Bolesław Prus

SZKICE II IV

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ORESTES I PYLADES.

ON.

PODWÓJNY CZŁOWIEK.

NA POGRANICZU.

ECHA MUZYCZNE

I.

II.

III.

PAN DUDKOWSKI I JEGO FOLWARK.

GRZECHY DZIECIŃSTWA.

DUSZE W NIEWOLI.

1. W CUKIERNI.

2. NĘDZARZ.

3. MASKARADA.

4. BRAT I SIOSTRA.

5. O ROZKOSZACH I KŁOPOTACH BADACZY.

6. GRA W ODKRYTE KARTY.

7. TEMPORA MUTANTUR.

8. CHORE SERCE.

9. ZASIEWY WSCHODZĄ.

10. JAK WYGLĄDAJĄ NIEKTÓRZY NARZECZENI?

11. CO ROBIŁ SIELSKI.

12. WYPADKI LUDZKIE.

13. SIELSKI UWOLNIONY.

14. PRZESILENIE.

15. GORZKIE OWOCE.

16. CO WYRABIA MIŁOŚĆ Z LUDŹMI.

17. JADWIGA.

18. ŻYWI I UMARLI.

19. JUŻ WRÓCIŁ.

20. CO SIĘ STAŁO PÓŹNIEJ?

SZKICE I OBRAZKI

Tom drugi.

Bolesław Prus

ORESTES I PYLADES.

Poznałem ich w restauracyi, a kilka wyrazów sprawiły to, żem od razu do nich przylgnął. Po kolacyi bowiem, gdy Orest zapytał Pyladesa: "mój drogi, gdzie są papierosy?" ten mu je podał ze swojej cygarnicy. A w chwilę później Pylades rzekł do Oresta: "czy ty wziąłeś portmonetkę?" "Ja" — odparł Orest. — "No, to płać — zakończył Pylades — i idźmy do domu".

Ludzie, którzy posiadają wspólne papierosy i portmonetę zasługują na uwagę. W pierwszej chwili sądziłem, że to jacyś wyjątkowi bracia, lecz objaśniono mnie, że to tylko dobrzy znajomi.

 — Bardzo dobrzy znajomi — dodałem w duchu i złożyłem im wizytę. W drodze, ich wspólny przyjaciel powiedział mi, że gdy pewnego razu ktoś w złośliwy sposób odezwał się o dochodach Oresta, Pylades wyzwał go na pojedynek. Szczęściem Orest, dowiedziawszy się o zajściu, zaczepił swego oszczercę i zapowiedział, że — zabije go, jeżeli Pyladesowi spadnie bodaj włos z głowy.

Wobec tego oszczerca cofnął się i przeprosił obu przyjaciół.

Zapoznawszy się z tak wyjątkowymi ludźmi, odkrywałem w nich coraz nowe dowody wzajemnego przywiązania. Oto, co się trafiło zeszłego karnawału.

Byłem u Oresta w godzinie, w której wybierał się na maskaradową schadzkę. Już kazał przynieść bieliznę i balowy garnitur, gdy wszedł Pylades.

 — Co ci jest? — zapytał go Orest, spostrzegłszy niezwykły odcień na twarzy przyjaciela...

 — Mam schadzkę na maskaradzie — odparł zapytany — no, ale cóż — kiedy mi nie odnieśli fraka...

 — Więc bierz mój... — zawołał Orest.

 — Tak, ale w dodatku praczka nie oddała mi koszuli.

 — Moja jest w tej chwili kupiona, niechże ci służy — dodał Orest i trochę pobladł.

 — A tobie co?... — spytał zalękniony Pylades, patrząc przyjacielowi w oczy.

Orest milczał; za to ja się odezwałem:

 — Ma schadzkę na maskaradzie.

 — O, facecie! — zawołał Pylades, ściskając przyjaciela. — I ty myślisz, że ja w podobnych warunkach wziąłbym twój frak i koszulę?...

A widząc, że Orest nie zmienia zamiaru, dodał poważnie:

 — Jeżeli nie chcesz, ażebym z tobą zerwał, ubieraj się i idź...

Orest zaczął się ubierać i śmiejąc się, rzekł:

 — Pani Zofia ma szczęście, no, no!... A gotów byłem dziś nie dotrzymać jej placu.

 — Pani Zofia?... — krzyknął Pylades.

Orest stanął przed nim jak posąg i przeszywając go wzrokiem, zapytał:

 — Więc to ty miałeś się z nią, dziś zobaczyć?...

 — No — tak! — odpowiedział Pylades tonem szlachetnej rezygnacyi.

 — Więc... ja zostanę w domu — rzekł Orest z mocą.

 — Nie, zostaniemy obaj — odparł Pylades. Przecz chwilę mierzyli się wzrokiem, lecz w końcu uścisnęli się za ręce i obaj zostali.

 — Nie mogłem pohamować wzruszenia i ucałowałem każdego po kolei. Przyjaźń ich wytrzymała najcięższą próbę.

Dziś — siedzą obaj w więzieniu, pod zarzutem, że fałszowali stemple. Orestes posiadał wyjątkowy talent do niepochwytnego wyskrobywania liter: K. O. P., a Pylades z nieporównanem mistrzostwem wypisywał litery: R. V. B.

ON.

Kilka lat temu, około południa, przez jednę z mniej ruchliwych ulic Berlina, szli zwolna dwaj ludzie: wojskowy i cywilny. Wojskowy szedł, a raczej wlókł się naprzód, cywilny o parę kroków za nim. Cywilny był odziany w eleganckie bobrowe futro i błyszczący cylinder, a stąpał — jak jenerał na paradzie. Miał jasne rękawiczki, szare latające oczy i minę człowieka, który pozwala światu nie padać przed sobą na kolana. Na jego ruchliwej twarzy malowała się duma i niestrudzona czujność, której przedmiotem był wojskowy towarzysz. Chwilami zdawało się, że człowiek w bobrowem futrze posiada nieoceniony dar strzyżenia uszami, dzięki czemu słyszy nietylko każde chrząknięcie wojskowego, ale nawet tajemniczy szelest jego myśli, które wzbierały i opadały, jak fale Bałtyckiego morza.

Czujność ta jednak nie przeszkadzała cywilnemu krzywić się, jeżeli ktoś minął go nie otworzywszy ust ze ździwienia, albo uśmiechać się do żołnierzy, którzy przed jego towarzyszem stawali wyprężeni jak struny, z ręką przy skroni i osłupiałemi oczyma.

Wlokący się naprzód wojskowy był człowiekiem olbrzymiego wzrostu. Miał długi płaszcz z peleryną i furażerkę z daszkiem. Twarzy jego trudno było przypatrzeć się, zasłaniał ją bowiem daszek i podniesiony kołnierz. Tylko, jeżeli niekiedy kołnierz odchylił się. widać było wypukłe oczy z obwisłemi powiekami, siwiejące wąsy blond także obwisłe i policzki poorane zmarszczkami, jakby wykute z piaskowca.

O ile jego towarzysz w cylindrze zdawał się być bardzo interesowany tem, ażeby go cały Berlin widział i podziwiał, o tyle wojskowy był zupełnie obojętny. Stąpał ciężko, brzęcząc wielkiemi ostrogami. Nie odpowiedział na ukłony, a nawet nie zwrócił uwagi na maszerujący oddział piechoty, który, mijając go, uderzył w bębny i sprezentował sztandar, co jego towarzysza napełniło taką dumą, że musiał użyć wszystkich sił, ażeby na nim nie pękło bobrowe futro.

Zwykli przechodnie, zajęci świątecznemi sprawunkami, mijali ich obojętnie. Zdarzało się jednak, że któryś uważniejszy spostrzegał olbrzyma w płaszczu i ustępował mu z drogi, zdejmując czapkę. Jeden nawet zdawał się być tak ździwiony, że zamiast ustąpić, otworzył tylko usta i patrzył na wojskowego, jak na widziadło. Para zaś starych berlińczyków, widocznie mąż i żona, bo mieli jednakowe zajęcze kołnierze i jednakowe bawełniane rękawiczki, zobaczywszy olbrzyma, trącili się jednocześnie w ręce:

 — Patrz, to On!... — szepnął mąż.

 — Patrz Fryc, to On!... — rzekła żona.

Na ten widok cywilny w bobrach począł jeszcze piękniej uśmiechać się, kiwać głową i strzydz uszami, jakby cieszył się z ich domyślności i chciał powiedzieć:

 — Tak to on... a to — ja!...

Ale staruszkowie w zajęczych kołnierzach nie spostrzegli tych przyjacielskich sygnałów. Ich oczy były przykute do wspaniałej figury wojskowego. Gdy zaś znikł na rogu ulicy, przypatrywali się ze czcią kamieniom, których dotknęły jego olbrzymie stopy.

Na zakręcie chodnika człowiek w bobrach jeszcze raz odwrócił się do staruszków i z wielką życzliwością kiwnął im głową niby potwierdzając:

 — Tak-to ja!...

Wojskowy wlókł się ciężko, jak człowiek, który na swoich niezmiernie szerokich barkach dźwiga losy czterdziestu pięciu milionów. Lecz, choć oddychał z trudnością, zmęczony długim spacerem, mimo to, zdawało się, że gdy zechce, jego płaszcz zamieni się w olbrzymie skrzydła, które porwą go i uniosą tam, skąd narody wyglądają jak mrowiska.

Na tej ulicy panował ruch większy. Było dużo sklepów i tłumy przechodniów. Wojskowy ocknął się i wypukłe oczy, które dotychczas patrzyły niewiadomo gdzie, skierował na ruch uliczny. Jednem spojrzeniem ogarnął tysiące ludzi. Tu spostrzegł gromadę kobiet targujących się z przekupką o tłustą gęś, — tam, kilku robotników fabrycznych, bladych, uczernionych i spacerujących, jak żołnierze. Widział żonę, która napróżno wyciągała męża z szynkowni, a dalej — kilka osób, które szły z węzełkami środkiem ulicy. Ktoś w tej gromadzie płakał, reszta zaś mówiła między sobą, że trzeba iść prędko, bo spóźnią się na pociąg do Hamburga i okręt bez nich pojedzie do Ameryki!...

Olbrzym zmarszczył krzaczaste brwi i odwrócił się w inną stronę. Wnet przecie kamienna twarz jego rozjaśniła się: zobaczył bowiem trzech bardzo małych chłopców, z których jeden miał pałasz, drugi dziecinny karabin, a trzeci tornister i papierową pikielhaubę. Błysnęła mu niewyraźna myśl, że choć kilku desperatów wyjedzie do Ameryki, to jednak na ich miejsce z tych oto dzieci wyrosną nowi zdobywcy.

Nagle cywilny w bobrach skoczył naprzód z taką gwałtownością, że zachwiał mu się cylinder. Zdarzyła się rzecz niesłychana. On, sekretarz, powiernik i biograf wielkiego człowieka, nie spostrzegł, że jego pan zatrzymał się na ulicy...

Stanąt, stał i patrzył, — a sekretarz nie mogł nawet odgadnąć, na co patrzy? Jest tu wprawdzie sklepik z kolonialnemi towarami, ale czyliż On nie zna cynamonu, muszkatołowej gałki, a choćby i kokosowych orzechów?... Na cóż więc patrzy?...

W tej chwili olbrzym z cicha westchnął. Nieba!.. On westchnął?... Sekretarz nie wierzy własnym uszom. Obchodzi pana zboku i na jego twarzy widzi nieomylne znaki wzruszenia.. Czyżby go wzruszył cynamon?...

 — Ach!... omało nie krzyknął biograf, zobaczywszy w głębi sklepu małą choinkę, obwieszoną kilkoma piernikami. Jego tak rozmarzył widok choinki ubogich... Cóż to za poetyczna dusza!... Byle tylko nie wymyślił nowego podatku na ubogie dzieci!...

Nareszcie olbrzym odszedł od sklepu, z takim ruchem, jakby mu było trudno oderwać się od — choinki.

 — Teraz już wrócimy do domu — pomyślał sekretarz, ciesząc się w duchu, że do biografii przybywa jeden z najbardziej interesujących rozdziałów. On rozmarzył się wobec choinki!... Czy nie piękny temat?... Wspomnienia z lat dziecinnych unoszące się nad krwawym szlakiem od Saarbrücken do Paryża... Nie ma wydawcy, któryby tego rozdziału nie kupił na wagę stumarkowych banknotów!...

Sekretarz, przywykły do trafnego odgadywania publicznych i prywatnych projektów pana, miał już cały pomysł w głowie. Oto On, zmęczony nocną pracą, wyszedł około południa na spacer. Był nieco zdenerwowany, a więc przystępniejszy dla ludzkich uczuć. Widok przedświątecznego ruchu usposobił go jeszcze lepiej, a choinka — rozmarzyła do reszty.

 — Jestem pewny — myslał sekretarz — że ta choinka stanie się źródłem mnóstwa nowych projektów dla klas pracujących, a może i... gratyfikacyi'?..

Oj! ci wielcy ludzie... — szepnął sekretarz. — Ani wiedzą jak łatwo przychodzi odgadywać ich zamiary tym, którzy dokładniej zbadali mechanizm geniuszu!..

W tem miejscu sekretarz nie mógł powstrzymać się od złożenia hołdu swojej przenikliwości. Jednocześnie obrzucił okiem Berlin i spostrzegł, że mu się jego pan znowu wymknął. Wprawdzie tylko o kilka kroków, gdyż od swego sekretarza i bibliografa człowiek dalej uciec nie może.

Tym razem wojskowy stał przed straganem z zabawkami, gdzie chudy i zmarznięty kupiec, gromadce ciekawych zachwalał swoję towary.

 — Oto jest pociąg kolei żelaznej, który sam jeździ — cztery marki!... Oto jest słoń, który sam chodzi i ryczy — dwie marki!... Nakręca się ogonem... Oto jest pajac za dwadzieścia fenigów!...

Kolej i słonia mogli widzieć tylko ludzie dorośli, bo zabawki te biegały po stole. Ale pajac wisiał w górze. Miał odzienie złożone z płatów niebieskich, pąsowych i żółtych, śpiczasta czapkę, a w rękach dwie blachy! Gdy kramarz pociągnął za sznurek, pajac rozrzucał nogi, uderzał w blachy, przewracał oczyma i pokazywał język.

 — Ach! jaki on śliczny!... — odezwał się w tej chwili dzieciący głosik.

Wojskowy spojrzał w tę stronę i zobaczył jasnowłosego chłopczyka, który, zadarłszy głowę i złożywszy ręce, patrzył na pajaca jak na cud. Ile zaś razy pajac mocniej wyrzucił nogą albo lepiej wysadził język, chłopiec śmiał się na cały głos, uderzał w ręce i wołał:

 — Ach, Boże! Boże! jaki on śliczny...

Radość dziecka była tak wielka i szczera, że udzieliła się całej gromadce widzów. Nawet wojskowy olbrzym uśmiechnął się pod wąsem i — wydobył z kieszeni sakiewkę.

 — Kupi chłopcu pajaca!.. — pomyślał sekretarz w bobrach, nie mogąc w dalszym ciągu powstrzymać się od kilku słów uznania dla swoich niepospolitych zdolności, które pozwalały mu odgadywać najdrobniejsze zamiary sfinksa XIX wieku.

W tej samej jednak chwili twarz wojskowego zachmurzyła się znowu. Prędko schował sakiewkę do kieszeni i odszedł od kramu.

Pajac tymczasem wciąż skakał i wywracał oczy, mały chłopiec śmiał się, a sekretarz myślał:

 — Chciał kupić malcowi pajaca na choinkę, ale spostrzegł, że go poznali i dał pokój.. Oj! ta popularność...

Ja jednak — ciągnął w duchu sekretarz — mam prawo napisać, że pajac został kupiony i darowany dziecku ze słowami: "Masz, mój mały, to dają ci niemcy na gwiazdkę!... Ale ogłoszę to dopiero po śmierci..

Wpół godziny później wojskowy pan i jego sekretarz byli już w gabinecie... Sekretarz stał przy biurku a wojskowy siedział w wysokim fotelu i palił fajkę.

Była to chwila, w której biografom wolno zadawać niedyskretne pytania. Sekretarz skorzystał z niej i rzekł:

 — Dzień dzisiejszy będzie dla mnie pamiętay. Dawno już nie widziałem waszej książęcej mości w takim świątecznym nastroju ducha.

 — Tak! — odparł powoli wojskowy. — Ten spacer przypomniał mi o kilku sprawach. Zaczynam już spotykać emigrantów do Ameryki nie tylko w raportach ale — i na ulicach...

 — Gadaj innym o emigrantach, pomyślał sekretarz Przedemną nie ukryjesz swych uczuć!...

A potem dodał głośno:

 — Jestem pewny, że widok tej choinki obudził w księciu jakieś miłe wspomnienia z lat dziecinnych...

Książę podniósł głowę.

 — Jakiej choinki?...

 — Tej — w sklepie kolonialnym — odparł domyślny biograf, dyskretnie patrząc w ziemię.

Książę puścił ogromny kłęb dymu i niespokojnie poruszył się w fotelu.

 — Ach, tak!... — westchnął — ten sklep i nasi emigranci, wyjeżdżający z domu na Boże Narodzenie, to ciekawa ilustracya niemieckich stosunków. Każdy taki sklep jest kasą, w której Holandya pobiera od nas haracz... Śmieszna historya, żeby Niemcy nie mogły mieć u siebie nawet laski cynamonu, na której nie położyłaby pieczęci Anglia albo Holandya...

Holandya! mniejsza od Brandenburgii, której jednak podoba się mieć kolonie prawie cztery razy rozleglejsze od całych Niemiec!... No — i posiada je, a my pewnego poranku musielibyśmy pić na śniadanie cykoryę, zamiast kawy, gdyby tak się podobało Holandyi...

 — Więc jego nie choinka wzruszyła, tylko... holenderskie kolonie? — pomyślał markotny sekretarz.

Wzburzony olbrzym pociągnął kilka razy dym z giętkiego cybucha; powoli jednak nabrzmiałe na czole żyły pobladły mu i — uspokoił się.

 — Uważałem — rzekł sekretarz — że księciu podobał się ten mały chłopiec przed pajacem?...

 — A, tak! to był tęgo zbudowany malec! — odparł książę z uśmiechem znawcy mięsa dla armat.

 — Zdawało mi się nawet, że książe miał zamiar ofiarować mu pajaca?

 — No — alem przecież tego nie zrobił — odpowiedział olbrzym.

 — Czy książę sądzi, że święteczne podarunki nie są stosowne dla niemieckich dzieci ?

 — Przeciwnie... Zresztą dałem mu najlepszy podarunek, jaki mógł dostać.

Sekretarz spojrzał ciekawie.

 — Dałem mu — niezaspokojone pragnienie — odparł książę. A potem dodał:

Im więcej będzie takich pragnień, tem dla nas lepiej!

 — Przed jedynastu laty jednak, w Wersalu, byłeś książę łaskawszy dla małej francuski, która dostała od was lalkę?

 — Bo widzisz, im więcej — tam będzie zaspokojonych pragnień, tem znowu dla nas lepiej!

To powiedziawszy, książe odwrócił się i utopił wzrok w wiszącej mapie holenderskich kolonij.

Sekretarz — posmutniał, może słusznie, domyślając się, że w tym kraju gdzie mały chłopiec napróżno tęskni do pajaca, a wielki kanclerz do holenderskich kolonij, sekretarze, zamiast gratyfikacyi, mogą otrzymać na gwiazdkę podarunek — z niezaspokojonych pragnień...

* * *

PODWÓJNY CZŁOWIEK.

Czasami tęsknię, ale nigdy nie nudzę się, ponieważ we mnie jest dwu ludzi, którzy ciągle sprzeczają się z sobą. No, a w moim wieku niema przyjemniejszej rozrywki, jak ożywiona dyskusya."

W taki sposób określił samego siebie pewien stary kawaler, p. Drzymalski. gdy go pytano: czy nie nudzi się, nic nie robiąc?... W podobny sposób wyjaśnił kwestyę: dlaczego chodzi do teatrzyków, a nie bywa w teatrze?

 — Na przypatrywanie się baletowi mam za dużo rozumu. Na dramat chodzić nie potrzebuję, gdyż sam w sobie noszę kopalnię uczuciowych sytuacyj; żadną zaś komedyą nie ubawię się tak, jak moim własnym dowcipem. Chodzę tylko na operetki, ponieważ nie znam się na muzyce.

Mnóstwo tego rodzaju zdań p. Drzymałski wygłaszał z niezachwianą powagą, za co przyjaciele nazywali go oryginałem, a niechętni cynikiem. Gdy mu to powiedziano w oczy, odparł bez gniewu:

 — Mylicie się, panowie, jestem tylko prawdomównym.

Był to człowiek nieładny, ale spojrzenie miał dziwne. Zwykle patrzył szyderczo, z drwiącym uśmieszkiem, niekiedy zaś tak smutno, jak gdyby serce zalewało mu się łzami. Czasem na nic nie patrzył, a wtedy z jego oczu padał cień jak z przepaści.

W jednej z podobnych chwil, ktoś, uchodzący za dowcipnego, powiedział mu:

 — Za często zaglądasz pan w siebie.

 — Bo mam na co spoglądać — odrzekł. — Gdybyś pan robił to samo, traciłbyś czas na próżno.

Życie prowadził systematyczne. Jadał obiad o drugiej, po obiedzie spał, przed obiadem spacerował. O dziewiątej wieczorem szedł na kolacyę, później czytał książki albo grał w wista, a o północy leżał w łóżku. Z rana wstawał o siódmej, karmiłi opatrywał swoje kanarki, czytał i przed obiadem szedł znowu na spacer.

Na niedzielę miał inny program zajęć. Po południu składał wizyty różnym starym panom i damom, których już nikt nie odwiedzał, a z rana chodził do kościoła.

 — Więc pan bywasz w kościele? — dziwił się jakiś farmazon.

 — Bywam.

 — Jak można pozować na świętoszka!...

 — Rzecz gustu — odpowiedział Drzymalski. — Pan dbasz o łaskę prezesów, a ja o łaskę Boga i świętych. Mam ten zysk, że moi protektorowie nigdy mnie nie lekceważą.

Farmazon oburzył się tak, że przestał witać się z Drzymalskim. Przyjaciele nie omieszkali wyzyskać tego.

 — Cóż to, panie Drzymalski, nasz szanowny dyrektor nie wita się z panem?

 — Wiem o tem lepiej aniżeli panowie, bo właśnie wczoraj nie podał mi ręki w salonie, przy piędziesięciu osobach

 — I cóż pan na to?

 — Powiedziałem mu, że Grand Daniel także nie podałby mi ręki, choć jest bardzo szanownym koniem.

Pewnego dnia, gdy odbywał zwykłą przechadzkę po saskim ogrodzie, zastąpił mu drogę tęgi, siwiejący szlachcic. P. Drzymalski ocknął się z zamyślenia i chwilę popatrzywszy zawołał:

 — Niedojdziewicz!

 — We własnej skórze! — odparł przybysz. Padli sobie w objęcia.

 — Skądże się wziąłeś w Warszawie i do tego w ogrodzie? — zapytał Drzymalski.

 — Wczoraj przyjechałem do miasta, a dziś byłem u ciebie w domu. Służąca powiedziała mi, że zastanę cię tutaj, między studnią i wodą sodową — no i zgadła. Jesteś regularny jak zegarek.

 — Żaden szlachcic nie zalega tak regularnie w długach, jak ja spełniam moje obowiązki. Tu naprzykład bywam codzień od dziesięciu lat.

 — Boże miłosierny! — westchnął Niedojdziewicz. I co tu robisz codzień.

 — Cieszę ludzi moim widokiem, a niekiedy marzę.

 — Ty?...

 — Czy mi nie wolno? — spytał Drzymalski. — Jestem przecie pełnoletni.

 — I bardzo. Ale o czem marzysz?

 — Niekiedy podziwiam dobrotliwą Opatrzność, która nad każdą ławką w saskim ogrodzie stworzyła drzewo, aby ludzie mieli dosyć cieniu...

Niedojdziewicz spojrzał na niego, niepewny, co myśleć o tej filozofii.

 — Zwykle zaś — ciągnął Drzymalski — pieszczę się i dręczę widokiem przechodzących kobiet. O, spojrzyj naprzykład na tę, czy nie piękna? Blondynka, ciemno szare oczy. grecki profil, a jaki rzut nogi!... Zdaje mi się. że za jeden jej pocałunek oddałbym życie; ale wnet przypominam sobie, że ona takiego jak ja, nie pocałowałaby nawet za turkusowe kolczyki. Moje zaś dochody nie pozwoliłyby mi ofiarować jej brylantowych...

 — Kpisz ze mnie? — spytał Niedojdziewicz, patrząc mu w oczy.

 — Mówię zupełnie seryo — odparł Drzymalski z wejrzeniem pełnem smutku. Ale jestem jak Człowiek śmiechu: kiedy mi serce pęka, ludzie myślą, że kpię z nich. Lecz prawda, że wy na wsi czytacie dopiero Walter-Skotta, a Hugo jeszcze się dla was nie urodził.

 — Zawsześ był dziwak — rzekł Niedojdziewicz — ale nie wiedziałem, że obudził się w tobie gust do kobiet.

 — Gust?... Powiedz namiętność!... Od piątej klasy ginąłem za kobietami, kochałem się jak Romeo, ale — po cichu, wiedząc, że żadna nie odpłaci mi wzajemnością. Tak głupiej niema w Warszawie, a na prowincyę nie chce mi się wyjeżdżać.

 — Zechciej się tylko ożenić, a sto wyjdzie za ciebie nawet w Warszawie.

 — Dajże spokój. W ciągu piętnastu lat starokawalerstwa oświadczyłem się czterem i żadna się nie złapała. Śmiały się. gdy ze łzą w oku opisywałem im interesujący stan mojej duszy. Im byłem rzewniejszy, tem one miały lepszy humor; widocznie w ich opinii szkodził mi zbytek uczuć. Zrobiłbym wrażenie, gdybym miał w sobie mniej poezyi, bo kobiety są realistki i wolą okrągły kark, aniżeli okrągły frazes.

 — A dlaczego nie zwracałeś się nigdy do Anny?...

Drzymalski cofnął się.

 — Jakiej Anny?... — spytał niespokojnie.

 — Siostry mojej żony.

Drzymalski począł iść szybko i, zaplotłszy ręce za siebie, ściskał je tak mocno, jakby chciał połamać palce. Niedojdziewicz zdumiał się, widząc jego wzruszenie.

 — Co ci się stało?... Czego lecisz jak waryat?...

 — Posłuchaj mnie — odezwał się Drzymalski. — Jesteś jedynym moim przyjacielem, jeżeli w ogóle mogę mieć przyjaciół, ale pomimo to zrobiłeś mi wielką przykrość...

 — Przykrość?...

 — Niezmierną. Czy pomyślałeś kiedy, że ja, od pietnastu lat, kocham... nie — uwielbiam Annę?... To moja pierwsza i jedyna miłość?... I kto wie, czy dziś nie byłbym innym, gdybym się z nią ożenił... Przedewszystkiem miałbym kamienicę, bo jej ojciec umarłby ze zmartwienia, patrząc na takiego zięcia.

 — W imię Ojca i Syna... — przeżegnał się Niedojdziewicz. Więc dlaczego nigdy nie wspomniałeś o tym afekcie?

 — Nie śmiałem... Piętnaście... eh!... co ja mówię... sto razy chciałem się o Annę oświadczyć, ale słowa więzły mi w gardle. Siedzisz całe życie na wsi i myślisz tylko o tem, ażeby co roku mieć dziecko; niemasz więc pojęcia, jak wstydliwem jest prawdziwe uczucie. Ale gdybym ci przeczytał sonety, jakie na jej cześć pisałem, zapłakałbyś... Taką lichą mają formę, obok głębokiego uczucia. Niedojdziewicz kręcił głową.

 — Mój drogi — rzekł — drwisz ze mnie. Mówisz, żeś kochał jednę tylko Annę, a... oświadczałeś się czterem innym pannom.

 — Z rozpaczy i dla wprawy. Kto nie może utopić się w oceanie, skacze do studni.

 — Dajmy na to. Ale kiedy już nabyłeś wprawy?...

 — Nie śmiałem zwracać się do panny Anny, dostawszy odkosza od innej — odparł Drzymalski tonem przekonania. No, ale jest już druga, więc idźmy na obiad. Dziś wyjątkowo pójdę do lepszej knajpy i proszę cię ze sobą...

Niedojdziewicz wahał się.

 — Obiecałem — rzekł — Anusi, że u nich będę na obiedzie, ale — mniejsza o to. Poślę kartkę przez posłańca, a tymczasem pogadamy. Może cię ożenię?

 — Prędzej wsadzisz mnie na szczyt ratuszowej wieży — odparł Drzymalski.

Wyszli z ogrodu w stronę teatralnego placu. Drzymalski spuścił głowę i gwizdał marsza Szopena;

Niedojdziewicz spoglądał na niego z pod oka i wzruszał ramionami.

 — Dziwak, wielki dziwak!... — myślał o swoim przyjacielu. Ale — jeżeli się ożeni, to może się odmienić.

W restauracyi znaleźli osobny gabinet. Niedojdziewicz pisał kartkę, a Drzymalski zamawiał obiad.

 — Daj nam pan — rnówił do subjekta, bębniąc palcami w stół — daj nam pan — barszczu... polędwicę... A rybę macie jaką? Jestem dziś tak wzruszony, że muszę jeść rybę.

 — Jest sandacz z jajami.

 — Bardzo dobrze, daj pan sandacza. A ze zwierzyny?...

 — Może być pieczeń sarnia.

 — Wybornie, więc i pieczeń sarnią, byle nam ze stołu nie uciekła.

 — Wódeczkę podać przed obiadem?

 — Owszem, daj nam pan starki i ćwierć funta kawioru. Obiad bez wódki, jest jak dorożka bez stopnia.

 — Wino będzie jakie?

 — Może byś sotern, a później zobaczymy.

 — Po obiedzie czarna kawa i likier?

 — Obiad bez kawy, jest jak krzesło bez poręczy. Zapisuj pan sobie moje dowcipy, będziesz miał reputacyę.

Początek obiadu upłynął w milczeniu. Ale przy drugiej butelce soternu, dwaj przyjaciele wrócili do przerwanej rozmowy.

 — Powiedz-że mi krótko — spytał Niedojdziewicz — boć znamy się od dzieci, a kochamy jak bracia... Chcesz się żenić, czy nie?... Ale krótko.

 — Dyabli wiedzą — odparł Drzymalski. Znasz moje najgłębsze uczucia, więc sam osądź....

 — Zatem chcesz się żenić, Józefie!... Ty chcesz.. — zawołał Niedojdziewicz i złożył pocałunek na spoconej twarzy przyjaciela.

 — Nie wiem. Serce mówi: tak! — a rozum przypomina, że w małżeństwie są duże obowiązki. Trzeba być nie tylko punktualnym, ale i entuzyastą.

 — Józiu!... Drzymalski... — prawił zarumieniony szlachcic. Znamy się od pierwszej klasy... Ty byłeś naprzód moim kolegą, ale, że ja siadywałem w każdej klasie po dwa lata, więc zostałeś moim korepetytorem... Zawsze jednak... Józiu patrz mi w oczy... Zawsze jednak byliśmy przyjaciółmi. Otóż, ja, Niedojdziewicz, jako twój najserdeczniejszy przyjaciel, mówię ci: Drzymalski, ty chcesz się żenić!... Prawda, że w tobie siedzi jakiś przekorny dyabeł, i nie wiadomo kiedy kpisz, a kiedy mówisz prawdę, ale ja cię znam... Ty chcesz się żenić i tobie dobrze zrobi małżeństwo...

 — Kiedy w saskim ogrodzie — mówił Drzymalski, patrząc w sufit — widzę spruchniałe drzewa, obite smołowcową tekturą, myślę, że dla starego kawalera małżeństwo jest taką tekturą, co osłania jego rany... Ale ich nie leczy !...

 — Józiu... tobie koniecznie potrzeba żony... Ona by ci świat umilała.

Drzymalski począł marzyć głośno:

 — Patrząc w salonie na młode kobiety, na ich piękność, ruchy, ich strój tak różny od naszego, a tak ponętny, rozumiem, że na świecie niema doskonalszej istoty nad kobietę. Czasami, na widok turniury, chwiejącej się z wdziękiem, ogarnia mnie taki żal, że, boję się rozpłakać i uciekam... Ale kiedy znowu pomyślę, że pewnego dnia, mógłbym w moim pokoju zobaczyć suknie porozwieszane na drzwiach, kaftaniki na bibliotece, chusteczki na parawanie — zimno mi się robi... Kobiety mają za dużo garderoby!...

 — To głupstwo! — machnął ręką Niedojdziewicz. Garderoba nie stanowi kobiety.

 — To wcale nie dodaje mi odwagi.

 — Więc ja cię wyręczę.

 — W czem?... — zawołał Drzymalski.

 — Uświadczę się w twoim imieniu Annie.

 — Czyżbyś to zrobił?...

 — Nawet dzisiaj, w tej chwili! — zawołał Niedojdziewicz, z pewnym trudem unosząc się z kanapy.

 — Pierwej skończmy obiad — uspokoił go Drzymalski. Dobry obiad jest gwarancyą powodzenia w miłości; lubo nie zawsze! — westchnął.

 — Obiad skończymy — mówił Niedojdziewicz z pałającemi oczyma — ale... oświadczymy się dziś...

I uderzył pięścią w stół marmurowy.

 — Nie mam odwagi...

 — Trzeba raz skończyć!...

 — Nie ośmielę się...

 — Z oświadczynami robi się jak z wyrwaniem zęba. Powiedz sobie: rwę dziś, za godzinę i basta!.. Za godzinę będziesz po słowie z Anną...

 — Odrzuci mnie! — desperował Drzymalski.

 — Pójdzie za ciebie z pocałowaniem ręki. Za późno na grymasy, kiedy się dobiega trzydziestki.

 — No, Anna już przewaliła trzydziestkę...

 — Jest znacznie młodsza od ciebie.

 — Bagatela! — mruknął Drzymalski. — O mnie już lada dzień napiszą nekrolog i, doprawdy, zazdroszczę tym, którzy go czytać będą. Ale mniejsza o lata panny Anny — dodał — ponieważ czuję, że i w tym wieku, jaki ma, zrobiłaby mi łaskę wychodząc za mnie. Nie jestem jej wart...

Niedojdziewicza ogarnął zapał.

 — Wart jesteś! — krzyknął — boś mój kolega i przyjaciel... Jeszcze kieliszek... i idziemy w konkury...

 — Jak to, zaraz?...

 — Natychmiast. Z oświadczynami, jak ze rwaniem zębów...

 — Ależ ja mam na sobie stary tużurek...

 — Do dentysty biegłbyś w szlafroku, gdyby cię przycisnęło.

 — Zresztą muszę pomyśleć...

Niedojdziewicz podniósł się z kanapy.

 — Kochasz Annę, czy nie?...

 — Miłość jej zatruła mi piętnaście najpiękniejszych lat życia...

 — A więc basta!... Pije zdrowie twojej narzeczonej, a siostry mojej żony...

 — Gubisz mnie!... — reflektował go Drzymalski i zakrztusił się winem ze wzruszenia.

 — Teraz idźmy!... — rzekł Niedojdziewicz.

Drzymaiski chwycił się za poręcz kanapy.

 — Trupa mojego weźmiesz stąd...

Niedojdziewicz trochę wytrzeźwiał.

 — Słuchaj — mówił spokojniejszym głosem. — Jutro wyjeżdżam z Warszawy, ale dziś chcę cię uratować. Widzę, że marnujesz się w starokawalerstwie i zmarniejesz, więc decyduj. Albo oświadczymy się o Annę zaraz, albo...

 — Pozwólże mi zebrać myśli... — szepnął Drzymalski. Nie jestem berejterem, ażebym z miejsca brał taką baryerę, jak oświadczyny.

 — Dobrze. Wyjdę na pięć minut z tego pokoju, przyślę ci syfon wody selcerskiej, a ty — napij się jej i pomyśl. Albo... albo...

Niedojdziewicz wyszedł, a po chwili ukazał się subjekt i, milcząc, postawił syfon na stole.

 — Boże mój, co robić? — szepnął Drzymalski. — Anioł czy szatan sprowadził mi na kark Niedojdziewicza?... Ten szlachcic rozmarzył mnie, czuję, że odmłodniałem na sarnę myśl o Annie. Ile wspomnień... Widzę całą moją ubogą młodość, klasy pełne dziecinnych głów, uniwersytet, izbę na poddaszu, gdzie we trzech mieliśmy dwa łóżka i, na cały dzień jednę bułkę chleba...

A potem — Anna... Spotkałem ją na wieczorku. Miała tarlatanową suknię i niebieską szarfę. Jak to dawno!... Z początku nie zauważyłem jej, ale wypadkiem dotknęła mnie sukienką i spojrzała tak, żem wybiegł do przedpokoju i pocałowałem jakąś pokojówkę. A może ja jej wtedy podobałem się?... No, chybaby miała kataraktę na oczach, bo nawet stare baby nigdy nie okazywały apetytu na moje wdzięki... Ale jeżeli... Jeżeli z tego powodu do dziś dnia została panną?... Bah! a narzeczony, który ją porzucił? Choć i to niczego nie dowodzi, mnie cztery panny odrzuciły, a jednak ją kocham.

Gdyby więc i ona mnie kochała, gdybym przy niej odżył i tak codzień widywał moje młode łata, jak dzisiaj?... Co prawda, żeniąc się, zrobiłbym uciechę całej Warszawie; ludzie wytykaliby mnie palcami. Ale cóż mnie to obchodzi? Czy nie mam prawa do szczęścia, a Warszawa do uciechy? A gdybyśmy mieli dzieci... Nie, widocznie już zwaryowałem!... Ale jeżeli ona mnie kocha?... No, to by mi także w moim wieku nic nie pomogło. Boże! jakie straszne wątpliwości.

We drzwiach stanął Niedojdziewicz.

 — Tak, czy nie? — spytał.

 — Jestem zdecydowany, ale... i pełen sceptycyzmu, jak prawdziwy filozof — odparł Drzymalski.

 — Ubezwłasnowalniam cię na godzinę! — zawołał Niedojdziewicz. O tu jest miednica z wodą, umyj się.

Drzymalski wyszedł do drugiego pokoju i umył się.

 — A!... — syknął — zimna woda dodaje otuchy, nawet do małżeństwa.

 — Bierz palto. Drzymalski ubrał się.

 — Idźmy.

 — Czy tam?... — spytał Drzymalski.

 — Nie pytaj.

 — Zmiłuj się — szepnął, biorąc Niedojdziewieza za rękę. — Jeszcze kwadrans do namysłu...

 — Ani sekundy...

Wyszli, siedli w dorożkę i wkrótce stanęli przed sporą kamienicą.

 — Połowa tego domu będzie twoją — rzekł Niedojdziewicz.

 — Zatrzymajmy się... — błagał go Drzymalski. — Zabije mnie apopleksya...

 — Mieszka tu felczer i puści ci krew.

Drzymalski opierał się, ale wieśniak ujął go mocno pod rękę i wciągnął na schody.

 — Toby była awantura, gdybym został przyjęty! — szepnął Drzymalski.

Niedojdziewicz zadzwonił. W tej chwili drzwi otworzono.

W przedpokoju Drzymalski uczuł, że nogi chwieją się pod nim. Szczęściem spojrzał w lustro i zobaczył sinawe rumieńce na swojej twarzy i nos czerwony.

Widok ten przywrócił mu równowagę duchową.

 — No — myślał — już takiego konkurenta nie przyjmie nie tylko Anna, ale nawet jej kucharka — pomyślał. — Wyglądam jak pijak i z pewnością dostanę piątego arbuza w życiu, ale — co mi to szkodzi?... Sądzono widać, ażebym w tym tygodniu ubawił Warszawę moją skwapliwością do kobiet.

Weszli do gabinetu pana domu, szczupłego i jowialnego staruszka, który przyjął ich bardzo życzliwie.

 — To mi lokator! — zawołał staruszek, ściskając za obie ręce Drzymalskiego. — Spokojny, punktualny, lubi porządek...

 — Nie wiem, czy tak pochlebną opinię podzielałby mój gospodarz — odpowiedział Drzymalski

 — O, podziela!... — zawołał staruszek. — Zna przecie pana od ośmiu lat i mówi, że taki lokator to błogosławieństwo boże. Zazdroszczę mu z całego serca...

Drzymalski skłonił się pełen niepokoju.

Wtem Niedojdziewicz odchrząknął i wtrącił się do rozmowy.

 — Może ojciec mieć tego lokatora do końca życia.

 — Co mówisz? — spytał stary z zaiskrzonemi oczyma.

 — Tak jest i nawet przyszliśmy w tym interesie.

 — Ejże?... Więc on wyprowadza się od Frajtaga?... Brawo!... — krzyknął staruszek klaszcząc w ręce.

Drzymalski siedział blady i wyginał sobie palce. Niedojdziewicz pocałował staruszka w ramię i mówił:

 — Kochany ojcze, powiem ci bez wstępu: Drzymalski prosi cię o rękę Anny...

Mimo panowania nad sobą, Drzymalski tak nagle rzucił się na kanapie, że dotknął głową ściany. Staruszek otworzył usta ze zdziwienia, podniósł ręce do góry i rzekł:

 — Czy to być może?...

 — Wiedziałem — odezwał się Drzymalski — że umie pan dobrodziej odrzucisz... Przynosi to zaszczyt pańskiemu doświadczeniu i dbałości o szczęście córki.

 — Ależ nie!... — odparł staruszek, dziwiąc się coraz bardziej.

Drzymalski oniemiał.

 — Józef od piętnastu lat kocha Annę — rzeki Niedojdziewicz, — a jeżeli oświadcza się tak późno, to tylko przez nieśmiałość.

 — Bagatela — zawołał staruszek — zalegał w oświadczynach sześćdziesiąt kwartałów!... Jednak lepiej późno, aniżeli nigdy, bo dobry i ten lokator, który, długo nie płacąc, chociaż w końcu oddaje. Ale ja mam, panie, takich, co mi nigdy nie zapłacą... Wymknęli się, graty z domu wynieśli i — szukaj nieboszczyka w biurze adresowem!

 — Więc ojcze, przyjmujesz Drzymalskiego?... — spytał Niedojdziewicz.

 — Całe piętro mu oddam... To jest — poprawił się staruszek — widzicie tak. Ja zajmuję się tylko kamienicą i zapraszam do niej pana Drzymalskiego, owszem, nawet zniżę mu komorne. Ale czy Anusia przyjmie go za męża, to już jej rzecz.

 — A jest w domu?

 — Rozumie się, że jest i nawet pewnie nas podsłuchuje — rzekł staruszek.

 — Ależ papo!... — zawołała panna Anna, stając nagle we drzwiach gabinetu. Cóż za wyobrażenie będzie miał o mnie pan Drzymalski?...

Niedojdziewicz spojrzał na nią, kiwając głową.

 — Że nie podsłuchujesz, to wiem — rzekł do niej. — Ale gardło daję, że słyszałaś całą naszę rozmowę.

 — Byłoby dziwne, gdybym nie słyszała — odpowiedziała panna. Robiąc koronkę siedzę cały dzień przy tych drzwiach w saloniku, a panowie tak głośno powierzacie sobie tajemnice, że trudno ich nie słyszeć.

 — A więc?... — spytał Niedojdziewicz.

 — Co więc?... — chłodno odparła panna Anna.

 — Czy przyjmujesz oświadczyny Józefa?...

 — Czy ty jesteś panem Józefem?... Drzymalski podniósł się z kanapy.

 — Pani! — rzekł — do tej pory milczałem, nie mając odwagi prosić pani o rękę. W tej chwili mówię, ale... również czuję, że nie mam odwagi... Skazany na śmierć nie doświadcza takich wrażeń wobec...

Tu urwał i stanął z otwartemi ustami, zapatrzony w pannę.

 — Dziękuję panu, żeś mnie chciał porównać do kata, ale mniejsza o to... Przedewszystkiem witam — rzekła panna i podała mu rękę.

 — Zdaje się, moi państwo — wtrącił Niedojdziewicz — że najłatwiej porozumiecie się, bez świadków.

I dla tego zostawcie tu mnie z ojcem na półgodzinną rozmowę o interesach, a sami przejdźcie do saloniku. Ty, Józefie masz drogę utorowana. Reszty dokończysz sam.

 — Wpadłem na siedm bez atu! — pomyślał Drzymalski.

Anna wyszła do saloniku, a za nią jej konkurent. Tam przeniosła swój warsztat, koronkarski na drugi koniec pokoju i. usiadłszy na fotelu, najspokojniej zaczęła robotę. Drzyinalski zajął miejsce naprzeciw niej, na taburecie, mocno zmięszany.

 — Rzadko widujemy się — rzekła panna.

 — Słodki to dla mnie wyrzut. Ale, jeżeli pani pozwoli, postaram się dotychczasowe zaniedbanie wynagrodzić — odparł Drzymalski.

 — Komu?...

 — Wynagrodzić przedewszystkiem sobie...

 — A powtóre?...

 — Istotnie, że z tego com powiedział, wypływa i powtóre. A więc — powtóre — znowu sobie.

 — Prawda, że w panu jest podobno dwu ludzi.

 — Pani słyszała o tym aforyzmie? Dobry jest, co?....

 — Nawet o sławie pańskiego dowcipu. Ale jacyż to są ci dwaj ludzie, których pan lokujesz w sobie?

 — Jednym jest ten, który panią poznał przed piętnasta laty: tkliwy i marzący. Drugim ten który przez piętnaście lat kochał bez nadziei...

 — I cztery razy oświadczał się czterem różnym pannom. Jakiż jest ten drugi?

 — Dowcipny i złośliwy — odparł Drzymalski.

 — W miłości nieszczęśliwy — dodała Anna.

 — Pozwolę sobie zauważyć, że rym, który pani w tej chwili skomponowała, jest lepszy od wielu moich, choć dużo nad niemi pracuję.

 — Bardzo mi to pochlebia. Czy i pan dopuszcza się wierszy?

 — Niestety tak. Układałem je na cześć pani. Czy pani także bawiła się w poezyę?

 — Niestety, tak...

 — Domyślam się, że nie z mego powodu?

 — Powinnabym uwielbiać pańską skromność, ale, będąc szczerą, wolę podziwiać pańską domyślność.

 — Gorzkie odpowiedzi pani ranią moje nadzieje.

 — Ach, prawda. że pan ma mi się oświadczyć i zapewne w imieniu obu swoich lokatorów. Skądże to przyszło tak nagle?

 — Miałem już honor wspomnieć, że od piętnastu lat...

 — To słyszałam, niech więc pan przejdzie do daty najświeższej.

 — Bardzo dobrze. Otóż dziś spotkał mnie w saskim ogrodzie szwagier pani...

 — I litując się nad siostrą żony. starą panną, prosił w jej imieniu o pańską rękę. Czy tak?

 — Boże uchowaj! — odparł Drzymalski. Jesteśmy z nim kolegami od pierwszej klasy, nic zatem dziwnego, że w poufałej rozmowie wspomniałem mu o moich uczuciach, a on...

 — Poszedł z panem do restauracyi na obiad. Tam, przy butelce wina, serca wasze uderzyły jeszcze spieszniej i — ułożyliście maryaż. Czy tak?

 — Gdyby pani od swego opisu odjęła trochę złośliwości, a dodała trochę uczucia i poezyi, możebym go potwierdził.

 — Mara dodać poezyi?... Więc była nie jedna, ale kilka butelek wina?... Poznałam to po humorze mego szwagra.

 — Pani! sotern jest napojeni tak niewinnym, że mógłbym po nim iść do spowiedzi...

 — No i poszedł pan, omyliwszy się tylko... co do osoby spowiednika... Wino nie musiało być mocne.

Drzymalski poruszył się.

 — Wiem — rzekł, zmieniając ton rozmowy — że nie jestem godzien miłości kobiety takiej jak pani, ale czuję, że nawet mojej miłości nie godzi się wyszydzać. Zresztą mówiłem o niej ze szwagrem pani nietylko przy obiedzie, ale i przed obiadem... Mówiłem tak pięknie, że szwagier pani był głęboko wzruszony.

Panna Anna ze śmiechem odsunęła swój warsztat.

 — Pan potrafi być szczerym?

 — Nie umiem być innym.

 — Gdzie pan pójdzie od nas?

 — Na spacer.

 — A później?

 — Na kolację, a z kolacyi na wista. Zbiera się trzech starych kawalerów i jeden wdowiec, ale głuchy.

 — Gdybym panu zabroniła iść na kolacyę i na wista?

 — Byłbym szczerze zmartwiony, bo moi koledzy musieliby grać z dziadkiem.

 — Widzę, że pan mówi prawdę. A co pan robi po wiście?

 — Czytam książkę do poduszki i zasypiam.

 — A z rana co?

 — Karmię moje kanarki, znowu czytam, a potem idę na spacer i na obiad.

 — Obiad pan jada zawsze w tej samej restauracyi?

 — Od dziesięciu lat.

 — A spaceruje pan zawsze po tej samej alei?

 — Także od dziesięciu lat.

 — Kiedyż pan myśli o mnie?

 — Prawie codzień, gdy spaceruje po ogrodzie.

 — I dla mnie zmieniłby pan swój tryb życia?

Drzymalski zamyślił się.

 — Z wielką trudnością. Jestem już bardzo stary.

 — To znaczy: nie zmieniłby go pan?

 — Prawie że nie. Chociaż podobno miłość wiele może.

 — Go do mnie, ja nawet dla pańskiej miłości nie zmieniłabym mego trybu, a jest on zupełnie różny od pańskiego.

Drzymalski zaczął kręcić się na taburecie. Anna zapytała go po chwili:

 — Jakiż pan wniosek wyprowadzasz z naszej rozmowy?

Rozłożył ręce na znak rozpaczy i uderzył się w kolano.

 — Okrutny wniosek — odparł — ten, że pani mnie nie chce. Jest to już piąta rana śmiertelna, jaką zadaje mi płeć piękna.

 — Spodziewam się — rzekła powstając z fotelu — że dzisiaj straci pan raz na zawsze ochotę do oświadczyn.

 — Przeciwnie pani. Gdybym przy pierwszej mojej katastrofie spotkał tak dowcipną kobietę jak pani, oświadczałbym się co tydzień. A tak, zmarnowałem życie, utraciłem bardzo przyjemną rozrywkę.

 — A teraz który człowiek przemawia przez pańskie usta?

 — Niestety! obaj... Jeden czuje, że jest nieszczęśliwy, a drugi pociesza się w nieszczęściu, jak umie.

Drzwi od gabinetu otworzyły się i wbiegł do salonu Niedojdziewicz, a za nim teść.

 — No i cóż porozumieliście się! — zawołał szlachcic. — Wiedziałem o tem,

 — Tak jest — odparł Drzyinalski. — Porozumieliśmy się o tyle. że panna Anna nie chce nawet słyszeć o mnie.

 — Co? — krzyknął Niedojdziewicz, patrząc na Annę.

 — Przeciwnie, to pan Drzymalski zrobił lepiej niż ja, bo wcale się nie oświadczał.

 — Ale w kwestyi mieszkania trzymam pana za słowo — wtrącił staruszek, ściskając Drzymalskiego za rękę. — Żeń się, nie żeń się, to twoja rzecz; ale sprowadź się do mego domu, boś porządny lokator.

 — Co pani sądzi o tym projekcie ojca? — spytał Drzymalski, spoglądając na Annę.

 — Jak pan chce — odparła ze śmiechem. — Jesteśmy chyba bezpieczni zarówno od siebie, jak i od ludzkich podejrzeń.

— Zabiła mnie! — pomyślał Drzymalski. — Widzę, że otdąd nie wypada mi oświadczać się nawet z niepowodzeniem.

 — Waryatyl — ofuknął Niedojdziewicz. — A przysiągłbym, że pasujecie do siebie, jak moje dwie dłonie.

Drzymalski pożegnał się i wyszedł, Był rozdrażniony i skierował się ku Saskiemu ogrodowi.

 — Mam naukę — mówił do siebie — ażeby nie pijać lichego soternu. Do jutra bedzie mnie łeb bolał.

W ogrodzie spotkał znajomego.

 — O! — ździwił się znajomy — cóżeś pan taki zmięty, panie Drzymalski. Spieczone usta, w oczach gorączka, cera niezdrowa... Chory jesteś?

 — Zrobiłem dziś dwa kapitalne głupstwa — odparł Drzymalski. — Przy obiedzie piłem lichy sotern, a po obiedzie oświadczyłem sio.

 — To ostatnie jest grubo ważniejsze.

 — Wcale nie, bo panna dała mi odkosza natychmiast, a wino czuję do tej pory.

I poszedł dalej, niedbale kiwnąwszy głową. Znajomy i tym razem nie wiedział, czy drwi z niego Drzymalski, czy naprawdę jest zbolały i smutny?

* * *

NA POGRANICZU.

Rzecz dzieje się w pogranicznej mieścinie. Mieścina wybudowana jest w okolicy dosyć równej. otoczona nędznie uprawnemi polami. W pobliżu znajduje się trochę lasu i kawałek łąki. Przez łąkę płynie rzeczka niezbyt szeroka, ale w niektórych miejscach głęboka; strome i czarne jej brzegi (ulubiona siedziba raków) porosłe są gęstemi kępami wierzbiny.

Ta rzeczka stanowi granicę.

Sama mieścina odznacza się ubóstwem i nieporządkiem. Ma duży czworokątny rynek, obudowany drewnianemi domami, z których jedno chylą sio do upadku, inne świecą, kawałkiem nowego dachu z gontów, a jeszcze inne — wdzięczą się świeżo pomalowanemi okiennicami na kolor: jasno-niebieski, ciemno-zielony, albo czerwony.

Rynek jest pełen wzgórz i dołów. Wzgórza utworzyły się ze śmieci wyrzucanych z mieszkań; z dołów wybierano glinę na wylepianie pieców. W jednym rogu placu widać studnię z kołowrotem i daszkiem; w drugim znajduje się figura świętego, z palmą w ręku i znowu pod daszkiem.

Od rynku, w różnych kierunkach, biegną uliczki, zabudowane jeszcze nędzniejszem! domkami, a na końcach — stodołami. Gdzieniegdzie, przy najpogodniejszym dniu, widać obszerne kałuże, które bynajmniej nie wpływają na zmniejszenie się piasczystej kurzawy na ulicach.

W porze letniej pod domami, na spróchniałych ławkach, igrają dzieci, nędznie odziane i, o ile się zdaje, rzadko myte. W kałużach pływają kaczęta, albo wyleguje sio samotny przedstawiciel nierogacizny.

Ogrodów jest niewiele; prawie brak cienia. Tylko przy murowanym kościele stoi kilkanaście starych lip. Około urzędu gminnego zasadzono kilka młodych kasztanów, po których dziś zostały cztery kije.Środek miasta zamieszkują przeważnie żydzi, obwód chrześcianie. Żydzi utrzymują szynkownie, sklepiki z pieczywem, z norymberszczyzną, solą; chrześcianie należą do stanu rolniczego, ale bawią się także furmaństwem i rybactwem.

Na pozór nadgraniczna mieścina nie różni się od setek innych, rozrzuconych po kraju. W gruncie rzeczy jednak posiada bardzo charakterystyczne cechy, co prawda nierzucające się w oczy, a nawet do pewnego stopnia kryjące się przed ciekawemi spojrzeniami.

Przedewszystkiem parutysięczna jej ludność składa się z pierwiastków dziwnie ruchliwych. Dziś znajduje się tu pełno ludzi, których nie było przed tygodniem i nie będzie jutro. Pomimo to, są oni jakby u siebie w domu. Mają własne mieszkania, łóżka, mogą, się w każdej chwili przebrać. Niejednego z nich widziałeś onegdaj za granicą, gdzie również był, jak u siebie w domu. Pojutrze możesz go spotkać w krzakach, nad rzeczką i zobaczyć w jego fizyognomii wyraz właściwy człowiekowi, który i w krzakach jest jakby u siebie w domu.

W długie rozmowy z tym turystą nie wdawaj się. Odchodź jak najśpieszniej, z zupełnem jednak przekonaniem, że on ścigać cię nie będzie.

Objeszczyki, inaczej strażnicy pograniczni, często i nagle wpadają do mieściny bez powodu i pilnie obserwują jej mieszkańców. Ale obserwowaay patrzy spokojnie w oczy ciekawemu i, dla okazania większej fantazyi, nuci sobie coś pod nosem.

Po takim pojedynku na spojrzenia strażnik wzrusza zwykle ramionami i odchodzi. Nagle wraca, znowu obserwuje swój objekt, znowu spotyka ten sam spokojny, troche szyderczy wzrok i słyszy tę sarnę piosnkę.

Bez żadnej wątpliwości każdy obywatel mieściny miał jakieś zajęcie, jakiś jawny sposób zarobkowania. Ale... wydatki jego o wiele przenosiły dochody.

Pytanie: z jakiego źródła czerpał owę przewyżkę?...

Niekiedy działy się tam ciekawe rzeczy.

W szopach lub stodołach ludzi, nieposiadających nawet kury własnej, rżały konie. Wśród snopów słomy, albo, pod stosem gałęzi widywano zagraniczne towary. Czasami w nocy rozlegały się w polu odgłosy gonitw... Niekiedy, ale te już bardzo rzadko, znajdowano w krzakach trupa którego z mieszkańców...

Wszystkie owe tajemnicze zjawiska objaśniały się za pomocą jednego, dosyć upowszechnionego podejrzenia. Oto podobno wielu mieszkańców osady trudniło się przemytnictwem.

Cechy polityczne i topograficzne okolic oddziaływają na sposób życia i charakter ludności. Wiedziano już o tem bardzo dawno. Nie byłoby też nic dziwnego, gdyby istotnie ludność osady nadgranicznej bawiła się nielegalnym handlem.

Na wszelkie zaś zarzuty, jakie. procederowi podobnemu robić można, istnieje gotowa odpowiedź:

 — Każdy człowiek żyć musi!...

Odpowiedzi tej na pamięć wyuczyli sio objeszczyki.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Jednego dnia w rynku mieściny ukazało się paru strażników. Rozejrzeli się uważnie, jak zazwyczaj. Wstąpili do szynku, gdzie gościnny gospodarz uezęstował ich gęsiną. szabasowym szczupakiem i, o ile się zdaje, nieplombowanym likierem.

Gospodarz, człowiek ciekawy, rzucił im przy okazyi kilka pytań, na które otrzymał odpowiedzi obojętne i ostrożne.

Pomimo to, ledwie strażnicy wyjechali, w osadzie zaczęto szeptać alarmujące wieści.

Mówiono, że na posterunku złożył ktoś zeznanie, dotyczące bardzo ważnej kontrabandy.

Mówiono, że skutkiem tego czujność na granicy ma być wzmocniona i patrole zdwojone.

Uradzono wreszcie, ażeby ostrzedz wszystkich "swoich". Tamci zaś, którzy dziś mieli przenosić czy przewozić kontrabandę, niech łamią kark!... Oni bowiem nietylko nie byli nikomu znani, ale jeszcze nie chcieli odwoływać się do pomocy nikogo ze "znanych".

Domyślano się, że, denuncyacyę na owych intruzów zrobił któryś ze "swoich", widocznie pod wpływem poczucia solidarności i obawy, ażeby nowa, a tajemnicza spółka, nie popsuła interesów dawnej.

Ale Moszek Cymes, śniady brunet, który miał sklep norymberski, i, jego brat, rudy i blady, Abramek, który nic nie miał, nie słuchali dalszych wniosków, wyprowadzanych z zasadniczej wiadomości. Oni, ledwie zobaczyli strażników, zaraz wyszli przed sklep i zaczęli kpinkować ze swych sąsiadów bardzo dowcipnie, choćserea uderzały im bardzo prędko. Dowiedziawszy się zaś, że z powodu jakiejś wielkiej kontrabandy dozór ma być zwiększony obaj zniknęli ze sklepu, pozostawiając w nim swoję siostrę, Ruchlę.

Przed zniknięciem jednak zabrali z za szafy duży tłomok, owinięty w płachtę i przez podwórka i tylne ulice pobiegli do mieszkania swego ojca.

Stary Cymes zajmował dużą izbę, podzieloną przepierzeniem na dwie części. Tam, gdzie było okno, siedziała jego sędziwa żona i robiła pouczochę.

Za przepierzeniem zaś, w mało oświetlonym alkierzu, leżał na łóżku sam Cymes, od paru lat sparaliżowany.

Ledwie ukazali się bracia ze swoim tłomokiem, aliści oboje rodzice poczęli im od ostatnich słów wymyślać. Matka za to, że onegdaj, w dzień szabasu, widziano ich palących fajki, — a ojciec za to, że mu nie zwrócili pożyczonych w zeszłym tygodniu dziesięciu rubli.

Ale dobrzy synowie nie mieli bynajmniej zamiaru trapić serc rodzicielskich hardemi odpowiedziami. Milczeli pokornie. Tylko, wniósłszy tłomok do alkierza, zabrali się do oryginalnej roboty. Moszek chwycił pościel ojcowską w głowach, Abraham w nogach i w ten sposób dźwignąwszy paralityka, złożyli go na podłodze.

Stary klął okropnie, matka rzuciła na złych synów dużym kłębkiem niebieskiej bawełny, ale — nic to nie pomogło. Bracia wydobyli ze swego tłomoka kilkanaście sztuk tkanin, napełnili niemi szerokie łóżko, a dopiero na tym osobliwym materacu położyli napowrót pierzynę i poduszki, wraz ze sparaliżowanym ojcem.

Następnie wybiegli z izby nawet nie patrząc na swoich życiodawców.

Chory aż płakał ze złości, ale powstała na niego żona.

 — Daj spokój! — mówiła po żydowsku. — Widać, że stało się coś złego, a w takim razie trzeba się przecie prędko zwijać. No, nie krzycz Josek, bo przez ciebie mogą ich wziąść do kryminału!...

 — Niech dyali wezmą gałganów, za wszystkie zgryzoty, jakie mi wyrządzili! — jęczał chory.

 — Cóż oni mają robić? — oburzyła się matka. — Sameś ich tego nauczył.

 — Ja? Ja nauczyłem ich, ażeby ojca nie szanowali?

 — Nauczyłeś ich zagranicznego handlu.

 — Zagraniczny handel co innego a biedny stary ojciec co innego' — mruczał paralityk. Mogli mnie poprosić, a nie tak, jak rozbójnicy poniewierać po podłodze. Mało mi pierzyny nie podarli.Żona machnęła ręką, wiedząc, że Josek, z powodu nieszczęsnej choroby swojej, był przesadnie drażliwy.

Wieść o spotęgowanej czujności nad granicą obiegłszy wszyskich żydków, trafiła w końcu do kancelaryi gminnej. Ktoś przechodzący tamtędy, wsadził głowę w okno i wrzasnął:

 — Kontrabandy szukają!

W kancelaryi siedział pisarz i wójt. Pisarz, figurka mała i ruchliwa przeglądał papiery, a wójt, chłop siwy i krępy, opowiadał wesołą historyę o tem, jak go niegdyś naczelnik przez omyłkę kijem obił.

Ale okrzyk: kontrabandy szukają! padł między nich jak bomba. Wójt zbladł, nie rozumiejąc o co chodzi, ale w każdym razie domyślając się czegoś niezwykłego, a więc strasznego. Pisarz zaś zerwał się od stolika i wbiegł do pokoju żony, wołając:

 — Ot, masz!... Szukają w mieście kontrabandy!... Chowajże teraz te sztuki jedwabiu w piec, albo do studni'... Narobiłaś mi kwasu twojemi znajomościami!...

Pani pisarzowa, ubrana w aksamitny kaftan i czarną rypsową suknię z długim ogonem, na razie oniemiała.

 — Com ja ci narobiła?...

 — Ano to, że przyjmujesz od szwareowników kontrabandę do przechowania, a ja głową nałożę. Nie bój się, wiem ja o wszystkiem! — mówił mąż.

Pani odzyskała energie.

 — A któż to pierwszy wziął na przechowanie towary: ja — czy ty? — zapytała gniewnie, ujmując się pod boki.

 — Ja wziąłem raz i tylko dlatego, ażeby tobie sprawić jedwabną suknię, której ci się zachciało — odparł mąż. — Przez twoją głupią ambicyę mogę miejsce stracić... marnie zginąć...

Pyzata twarz pani oblała się ciemno-burakowym rumieńcem.

 — Ty chamie jakiś!... ekonomski synu!... To ja mam głupie ambicye? — zawołała. — A czy już zapomniałeś z jakiego ja domu pochodzę?... Tyś mnie. chamie, w złotogłów powinien ubierać, proch za mną językiem zmiatać, żem ci zrobiła taką łaskę i za ciebie wyszła...

Pisarz, zaatakowany z tej strony, utopił obie ręce we własnych naturalnie włosach i szybko wrócił do kancelaryi, zatrzaskując drzwi. Ale pani nie dała za wygranę i przez dziurkę od klucza wołała:

 — Toś ty zapomniał, że mój ojciec był obywatelem ziemskim, a stryj matki senatorem?... To ty już nie pamiętasz, jak mnie, trzy lata temu, ten stary kolonista nazywał: ja-śnie pa-nien-ką i mówił, że służył u nas za fur-ma-na...

Pisarz pobiegł ku drzwiom i nachyliwszy się do klamki, począł krzyczeć:

 — Gradaj sobie, gadaj!.. Ja już zatkałem uszy i nic nie słyszę... Tra. ta ta!.... tra ta ta!...

Z tamtej strony kopnięto nogą we drzwi i zabębniono w nie pięściami; poczem — głos dobrze urodzonej damy ucichł. Natomiast w kuchni wszczęły się jakieś hałasy i płacz służącej.

Pisarz był wzburzony. Potrącił kałamarz i uderzył bokiem w kratę oddzielającą cywilną połowę kancelaryi od urzędowej. Nareszcie wsadził ręcę w kieszenie, zwiesił głowę na piersi i począł chodzić po izbie, mrucząc:

 — Czysta choroba z tą babą i z temi ciągłemi rewizyami...

Wójt patrzył na niego, rozumiejąc jedno tylko, że jest — źle. Każde poszukiwanie kontrabandy i każdy przyjazd delegata powiatowego wprawiał pisarza w najgorszy humor i, budził w nim myśli rozpaczliwe, co ogromnie trwożyło starego wójta.

Bodaj to superrewizya albo zbieranie zaległych podatków! Wtedy pisarz miał inną minę, z żoną nie kłócił się i wojta nie straszył!...

 — Panie pisarzu — odezwał się wójt.

 — Ehę?...

 — Co to będzie?

 — A źle będzie! — odparł pisarz.

 — Niby... komu?

 — Rozumie się, że całej gminie. Tu jak już raz zaczną szukać kontrabandy, a znajdą co dobrego, to jedną naszą gminą wybrukują wszystkie kryminały!

Wójt poruszył się.

 — A cóż winna gmina, że kilkunastu z niej szwarcuje towary, a tam... kto przechowuje? Ma być taka wieczna zgryzuta przez nich, to najlepiej zaskarżyć sprawców i tyle!...

Pisarz przybiegł do stołu i wytrząsając ręką, zawołał;

 — O!... ol... o!... jeszcze czego? A czy to wójt nie wiesz, że jak się raz taka sprawa wyda, a oni kosztów nie zapłacą (bo skądby wzięli?) to my bekniemy wszyscy?...

Wójtowi jeszcze nic — ciągnął dalej. — Sprzedadzą wam grunt, dom, resztę odsiedzicie najdłużej w ciągu roku i jako człowiek stary, będziecie mogli utrzymać się do końca życia z jałmużny. Ale ja co zrobię?... Żebrać przecie nie pójdę.

Pisarz wiedział w jaki sposób pocieszać wójta, bo starzec aż za głowę się schwycił.

 — Matko Boska Częstochowska! — zawołał. — Ja mam żebrać na stare lata?... Mnie sprzedadzą grunt?...

 — Takie prawo! — rzekł lakonicznie pisarz. Wójt aż spotniał.

 — Cóż na to począć, gadajże pan? — pytał. Pisarzowi błysnęły oczy.

 — Co począć? — powtórzył. — Naprzód nie myśleć o żadnych skargach na nikogo, bo to jest głupstwo budzić dyabła kiedy śpi. A po drugie... Zaraz ja tu przyjdę...

Wyszedł do pokoju żony, coś z nią poszeptał i wrócił ze sporą paką w ręku.

 — Niech to wójt zaniesie do siebie i trzyma parę dni — rzekł, oddając mu pakę.

Chłop wahał się.

 — Niema się co namyślać! — zawołał pisarz niecierpliwie. — Wójta objeszczyki mają za spokojnego człowieka, nie posądzają o nie i rewizyi nie zrobią. A gdyby taka rzecz w kancelaryi została, to mielibyśmy obaj!..

 — Pocóżeś pan to brał?

 — Poco!... Albo ja brałem?... Przyszedł dziś w nocy jakiś gałgan i wrzucił mi pakę przez okno do pokoju. Oddam może objeszczykom, to umie szwarcownicy spalą, a zaskarżę — to na całą gminę nieszczęście spadnie!

Wójt, człowiek uczciwy i nawet rozsądny, który jednak na swoim urzędzie stracił umysłową równowagę, słuchając teraz dowodzeń pisarza, skołowaciał do reszty. Nie zupełnie mu wierzył, ale — bał się nie wierzyć. Bo co będzie, jeżeli pisarz mówi prawdę?... Pytać«o wyjaśnienie podobnych subtelności prawnych nie bardzo kogo wypada, a zaskarżyć niebezpiecznie.

Z własnej praktyki wiedział wójt, że do każdej sprawy wplątać można najniewinniejszych. Co zatem będzie, jeżeli jego wplączą do interesów szwarcunkowych? A co będzie, jeżeli w kancelaryi znajdą kontrabandę?

Jak zwykle, tak i tym razem wójt stracił własny Sąd i wolę i uległ pisarzowi. Nie bez trwogi wziął pakę towarów i opuścił z nią kancelaryę. Idąc ku domowi, niespokojnie oglądał się na wszystkie strony, czy go kto nie śledzi. Ale że każdy mieszkaniec osady był w tej chwili zajęty sobą, więc nikt go nie spostrzegł. Cały zatem i bezpieczny doszedł do chaty i oddał pakę żonie, z ostrzeżeniem, aby ją dobrze schowała.

Na jej pytanie: co znaczy paka ? opowiedział wszystko szczerze. Wtedy wójtowa poczęła mówić przejęta żalem:

 — Za jakie grzechy skarał nas Pan Bóg tem wójtowstwom?... A dyć to czysta zguba ciała i duszy!... Masz trochę większe dochody, ale za to ludzie cię przeklinają i musisz robić rzeczy niebezpieczne, tak jak dziś, z towarami!...

A wszystko wynika stąd, że cię. pisarz, opętał. Przyjdzie choć najbiedniejszy pożyczyć pieniądze z kasy — musi płacić. Oni nie wiedzą, że tobie z tych interesów nie wiele wpływa, ino wszystko idzie dla pisarza. Ale swoją drogą ciebie tylko widzą i ciebie klną.

Mówie ci, Szymonie — biadała kobieta — zrzuć ty się z urzędu, albo wygnaj pisarza, bo on cię zgubi!

Wójt machnął ręką.

 — Wygnaj go! — rzekł. — Łatwo się to gada, ale trudno zrobić. Nie można przecie człowieka pozbawiać chleba, a zresztą — westchnął — nie ja mu nie poradzę. Jeszcze on mnie zaskarży i pójdę pod sąd...

Byłby on lepszy — dodał po chwili — ino ma taką żonkę, co go ssie, jak wąż krowę, buntuje go i namawia. Ho! ho! ona się urodziła na naczelniczkę a nie na chłopską pisarzowej...

Oj! jakże mnie na wnętrzu trapi! — wykrzyknął wójt na zakończenie.Żona — wiedząc dobrze, w jaki sposób kończą się zwykle utrapienia urzędowe — zaprowadziła go do łóżka.

 — Stary! — rzekła — zadam ci na odrzucenie...

 — Kiej to bardzo paskudnie! — jęczał wójt.

 — Magda! — zawołała staruszka — a przetrzyj tam cybuch piórkiem.

 — Oj! kiedy strasznie nie lubię! — szeptał wójt. Ale na utyskiwania jego nie zważano. Magda przeciągnęła cienkie, kacze piórko przez kanał cybuszka, i nabrawszy dosyć szmelcugi, podała piórko wójtowej.Żona objęła starca jedną ręką za głowę, mówiąc:

 — Otwórz gębę, staryk.. Zaraz ci ulży...

 — Oj! kiedy nie lubię... Nie lubię... nie lubię... — stękał wójt, szeroko otwierając usta.

Wtedy żona poczęła go łaskotać piórkiem po wnętrzu gardła. Wójtowi — aż oczy na wierzch wylazły; na szczęście — nie bez skutku...

 — Lżej ci teraz? — pytała go żona.

 — Och, lżej! — mrukuął i upadł na wznak, na poduszkę.

Potem zasnął twardo i zapomniał o swoich zgryzotach.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Nad wieczorem Moszek i Abraham Cymesowie przyszli do kancelaryi gminnej.

Zobaczywszy ich, mały pisarz zerwał się z krzesła i zapytał:

 — Cóż słychać?...

 — Nic wielkiego — odparł Moszek. — Ale nas bardzo zestrachali...

 — A niech was licho weźmie! — pochwycił pisarz — to ja miałem kłopotu z waszemi paczkami. W domu trzymać ich nie mogłem, wiec dobrze nakręciłem głową, nim udało mi się namówić wójta, ażeby je wziął...

 — Wójt wziął?... — zawołali razem obaj Cymesowie z akcentem radosnego zdziwienia.

 — A rozumie się! Moszek zatarł ręce:

 — Pan pisarz jest bardzo mądry! — rzekł. — Jak wójt będzie nasz, to nam się interesy jeszcze lepiej poprawią. Objeszczyki pierwejby poszli do proboszcza na rewizyę, aniżeli do niego...

Pisarz uśmiechał się:

 — A co mnie za to będzie? — spytał.

 — Dobrze będzie — odparł Moszek.

Z tą cenną wiadomością obaj bracia opuścili pisarza i śpiesznie poszli do domu wójta. Ale ich tani nie puszczono. Magda powiedziała, że wójt chory.

 — To niech do nas wyjdzie pani wójtowa. My tylko mamy jedno słówko powiedzieć.

Po chwili ukazała się na progu staruszka. Żydki ukłonili się nizko, a Moszek, wymowniejszy od rudego brata, zapytał półgłosem:

 — Tu u państwa jest trochę naszych towarów. One tu bezpieczne?...

 — Jakich towarów? — zapytała zmieszana wójtowa, udając oburzenie. — Wściekliście się żydy, czy co?

 — Nu! nu!... niema się o co gniewać. Tam jest trochę materyi dla... naczelnika, więc chodzi nam o to, ażeby się nie zniszczyła.

Ja nawet pani wójtowej powiem — obełgiwał w dalszym ciągu Moszek — że ta materya była plombowana, tylko nam jeden żydek obciął plomby. Ale to nic, bo tam są jeszcze dziurki!

 — Dajcie mi pokój, utrapieńcy, ja nie wiem o niczem!... — odparła wójtowa.

 — Niema się o co gniewać! — mówił Moszek. — Pani wójtowej wypada tak gadać, a nam nie wypada się pytać. Ja to przecie rozumiem.

Więc tylko powiem, że takich rzeczy w izbie trzymać nie warto...

 — Nie bój się, nie bój — przerwała mu staruszka.

 — Ja się nie boję!... U państwa jest bezpieczniej aniżeli w kościele... Ale tej materyi nie można trzymać i w obórce, boby się zepsuła, a to przecie dla naczelnika.

 — Już tylko ty się nie frasuj!... — odpowiedziała znowu wójtowa, pewna, że składa w tej chwili dowody niezwykłej ostrożności.

No — a teraz idźcie już sobie — dodała. My, z takimi jak wy nie wdawaliśmy się, dzięki Bogu, i nie chcemy wdawać...

Odwróciła się od nich i zamknęła drzwi.

Bracia uśmiechnęli się i poczęli naradzać się po żydowsku:

 — Nie schowali w izbie, ani w obórce — mówił Abramek — więc pewnie w stodole, o tu — na prawo.

I bez żadnej ukrytej myśli, raczej z nałogu, przypatrzyli się uważnie dziedzińcowi i stodółce. Spostrzegli przytem, że pies podwórzowy jest dosyć chudy i że w stodole deski, tworzące ścianę, dadzą, się bez trudu wyjąć.

Powrócili do miasteczka.

W drodze spotkali się z mieszczaninem, który szedł ostro, w czapie na bakier, wygwizdując krakowiaki.

 — Co ty tak dziś gwiżdżesz, Wicek? — spytał go wymowniejszy z Cymesów.

 — A gwiżdżę bom zły! Prawda temu, że dzisiaj — nie będzie roboty?...

 — Na granicy — parzy  — odparł Moszek.

 — Cóż tam będą przenosili?... — pytał mieszczanin.

 — Podobno coś dużego.

 — Mieszczanin poprawił czapkę.

 — No — to może mi dacie trochę pieniędzy — rzekł.

Żydki poczęły się dziwić.

 — Pieniędzy? — powtórzył Moszek. — Wczoraj przecie zarobiłeś trzy ruble.

 — Ale dziś nie mam nic.

 — To weź od ojca. U niego ruble pleśnieją...

 — Może i tak, ale mnie nic z tego.

 — Skąpy stary! — mruknął Moszek — a ma gruby grosz. Onby kupił wójtostwo, gdyby chciał.

Mieszczanin wsadziwszy ręce w kieszenie, patrzył w ziemię i smutnie kiwał głową.

 — To mi choć pożyczcie ze dwa ruble — odezwał sio do żydków.

My sami nic nie mamy! Zresztą winieneś nam ze trzydzieści rubli.

 — A tak, za to, że dajecie na kredyt wódkę matce.

 — To ci jeszcze źle, Wicek? — spytał Moszek.

 — Ma się wiedzieć. Ot i dzisiaj matka upili się, nie zgotowali kolacyi i nie ma co jeść z domu.

No — pożyczycie dwa ruble?

Obaj bracia wzruszyli ramionami.

 — My sami nie nie mamy!... Towary nie sprzedane... Ty Wicek, razem z matką, nie umiecie grosza upilnować, a twój ojciec jest skąpy. Bieda z wami...

Tak lamentując Moszek szedł ku miastu, a jego brat obok, patrząc wypukłami oczyma, w niebo,

jakby śledził czy i stamtąd nie możnaby sprowadzić jakiej kontrabandy?

Wicek słuchał ich, ale już nie gwizdał i nasunął czapkę na oczy.

 — Co tu robić? — myślał. — W karczmie nie zakredytują mi, w domu bez jedzenia smutno siedzieć...

Słońce już zaszło i niebo zaciągnęło się chmurami. Wiekowi było coraz tęskniej, więc powlókł się machinalnie w stronę pogranicznej rzeczułki.

Zdaleka doleciał go odgłos końskiego stępa. Wicek szybko schował się między krzaki i upadł na ziemię. Wiedział on, że w każdej chwili może nadjechać strażnik, odkryć go i aresztować. Uczuł na plecach lekki dreszczyk, serce uderzyło mu śpieszniej, zmysły spotęgowały się.

Z różnych stron dolatywał go tętent koni, a nawet szmer rozmów, prowadzonych nie zbyt głośno. Był to punkt bardzo niebezpieczny: ale dlatego właśnie Wicek przestał się nudzić. Jak wąż przy pełzał do stromego brzegu rzeczki i oddychał jej wilgotnemi parami. Leżąc tak namyślał sio, czyby, dla rozrywki, nie przejść na drugą stronę granicy? Na wszelki zaś wypadek był gotów opuścić się do rzeczki, dać nurka, a potem cicho płynąć lub pełzać po mieliznach, choćby przez całą noc.

Niebezpieczne ucieczki i niewygodne kryjówki były jego żywiołem, pracą i zabawą. Gdyby tego nie stało — Wicek chybaby się rozpił z nudów. Bo co miał robić?...

W tem miejscu należy dodać objaśnienie.

Podobno przed kilkoma dniami w jednym z praskich arsenałów popełniono kradzież. Ponieważ nadużycie wykryte zostało nadspodziewanie prędko, więc sprawcy złego, wraz ze swoim niebezpiecznym towarem, postanowili uciec do Królestwa.

Na nieszczęście, żandarmerya pruska zawiadomiła o wypadku tutejszą straż pograniczną i na biednych złodziei z dwóch stron urządzono obławę.

Ale tych szczegółów Wicek nie znał. Słyszał on tylko od "swoich" o wielkiej kontrabandzie i nie mogąc w niej przyjmować czynnego udziału, chciał przynajmniej zobaczyć: co z owego polowania wyniknie?

Czekał więc nad rzeczką, leżąc bez ruchu, parę godzin. Głosy objeszczyków i pruskich żandarmów ucichły, a Wicek zdrzemnął się.

W tem, około północy, usłyszał w oddaleniu wielki hałas. Galopowały konie, brzęczały pałasze, padło nawet kilka strzałów... Zawierucha ta, jak nagle zerwała sio, tak i nagle ucichła. Jezdni pocwałowali w inną stronę, a nad łąką znowu głębokie milczenie zaległo.

Z tych ciemnych i chaotycznych wypadków Wicek wyprowadził dziwny wniosek.

 — Widać — myślał — że koledzy szwarcowników odciągnęli straż w inną stronę, a więc... tędy przejdzie kontrabanda!...

I jakby w odpowiedzi na swój domysł, może w odległości stu kroków, usłyszał prędki bieg dwu ludzi. Byli obaj zadyszani i biegnąc, rozmawiali ze sobą po niemiecku, ale o czem?... Wicek nie rozumiał, ani nawet dobrze słyszał.

 — Rzućże to! — mówił jeden z uciekających.

 — Ale dajże spokój! — odparł drugi. — W tem pudle jest proch i mieszanina piorunująca. Niech uderzy o ziemię, to nas na kawałki rozerwie, a przynajmniej ściągnie nam na kark całą brygadę żandarmów.

 — Więc połóż lekko na ziemi.

 — Nie głupim! W dzień znajdą pakę, a jeżeli nas złapią, to odrazu będą mieli dowód.

Rozmowa na chwilę ucichła.

 — Patrz! tu płynie rzeka — odezwał się pierwszy głos.

 — W rzeko można rzucić... — odpowiedział drugi. Tu nawet jest wir.

Uciekający stanęli po drugiej stronie rzeczki o kilkadziesiąt kroków od Wieka. Kontrabandzista widział ich ciemne sylwetki, widział, jak obaj pochylili się nad stromym brzegiem i ostrożnie spuścili do wody drewniane pudełko, średniej wielkości.

Za chwilę znikli w pomroce. Wickowi serce biło jak młot.

 — Oni chyba klejnoty szwarcowali, może nawet zegarki? — myślał. — Za parę dni przyjdą tu i wydobędą z wody pakę, za którą... ubogi człowiek... mógłby kupić wieś... Co ja gadam?... Trzy wsie!...

Dla kontrabandzisty, który po kilka razy tygodniowo narażał się na śmierć, kalectwo, w najlepszym razie na kryminał, a pomimo to był zawsze biedny i siedział w kieszeni u żydów, wypadek podobny wydał się łaską Opatrzności. Odtąd już Wicek będzie panem całą gębą, jedynie dzięki temu, że skąpy Mostek nie chciał mu dwu rubli pożyczyć!...

Wicek drżał jak w febrze. W głowie mu się paliło, piersi coś rozpierało. Gdyby mu kto w tej chwili zastąpił drogę, kontrabandzista nie cofnąłby się przed morderstwem, zabiłby człowieka jak zająca...

Pomimo najrozmaitszych uczuć, jakie nim miotały, Wicek czasu nie tracił. Szybko rozebrał się. ułożył rzeczy pod krzakiem i cicho, jak widmo zsunął się do rzeczki.

Pluśnięcia wody prawie że nie było słychać, tylko na jej powierzchni utworzyło się mnóstwo kół posuwających się ku drugiemu brzegowi.

Tam, gdzie uciekający rzucili skrzynkę z klejnotami, był dół głęboki a nad nim wir. Ale Wicek

ani myślał o podobnym drobiazgu. Płynął prosto przed siebie i nagle, pochwycony przez lej wodny, w którym aż gotowało się, dał nurka. Nim dosięgnął dna, już go wyrzuciło na wierzch. Wicek drugi raz popłynął, drugi raz zanurzył się, schwycił garść błota, ale skrzynki nie znalazł.

"Woda odrzuciła go powtórnie. Dotarł do brzegu i zaczepiwszy ręką o zwieszającą się wierzbę, chwilę odpoczął. Potem znowu dał nurka i szukał skrzynki ze wściekłą zawziętością. Zdawało mu się, że jeżeli nie znajdzie klejnotów, sam się raczej utopi, ale takiej okazyi, jedynej w życiu, z rąk nie wypuści.

Szalona praca jego, przerywana krótkiemi wypoczynkami, trwała z pół godziny. Niekiedy wir chwycił go tak. że zmęczony kontrabandzista nie mógł mu się oprzeć i szedł na dno. wywracając koziołki. Niekiedy kręcąc się w głębinie, nie mógł zapanować nad płucami łaknącemi powietrza, a wówczas zalewała go woda. Raz, zdawało mu się, że już tonie...

Pomimo to nie dat za wygranę, ale wciąż nurzał się i szukał w rozmaitych miejscach, nie robiąc przytem najmniejszego hałasu, nie oddychając nawet silniej. Nareszcie, po rozpaczliwej walce, odpłynąwszy kilka kroków z biegiem rzeki, znalazł skrzynkę!..

I tym razem mało. że nie utonął; szczęściem znalazł w brzegu raczą jamę, zanurzył w niej rękę i wydobył się z wiru. W tak niewygodnej pozycyi

odpoczął, przyciskając drugą ręką skrzynkę z klejnotami do piersi.

Radość ze znalezienia takiego skarbu prawie pozbawiała go zmysłów. Chciał gdzieś uciekać, na kraj świata, gdzieby go ludzkie oko nie dojrzało, tam dopiero otworzyć skrzynkę, sprzedać klejnoty czy zegarki i zostać wielkim panem!...

Tymczasem woda odpłynęła mu z uszu i Wicek usłyszał szmer... Wytężył oczy... Nad brzegiem, w tem samem miejscu, gdzie kontrabandzista złożył swoje odzienie, chodził w tej chwili objeszczyk!

Wicek struchlał, prawie obumarł z wielkiej bojaźni... Czyżby go odkryto?...

Jeżeli tak, więc zginie, utopi się. ale skarbu nie odda!...

Nastała długa i straszna pauza. Kontrabandziście zdawało się, że upływają całe godziny. Drżał i ledwie mógł powstrzymać się od szczękania zębami.

Objeszczyk tymczasem chodził naprzód i w tył po niewielkiej przestrzeni. Ale, że nudziła go noc i samotność, więc nałożył sobie fajkę, zapalił ją i znowu począł chodzie jak szyldwach, tuż obok krzaku, pod którym leżało ubranie Wieka.

W kontrabandzistę duch wstąpił. Wprawdzie o zabraniu swoich rzeczy nie mógł myśleć, nie mógł też wisieć, jak obecnie, pod brzegiem do białego dnia. Ale był pewny, że objeszczyk nie spostrzegł go.

Wicek szybko obmyślił plan działania i natychmiast wykonał go. W chwili, gdy strażnik pomaszerował w górę rzeki, Wicek puścił się brzegu i, mocno trzymając skrzynkę, odpłynął z biegiem wody bez szelestu.

Po paru minutach był już daleko od strażnika i wyszedł na brzeg.

Miasteczko leżało o wiorstę drogi od tego miejsca, a dom Wicka na przeciwnym krańcu mieściny. Kontrabandzista musiał więc iść przez łąki, nago, jak go Bóg stworzył, i ostrożnie, aby go kto nie spostrzegł.

Noc była wprawdzie dosyć ciemna, ale patrole krążyły.

Wicek, wiedząc o tem, że go zobaczyć łatwo, usłyszawszy najmniejszy szmer, padał na ziemię i pełzał po trawie.

Była to prawdziwie ciernista droga. Kilka razy o mało nie spostrzeżono kontrabandzisty, który wleciał w rów, pokaleczył się, musiał uciekać przed psami...

W taki sposób doszedł do miasteczka, które należało okrążyć. Z brzegu stała kolonia wójta, otoczona płotem chruścianyni. Nagi Wicek z trudnością przelazł go i wpadł między pokrzywy, a co gorsze musiał w nich dłuższy czas pozostać, usłyszał bowiem jakiś szmer.

Wpatrzył się lepiej w ciemność i zobaczył dwu ludzi, którzy starali się osadzić deskę wyjętą ze stodoły. Ponieważ nie udało im się to, więc rzucili deskę i szybko uciekli. Wickowi zdawało się, że to byli: Moszek i Abraham Cymesowie i że jeden z nich niósł jakąś paczkę, niby towary.

W każdym innym razie kontrabandzista pognałby za złodziejami i zmusił ich przynajmniej do podzielenia się zarobkiem. Ale w tej chwili Wicek nie o tem myślał. Pokrzywy piekły go jak ogień, a mimo to czuł przeraźliwe zimno, które go do kości przejmowało.

O ile mógł szybko opuścił kolonię wójta i między sadami dostał się do ojcowskiej chaty, podrapany, poparzony, potłuczony i zziębnięty.

Około pustej obórki znajdował się dół, w którym była niegdyś gnojówka, a obecnie woda deszczowa i wszelkiego rodzaju pomyje. Wicek w tym dole zatopił swoją skrzynkę, umył ręce przy studni i zapukał do okna.

W chacie rozległ się powolny szmer.

 — Ewa! wstawaj... Otwórz drzwi! — zawołał głos męski.

Odpowiedziało mu chrapanie.

Wicek powtórnie zapukał.

Tym razem gruby głos zaklął. Potem słychać było skrzypienie tapczana, upadek jakiegoś sprzętu, zgrzyt zasuwy i drzwi uchyliły się.

Po drugiej stronie wysokiego progu ukazał się ojciec Wicka, starzec chudy, który za cały strój miał na sobie zgrzebną koszulę.

Wicek już chciał wejść, gdy nagle ojciec jego krzyknął:

 — Co tu?... Kto tu?

 — No, jużci ja! — odparł Wicek i przemocą wdarł się do chaty.

 — Coś ty taki goły?... Gdzieś się rozebrał?... Wicek nie odpowiedział nic. Stary tymczasem potarł zapałkę i zapalił kaganek. Potem zdziwiony, rozgniewany i trochę przestraszony począł oglądać nagiego syna.

 — Gdzieś odzienie podział?... Coś ty — zwaryował? — pytał stary.

 — Odzienie objeszczyki mi złapali — odparł syn ponuro.

 — Objeszczyki?  — powtórzył ojciec. — Ewa! — krzyknął na śpiącą żono i targnął ją za ramię — wstawaj i patrz, jak ten złodziej wygląda... Tyś przepił, sobaczy duchu, odzienie!... Dam ja ci!...

Matka obudziła się, z pijackiego snu i nieprzytomnie patrzyła na Wicka.

 — W imię Ojca i Syna! — przeżegnała się. Ojciec pochwycił gruby rzemień, a syn, choć już mężczyzna dorosły, począł go prosie.

 — No, niech tatko nie bije!... Żeby mnie Bóg skarał, tak mi objeszczyki złapali odzienie...

Stary podniósł do góry rzemień i pytał:

 — Gdzie ci złapali?... Gadaj prawdę!...

 — Złapali nad rzeką... Bom ja niedawno z wody wylazł.

 — A coś ty tam robił?... Tylko mów szczerą prawdę...

Wicek przez chwilę wahał się, ale potem wziął na odwagę i powiedział o znalezionym przez siebie pudełku klejnotów i zegarków.

Staremu rzemień wypadł z ręki, a oczy zaświeciły jak próchno.

 — Gdzież ta skrzynka? — spytał już łagodnie. — Pokażno ją...

Ale syn usiadł na tapczanie, nakrył się derą i odparł:

 — Już ja sam sprzedam klejnoty, bo tatko nicby mi nie dał...

 — Co ci nie mam dać! — ofuknął stary. — Dam ci zaraz... rubla.

 — Ale... rubla!... — mruknął Wicek. — Jabym takiej skrzynki i za tysiąc rubli nie oddał...

Stary prędko zmiarkował, że pogróżkami nic nie wskóra, chwycił się więc innej taktyki.

 — Nie bądź głupi — rzekł — tylko powiedz, gdzie skrzynka, bo ci ją jeszcze kto ukradnie. Ja tam nic z niej nie chcę.. Co twoje, to twoje... Dasz mi sam tyle, ile ci się podoba, ale taką rzecz lepiej trzymać w chacie, w pewnem miejscu.

 — Ja ją sam przyniosę do chaty — odparł Wicek.

Stary zachmurzył się.

 — A jakże przyniesiesz, kiedyś goły?...

 — Wielka rzecz! Jutro wezmę z komory odzienie od święta...

Nim skończył, już ojciec skoczył do komory, drzwi zamknął i klucz wyjął, mówiąc:

 — Aha!... zaraz!... Otóż — nie dam ci odzienia, dopóki nie powiesz, gdzieś skrzynkę schował...

Teraz Wicek zrozumiał, że stary skąpiec ma bardzo wielką ciekawość do klejnotów.

 — I! — mruknął. — To tatko taki?... Nie powiem że ja tatkowi nic, aż sprzedam... Tatko by zabrał i schował, tak, jak pieniądze, co je dusi, kiedy my z matką głód mrzemy...

 — Gadaj sobie, gadaj! — odparł stary. — Ja ci rzeczy nie wydam, a ty siedź w izbie, kiedyś goły... Tymczasem niech ci kto skrzynkę skradnie, kiedyś głupi, i własnemu ojcu nie wierzysz!

Matka słuchała tej sprzeczki z wielkiem zajęciem, ale w końcu sen przemógł ją, więc z głośnem chrapaniem upadła na tapczan.

Stary zdmuchnął kaganek i także wlazł pod sukmanę. Wicek wreszcie pomyślawszy trochę, owinął się lepiej w derkę i legł, choć zasnąć nie mógł.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Rano skąpiec wyszedł na zwiady, sądząc, że, jako doświadczony kontrabandzista, wpadnie na trop. Powlókł się nad rzeczkę, między wierzby, znalazł w jednem miejscu (naprzeciw wiru) ślady objeszczyka, ale nad to nic więcej.

 — Sprytny kundel! — pomyślał o synu. — To ci ma szczęście... Ja piećdziesiąt lat harowałem i raz tylko jeden udało mi się znaleść dwadzieścia dukatów przy nieboszczyku... A on już ma skrzynię klejnotów!... Jeżeli go żydy nie okpią, to będzie jaśnie panem, a rodziców psami od siebie wyszczuje...

I na myśl o przyszłych nieprawościach synowskich taki starego żal ogarnął, że. mu się łzy w oczach zakręciły. Postanowił bądź co bądź wynaleść skrzynkę i nią się zaopiekować.

Po wyjściu ojca Wicek opowiedział matce, że znalazł skarb, który ukrył w pewnem miejscu, że ojciec, chce mu go wydrzeć i dlatego zamknął komorę z odświętnem odzieniem. W końcu prosił matkę, aby udała się do braci Cymesów i wzięła od nich na kredyt jakie ubranie.

Poczciwa kobieta z rozrzewnieniem wysłuchała wiadomości o zbogaceniu się syna. Ucałowała go, a potem wzniósłszy rękę do góry, rzekła:

 — Ale ty, dziecko, nie wyprzesz się swojej matki?

Wicek wzruszył ramionami.

 — I codzień będziesz mi stawiał flaszkę kimelu. Bo ja, stara, stygnę już, potrzebuję czegoś gorącego, a na herbatę moie nie stać!...

 — No... no! — przerwał Wicek. — Będzie dobrze, tylko niech mama rwie do żydów i przyniesie mi odzienie. Inaczej nie ruszę się z domu.

Bracia Cymesowie czuwali już przed sklepem kiedy przyszła do nich matka Wickowa, z żądaniem odzienia. Zrobiła zaś to z miną tak tajemniczą, że bracia uznali za niezbędne potraktować ją szklanką wódki.

Wtedy baba, z największemi ostrożnościami, dała im do zrozumienia, iż Wicek dzisiejszej nocy znalazł taki skarb, taki wielki skarb, że aż... musiał się przy nim rozebrać do naga!...

Braci zaciekawiło opowiadanie. Więc Moszek posłał Abramka niby to po rzeczy, a sam ze staruszką poszedł do Wicka.

Ledwie przestąpił próg, zawołał:

 — Co to jest Wicek, coś ty znalazł?... Ty przecie wiesz dobrze, że my jesteśmy wspólnicy i dzielimy się do połowy, a jeszcze... jesteś nam nie mało winien!

 — Oddam com winien, za parę dni — odparł Wicek, napróżno usiłując schować się dokładnie pod kusą derkę.

 — Co ty oddasz? — wołał Moszek. — Ty oddaj nam towary, bo to "nasi" zgubili i możesz mieć kłopot...

Wicek oburzył się.

 — Nie szczekałbyś żydzie napróżno. Tego com znalazł nie zgubili "nasi" tylko tamci, co na nich wczoraj nad granicą polowali. Zresztą, to nie są żadne towary, ino klejnoty i zegarki.Żyd aż podskoczył.

 — Klejnoty?... zegarki? — pytał. — A co ty z niemi zrobisz? Ty nam oddaj, a my sprzedamy, bo inaczej złapią cię.

Wicek oburzył się.

 — Kiedy tak, to wynoś się, żydu!... A jak mi będziecie dokuczać, oddam skrzynkę na komorę i jeszcze was zadenuncyuję!

 — Czego się pan Wincenty tak złości? — odparł Moszek, zmieniając nagle ton. — Nie chcesz pan z nami trzymać, to nie... A skarżyć niema interesu, bo my także coś wiemy... Zresztą, pan Wincenty zrobi sobie jak zechce, ze swojem znaleźnem, a ja... zaraz tu ubranie przyniosę. Może Abramek dostał już co potrzeba...

To powiedziawszy opuścił chatę i szybko pobiegł do brata.

 — On znalazł coś wielkiego! — rzekł do Abramka. — Jego trzeba zaraz zrewidować... Idźmy do wójta.

Abraham chciał go zreflektować.

 — Jakże my teraz pójdziemy do wójta — odparł kiedyśmy byli u niego dziś w nocy?...

 — Co to szkodzi! — przerwał Moszek. Pobiegli do kancelaryi gminnej, a gdy pisarz wyprowadził ich do osobnego pokoju, Moszek odezwał się:

 — Czy pan pisarz wie, dla kogo była ta materya, cośmy ją dali tu do schowania?... Ale niech pan pisarz nikomu nie mówi!...

 — Dla kogo?... Nic nie powiem! — upewnił ich pisarz.

 — Oto, widzi pan pisarz, ona była dla... naczelnika! A naczelnik przysłał teraz jednego żydka, coby on tę materyę odwiózł mu w trymiga, więc — my przyszli, żeby ją pan pisarz oddał.

 — Mówiłem wam przecie, żem ją oddał do schowania wójtowi.

 — To jest prawda, ale nam wójt bez pana nie da jej powąchać — odparł Moszek.

 — Więc idźmy do niego! — rzekł drobny pisarz, biorąc olbrzymi kij do ręki i majestatyczną czapkę na głowę.,

Gdy weszli na dziedziniec kolonii wójtowskiej, znaleźli wójta i wójtowe przed stodółką, oboje bardzo zafrasowanych. Ona nawet płakała.

Widząc to, Abramek trącił Moszka i uśmiechnął się. Bracia już wiedzieli o przyczynie frasunku!

Zobaczywszy przybyłych, wójt zawołał.

 — A toś mi pan, panie pisarzu, dogodził z tą paką!... A dyć mi ją dziś w nocy ukradli...

 — Nie może być! — krzyknął pisarz. Bracia, Moszek i Abraham, poczęli rozpaczać:

 — Co to będzie? — jęczał Moszek. — Akurat w tej chwili naczelnik przysłał po materyę...

Wójt osłupiał.

 — Ale czy napewno ukradziono materyę? — pytał pisarz. — Może się tylko wójtowi zdaje?

 — Ale nie zdaje mi się! — odparł wójt. — Przecie nam jeszcze psa otruli i deskę ze stodółki wyjęli...

 — Któżby to mógł zrobić? — mruknął pisarz, naprawdę zdziwiony. — Przecie nikt nie wiedział, gdzieście schowali materyę...

Teraz Moszek wysunął się naprzód.

 — Z przeproszeniem — rzekł — czy tego nie zrobił Wicek, ten... szwarcownik?... Od, dziś w nocy kontrabandy nie przenosił, a jednak gdzieś chodził i całe odzienie stracił. Leży teraz w izbie goły i ja myślę, że gdyby państwo poszukali u niego, to możeby się znalazła materya...

I wójt i pisarz bez namysłu przyjęli projekt Moszka.

 — Zrewidujmy mu chałupę! — krzyknął wójt.

 — Idźmyl — dodał pisarz.

 — Tylko niech się państwo nie śpieszą! — wtrą-

cił pokornie Moszek. — Takie rzeczy trzeba robić ostrożaie, a przytem my nie chcemy, ażeby on wiedział, że myśmy go posądzili. Wiec ja i brat pójdziemy do niego naprzód, z odzieniem, a państwo przyjdą za pół godziny. Może my tam co zobaczymy?...

Wójt i pisarz uznali słuszność tej uwagi.

Wówczas bracia Cymesowie pobiegli do swego sklepu, wzięli stamtąd jakieś stare odzienie i z niem udali się do Wieka, ciesząc się, że wszystko idzie dobrze.

W drodze ułożyli plan. Wiedzieli, że wójt materyi u Wicka nie znajdzie, ponieważ oni ją sami wykradli, ale chodziło im o dowiedzenie się: gdzie są. klejnoty, które kontrabandzista znalazł?... Znali oni żywy temperament Wieka i rachowali na to, że gdy wójt i pisarz w czasie rewizyi trafią na miejsce • gdzie był schowany skarb, chłop wpadnie w gniew i zrobi im awanturę. Wtedy oni przypomną wójtowi, że taka rewizya nie jest legalną i skarb zostanie ocalony, dla nich!

Rzeczywiście, ledwie przybyli do chaty Wieka, oddali mu odzienie i poczęli wypytywać o znalezione skarby, na dziedzińcu ukazał się wójt i pisarz.

Obaj urzędnicy weszli natychmiast do izby i rozpoczęło się badanie:

 — Gdzieś ty, Wicek, był dziś w nocy? — zapytał go wójt.

 — A wam co do tego? — odparł hardo kontrabandzista, choć był zmieszany.

 — To nam, że cię posądzają o kradzież jednych tam rzeczy — mówił wójt. — Przyznaj się więc odrazu i oddaj coś wziął, a minie cię kara.

Wicek trochę ochłonął.

 — Żeby mnie Bóg skarał — zawołał bijąc się w piersi — takiem nic nikomu nie ukradł!... Zresztą szukajcie, a jeżeli znajdziecie co waszego, to mnie oddajcie do kryminału... Tak wam mówie i sprawiedliwie!...

Z kolei wójt i pisarz zakłopotali się pewnością Wieka. Żydzi zaś pomyśleli, że kontrabandzista nie trzyma swoich klejnotów w chacie, kiedy się nie obawia rewizyi.

 — Możeś ty i nie ukradł nic — rzekł wójt — ale zawdy powiedz: gdzieś był dziś w nocy?

Wicek postanowił być otwartym.

 — Powiem! — rzekł. — Byłem nad granicą i coś znalazłem. Ale to, com ja znalazł nie jest żadnego z tutejszych, ino należy do niemców, którzy uciekali i rzucili. Kiedym zaś znalazł, schowałem w takie miejsce, że sam dyabeł nie odszuka...

A teraz rewidujcie! — dodał.

Wójt i pisara pokręcili głowami, popatrzyli na siebie i dali za wygraną. Rozumieli, że Wicek mówi prawdę i że u niego materyi nie znajdą.Żydzi byli pochmurni.

Już mieli się wszyscy rozejść, gdy w tem na dziedzińcu ukazało się dwu objeszczyków.

 — Hej! Wicek! — zawołał jeden z nich. Kontrabandzista wyszedł blady jak ściana.

 — Ty dziś w nocy byłeś nad granicą, byłeś nawet w rzece... Nie zapieraj się. bo mamy twoje odzienie...

 — A byłem w rzece! — odparł Wicek zuchwałe.

 — Cóżeś ty tam robił?...

 — A raki łapałem.

 — Raki! — rzekł ze śmiechem objeszczyk. — No, chodź z nami na komorę, to tam o tych rakach powiesz więcej.

 — Co nie mam pójść?.. Pójdę! — rzekł kontrabandzista.

Wójt, pisarz i obaj żydki patrzyli na scenę tę ze strachem, bo każdy z nich wobec strażników miał nieczyste sumienie.

Kontrabandzista wbiegł do izby po kapelusz. W przelocie schwycił matkę za rękę i szepnął:

 — Mamo!... niech mama przysięgnie, że nikomu nie powie i sama mojej skrzynki nie ruszy...

 — Biorę Boga na świadka!... Przysięgam! — odpowiedziała kobieta, szlochając.

 — Skrzynka leży w gnojówce, koło obory... Ale nikomu matko... nikomu!... Ani ojcu... ani samej nie ruszać...

 — Przysięgam ci na rany boskie!...

Rozmowa trwała bardzo krótko, ale bracia Cymesowie zauważyli ją i zaraz odgadli, że baba wie o miejscu, gdzie ukryta jest skrzynka.

W tej samej chwili ukazał się Wicek z miną zuchowatą i poszedł z objeszczykami. Za nimi zdaleka pociągnęli Moszek i Abraham, a wójt z pisarzem zawrócili do kancelaryi, smutnie kiwając głowami.

 — Co to bedzie?... co to bedzie? — szeptał wójt.

 — Bekniemy! — mruknął pisarz.

 — Za cóż ja... nieszczęśliwy? — spytał wójt.

 — Wy?... z urzędu. Ale za co ja? — westchnął pisarz.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Ojciec Wieka już w drodze do domu dowiedział się, że syna aresztowali objeszczyki. Wpadł tedy do izby, zły jak dyabeł i odrazu rzucił się do żony, wołając:

 — Ty wiesz, czarownico, gdzie on schował klejnoty!... Gadaj zaraz, bo ci łeb rozwalę...

 — Nic nie wiem! — jęczała baba.

 — Co nie wiesz!... On ci musiał powiedzieć, bo on twój synalek... Gadaj zaraz, gdzie schował, bo nim ten łajdak wróci, to mu kto ukradnie taki skarb. W całem mieście szepcą, że on coś znalazł i już pewnie z dziesięciu na nasze klejnoty czatuje...

Stary skąpiec był wściekły z gniewu. Uczy mu krwią nabiegły, a żyły na czole nabrzmiały. Tupał nogami i wrzeszał na żonę:

 — Gadaj, gdzie skrzynka, bo cię...

 — Nie wiem! — odparła baba.

Wtedy stary pochwycił ją za włosy i począł bić kijem. Wreszcie rzucił ją na ziemię, skopał nogami i wybiegł na dziedziniec. Przewrócił stos gałęzi. Wpadł na obórki i począł rozgrzebywać mierzwę. Spuścił żuraw do studni i pukał nim w dno, sądząc, że może tam syn skrzynkę schował. Ale napróżno.

Więc znowu wrócił do izby i zbił żonę jeszcze lepiej. Możeby ją i zabił, bo żądza posiadania skarbu zagłuszyła w nim wszelkie uczucia ludzkie, gdy na szczęście wszedł do chaty Moszek.

 — Co wy robicie, Janie? — krzyknął na skąpca. Stary oprzytomniał nieco.

 — Biję babę — rzekł — ażeby powiedziała, gdzie jest skrzynka, co ją Wicek znalazł.Żyd wzruszył ramionami.

 — Jak ona może powiedzieć, kiedy ona nic nie wie?

Skrwawiona i sponiewierana baba podniosła się z ziemi i z wdzięcznością spojrzała na Moszka.

 — A ty skąd wiesz, że ona nie wie? — zapytał skąpiec.

 — Wiem od Wieka — odparł Moszek. — On nikomu swoich sekretów nie gada. A jak on się na komorze ślicznie tłumaczy?... To tak. jakby już ze cztery razy w kryminale siedział. To mądry chłop!.. Oho!... ho!... Gdzieby on babie i do tego pijaczce, o swojej skrzyni powiedział!...

Skąpiec ochłonął z gniewu i w myśli przyznał słuszność wywodom Moszka. Jużci prawda! gdzieby znowu Wicek powierzał taką tajemnicę pijaczce, choć ona jego matka, a on niby ją kocha!

Po takiej refleksyi, skąpiec opuścił dom i poszedł Da łąkę, rozmyślając: gdzieby jednak skrzynka mogła być ukryta?

Wtedy Moszek dobył z kieszeni półkwartową flaszkę wódki i rzekł do baby:

 — Wicek kłania się wam (bo ja teraz byłem u niego na komorze). Przysyła wam wódkę i prosi, żebyście staremu o skrzynce nie powiedzieli...

 — Powiem mu na tamtym świecie! — mruknęła baba, kosztując wódki.

 — Jeszcze Wicek prosił — ciągnął żyd — żebyście bez ustanku baczyli na skrzynkę... w dzień w nocy!... Bo się o tem ludzie już dowiedzieli i mogą ukraść...

 — Ma się wiedzieć, że będę uważała dzień i noc — mruknęła baba.

W nawiasie dodać trzeba, że Moszek kłamał jak z nut. Z Wiekiem nie widział się, wódkę sam babie kupił, ale swoją drogą wędkę zarzucił i kobieta złapała się na nią.

Teraz już potrzebował tylko śledzić babę i był przekonany, że ona, przesadną czujnością swoją, najpewniej wskaże mu drogę do skrzyni.

Jakoż, niby to opuścił chatę i poszedł ku miastu, Wnet jednak zawrócił się i stanąwszy za jakimś opustoszałym budynkiem, patrzył.

Z tego miejsca dostrzegł przedewszystkiem, że baba siedzi w oknie i wygląda na dziedziniec.

Miałażby skrzynka być w dziedzińcu?

Wkrótce przypuszczenia jego zmieniły się w pewność, stara bowiem wyszła z chaty i poczęła krążyć po podwórku, coraz bardziej zbliżając się do dołu z gnojówką. Wreszcie, obejrzawszy się wokoło, wzięła w rękę gałąź, i poczęła mięszać nią gnojówkę.

Teraz Moszek zawrócił do domu. Wiedział już wszystko.

Wkrótce zjawił się w chacie kontrabandzisty Abraham i przywitawszy babę, zapytał:

 — Był tu Moszek?

 — Był.

 — Mówił wam co od Wieka?

 — Mówił — rzekła baba.

 — A wódkę wam przyniósł?... Baba, już na pół pijana, odparła:

 — Żadnej wódki nie widziałam!...

 — No, to macie! — rzekł Abraham, wydobywając z kieszeni znowu półkwartową flaszkę. Wicek kazał wam codzień wódkę przynosić i jeszcze prosił, żeby wam na niczem nie zbywało.

On przecie nasz wspólnik — dodał po chwili — to my jego musimy w nieszczęściu ratować.

W taki sposób rozmawiał z kobietą dobrą godzinę, od czasu do czasu spoglądając w okno.

Było południe. Około chaty kontrabandzisty nikt jakoś nie przechodził. Pomimo to matce Wieka zdawało się, że przez dziedziniec przemknął się ktoś, jakby Moszek?... Ale, że w czasie rozmowy z Abramkiem kobiecina wciąż ssała flaszkę, więc chcąc podnieść się i wyjrzeć przez okno, zatoczyła się na tapczan. Po chwili twardo zasnęła.

Spała parę godzin. W tym czasie mąż jej zajrzał do izby, wylał na pijaczkę parę garncy wody i znowu powlókł się gdzieś szukać synowskiego skarbu.

Nareszcie baba, zmoczona od stóp do głów, otrzeźwiła się prędzej niż zwykle. Ziewnęła, przeciągnęła się i wyszła na dziedziniec, a widząc, że nikogo niema w ulicy, zbliżyła się do dołu z gnojówką i za pomocą gałęzi poczęła sprawdzać: czy skrzynka jest na swojem miejscu?

Szturgnęła kijem tu i owdzie, zamieszała pomyje aż ją obryzgały, ale... skrzynki nie wyczuła.

Ogarnął ją strach, więc już całkiem przytomna wlazła w dół i poczęła grzebać rękoma w obrzydliwej cieczy.

Niema skrzynki!... a przecież zrana była tu. Była, pamięta ją najwyraźniej, sama dotykała ją gałęzią...

Przy tych poszukiwaniach zastał ją mąż siną, drżącą z wielkiego wzruszenia.

 — Co ty tu robisz? — zawołał.

 — Skrajnię Wiekową ktoś ukradł! — odparła zmienionym głosem.

 — Ukradł ! — wrzasnął skąpiec. — Ukradł ktoś skrzynię klejnotów, a tyś mi nie chciała powiedzieć, że ona tu była... Tu w tym dole!...

I oszalały z gniewu wpadł do izby, wyniósł stamtąd siekierę i chciał nią żonę zabić. Ale kobieta spostrzegła dość wcześnie, że mężowi źle z oczu patrzy, wiec, wydrapawszy się z dołu uciekła, przemoczona i cuchnąca.

Stary rzucił za nią siekierą, ale jej nie dosięgną!. Baba zaś pędziła ku miastu tak szybko, jakby jej strach ze czterdzieści lat odjął.

Skąpiec stracił już wszelką władzę nad sobą i resztę rozumu. Podniósłszy rzuconą siekierę, wrócił z nią do izbą i począł wszystko rąbać. Okna, ławy, półkę z naczyniami, tapczany z pościelą...

 — Ukradli mi skrzynkę klejnotów! — wołał.

Wreszcie, w przystępie najwyższej rozpaczy, wynalazłszy gdzieś w kącie powróz, przeciągnął go przez belkę, wlazł na stół, zawiązał pętlę na szyi i skoczył...

Ale powróz był widać zbutwiały, bo urwał się, a skąpiec padł na ziemię i zwichnął nogę.

Zamiast więc tłumaczyć się na sądzie szczegółowym z pobudek samobójstwa, leżał nieborak na ziemi i krzyczał w niebogłosy.

W tem opłakanem położeniu znalazł go syn. Wicek, którego już uwolnili na komorze. Zobaczywszy straszny nieład w izbie, podruzgotane sprzęty, powróz na belce i ojca na podłodze, kontrabandzista zawołał:

 — Co się tatkowi stało?...

 — Skrzynię z klejnotami ukradli! — jęczał skąpiec. — O, ty kundlu jakiś!... nie powiedziałeś mi, gdzie leżała i teraz masz...

Ale na Wieku wiadomość ta nie wywarła żadnego wrażenia.

 — Ukradli? — spytał. — Pal ją kaci!... Tam nie było klejnotów, ino proch, z niemieckiego arsenału...

 — Proch?... nie klejnoty? — spytał skąpiec, szeroko otwierając oczy. — A skąd ty to wiesz?

 — Słyszałem jak gadali na komorze. Teraz stary uczuł straszny ból w nodze.

 — Wicek — rzekł — a naciągnij rai łapę, bom se zwichnął.

Syn obejrzał nogę, przyznał, że jest mocno zwichnięta i przystąpił do operacyi. W tym celu skąpiec chwycił się oburącz za próg. Wicek wziął go za nogę i szarpnął z całej siły.

 — Gwałtu! — krzyknął skąpiec i aż zemdlał. Syn jednak prędka go otrzeźwił. Potem zdjął mu resztę powroza z szyi i zaniósł chorego na tapczan.

Ojciec stękał, próbował nogi, czy dobrze się chodzi, poprawił się...

 — Wieku! — rzekł — a spojrzyjno pod tapczan czy tam niema pakuł.

Wicek pochylił się, chcąc zajrzeć pod tapczan, ale w tej chwili starzec huknął go pięścią koło ucha, raz i drugi. Kontrabandzistę aż zamroczyło.

 — Za co mnie tatko bije? — spytał oburzony.

 — Proch czy nie proch, a trzeba go było ojcu oddać. Chciałeś zostać wielkim panem, sam, bezemnie, to teraz won z chałupy!... Na oczy mi się nigdy nie pokazuj..... pod płotem zgnij, byłeś tu nie wracał, bo cię zabiję!

I schwyciwszy kawał drewna chciał nim uderzyć syna. Ale Wicek już uciekł.

Matka kontrabandzisty, szczęśliwie uniknąwszy ciosu siekiery, którą za nią mąż rzucił, biegła bez pamięci przed siebie. Nie dziwił jej ani szalony gniew, ani okrucieństwo starego skąpca.

 — Miał recht! — myślała. — Nie trzeba było skrywać przed nim skrzyni. Co prawda, byłby ją wziął wziął i schował w swoje kąty, ale przecie on nie wieczny, więc i skrzynka wróciłaby do nas. A tak ani on, ani my!...

Czuła, że jest zgubioną, bo odtąd i syn pocznie ją nienawidzieć tak, jak mąż. Ale słusznie, bo dlaczego nie pilnowała skarbu, któryby ich wszystkich uszczęśliwił do końca życia!...

Pomimo jednak wielkiej rozpaczy i resztek pijackiego odurzenia, baba usiłowała odgadnąć: kto skrzynię ukradł?

Byli dziś w ich domu objeszczyki, wójt, pisarz, tudzież bracia Abraham i Moszek. Już samo wyliczenie osób rzuciło na sprawę trochę światła: z nich wszystkich Abraham i Moszek, jakoś najwięcej patrzeli na śmiałych i szczęśliwych złodziei...

Baba przypomniała sobie, że obaj bracia dali jej po flaszce wódki, że Abraham długo z nią rozmawiał, i że, o ile jej się zdaje, około południa Moszek był na dziedzińcu.

 — Oni ukradli! — krzyknęła nagle stara i z zaciśniętemi pięściami pobiegła do sklepiku Cymesów.

Rzeczywiście, nie omyliła się. W tym czasie, kiedy Abraham poił ją drugą flaszką wódki, Moszek wydobył skrzynkę z dołu i nawet nie zawalał się. Potem owinął swoję zdobycz w płachtę i poszedł do siebie, dając sygnał bratu, że już interes skończony.

W sklepiku bez trudności otworzyli tasakiem skrzynię drewnianą i znaleźli w niej, garncową może, puszkę z blachy żelaznej. Było w puszcze kilka pęknięć i szczelin, któremi nawet woda dostała się do wnętrza. Swoją drogą jednak otworzyć jej nie było można, tak szczelnie przystawało wieko.

Bracia wzięli dłutko i poczęli próbować, podważać niem wieko. Ale napróżno. Blachy zachaczyły się jedna o drugą tak silnie, jak gdyby puszkę, zalutowano. Trzeba ją było naciąć wokoło dłutkiem i rozbić.

Właśnie Abraham wziął dłuto i młotek, aby przystąpić do ostatniej czynności, a Moszek, stojąc we drzwiach sklepu, czuwał, gdy w tem doleciały ich okrzyki matki Wiekowej. Kobieta biegła przez rynek z rozkrzyżowanemi rękoma, zbita, szkaradnie zawalana w gnojówce i krzyczała:

 — Złodzieje!... okradli mi syna!... wyciągnęli z dołu pełną skrzynię klejnotów.

Pijaczce towarzyszyła gromada ciekawych, z którymi wciąż łączyli się nieliczni przechodnie.

Taka procesja była bardzo nie na rękę Cymesom. Sklepik ze wszech stron otwarty, łatwo do niego zajrzeć i zastać ich — właśnie przy otwieraniu puszki z klejnotami!...

Nie chcąc zatem gorszyć ludzi poczciwych i wywoływać nie przystojnej awantury, bracia, zostawili siostrę Ruchlę za kantorem, a sami przez podwórka i tylne uliczki uciekli do domu ojca. Tłum już stał przed ich sklepem, a pijaczka klęła, aż się trzęsło.

Znowu wbiegli do alkierza, gdzie stało łóżko ojcowskie i rzekli do jęczącego paralityka:

 — Tatełe!... tu jest a czerne skrzynke, myt gołdene pierścionkes, branzletes ind zekarkes. Trzeba ją odbić tym dłutkiem, a klejnoty wsypać do beczki z kwaszonemi ogórkarni...

Josek Cymes miał wielką ochotę zwymyślać synów za wczorajsze poniewieranie go po podłodze. Ale gdy usłyszał o klejnotach i zobaczył garncową puszkę, ułagodził się.

Synowie pod pierzynę włożyli mu puszkę, które jedną połowę oparli na krawędzi łóżka. Dali mu też w ręce młotek i dłutko.

 — Nie dam rady! — jęczał paralityk. — To blacha gruba, mnie ręce drżą i obrócić się nie mogę...

 — Niech tatełe otwiera prędko, bo jeszcze kto wejdzie! — odparł Moszek.

A teraz mówił dalej — mame niech siedzi w oknie i niech płacze, że ojciec umiera... Dy Awrum nem den kitel i gadaj pacierze, tak, żeby cię wszyscy widzieli, a ja...

Nie dokończył, zobaczył bowiem, że tłum z matką Wiekową na czele, idzie właśnie do domu ich ojca. Więc Moszek schwycił jakąś paczkę drewnianą, wybiegł z izby, okrążył tłum po za budynkami i nagle stanąwszy zdaleka za gromadą, krzyknął:

 — Hej! ty stara Ewa!... Patrzaj, tu jest twoja skrzynka...

Baba, zobaczywszy Moszka z pudełkiem pod pachą popędziła za nim, klnąc i płacząc. Gromada dzieci i wyrostków pocwałowała za obojgiem i w taki sposób zgraja obdartusów, z okropnym wrzaskiem, śmiechem i gwizdaniem poczęła obiegać rynek dokoła.

Jak świat światem nie widziano jeszcze podobnej uciechy w mieścinie. Żyd biegł truchta, drażniąc babę widokiem pudła i krzycząc: waryatka!... waryatka!... Ona pędziła ile sił starczyło i od czasu do czasu rzucała za nim kamieniami, a zgraja uliczników, rozpierzchniętych, jak stado wron, które spłoszono, towarzyszyła im, krzycząc w niebogłosy:

 — Złodziej Moszek!... waryatka Ewa!...

Tym sposobem Moszek odciągnął najniesforniejszych widzów od miejsca, w którem jego ojciec rozłupywał tajemniczą skrzynkę. Chytry żydek liczył jeszcze na to, że gdyby ukazał się w tej chwili milicyant w miasteczku, wówczas musiałby aresztować jego i pijaczkę, odprowadzić ich do kancelaryi gminnej, a dom ojca i skradzione klejnoty byłyby bezpieczne.

Kilku jednak poważniejszych mieszczan nie uważało za stosowne mieszać się do wyścigów hołoty. Zastali oni pod lokalem sparaliżowanego Cymesa, a widząc, że żona jego siedzi w oknie i płacze, zaś rudy Abraham modli się w śmiertelnej koszuli, poczęli wypytywać:

 — Co się stało, pani Cymesowa?...

 — Nieszczęście! — szlochała żydówka. — Mój mąż, Josek, strasznie chory, rzuca się na łóżku, jakby już umierał, a te gałgany syna mi gonią i wyzywają od złodziei...

Abraham zaś niby odmawiał modlitwy i kiwał się, ale swoją drogą prawem okiem patrzył na rynek, gdzie odbywały się osobliwe wyścigi jego brata, a lewem uchem nasłuchiwał, czy ojciec bije dłutkiem w żelazną puszkę? Gdy zaś stary zmęczył się i ustał w pracy, Abramek, mrucząc pacierze, wołał:

 — Tatełe szlug!.,.

 — Kiedy mnie już ręce bolą,... Wykręcić się nie mogę! — jęczał paralityk, uderzając młotkiem w dłuto.

Za głęboko włożyliście tę puszkę pod pierzynę, trzebaby ją lepiej wysunąć — mówił Josek po żydowsku.

Ale Abraham nie dbał o jego narzekania, tylko wciąż powtarzał:

 — Tatełe szlug!...

Paralityk znudzony oporem blachy i komenda syna rozzłościł się:

 — Żeby was Bóg skarał, gałgany, za wszystkie kłopoty, jakie mi robicie... Ja tej puszce nie dam rady!...

I już z gniewem począł ją kuć tak, aż się rozlegało, a Abramek w śmiertelnej koszuli kiwał się wciąż pod oknem, mruczał pacierze i od czasu do czasu wolał:

 — Tatełe szlug !...

Na rynku baba, potykając się ze zmęczenia, nie przestawała gonić Moszka, który nareszcie rzucił pudło i poszedł do swego sklepiku.

Wtedy zdarzył się wypadek, niesłychany w dziejach tego miasteczka, tej gminy, a nawet powiatu.

W chwili, gdy Abraham zawołał głośniej: Tatełe, szlug!... a sparaliżowany Josek silniej uderzył młotem w żelazną puszkę, ta... wybuchła!...

Rozległ sio stłumiony huk, jakby strzał armatni. Sparaliżowany Josek z pierzyną uderzył o sufit i wnet runął na szczątki połamanego łóżka. Jego żona i syn Abraham wylecieli na ulicę przez okno, dom zatrząsł się, przepierzenie upadło, a ze wszystkich otworów począł wydobywać się dym. silnie pachnący siarką.

 — Gewałt !... fajer! — wrzeszczał Abraham.

 — Josek zabity! — krzyknęła stara żydówka.

 — To proch wystrzelił!... proch!... — wołali mieszczanie.

W tej chwili przybiegł Moszek, siny.

 — Co się to stało? — pytał.

Obecni poczęli mu opowiadać na wjścigi.

 — Proch u was wystrzelił!... ojca wam zabiło!...

 — Tam, w puszce nie było klejnotów, tylko proch — jęczał Abraham.

Moszkowi w tej chwili błysnęła myśl:

 — Jakie to szczęście, że nie ja otwierałem puszkę!... Biedny ojciec już i tak był stary i od dwu lat nie mógł się ruszyć z łóżka.

W tem... o, dziwy!...

Josek, nieboszczyk, ów Josek tak strasznie sparaliżowany, ukazał się w oknie wśród kłębów dymu. Miał na sobie krótką koszulę i wełniany kaftanik cyceles, ale był zdrów... Z lekkością młodzieńca przeskoczył okno i (rzecz nie do uwierzenia!) w pełnym galopie przebiegł rynek, a nawet — wyleciał za miasto i tam jeszcze biegał przez kilka minut po łące!

Rzecz już wyjaśniła się. Wicek nie znalazł w rzece klejnotów, ale puszkę prochu i masy piorunującej. Ponieważ puszka miała szczeliny i leżała w wodzie, więc proch w części zamókł. Ale, gdy Josek, począł tłuc młotem w skrzynkę, nastąpił wybuch, co prawda — bardzo słaby.

Domowi nic się nie stało. Pękły tylko szyby i upadło przepierzenie od alkierza. Ale wyrzucony w powietrze paralityk, pod wpływem przerażenia, odzyskał władzę nad nerwami, i wyzdrowiał!

Słowem, stało się to wszystko nadspodziewanie dobrze, ale ani Moszek, ani Abraham nie byli kontenci z takiego obrotu rzeczy. Oni woleliby mieć puszkę klejnotów, aniżeli zdrowego ojca. Doświadczyli przykrego zawodu, uważali się za pokrzywdzonych, i ażeby chociaż część strat odzyskać, poszli do wójta, do kancelaryi.

Wójt, który już wiedział o szczegółach wybuchu, powinszował im naprzód tego, że ich poczciwy ojciec w tak cudowny sposób odzyskał zdrowie, a następnie napomknął, że może być śledztwo.

 — Skąd wy proch macie? — mówił. — Takich rzeczy trzymać w izbie nie wolno.

 — Jaki proch? — zdziwił się Moszek. — Ojciec nasz już od rana był zdrowszy i tak się rzucał na łóżku, że aż się przepierzenie wywróciło. Z tego zrobił się w domu huk i kurz, a głupie ludzie gadają, że to proch się zapalił. Coby u nas proch robił?...

Wójt pokiwał głową i rad nie rad udał, że wierzy objaśnieniom, czując, że z Moszkiem, któremu "szydła golą", wojować nie wypada.

Ale teraz Moszek zaatakował go.

 — Jakże to będzie, panie wójcie, z tą materyą? rzekł. — Tam było dwie sztuki warte stopięćdziesiąt rubli. Panu wójtowi podobno ukradli, czy coś... a naczelnik upomina się u nas.

Wójt przeżegnał się.

— Co ty mamroczesz niedowiarku boży? — odparł zdziwiony. — Jakże, wiec ja zrobiłem wam łaskę, żem przechował materyę, a ty mi o pieniądzach gadasz?...

Meszek przybrał minę zuchwałą i począł mówie z krzykiem.

 — Co to łaskę?... komu łaskę?... pan wójt sobie zrobił łaskę, kiedy materya zginęła, ale nam nieszczęście, bo naczelnik upomina się. To nawet były sztuki oplombowane, cło od nich opłacone... Ja mam kwitancyę!

Wójt począł targać siwe włosy.

 — Jezu!... a dyć te hycle o złodziejstwo mnie posądzają — wołał.

 — My o nic nie posądzamy — odezwał się Abraham. — My tylko chcemy odzyskać część strat. Materja warta stopiędziesiąt rubli, więc my damy piędziesiąt, a pan wójt niech da resztę, bo nas naczelnik rozpiecze...

Maty pisarz siedział przy stole jak przyśrubowany, a gdy wójt zapytał go:

 — Co tu robić?... Odpowiedział:

 — Trza im dać sto rubli i niech idą na złamanie karku!

 — Skąd ja wezmę sto rubli? — biadał wójt. — Ja przecie nie mam tyle pieniędzy.

 — Znalazłoby się u pana wójta i tysiąc rubli — wtrącił Moszek. — Ale ja jestem dobry człowiek. Ja panu wójtowi kłopotu robić nie chcę i wezmę kwit...

Nie było rady. Pisarz przygotował kwit na sto rubli, a wójt. po wielu wahaniach się, ze łzami w oczach, podpisał go.

Jeszcze Moszek nie zdążył schować kwitu, aliści wpadł do kancelaryi Wicek, rozgniewany jak piekło.

 — Jesteście tu, złodzieje! — krzyknął. — Powiem że ja teraz wszystko.

I odwróciwszy się do wójta i pisarza, mówił:

 — Patrzcie państwo! Oni rai ukradli tę skrzynkę z prochem, bo myśleli, że w niej są klejnoty. Przez tych hyclów ojciec mnie i matkę wygnał z domu, a sam chciał się powiesić...

 — Szkoda, że się nie powiesił, bo ty, Wieku, miałbyś pieniądze — wtrącił Moszek, śmiejąc się ironicznie.

 — Poczekaj, to jeszcze nie wszystko! — ciągnął Wicek. — Panie wójcie, ja widziałem dziś w nocy tych obu, jak wam coś ze stodoły kradli, a później chcieli złożyć na mnie...

Wójt i pisarz zerwali się z krzeseł.

 — Oddaj, żydu mój kwit na sto rubli, kiedyś sam ukradł materyę! — zawołał wójt.

 — Ja nie ukradłem, on łże, ten Wicek, bo on mi jest winien kupę pieniędzy — odparł Moszek.

 — Pójdziemy do sądu kiej taki — krzyknął wójt.

Moszek oparł ręce na stole i patrząc wójtowi w oczy, rzekł spokojnie:

 — O co mnie pan wójt oskarży?... Pan mi nie dowiedzie, żem ja ukradł, ale sąd dowie się, że pan wójt przechowuje szwarcowaue towary.

A gdy stary chłop, czując swoję bezsilność, upadł na krzesło, Moszek zapytał go ze śmiechem:

 — No, będziemy się prawowali?...

 — Poszedł won, ty gadzino! — krzyknął wójt — i niech ci moja krzywda bokiem wylezie...

Teraz Moszek i Abraham grzecznie ukłonili się wójtowi, zwolna odeszli ku drzwiom i gdy już stanęli w progu, Moszek zawołał do Wicka:

 — No, chodź ty, Wicek z nami, kiedy ciebie twój ojciec wypędził. A na drugi raz nie buntuj się, nie chowaj tego, co znajdziesz i na nas plotek ne rób...

 — Nie idź z tymi złodziejami, bo ci duszę zgubią! — upomniał go wójt.

 — Wicek, chodź, mówię ci ostatni raz! — zawołał Moszek.

 — Weź się lepiej do uczciwej roboty, a od nich odczep się! — mówił wójt.

Wicek wahał się, myślał i wreszcie — poszedł za żydami.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Kiedy wkrótce potem wrócił wójt do domu, był żółty jak marchew i płakał jak dziecko, za swojemi stoma rublami. Żona z początku krzyczała na niego, ale widząc, że jest źle, położyła go do łóżka i rzekła:

 — No, nie płacz, Szymku!... Dam ci na zrzucenie, to ci ulży...

 — Kiej to bardzo paskudnie — odparł wójt.

 — Nic ci nie będzie... Magda! a przeciągnij ta piórko przez cybuszek...

I znowu powtórzyła się operacyą łaskotania wójtowskiego gardła kaczem piórem, umazanem szmelcugą.

Wójt zakrztusił się jak nigdy, ale z dobrym skutkiem.

 — Cóż, lżej ci? — spytała go żona.

 — O, lżej!...

 — No, to teraz wyśpij się, a jutro podaj się de dymisyi. Ciebie jeszcze zagryza na tem wójtowstwie...

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wypada na zakończenie wspomnieć o dalszych losach osób tu występujących.

Wójt rzeczywiście podał się do dymisyi, dziękując Bogu, że stoma rublami wykręcił się od stosunków z Moszkiem i Abramkiem. Ale pisarz, namawiany przez żonę, która wciąż chciała paradować w jedwabiach, trzymał się Cymesów i za różne nadużycia stracił posadę, a w końcu został pokątnym doradcą.

Stary skąpiec zaciął się w gniewie, tak, że już nigdy nie przyjął do swej chałupy ani żony, ani syna Wicka.

Baba tułała się jakiś czas po mieścinie, piła jesczcze lepiej i zmarła na apopleksyę, Wicka zaś schwytano na granicy z towarami i oddano do więzienia na kilka lat.

Moszek nareszcie i Abraham robili wyborne interesy i zdobyli znakomitą fortunę. Wciąż słyną oba ze sprytu i energii i wszystkich trzymają za głowy.

Zacny ojciec ich, stary Cymes, niegdyś paralityk, cieszy się zdrowiem i "handluje pieniędzmi".

Ludzie, znający mieścinę, którzy patrzyli na mizerny koniec pisarza i całej rodziny Wicka, tudzież na szybkie wyniesienie się Moszka i Abrahama, często powtarzają przysłowie:

Jednym — szydła golą...

Drugim — brzytwy nie chcą!...

* * *

ECHA MUZYCZNE

"Już nie pójdą za tobą, Orfeuszu, ani wolne stada dzikich zwierząt, ani szemrzące dęby, ani skały roztkliwione twoim śpiewem. I nie zatrzymasz padającego gradu, ani wściekłości fal morskich, ani gwałtownych wichru podmuchów, ani nieskończonego pasma obłoków, które ciągną po niebie, bo — już niema cię, Orfeuszu... Napróżno leje łzy twoja matka, Kalliope. Daremne żale, skoro nawet wielcy bogowie nie mogą własnych dzieci uratować od zgonu"...

I.

ORFEUSZ HANDLUJĄCY.

Podczas jednego z ostatnich wcieleń na ziemi, Orfeusz wziął na siebie postać dziecka, z niezwykle długimi palcami i mocno odstającemi uszami. Ponieważ stało się tu wśród muzykalnej rodziny, odrazu odgadnięto, że nowonarodzony będzie wielkim fortepianistą i w tym kierunku zaczęto go kształcie.

Talent istotnie był ogromny. Chłopak całe godziny spędzał nad fortepianem, nuty poznał w ciągu

tygodnia, a najtrudniejsze melodye grał po jednorazowem usłyszeniu. W ósmym roku wcielenia grywał pod serwetą i na serwecie, nigdy nie chybiając klawisza, a ucho miał tak muzykalne, że naśladował nietylko sposób mówienia każdej znanej osoby, lecz w dodatku umiał udawać głosy wielu ptaków i zwierząt domowych, co było dowodem poczucia natury.

Odznaczał się pracowitością, dzięki której skończył parę konserwatoryów, brał lekcye od najznakomitszych wirtuozów i ostatecznie wyrósł na niepospolitego wykonawcę i erudyta. O erudycyi najlepiej świadczyły jego własne kompozycye, oparte na motywach najmniej znanych światu autorów, których, jak mówili krytycy, rozwijał i uszlachetniał.

Ponieważ rodzina wciąż wyrażała przekonanie, że przy swoim geniuszu, powinien zrobić majątek, więc młody Orfeusz dosyć wcześnie począł zastanawiać się nad sposobami przetwarzania muzyki na pieniądze. Pewnego dnia uzyskawszy posłuchanie u Liszta, padł przed nim na kolana; innym razem miał szczęście ucałować rękę Verdiego; poźniej napisał pochwałę Meyerbeera, a w pół roku odbył pielgrzymkę do Bayreuthu, aby tam u stóp twórcy muzyki przyszłości, odwołać swoje dawniejsze błędy usprawiedliwiając je nadmiarem zapału dla sztuki.

 Tym sposobem pozyskał życzliwość różnych szkół i mistrzów. Otrzymał też lekcye u bankierów, zaprzyjaźnił się z dziennikarzami i wystąpił w kilku koncertach dworskich jako fenomen. Za marsz wojenny dla armii ks. Monaco dostał order, a kontredans na cześć cesarzowej Eugenii zrobił go lubianym w kołach nadających ton modzie.

Po wojnie w r. 1870, będąc w Paryżu, urządził koncert na rzecz Alzacyi i Lotaryngii. Popularność jego dosięgła szczytu. Był już taką znakomitością, że go wzywano o pisywanie aforyzmów na cele dobroczynne. Pisał więc w Paryżu — o wolności i braterstwie ludów, w Madrycie — o wzniosłości religii katolickiej, w Berlinie — o filozofii muzyki, w Warszawie — o miłości ojczyzny, w Rzymie — przeciw doczesnej władzy papieża, a w Petersburgu — o pięknej przyszłości ludów słowiańskich. W owym czasie posiadał za kilkadziesiąt tysięcy franków akcyi najpewniejszych i największe przynoszących procenty, miał własnego sekretarza i jeździł darmo głównemi kolejami.

Jego system koncertowy był bardzo prosty. Co roku komponował jakiś utwór, o którym dużo, choć niewyraźnie pisali jego osobiści przyjaciele, znani w świecie krytycy, i uczył się grać jakiegoś trudnego kawałka, ale tak biegle, że mu nikt nie wyrównał. Z tymi nabytkami objeżdżał całą Europę, grając po jednym razu w Paryżu, Londynie, Berlinie i Wiedniu. Ze stolic świata wywoził przychylne recenzye, oprawne w album (nieprzychylnemi gardził), tudzież autografy miejscowych znakomitości. Ale cyfrę akcyi powiększał za pomocą koncertów w miastach drugorzędnych i w miejscach kąpielowych, gdzie zwykle na kilka dni przed występem poprzedzała go wiadomość, że "przyjeżdża", a potem druga, "że dał się namówić do zrobienia przyjemności miastu, głośnemu z amatorstwa i znawstwa muzyki".

Rzeczy te załatwiał jego sekretarz, do którego obowiązków należało też odszukiwanie w różnych stronach świata wpływowych miłośników muzyki, tudzież dawnych przyjaciół i kolegów znakomitego fortepianisty, a przynajmniej ich imienników. Dziwnym zbiegiem okoliczności, starzy przyjaciele mistrza znajdowali się wszędzie, niewyłączając Pekinów, Tonkinów i Chartumów.

Umiał też sekretarz wybierać czas przejazdu przez każdą miejscowość i zawsze trafiał w taką porę, kiedy tamtejsza śmietanka towarzystwa przygotowywała jakiś duży koncert na cele dobroczynne. Naturalnie maestro był proszony o udział naprzód nieśmiało, potem natarczywie i grał — nie dużo, jakby od niechcenia, ale grał, za co dawano ma szalone oklaski.

Po pierwszym przygodnym występie, miasto zaczynało "pałać żądzą powtórnego usłyszenia mistrza". Dawni przyjaciele i koledzy, znawcy, pełnoletnie entuzyastki, bogate damy pragnące ukazać się publicznie w nowych strojach, panny na wydaniu,

młodzież wynajdująca sposoby na zabijanie czasu, mężowie i ojcowie, chcący mieć spokój w domu, wszystko to rzewnie błagało wielkiego muzyka, ażeby pozwolił uwielbiać się na swój własny dochód.

Po niejakiem wahaniu mistrz ulegał.

"Wynajęcie sali zazwyczaj kosztowało drogo, gdyż, jak mówili do sekretarza intendenci gmachów, "po każdym takim koncercie posadzka jest jak w stajni". Opłacało się to jednak. Zresztą dywanów i kwiatów na estradę dostarczali dawni przyjaciele i entuzyastki, a ceny miejsc były poczwórne. Ten ostatni wzgląd decydował o powodzeniu koncertu. Do garstki bowiem publiczności chorującej na muzykalność, albo na nadmiar czasu, która mogła zapełnić ledwie parę rzędów krzeseł, przybywały legiony osób, które cenią tylko to, co dużo kosztuje, albo chcą się między takimi pokazać.

Wybija godzina uroczysta. Na schodach, wiodących do sali cisną się strojne i pachnące tłumy, w przysionkach klną lokaje, kontramarkarze nie mogą nastarczyć z przyjmowaniem okryć i parasolów, policya jest zakłopotana. W sali ciasno i duszno, ludzie nie mogą wyszukać swoich krzeseł, damy lękają się o kwiaty i koronki, starzy mężowie o żony, emeryci o nagniotki. Na fotelach obok estrady dumają krytycy, nie o tem, co usłyszą, ale o tem, jakieby nowe zwroty napisać. Przyjaciele mistrza i znawcy tworzą grupy i szepczą:

I. No, patrzcie na cud. Idzie hrabina X.

 — Jeszcze dziś zrana miała być ciężko chora.

 — A od dziesięciu lat nic nie słyszy.

 — Przyszła tu przez wdzięczność za jego udział w koncercie dobroczynnym.

II. Widzi pan, ile zbiera się u nas osób na koncerty?... A mówiłem Iksińskiemu: wydaj pan koncert, to będziesz miał z czego zwrócić mi dwieście rubli. i myślisz pan, że on co powiedział? Powiedział: "nie warto, nasza publiczność nie zna się na muzyce". Słyszałeś pan co podobnego?

 — Dziwak.

 — Niech on będzie dziwak, to jego interes, ale za co ja mam tracić moje 200 rubli?... On musi wydać koncert, albo ja wytoczę mu proces i zajmę ruchomości.

III.  Jego kompozycye nie bardzo mi się podobały.

 — Ale co to za wykonawca, jaka biegłość!... Naśladuje style najznakomitszych mistrzów.

 — To dzisiaj jest dosyć pospolite.

 — Ale biegłość, panie, biegłości... Słowo honoru daję, że grał przy mnie wyjątki z "Lohengrina" nogamil...

W tem: aaa!... rozległo się po sali i wybuchły oklaski, zainicyowane odrazu w kilku punktach. Wszystkie oczy i lornetki skierowały się na estraje. Wszedł mistrz, łagodnie promieniejący, jak pierwsza kwadra w maju.

 Ukazanie się jego stanowiło epokę w miejscowych poglądach na sztukę. Finansiści zobaczyli na własne oczy muzyka, który posiadał akcye. Krytycy doszli do wniosku, że można być wielkim artystą, a jednak ubierać się według ostatniej mody. Panny przekonały się, że można głęboko poruszać serca, a mimo to wyglądać czerstwo i starannie utrzymywać włosy. Arystokracya patrzyła na niego z podwójnem uznaniem, dostrzegłszy, że nietylko jest dobroczynny, ale, że na czarnym fraku nosi olbrzymią gwiazdę. Demokraci zachwycali się, że owę gwiazdę do połowy przysłonił klapą fraka.

Wreszcie, ponieważ miał ogniste oczy i stojące wąsiki, okrzyknięto go za pięknego; krzywe zaś nogi policzono na karb naturalności.

Zagrał raz, zagrał drugi raz i — zupełnie oczarował słuchaczy. Dojrzałe entuzyastki wąchały trzeźwiące sole, ratując się od zemdlenia, a jedna z namiętnych pań uroniła aforyzm, który natychmiast zanotował sekretarz mistrza:

 — Raz przetańczyć z nim walca i umrzeć!...

Po paru godzinach koncert skończył się, artyście rzucono pod nogi należytą liczbę bukietów, słuchacze zaczęli się rozchodzie.

 — Dyabelne nudy — rzekł jakiś profan, ziewając.

 — Tak przecie mówić nie wypada — odparł kandydat na amatora. — Jego gra robi nadzwyczajne skutki. Moja żona, wyobraź pan sobie, płakała, a mnie samego tak wytrawiło w środku, że pierwszy raz od tygodnia będę jadł obiad z apetytem...

 — No, tak, ale co po nim zostanie? Z pewnością ani ta Suita, ani Nokturn, któreśmy słyszeli.

 — Jakto co zostanie? — oburzył się kandydat na zwawcę. — Pan wiesz, że on już dzisiaj ma ze 300,000 franków... Taki młody człowiek!

 Na drugi dzień maestro odebrał kilka miłosnych listów od dojrzałych entuzyastek i raczył przyjąć obiad honorowy, na którym jeden z przyjaciół i kolegów nazwał go chlubą narodu. Krytyka, wedle zasady: sława obowiązuje, upadła przed nim na twarz, podziwiając szczególniej czarodziejską biegłość gry i nadmieniając dyskretnie, że król fortepianu potrafi ze swego narzędzia wydobywać harmonijne kombinacye nietylko palcami, ale łokciami, nogami, etc. Te jednak pochwały nie weszły już do aksamitnego albumu.

Wreszcie — odjechał, obiecując, że może jeszcze kiedy powróci do miasta, które posiada tylu prawdziwych znawców sztuki.

I tak podróżuje wciąż. Nie roztkliwia skał, nie porusza dębów, nie uspakaja burz morskich niemniej jednak wierny legendowej roli, ściąga chmury słuchaczów i grad — bankocetli.

Więc nie umarłaś, Orfeuszu... Ze wszystkich swoich dzieci, ciebie jednego uratowali od zgonu wielcy bogowie przynajmniej dopóty, dopóki będą istnieć na ziemi trzy gracye: muzyka, spryt i pieniądze.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PAN DUDKOWSKI I JEGO FOLWARK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GRZECHY DZIECIŃSTWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DUSZE W NIEWOLI.

1. W CUKIERNI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

2. NĘDZARZ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

3. MASKARADA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

4. BRAT I SIOSTRA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

5. O ROZKOSZACH I KŁOPOTACH BADACZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

6. GRA W ODKRYTE KARTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

7. TEMPORA MUTANTUR.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

8. CHORE SERCE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

9. ZASIEWY WSCHODZĄ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

10. JAK WYGLĄDAJĄ NIEKTÓRZY NARZECZENI?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

11. CO ROBIŁ SIELSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

12. WYPADKI LUDZKIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

13. SIELSKI UWOLNIONY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

14. PRZESILENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

15. GORZKIE OWOCE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

16. CO WYRABIA MIŁOŚĆ Z LUDŹMI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

17. JADWIGA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18. ŻYWI I UMARLI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19. JUŻ WRÓCIŁ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20. CO SIĘ STAŁO PÓŹNIEJ?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej