrażenia, należy go zmienić na transparent, oświecić wewnątrz i obnosić po ulicach w nocy, wzniesiony jak można najwyżej w górę.

— Mogą być dwa — zdobywa się na uwagę mała figurka malarza.

— Brawo, brawo! — dwa. Jeden na dzień, drugi na wieczór.

Dżentlemen z radości klasnął w dłonie.

— Przy każdym przystanku, muzyka towarzysząca pochodowi, powinna wygrywać narodowe melodye angielskie, a czarni minstrele spiewać chwałę kandydata i rozdawać nasze odezwy, mowy i programy. Obraz ten skopiować, wyciąć na drzewie odbić i rozrzucać po ulicach.

— Co za pomysły, co za pomysły! — woła kandydat — ściskając mnie serdecznie.

VIII.

Jeszcze nigdy w moich oczach miasto świata nie przedstawiało się tak przyjemnie, wesoło i towarzysko. Zdawało się że Bóg handlu i interesów położył się na chwilę spać, a ludzie uwolnieni z pod jego wpływu, oddają się najprzyjemniejszym rozrywkom — udając dzieci. Jedynie wyścigi w Derby, są zdolne zrównoważyć gorączkę mas. Niepewność zwycięstwa, równowaga sił walczących zaostrzają ciekawość — i jak na wielkich wyścigach Derby, wywołują zakłady.

Interes położył się do snu, powierzając berło fortunie. Anglicy namiętnie kochają i tę królowę. Dziś już nie walczą komitety i zasady, nie walczą torysi whigi, lecz namiętności ludzkie; ambicya, pycha i zawziętość gra... Co do gry, zakłady idą, jak na wyścigach. Każdy chce wygrać i każdy forsuje swego kandydata.

Jestem nareszcie obok urzędu gminnego. Co za wspaniały widok ! Trzystu ludzi z przewieszonemi przez ramiona, długiemi tablicami, naklejonemi plakatami z nazwiskiem dżentlemena, kroczą poważnie, dumnie i prędko. Spieszą się. Anglicy lubią się spieszyć i patrzeć na spieszących się. Trzysta ludzi w jednym, nieprzerwanym łańcuchu, w odległości, kilku kroków jeden od drugiego; nie widać początku i końca. Odchodzą i powracają, zmieniają się, krzyżują. Postępują wężykiem i znów wyciągniętą linią giną wśród domów i ulicznego ruchu.

Za nimi szkockie pony okryte w kształcie dachu dużemi deskami, drepczą wesoło. Małe ich główki i cienkie nóżki, smiesznie wyglądają zaledwie w połowie widziane. Na ten rozrzewniający dla Anglików widok — wszyscy stają, wszyscy czytają słowa wymalowane wielkiemi literami:

"Tylko tego wybierajcie, waszego jedynego kandydata liberalnego."

— Za kim pan głosujesz? pytam, zatrzymując jednego ze znajomych mi torysów?

— A za kimże? Patrzaj sir — odpowiada dobrodusznie zapytany, pokazując ręką na naszą armię niewolników z zawieszonemi tablicami.

— A przecież jesteś torysem — odzywam się z uśmiechem.

— Tak, torysem, prawda, ale w obec takiego wystąpienia whiga — nie mogę za torysem głosować, który widać lekceważy nas i zaniedbuje! Anglik sobie nie da ubliżać. A zresztą nie śmiem.

— A to z powodów ? odzywam się rozciekawiony.

— Nie śmiem, albowiem wszędzie mówią o whigu, wszędzie whig, grają, spiewają dla whiga, a pan chcesz abym dawał głos jego przeciwnikowi. Naprawdę — nie śmiem. Jakieś przychylne uczucie opanowuje człowieka, które mu nie pozwala inaczej postąpić — i mimowolnie idzie za tym popędem, nie mogąc mu się oprzeć.

— Tajemnico reklamy — pomyślałem — ty królom dajesz purpury i korony, rozlicznym bóstwom stawiasz świątynie, wyradzasz podziw — rodzisz sławę i rozgłos. Reklamo, panowałaś od początku świata i dziś panujesz!

Dziesięć omnibusów zaprzężonych czterma końmi. Na koźle obok woźnicy, siedzi konduktor trzymając w jednej ręce chorągiew liberalnego kandydata, w drugiej długą, miedzianą trąbę.

Dziesięć omnibusów, to czterdzieści koni, które przywożą jednym zamachem trzystu wyborców! To robi wrażenie, imponuje, podbija, i zniewala do wzięcia udziału w tak wspaniałym orszaku.

Trzystu wyborców — razem, jednocześnie przywiezieni, zgromadzeni przed domem ratusza, są aż nadto imponującą siłą, aby przeciwna partya ośmieliła się pomyśleć o zaczepce i starać się rozpędzić mężów, ważących przeciętnie każdy z osobna po 200 funtów.

Przyjeżdżających wita publiczność jednym wielkim okrzykiem, wyborcy odpowiadają uśmiechami, ukłonami — często wiwatem na cześć kandydata popartym odgłosem trąb miedziannych.

Na przeciwległym placu stała gromadka rzeźników — spokojna, zadowolona z siebie, dumna.

— Idą, idą! — wołają biegnący naprzód chłopcy.

Muzyka trzydziestu trąb i klarnetów zagłuszyła wszystko i wszystkich.

Wyborcy stanęli — zgromadzona ludność odwróciła głowy, omnibusy ruszyły szparkim kłusem ustępując miejsca nadchodzącym. Idą! W oddaleniu, jakby na rozhukanych bałwanach morza utworzonego z głów ludzkich, posuwał się majestatycznie, niby arka przymierza, wzniesiony w górę obraz apeotozujący wielkie czyny naszego kandydata. Przed obrazem czarni minstrele, za obrazem muzyka, za muzyką tłumy ludu, Anglicy przepadają za niespodziankami i oryginalnością.

Pomysł obrazu podobał się — minstrele rozweselali, a zachwycali wszystkich minister i Trutle. Poprzedzając minstreli, dwóch przyjaciół postępowało majestatycznie na czele całego orszaku. Trutle miał kapelusz na bakier i parasol na ramieniu. Minister okrycie głowy trzymał w ręku i pot z czoła chustką obcierał.

Muzyka ustała — i zapanowała cisza uroczysta, ciekawość zamknęła usta — wszyscy patrzeli milcząc. Orszak cały zbliżał się, z przeciwnej strony nadciągnęło trzysta ludzi z tablicami i pony przybrane w tekturowe dachy.

Przedsiębiorca ogłoszeń ustawił swoich w imponującej kolumnie. Za ludźmi zajęły miejsce konie trzymane przez dżokejów. Kobiety i dzieci biegły ile im sił starczyło, aby zająć odpowiednie a dogodne miejsce na placu.

Kastaniety i tamburyna uderzyły w takt, a z dwunastu gardzieli wybiegły tony piosnki — ożywienie wróciło, wesołość zapanowała...

Stanęli na rynku. Minister dał znak, aby przestano śpiewać. Jeden z pomalowanych minstreli podał mu składane krzesło, na które wstąpił z godnością opierając swą rękę na ramieniu Trutla.

Muzyka zagrała hymn narodowy. Minister zaczął śpiewać, za nim minstrele — za nimi trzystu z tablicami, dżokeje i wreszcie cała publiczność, co jednakże nie przeszkadzało przypatrywać się obrazowi...

Uśmiechnięta, czerwona twarz kandydata odbijała na obrazie szczerością i dobrocią. Mały murzynek obejmował okazałe jego policzki drobnemi rączkami, murzynka stojąca obok dziecka, pokazująca z radości duże białe zęby — rozśmieszała patrzących i rozweselała obraz, gdy murzyni dziękujący Bogu za odzyskaną wolność, rozrzewniali widzów. Wszystko to umieszczone było po lewej stronie kandydata. Po prawej stała wspaniała ćwiartka wołowego mięsa, o którą oparł rękę przyszły dygnitarz. Na czerwonem mięsie umieszczony był białą farbą napis: "Jeżeli będziecie rozsądni, czyli będziecie wybierać, jak wam każe sumienie — funt tego wybornego mięsa kupicie za dwa miesiące — po sześć penów"!! Po za ćwiartką mięsa, na drugim planie widać było sklep rzeźniczy, a z okna jego wyglądała zapłakana rzeźniczka i chudy, łamiący ręce rzeźnik.

— Do was przemawiam matki! — zawołał z podwyszżenia minister. Cześć matkom angielkom, bo one jedne zdolne są zrozumieć jak szlachetni są ludzie kochający dzieci. Patrzcie, narażał życie za wolność tych nędznych istot — tu wskazał ręką na obraz — a za całą nagrodę nic nie żąda, jak tylko całusa od czarnego malca. Jakżeż on musi kochać dzieci białe?

Matki, nie pozwalajcie mężom swym głosować na thorysa, którego jedyną rozrywką, jak to widziałem na własne oczy — i nie mylę się, słuchajcie !

— jedyną rozrywką targać za uszy biedne dzieci przebiegające na odległość jego rąk.

Szmer oburzenia a przedewszystkiem matek, przebiegł po zgromadzeniu.

Korzystając z tak przychylnego wrażenia minister zawołał:

— Matki przysięgnijcie, że nie pozwolicie mężom swym, gdy wrócą na obiad z pracy, hańbić się oddawaniem głosów thorysowi!

— Przysięgamy! zawołała kapela, minstrele, trzystu z tablicami, trzystu wyborców i cała za nimi zgromadzona ludność. Minister podniósł kapelusz w górę.

Stałem zadumany patrząc na tak wspaniały obraz.

— Sir, sir! wołał na mnie przeciskający się dowódca murzynów, we fraku w zielone i czerwone pasy, w czarnej murzyńskiej peruce i wielkim trójgraniastym kapeluszu. To ja Dżorż — dodał ciszej, nie poznajesz mnie sir?

— Trudno cię poznać z tak zamalowaną twarzą,

— odparłem śmiejąc się.

Dżorż przecisnął się przez tłum, docierając szczęśliwie do miejsca gdzie stałem. Zwróciliśmy się na róg ulicy, dobijając do drzwi piwiarni. Zgromadzeni tam ludzie robili nam miejsce, z pewnym rodzajem szacunku i uznania — będąc pewni, że to ja jestem kandydatem, a przebrany za murzyna Dżorż moim agentem.

— Ach sir — szepnął mi Dżorż pijąc poncz. Ach sir, drżę cały na samą myśl, jeżeli się nie uda. Tyle pracy i tyle wysileń na próżno. Sklep, gospodarstwo, dom, odpoczynek.

— Tylko nie traćmy energii — przerwałem.

— Alboż jej nie mamy.

— Tylko odwagi.

— Odwagi — zawołał Dżorż — wszystkich thorysów wyzywam na boksy i zmiażdżę ich. Lecz nie o odwagę tu idzie, tylko o szczęście! I moja Nele pracuje, biega od domu do domu, opowiada swoją przyszłość, szszęście, wszystko, jeżeli nasz pan przejdzie; płacze, śmieje się i prosi.

— A nie mówi, że gdy zostanie kupcową, będzie sprzedawać taniej o pół pena cukier?

— O pena, o całego pena taniej, cukier, herbatę, kawę, rodzynki. Przysięga że taniej.

— No to bądź dobrej myśli.

— Nie widziałeś sir naszego pana?

— Dziś jeszcze nie — lecz jadę do niego,.

— Opowiedz mu jak my tu pracujemy!

— Opowiem — bądź spokojny!

— I pociesz go sir. — To mówiąc Dżorż postawił na stole próżną szklankę, podniósł kapelusz do góry i zawołał:

— Niech żyje kandydat liberalny! że aż szyby w oknach zabrzęczały.

— Brawo, brawo — odpowiedzieli goście, których jednak zagłuszył przeraźliwy gwizd właściciela szynku i usługujących chłopców.

Szczęściem Dżorż nie słyszał opozycyi, goniąc oddalający się orszak, ja zaś korzystając z przerzedzenia się tłumów, dotarłem do keba, oblepionego odezwami na rzecz mego kandydata, i ruszyłem wyciągniętym kłusem do bohatera dnia.

Chodził wielkimi krokami po pokoju — smutny, znękany jak Samson po obcięciu włosów. Zrobił wszystko co mógł, niczego nie zaniedbał, a jednak zwątpienie szarpało mu serce — uczuł się bezsilnym, zależnym od wypadku, uśmiechu szczęścia, kaprysu fortuny — zwyczajnie jak przeważna część, jeżeli nie wszystkie, interesa tego świata i jego bohaterów. Przyjął mnie z załzawionem okiem i sentymentalną miną.

— Jesteś nareszcie mój najdroższy przyjacielu — dzielić ze mną najcięższe chwile oczekiwania i niepewności.

Dżentlemen uścisnął mnie serdecznie.

— Wina, zawołałem — najlepszego wina hiszpańskiego butelkę, jakie masz w piwnicy.

— Odgadłeś wieszczym duchem odgadłeś, czego nam potrzeba — mówił uśmiechając się, a zabrawszy klucze zniknął w podziemiach.

Zmuszając go do picia wina, a opowiadając bohaterskie czyny ministra i Dżorża, potrafiłem nareszcie smętną twarz męża okrasić rumieńcem zadowolenia. Śmiał się, słuchając powtórzonej mowy do matek Angielek — zacierał ręce dowiedziawszy się o przytomności i energii Dżorża. Uważałem, że nawet w duchu żałował, że nie mógł być obecnym uroczystościom wyprawionym na jego cześć. Powaga jednak męża stanu, zatrzymywała go w domu.

Podług przepisów moralności publicznej przy wyborach, kandydat o niczem nie wie, niczego się nie domyśla, gdyż cała agitacya urządzoną bywa zawsze przez jego przyjaciół i zwolenników.

Dobry humor wracał, nadzieja znów zaczęła ożywiać serce, bo wino rozgrzewało krew. Układaliśmy plany wspaniałe i wielkie.

Tentent galopującego konia po bruku ulicy, zwrócił naszą uwagę i zatrzymał oddech w piersiach dżentlemena — koń nagle stanął.

— Depesza z naszego komitetu — szepnął nie mogąc ruszyć się z miejsca.

Wybiegłem. Chłopiec nie zsiadając z konia podał mi depeszę.

— Czekaj — rzekłem wracając pospiesznie do pokoju.

"Dotąd zyskaliśmy 1600 głosów, — gdy przeciwnik prawdopodobnie ma ich 1800! Nie traćmy nadziei — główne nasze siły dopiero o trzeciej staną na placu. Jack Black".

Dżentlemen uderzył z całych sił pięścią w stół.

— Zginęliśmy rzekł cicho, rękami ujął twarz i w takiej pozycyi kiwał się sapiąc.

— Do Kolonii — zawołał po chwili — do Kolonii uciekajmy! Musisz sir ze mną jechać, bo inaczej zwiążę cię i skrępowanego każę przenieść w nocy na pokład okrętu. Tam dopiero zobaczysz moją potęgę, wpływy i dzielność, a nawet rozum. Słyszysz sir — rozum!

Nie słuchałem skarg pretendenta do krzesła w parlamencie, pisząc odpowiedź przywódcy odbywającej się batalii.

— Niewdzięczni — mówił sam do siebie — na tyle obietnic, na tyle dobrodziejstw...

— "Wytężyć wszystkie siły, aby zwyciężyć" — czytałem głośno napisaną depeszę.

Dżentlemen stanął włożył ręce w kieszenie i nastroiwszy ponurą minę słuchał.

— Podwoić liczbę omnibusów — czytałem dalej — co kwadrans rozsyłać telegramy do naszych na oddalonych punktach, posłać im w pomoc najdzielniejszych ludzi naszemi powozami. Niech się piwo leje. Niechaj dżin odwilża gardła dam, a grog dodaje odwagi młodzieży. Co godzinę przysyłać wiadomości.

— I czy to co pomoże! zawołał wzdychając i łamiąc ręce z rozpaczą.

Nic na te lamenta nie odpowiedziałem — uśmiechając się dobrotliwie. Nalałem szklankę wina dla chłopca zabrałem depeszę i wyszedłem.

Wspaniały narożny dom, na dole szynk, na górze sale przeznaczone na biuro komitetu, świetnie dziś wyglądał przystrojony w chorągwie, otoczony rzędem dorożek i kebów pooblepianych od góry do dołu drukami na cześć liberalnego kandydata. Kenwassery, inaczej członkowie komitetu, rumiani i uśmiechnięci, a których można było poznać po białych kartkach, zatkniętych za tasiemki kapeluszy, biegali tam i napowrót, przejeżdżali, wyjeżdżali, szeptali do siebie — i pili, ile tylko czasu starczyło, a okoliczności pozwalały.

Te nastręczały się tyle razy, ile było interesów, których w tym pamiętnym dniu nie brakło.

W wielkiej sali na pierwszem piętrze, przechadzał się świątecznie ubrany Jack Black, pod jego okiem pisarze rozpisywali depesze i odczytywali przyniesione. Kenwassery przybiegali z raportami, szepcząc mu do ucha nowiny, na które również cicho odpowiadał. W przyległym pokoju bilardowym, panowały hałas, wrzawa, wesołość i okrzyki co chwila.

Jack Black zobaczywszy mnie wchodzącego, podbiegł na przywitanie, ściskając mi serdecznie rękę.

— A co — pytał się, mrugając na mnie — a co idzie, hę? U nas tak, i tak być musi. Rozkazy twoje sir spełnione co do joty.

— Idzie, idzie, powtarzam — a o dwieście twardych łbów angielskich stoimy mniej od naszego przeciwnika!

— Ha, ha, ha, zaśmiał się trybun trzy razy, tak potężnie, że aż nagle zrobiło się cicho w przyległym pokoju. Do drugiej sir, o drugiej godzinie zrównamy się, a o trzeciej będziemy mieć o dwieście głosów więcej! Niech żyje kandydat liberalny! krzyknął wznosząc rękę do góry.

— Hurah! krzyknęli z przyległego pokoju. Hurah zawołali pisarze. Odpowiedziano im również głośno i ochoczo z dołu, z ulicy i ze strony dorożkarzy.

— Nasi — mówił dalej tryumfująco — będą prowadzić niedługo rzemieślników i robotników. Zobaczymy. Trzeba im tylko dać czas po pracy, ubrać się i pokrzepić.

— Jakim sposobem możecie wiedzieć, ile macie głosów, lub ile ma ich thorys?

Trybun pochylił się do mego ucha i szepnął mi:

— W sieni magistratu mamy czterech ludzi, którzy przeglądają kartki wyborców i notują, a

przeciwnicy mają jednego, którego nasi ciągle oszukują, pokazując mu cyfrę naszych wyborców o połowę mniejszą. Konserwatyści są najpewniejsi zwycięstwa, i dla tego opuścili ręce. Myślą, że rzeźnicy i szynkarze to wszystko! Prawda że to potęga, ale my mamy małych lecz licznych. Zaczekaj sir jeszcze pół godziny.

Tu trybun wyjął zegarek srebrny, potężnych rozmiarów, schowany w woreczek zrobiony ze starej rękawiczki. Zdjął z niego skórę i patrzał z powagą.

— Pół godziny — stoję przy swojem — powtórzył — a twarz twoja sir, rozpogodzi się radością jak słońce.

Minęło pół godziny wśród wrzawy, rozmów, szeptów i nieustannych załatwian interesów.

Do sali wbiega posłaniec z zaklejoną kartką w ręku, za nim kilkunastu ludzi, przeważnie kenwasserów.

— Z magistratu, z magistratu — szeptano, wyprzedzając posłańca.

Zbliżyłem się do trybuna, czytając napisane ołówkiem te wyrazy: "Prawdopodobnie o trzy głosy więcej."

— O trzysta głosów więcej, krzyknął trybun — słyszycie, już o trzysta głosów prześcignęliśmy naszego przeciwnika!

— O trzysta głosów — zaczęli wołać z okien kenwassery.

— Zanieść tę wiadomość na same krańce wyborczego okręgu.

— Co to znaczy? szepnąłem trybunowi.

— Teraz już można i należy, odpowiedział mi. Robiliśmy dotąd tajemnicę, dopókiśmy nie prześcignęli rzeczywiście przeciwnika. Dobiegamy do mety użyjmy więc ostróg i wytężmy wszystkie siły, aby się nie dać zepchnąć. Tym jednym okrzykiem wachających się przeciągnęliśmy na naszą stronę stanowczo, a już zapóźno dla przeciwnika do wydobywania nowych zasobów

— Lecz dla nas przysyłaj rzeczywiste raporta. To mówiąc wyszedłem, wracając do przyjaciela piechotą, aby się doczekać na ulicy stanowczej wiadomości.

Przechadzałem się zamyślony obok mieszkania dżentlemena, dopóki tentent konia nie obudził mnie z marzeń. Odebrałem depeszę, rozdarłem ją, i biegnąc po schodach czytałem:

— Mamy już więcej o dwieście głosów! Niech żyje kandydat liberalny!

Wpadam do pokoju. Dżentlemen leżał na kanapie, patrząc w sufit, z miną człowieka, któremu przeczytano wyrok śmierci.

— Niech żyje kandydat liberalny! krzyknąłem podnosząc depeszę w górę.

Kandydat zerwał się na równe nogi.

— Dwieście głosów więcej, tyle właśnie, ile potrzeba.

Łzy zabłysły w oczach poczciwego człowieka, wziął depeszę w rękę i chcąc ukryć wzruszenie usiadł, wpatrując się w ową tajemniczą cyfrę, zapowiadającą mu tak świetne zwycięstwo.

Po pięciu minutach milczenia odczytałem głośno napisaną odpowiedź do naszego trybuna, aby dalsze wiadomości przysyłał nam pod adresem damy serca kandydata i zredagowałem następujący telegram do narzeczonej dżentlemena:

"Droga pani! Sądzę, że mi nie odmówisz towarzystwa w przejażdżce po dzielnicy wyborczej, w celu podziękowania wyborcom za ich zaufanie."

— Co, co, — zawołał przestraszony kandydat, wybory jeszcze nie skończone. Wszystkie dzienniki dostaną telegram i powtórzą tę wiadomość, możemy się skompromitować!

— Tem lepiej, że powtórzą. Tego chcę, aby powtarzały, odparłem — bo tym sposobem odbierzemy ochotę i animusz konserwatystom.

Dyskusyę naszą przerwał, wtaczając się do pokoju z batem w ręku, sam w swej osobie właściciel dorożek, ubrany świątecznie, z bukietem przy boku.

— Powiedziałem — przemówił uroczyście — że nie kto inny tylko ja, będę obwoził członka parlamentu, pokazując go wyborcom, i dotrzymuję słowa.

Spojrzyjcie panowie przez okno, cztery siwosze i najmodniejszy powóz! A teraz proszę o szklankę wina, chcę wypić za zdrowie naszego prawodawcy !

— Ludzie, co wy robicie! — prosił się dżentlemen żałosnym głosem, gdy z oczu tryskała mu radość nie-do-opisania, a twarz oblewały rumieńce.

— Czy pojadą i damy? zapytał się nasz honorowy woźnica.

— Jedziemy po nie — odpowiedziałem.

W kilkanaście minut Siedliśmy do powozu przystrojeni w białe kamizelki i czarne surduty zapięte, polecając swoje losy woźnicy, którego majątek najmniej piędziesiąt tysięcy funtów wynosił.

Przez drogę dżentlemen odzyskał humor i pewność siebie. Uwierzył nareszcie, że jest wybranym i zmienił się do niepoznania. Jestem tego zdania, że szczęście najsilniej zmienia ludzi.

Damy uprzedzone o naszym przyjeździe, czekały nas w odpowiednich toaletach, a spełniając swój obowiązek, układały bukiety dla ubrania niemi naszych koni.

— Jesteśmy — odezwał się dżentlemen, wchodząc zamaszyście do pokoju.

Pulchna, okrągła, a jeszcze ładna dama uśmiechnęła się, i wyciągając swe krótkie, tłuściutkie paluszki, przemówiła pieszczotliwie.

— Stało się co się miało stać — i co chciał Bóg, aby się stało, bo zrobiło się dobrze i sprawiedliwie.

Dżentlemen pocałował damę w rękę na znak swej wielkiej sympatyi i zamiarów na przyszłość.

W tej chwili dał się słyszeć tentent galopującego konia.

— Dwudziesty piąty numer! wołał konny posłaniec, ile mu sił starczyło.

Wyjrzałem oknem, zatrzymując go.

— Zwycięstwo! zawołał, podnosząc kaszkiet w górę i osadzając konia.

Spojrzeliśmy wszyscy na tryumfatora. Zachwiał się na nogach i padł na fotel, zamykając oczy. Dama pochwyciła flakonik i namoczoną perfumami chusteczką obcierała twarz zemdlonego wybrańca narodu. Zwycięzca otworzył oczy, i dwa strumienie łez toczyły się po tej uczciwej twarzy. Wszyscy byliśmy wzruszeni. Dama odpowiadała Izami za co otrzymała gorące i serdeczne uściśnięcie rąk.

Wszystko było gotowe do wyjazdu — konie przystrojone, damy z bukietami w rękach. Siedliśmy do powozu. Mijaliśmy ciche ulice spiesząc się do dzielnicy. W połowie drogi spotkał nas jadący kebem dzielny Jack Black. — Przywitanie było serdeczne i rozczulające.

— Sir będziesz przemawiał przed domem naszego komitetu ! Czekamy a teraz za mną!

To mówiąc skoczył do keba, poprzedzanego paru dorożkami z kenwaserami i członkami komitetu.

Otoczeni taką świtą, wjechaliśmy na główną, szeroką ulicę okręgu wyborczego. Ruch panował na-pół świąteczny, pełen wrzawy wesołości i swobody.

Pierwsi kenwaserowie wznieśli okrzyk na cześć obranego członka parlamentu — ludność się poruszyła, zbliżając się do powozu, dżentlemen się kłaniał, damy się uśmiechały. Kupcy powychodzili ze swych sklepów, ściskając ręce swego reprezentanta

Dżentlemen jako zwycięzca, przewyższał sam siebie przytomnością umysłu i dowcipem. Każdemu z otaczających umiał coś przyjemnego i stosownego powiedzieć.

W zwiększającym się coraz więcej orszaku zajechaliśmy przed znany nam już dom siedziby komitetu. Stanęliśmy otoczeni tłumem wśród nieustannych okrzyków. Trybun stanął na wierzchu dorożki otoczonej żelazną poręczą i z tak zaimprowizowanego miejsca przemówił do ludu pokazując mu wybrańca Z okien sali komitetowej powiewały chorągwie, a z okien domów prywatnych chusteczki, trzymane w rękach dam. Dżentlemen wstał, kłaniał się i na znak że chce mówić, podniósł w górę kapelusz. Uciszyło się.

— Cóż mam powiedzieć — zawołał — chyba tylko podziękować wam, obywatele, za zaufanie! Serce płaci się sercem.

Dużo upłynęło czasu, nim skończyły się owacye, mowy i wykrzykniki pożegnania. Wróciliśmy do domu narzeczonej szczęśliwego wybrańca, spędzić razem jeden z najprzyjemniejszych w życiu wieczorów.

* * *

Nazajutrz pobiegłem odwiedzić przyjaciela, członka parlamentu, jednego z reprezentantów najrozumniejszego i najbogatszego narodu...

— Patrz, patrz sir — odezwał się zirytowany w najwyższym stopniu dygnitarz pokazując mi rachunki.

— Dziesięć tysięcy funtów, czy uwierzysz, dziesięć tysięcy funtów mam zapłacić za mój wybór.

— Ileż kosztowało miejsce w parlamencie Gladstona? odezwałem się — męża wielkiego rozumu i serca, pierwszego ministra i naczelnika stronnictwa?

— Siedm tysięcy funtów — odpowiedział z powagą.

— A Disraelego?

— Dwanaście tysięcy.

— Stoisz pośrodku między Gladstonem i Disraelim. To coś znaczy. Zresztą zrobiłeś majątek, masz rozum zdobyty doświadczeniem, masz energią, odwagę, humor i oryginalność tobie tylko właściwą. Czyż żałujesz dziesięciu tysięcy funtów, aby służyć Anglii?

— Nie — odpowiedział cicho z uczuciem.

— Znając cię w rozmaitych chwilach i fazach życia, znając twoje upodobania i sympatye — nie mogę się powstrzymać, aby nie zawołać: Niech żyje prawdziwy John Bull!!

KONIEC.