Molier

ŚWIĘTOSZEK

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA AUTORA

PETYCJE DO KRÓLA

LIST DRUGI

LIST TRZECI

OSOBY:

AKT I

Scena 1

Scena 2

Scena 3

Scena 4

Scena 5

AKT II

Scena 1

Scena 2

Scena 3

SCENA 4

AKT III

Scena 1

Scena 2

Scena 3

Scena 4

Scena 5

Scena 6

Scena 7

AKT IV

Scena 1

Scena 2

Scena 3

Scena 4

Scena 5

Scena 6

Scena 7

Scena 8

AKT V

Scena l

Scena 2

Scena 3

Scena 4

Scena 5

Scena 6

Scena 7

ŚWIĘTOSZEK

Molier

Tłum. Tadeusz Żeleński-Boy

PRZEDMOWA AUTORA

O komedię niniejszą było wiele hałasu i długo ją prześladowano, a przedstawieni w niej ludzie dali dowód, że są we Francji potężniejsi niż ci wszyscy, których przedstawiałem dotychczas. Margrabiowie, wykwintnisie, rogacze i lekarze - znosili bez gniewu, że się ich odmalowało, udając nawet, że te ich konterfekty bawią ich tak samo jak resztę publiczności.

Natomiast obłudnicy wrażliwsi są na drwiny; obruszyli się zrazu i uznali za dziwne, że mam czoło wytykać ich świętoszkostwo i piętnować coś, czym się para tyle osób światowych. Tej zbrodni darować mi nie mogą i jak jeden mąż rzucili się na moją komedię z nieopisaną zaciekłością. Pilnie się strzegli atakować ją od tej strony, która i ch zraniła: są na to zbyt wytrawni i zbyt dobrze umieją żyć, aby ujawnić tajniki swej duszy. Chwalebnym swoim zwyczajem osłonili własne korzyści sprawą Boga - i w ich ustach Świętoszek stał się sztuką uwłaczającą pobożności. Od początku do końca pełno w niej obrzydliwości, a nie masz w niej nic, co by nie zasługiwało na spalenie. Każda zgłoska jest tu bezbożna, każdy gest nawet jest tu zbrodniczy; najmniejszy rzut oka, najmniejsze kiwnięcie głową, najmniejszy krok na prawo czy na lewo - ukrywają tajemnice, które ci ludzie potrafili wytłumaczyć na swoją niekorzyść. Próżno poddawałem ją światłej ocenie mych przyjaciół i osądowi publicznemu; poprawki, które wprowadziłem, zdanie Króla i Królowej, którzy ją widzieli, aprobata dostojnych książąt i panów ministrów, którzy otwarcie uświetnili ją swoją obecnością, świadectwo ludzi zacnych, którzy ją uznali za pożyteczną - to wszystko nie zdało się na nic. Tamci nie ustępują i dzień po dniu poduszczają na mnie niemądrych gorliwców, którzy mię lżą z pobożnością i potępiają z miłosierdzia.

Mało bym dbał o ich gadaninę, gdyby nie spryt, z jakim robią mi wrogów z ludzi, których szanuję, i zyskują poparcie osób prawdziwie zacnych, których dobrej wiary nadużyli, a które wskutek swego szczerego zapału dla sprawy Niebios łacno dają się nastroić odpowiednio.

Oto, co mnie zmusza do obrony własnej. Pragnę wszechstronnie usprawiedliwić moją komedię wobec ludzi prawdziwie pobożnych i zaklinam ich z całego serca, by nie potępiali rzeczy, zanim ją obejrzą, by się wyzbyli wszelkich uprzedzeń i nie popierali roznamiętniania niecnych obłudników.

Ktokolwiek zada sobie trud rzetelnego przemyślenia mej komedii, zobaczy niechybnie, że intencje moje są w niej zawsze niewinne, że się w niej żadną miarą nie wyszydza spraw godnych czci, żem ją pisał z całą oględnością, jakiej wymaga tak delikatna materia, i żem z całym kunsztem, z całym staraniem, na jakie mię stać, usiłował należycie odgraniczyć postać obłudnika od postaci prawdziwie pobożnego. Toteż całe dwa akty przygotowują widzów do występu mego nicponia. Niepodobna się mylić ani przez chwilę; poznaje się go od razu po znamionach, jakie mu nadaję; od początku do końca każdziutkie jego sł owo, każdziutki postępek odmalowuje go jako niegodziwca, a zarazem uwydatnia charakter prawdziwie zacnego człowieka, którego mu przeciwstawiam.

Wiem dobrze, iż w odpowiedzi panowie ci starają się podsunąć nam zręcznie, jakoby nie było rzeczą teatru rozprawiać o tych tematach; lecz niechże mi będzie wolno zapytać, na czym opierają tę piękną maksymę. Oni to swoje twierdzenie wytaczają po prostu, bez żadnych dowodów; owóż nie byłoby trudno wykazać, że w starożytności teatr wiódł swój początek od religii i stanowił część jej misteriów; że u Hiszpanów, naszych sąsiadów, żadne święto nie odbywa się bez udziału teatru; że i u nas zawdzięcza on swe narodziny bractwu, które do dziś dnia jest właścicielem Pałacu Burgundzkiego - gmachu, gdzie się wystawia najwznioślejsze tajemnice naszej wiary; że dziś jeszcze krążą drukowane czcionkami gotyckimi komedie, podpisane przez jednego z doktorów Sorbony; że wreszcie, nie sięgając aż tak daleko, za naszego już życia grano sztuki pobożne pana de Corneille, które wprawiły w zachwyt całą Francję.

Jeśli komedia ma na celu karcić ludzkie przywary, nie widzę, dla jakiej racji któraś z tych przywar miałaby być uprzywilejowana. Ta, o którą idzie, pociąga w państwie następstwa o wiele groźniejsze niż wszystkie inne; a przekonaliśmy się, że t eatr nader skutecznie walczy o poprawę. Najpiękniejsze rysy poważnego morału odnoszą najczęściej skutek mniejszy niźli satyra; nic tak dobrze nie przywodzi ludzi do opamiętania, jak obraz ich wad. Ciężkim jest zamachem na występek, gdy się go wystawia na ogólne pośmiewisko. Człowiek dość łatwo znosi napomnienia, lecz nie znosi drwin; zgadza się być złym, ale nie zgadza się być śmiesznym.

Zarzucają mi, żem w usta swego Szalbierza włożył słowa pobożne. A czyż mogłem tego uniknąć, jeślim chciał należycie zobrazować charakter hipokryty? Wystarcza chyba, że ujawniłem zbrodnicze pobudki, skłaniające go do ich wygłaszania, tudzież że usunąłem terminy uświęcone, których nadużycie przez niego byłoby raziło. - Jednak w czwartym akcie głosi on moralność wypaczoną i zgubną. - Owszem, ale czyż ta moralność nie jest czymś, co na każdym kroku kładą nam w uszy? czyż w mojej komedii wytacza ona jakie nowe argumenty? czyż można się obawiać, iż rzeczy tak powszechnie znienawidzone wywrą jakieś wrażenie na umysłach? że stają się one niebezpieczniejsze dlatego, iż ukazuję je w teatrze? że nabierają większej powagi, gdy wychodzą z ust łotra? Zgoła to nieprawdopodobne; i trzeba albo przyzwolić na Świętoszka, albo potępić w czambuł wszystkie komedie.

PETYCJE DO KRÓLA

LIST PIERWSZY

Najjaśniejszy Panie!

Ponieważ obowiązkiem komedii jest naprawiać obyczaje bawiąc widzów, uważałem, że zgodnie ze swym powołaniem nie mogę uczynić nic lepszego, niż za pomocą ośmieszających portretów napiętnować przywary naszych czasów; że zaś jedną z przywar najczęstszych, najbardziej uprzykrzonych i niebezpiecznych jest bez wątpienia obłuda, pomyślałem sobie, Najjaśniejszy Panie, że niemałą wyświadczę przysługę wszystkim zacnym ludziom w twoim królestwie, gdy napiszę komedię, która by demaskowała obłudników i należycie wystawiała na pokaz wszystkie wyuczone miny tych osób przesadnie cnotliwych, wszystkie ukryte łajdactwa tych fałszerzy pobożności, chcących zwodzić ludzi udaną gorliwością i nieszczerym miłosierdziem.

Napisałem tę komedię, Najjaśniejszy Panie, z całym - zdaje mi się - staraniem i całą oględnością, niezbędną w sprawie tak drażliwej; ażeby zaś tym lepiej zachować cześć i szacunek należny ludziom szczerze pobożnym, przeciwstawiłem im jak najusilniej charakter, który chciałem ukazać; nie pozostawiłem miejsca na dwuznaczność, usunąłem to, co by mogło pomieszać dobro ze złem, i użyłem w tym malowidle jedynie kolorów wyraźnych oraz rysów zasadniczych, po których od razu się poznaje prawdziwego i niewątpliwego obłudnika.

Aliści wszystkie te moje ostrożności poszły na marne. Nadużyto, Najjaśniejszy Panie, wrażliwości twej duszy w materiach religii i potrafiono zwieść cię w jedyny sposób, w jaki w ogóle zwieść cię można, mianowicie: przez odwołanie się do twej czci dla rzeczy świętych.

Tartufowie sprytnie a podstępnie wkradli się w łaski Waszej Królewskiej Mości, ci zaś, których sportretowałem, uzyskali, że zakazano tego portretu, mimo całą jego niewinność i - podobieństwo.

Aczkolwiek zniweczenie tego dzieła było dla mnie ciosem dotkliwym, łagodził moje cierpienie sposób, w jaki WKMość wyraził się na ten temat; i sądziłem, Najjaśniejszy Panie, żeś mi odebrał wszelki powód do skarg, gdy raczyłeś oświadczyć, iż nie upatrujesz nic złego w tej komedii, której publicznego wystawiania zabraniałeś mi jednocześnie.

Ale wbrew temu chlubnemu oświadczeniu największego i najświatlejszego króla świata, wbrew również aprobacie J. E. Legata papieskiego tudzież większości naszych prałatów, którzy wszyscy, gdy im prywatnie czytałem swe dzieło, wyrazili to samo zdanie co i WKMość, wbrew temu wszystkiemu, powiadam, oto ukazuje się książka napisana przez księdza... a gromko zadająca kłam powyższym dostojnym świadectwom. Na próżno przemawia WKMość, na próżno J. E. Legat i przewielebni prałaci dają wyraz swoim sądom: moja komedia, której zresztą nie oglądał mój sędzia, jest szatańska, szatański również jest mój mózg; ja zaś jestem wcielonym diabłem w przebraniu człowieka, rozpustnikiem, bezbożnikiem zasługującym na przykładną karę. Nie wystarczy, żebym odpokutował spalony na stosie; to by z mej strony była zbyt tania zapłata: miłosierna gorliwość tego dzielnego szermierza dobrej sprawy nie chce na tym poprzestać; nie chce on, bym zyskał Boże zmiłowanie, pragnie koniecznie, bym został strącony do piekieł - to rzecz postanowiona.

WKMość miał tę książkę przed oczyma; i niechybnie sam dokładnie pojmujesz, jak dalece jest mi przykro podlegać codziennie zniewagom ze strony tych panów, jaką krzywdę wyrządzą mi w świecie takie oszczerstwa, jeżeli się ich nie ukróci, oraz jak mi zależy na tym, by się oczyścić z szalbierczych zarzutów i pokazać publiczności, iż moja komedia bynajmniej nie przypomina tego, co oni chcieliby z niej zrobić. Nie będę się nad tym rozwodził, Najjaśniejszy Panie, czego by trzeba dla obrony mego dobrego imienia i okazania całemu światu niewinności mojego dzieła; nie czynię tego, gdyż królom, tak oświeconym, jak ty, nie potrzeba zaznaczać, czego sobie życzymy: oni, podobnie jak Bóg, widzą, co nam potrzebne, i wiedzą lepiej niż my, na co nam mają zezwolić. Ograniczam się więc do złożenia swych spraw w ręce WKMości i ze czcią oczekuję na wszelki wyrok, jaki spodoba ci się wydać.

LIST DRUGI

Najjaśniejszy panie!

Niemałe to z mej strony zuchwalstwo, że się naprzykrzam wielkiemu monarsze w czasie jego pełnych chwały podbojów; ale w moim położeniu, Najjaśniejszy Panie, czyż znalazłbym opiekę gdzie indziej? I do kogóż mam się odwołać przeciw autorytetowi ciemiężącej mię władzy, jeśli nie do źródła wszelkiej władzy i autorytetu, do sprawiedliwego dawcy rozkazów ostatecznych, do najwyższego sędzi i pana wszech rzeczy?

Moja komedia, Najjaśniejszy Panie, nie mogła tutaj zrobić użytku z dobroci WKMości. Na darmo wystawiłem ją pod tytułem «Szalbierz», a tytułowego jej bohater przebrałem za światowca; na darmo dałem mu mały kapelusik, długie włosy, duży kołnierz, szpadę i mnóstwo koronek na odzieży, na darmo złagodziłem niejedno miejsce i starannie usunąłem wszystko, co mogło dostarczyć bodaj cienia pretekstu sławetnym pierwowzorom konterfektu, jaki pragnąłem namalować: wszystko to na nic się nie zdało. Nagonkę wszczęto na mocy samych domysłów. Ci ludzie potrafili oszukać nawet takie umysły, które w każdej innej sprawie szczycą się głośno tym, iż nie dają się oszukiwać. Ledwie się moja komedia ukazała, poraził ją grom ze strony władzy, której winniśmy uszanowanie; i jedyne, co mogłem uczynić, by się przynajmniej samemu ocalić od tych piorunów, było oświadczenie, że WKMość łaskawie mi zezwolił na wystawienie tej komedii i że przeto nie uważałem za potrzebne prosić nikogo innego o upoważnienie, ponieważ tylko ty, Najjaśniejszy Panie, mógłbyś wydać zakaz.

Jestem pewien, że ludzie, których odmalowuję w tym dziele, nie omieszkają poruszyć wielu sprężyn wobec WKMości, oraz że skaptują sobie, jak to już przedtem czynili, osoby prawdziwie zacne, które są tym łatwiejsze do oszukania, iż sądzą innych podług siebie. Moi przeciwnicy potrafią kunsztownie stroić w piękne barwy wszystkie swoje intencje; ale wbrew przybieranym przez nich pozorom, sprawa Boga bynajmniej ich nie wzrusza; dowodem wystarczającym - te komedie, na których tylokrotne publiczne wystawianie godzili się bez słówka sprzeciwu.

Te bowiem komedie atakowały «tylko» pobożność i religię, o które oni nader mało dbają; moja natomiast atakuje i ośmiesza ich samych, a tego znieść nie mogą. Nie mogliby mi przebaczyć, że odsłaniam ich szalbierstwa wszystkim oczom. I, naturalnie, nie omieszkają powiedzieć WKMości, że moja komedia wszystkich zgorszyła. Tymczasem, Najjaśniejszy Panie, szczera prawda jest taka, że cały Paryż gorszył się tylko jej zakazaniem, że nawet najskrupulatniejsi uznali jej wystawienie za korzystne, oraz że się dziwiono, iż osoby tak notorycznie prawe okazały tyle względów ludziom, którzy by powinni budzić powszechną odrazę i którzy postępują wręcz przeciwnie do głoszonej przez siebie prawdziwej pobożności.

Z uszanowaniem oczekuję na wyrok, jaki WKMość zechce wydać w tej sprawie; ale rzeczą jest bardzo pewną, Najjaśniejszy Panie, że już nie będę mógł ani marzyć o pisywaniu komedii, jeżeli Tartufowie odniosą zwycięstwo, gdyż wezmą stąd asumpt do sroższego niż kiedykolwiek prześladowania mnie i zaczną się przyczepiać do najniewinniejszych rzeczy, jakie by wyszły spod mego pióra.

Obyż twoja dobroć, Najjaśniejszy Panie, obroniła mnie od ich jadowitej wściekłości; i obym mógł, po twym powrocie z tak pełnej chwały kampanii, dostarczyć WKMości wytchnienia po trudach wojennych i zdobyczach, dać mu niewinną rozrywkę po tak szlachetnych znojach, i wprawić w śmiech monarchę, który wprawia w drżenie całą Europę!

LIST TRZECI

Najjaśniejszy Panie!

Pewien nader zacny lekarz, którego mam zaszczyt być pacjentem, obiecuje mi i gotów mi to poręczyć rejentalnie, że mię utrzyma przy życiu jeszcze trzydzieści lat, jeśli zdołam uzyskać dlań łaskę WKMości. Odparłem na tę jego obietnicę, że tak wiele od niego nie żądam i że będę zeń rad, o ile tylko zobowiąże się nie przyprawiać mnie o śmierć. Łaską zaś, Najjaśniejszy Panie, o którą chodzi, jest stanowisko kanonika twej królewskiej kaplicy w Vincennes, wakujące od śmierci...

Czy wolno mi prosić WKMość i o tę jeszcze łaskę, właśnie w dniu wielkiego zmartwychwstania Świętoszka , wskrzeszonego dzięki twej dobroci? To pierwsze dobrodziejstwo pogodziło mnie z pobożnisiami: to drugie pogodziłoby mię z lekarzami. Prawdopodobnie za wiele to łask naraz dla mnie; lecz może nie za wiele dla WKMości; toteż ze czcią i trochą nadziei oczekuję odpowiedzi na niniejszą moją prośbę.

OSOBY:

PANI PERNELLE, matka Orgona

ORGON

ELMIRA, żona Orgona

DAMIS, syn Orgona

MARIANNA, córka Orgona i bogdanka Walerego

WALERY, bogdanek Marianny

KLEANT, szwagier Orgona

TARTUF, fałszywy pobożniś

DORYNA, panna respektowa Marianny

PAN PIÓRKO, woźny

OFICER STRAŻY KRÓLEWSKIEJ

FLIPOTKA, służąca pani Pernelle

Rzecz dzieje się w Paryżu

AKT I

Scena 1

PANI PERNELLE, FLIPOTKA - JEJ SŁUŻĄCA, MARIANNA, DORYNA, DAMIS, KLEANT

PANI PERNELLE

Chodźmy, Flipotko, chodźmy; widzę: nic tu po mnie.

ELMIRA

Trudno zdążyć za mamą, tak śpieszy ogromnie.

PANI PERNELLE

Dosyć, dosyć, synowo, już się nie trudź dalej;

mnie na tych korowodach nie zależy wcale.

ELMIRA

My powinnych ci względów skrzętnie przestrzegamy.

Czemuż mamie tak pilno stąd wyjść, proszę mamy?

PANI PERNELLE

Bo już patrzeć nie mogę na nieład w tym domu!

O tym, by mi dogodzić, śniłoż się tu komu?

Trudno, bym rada była z takich gospodarzy:

wszystkie moje wskazówki tu się lekceważy,

nikt tu nie uczci drugich, każdy sobie hula.

Zupełnie jak na dworze cygańskiego króla.

DORYNA

Jeśli...

PANI PERNELLE

Asińdźka jesteś respektową panną;

zbytnią raźność języka miej za rzecz naganną:

bardzo radzę mniej mówić, kiedy nikt nie pyta.

DAMIS

Ale...

PANI PERNELLE

Mój kawalerze, głupiś jest i kwita;

ja, twoja babka, mówię ci to. Twemu papie

powtarzam nieustannie, gdzie bądź go przyłapię,

że rośniesz na hultaja - niech więc nie pociechy

spodziewa się po tobie, lecz kary za grzechy.

MARIANNA

Myślę...

PANI PERNELLE

Ty, jego siostra, udajesz skromnisię,

taka jesteś słodziutka, aż mdło robi mi się;

lecz cicha woda, mówią, rwie brzegi, mój szczygle,

i ty chyłkiem wyprawiasz karygodne figle.

ELMIRA

Ależ, mamo...

PANI PERNELLE

Darujesz, że przerwę, synowo.

Muszę twe zachowanie potępić surowo.

Winna byś im przykładem świecić - do ostatka

umiała wszak to czynić ich nieboszczka matka.

Trwonisz grosz lekkomyślnie; twe książęce stroje

w sposób nader dotkliwy ranią oczy moje.

Ta, co tylko mężowi swemu chce być miła,

w takie szaty przenigdy by się nie stroiła.

KLEANT

Ależ bo, proszę pani...

PANI PERNELLE

Mej synowej bracie!

Cześć, głęboki szacunek i miłość mam dla cię;

niemniej przeto na miejscu mego syna, panie,

wcale bym nie prosiła o twoje bywanie.

Różne takie poglądy głosisz najzwyczajniej,

których słuchać nie mogą ludzie obyczajni.

Może grzeszę szczerością - lecz nie mam w nawyku

co innego, niż w sercu, miewać na języku.

DAMIS

Ten babunin pan Tartuf urodził się w czepku...

PANI PERNELLE

Zacny, godzien posłuchu. Toteż, ośli łebku,

srogi mię gniew ogarnia, gdy takie gagatki

i jak asan - chcą złośliwie przypinać mu łatki.

DAMIS

Co! Mam ścierpieć, ażeby ten obłudnik święty

rządził się tu jak tyran i czynił nam wstręty?

Abyśmy się zabawić nie śmieli do woli,

dopóki ten jegomość na to nie zezwoli?

DORYNA

Jeżeli nietykalne są jego maksymy,

tedy zbrodnią jest wszystko, cokolwiek robimy,

gdyż on swoją kontrolę chce roztaczać wszędy.

PANI PERNELLE

A gdzie bądź ją roztoczy, tam ustają błędy.

Tego męża, chcącego was zawieść do nieba,

niech was mój syn nauczy kochać jak potrzeba.

DAMIS

Do kochania Tartufa skłonić mnie nie zdoła

ani mój ojciec, babciu, ani też nikt zgoła:

gdybym inaczej mówił, mówiłbym w złej wierze.

Na wszystko, co on robi, aż mnie licho bierze;

nie znoszę tego chama i już czuję z góry,

do jakiej między nami dojdzie awantury.

DORYNA

Wszystkich gorszy, że jakiś tam hetka - pętelka

poczyna sobie teraz jak figura wielka;

że nędzarz, co tu przybył bez butów, obdarty,

w kapocie sześciu tynfów zaiste niewartej,

rozpanoszył się dzisiaj, wszystkim w poprzek staje,

każdemu chce narzucić swoje obyczaje.

PANI PERNELLE

Tak mu Boże dopomóż! Znacznie lepiej będzie,

gdy zbożna jego wola zapanuje wszędzie.

DORYNA

Świętym, pani, jest tylko w twojej wyobraźni

ja zaś obłudę jego widzę najwyraźniej.

PANI PERNELLE

Ho, ho, co za języczek!

DORYNA

I on, proszę pani,

i ten jego Wawrzyniec są mi podejrzani.

PANI PERNELLE

Nie wiem, czym w gruncie rzeczy jest sługa Tartufa,

ale za pana ręczę: niech mu każdy ufa.

Wy dlatego mu tylko niechętni jesteście,

że prawdę bez ogródek rąbie wam nareszcie.

Jego serce powstaje przeciwko grzechowi,

przez jego prawe usta samoż niebo mówi.

DORYNA

Czemuż, ostatnio zwłaszcza, nie chciał on nikomu

przyzwolić na bywanie tutaj, w państwa domu?

Czyż odwiedzin poczciwych tak się niebo lęka,

że trzeba wszczynać wrzawę, aż nam głowa pęka?

Jeśli pani me słowa zbyt szczere nie zranią,

sądzę, iż on, dalibóg, zazdrosny o panią.

PANI PERNELLE

Cicho bądź; nim co powiesz, chwilkę się zastanów.

Nie on jeden potępia zlot tych pan i panów.

Cały ten zgiełk i rejwach, te przed wrót wierzeją

pojazdy, które długo ciągną się koleją,

ten harmider lokajstwa - wszak niezaprzeczenie

wywiera to w sąsiedztwie najgorsze wrażenie.

Chcę wierzyć, że nic złego pod tym się nie chowa,

lecz już o tym gadają, a to rzecz niezdrowa.

KLEANT

A więc pani by chciała zamknąć ludziom usta?

Dola nasza i smutna byłaby, i pusta,

gdyby dla głupich plotek zaraz musiał człowiek

przyjaciół się wyrzekać bez zmrużenia powiek.

A chociażby się na to zdecydować wreszcie,

pani sądzi, że plotki ustałyby w mieście?

Żaden mur nie ochroni od ludzkiej obmowy,

więc najlepiej tym sobie nie zaprzątać głowy.

Silmy się żyć poczciwie; kłamstw się nie wytępi,

niechże kłamca do woli język sobie strzępi.

DORYNA

Czy to czasem nie Dafne i jej mężuś gładki

czernią nas i złośliwe rozsiewają gadki?

Zwykle ci, którzy sami ośmieszenia warci,

śpieszą pierwsi szkalować bliźnich najzażarciej.

W lot chwytają sposobność, kiedy jest choć trocha

podstawy do domysłów, że ktoś w kimś się kocha;

W ich ustach domysł rychło w pewność się przeradza

i bierze taką postać, jaka im dogadza;

bo te grzeszki bliźniego, przez nich ubarwione,

mają własnym ich grzechom służyć za osłonę

i sprawić, przez pozorne do nich podobieństwo,

że się światu niewinnym wyda bezeceństwo.

Tuszą, że się im uda uchylić w ten sposób

część publicznej nagany od swych własnych osób.

PANI PERNELLE

Nic z takich rozumowań nie przyjdzie waćpannie.

Wiadomo, że Oranta żyje nienagannie,

przebywa myślą w niebie; otóż wiem od ludzi,

że napływ waszych gości odrazę w niej budzi.

DORYNA

Znakomity to przykład! zacna to niewiasta!

Pędzi żywot surowy - prawda to i basta;

lecz to wiek posunięty robi ją gorliwą

i nie z własnej jest woli skromną, jako żywo.

Dopóki mogła ściągać hołd i podziw męski,

używała, aż miło, swej mocy zwycięskiej,

lecz widząc, że jej oko blaknie już i zmierzcha,

gotowa świat porzucić, który od niej pierzcha,

i płaszczem okazałym domniemanej cnoty

pragnie przykryć bezsilność swej starczej brzydoty.

Takie to są zwyczajne zalotnic wybiegi,

skoro widzą rzednące galantów szeregi.

Opuszczone, posępne, upatrują ninie

jedyny swój ratunek w świątobliwej minie;

i tych cnotliwych kobiet surowość cudacza

bezwzględnie gani zawsze, nigdy nie wybacza;

hałaśliwie piętnują występek rzekomy -

nie z miłości, lecz tylko z zawistnej oskomy,

nie mogą bowiem strawić, aby inni mieli

rozkosz, od której starość na wieki je dzieli.

PANI PERNELLE

Taką bajką tumanisz siebie samą chyba.

Elmiro, człowiek musi tu milczeć jak ryba,

gdyż ta panna nikomu nie da przyjść do słowa;

pozwól jednak, że w końcu przemówi teściowa.

Mój syn wybornie zrobił, przyznać mu to muszę,

gdy przygarnął u siebie tę pobożną duszę,

którą sam Bóg nam zsyła, iżby mąż ten prawy

zbłąkaną waszą trzódkę przywiódł do poprawy;

powinniście go słuchać, by wstąpić do nieba:

on tylko to potępia, co potępić trzeba.

Te wszystkie odwiedziny, bale, maskarady -

piekielny duch wynalazł dla naszej zagłady.

Nigdy się tam nie słyszy nabożnej rozmowy,

jeno piosnki, czcze słówka i szczebiot jałowy;

nieraz się bliźnim przy tym dostaje niezgorzej,

bo się tam po plotkarsku częstokroć gaworzy.

Nawet rozsądnym ludziom rozum się pomiesza,

gdy w kołomąt ich wprawi ta krzykliwa rzesza.

Między prawdą a fałszem w mig zanika przedział -

i, jak to pewien doktor świetnie raz powiedział,

prawdziwą wieżę Babel mamy tam, gdyż baby

gadają jak najęte... Ho, ho, czy się aby

(wskazując na Kleanta)

nasz pan Kleant się śmieje, iż oto podwika

mówi też o długości babskiego języka!

Idź do błaznów, gdy śmiać się masz chęć; oni bowiem. . .

Ale żegnaj, synowo - nic więcej nie powiem.

Wiedz: mój dla was szacunek zmalał znakomicie;

dużo wody upłynie, nim mnie tu ujrzycie.

(wymierza policzek Flipotce)

A ty mi, kocmołuchu, będziesz lelków patrzeć?

Do diaska! jeszcze uszu potrafię ci natrzeć.

Chodźmy, flądro.

Scena 2

KLEANT, DORYNA

KLEANT

Ja wolę pozostać tu z tobą,

bo już mam dość rozmowy z tą starszą osobą,

która w kółko nas łaje...

DORYNA

«Starszą»! Niechby tylko

posłyszała, jak waćpan nazwał ją przed chwilką;

rąbnęłaby ci obces, żeś kiep i że zgoła

pań w jej wieku ta nazwa dotyczyć nie zdoła.

KLEANT

W jaki srogi gniew na nas o błahostkę wpada!

Jakże podbił jej serce lis ten, frant nie lada!

DORYNA

W porównaniu z jej synem - są to fraszki jeszcze;

w nim postępy choroby są bardziej złowieszcze.

Czasu zamieszek w kraju zachował się mężnie,

służąc swemu królowi, walcząc zań orężnie;

niestety, później stał się półgłówkiem bez mała,

odkąd go ciemna gwiazda w Tartufa ubrała.

Swym bratem go nazywa, kocha tego łatkę

stokroć bardziej nad żonę, syna, córkę, matkę.

Jest to jego tajemnic powiernik jedyny,

mędrzec, który rozsądza wszystkie jego czyny.

Całuje go, hołubi - i ręczę waszmości:

dla kochanki nie można mieć więcej czułości;

za stołem pierwsze miejsce daje mu jak księciu

i cieszy się, gdy tamten pożera za pięciu;

najlepsze kąski każe dawać tej potworze,

a gdy imć Tartuf beknie, woła mu: «Szczęść Boże! »

Słowem, oszalał za nim; jest to jego bożek;

podziwia go, przytacza, co bądź tamten orzekł;

w cud lada się czyn jego zmienia dlań niezwłocznie,

w najmniejszym jego słówku chce widzieć wyrocznię.

Tartuf zna swą ofiarę, drze z Orgona łyko,

sypie mu piasek w oczy chytrą polityką,

wyciąga zeń pieniądze, obłudnie go mami,

rości prawo do sądu nad wszystkimi nami.

Lepiej! bo już i lokaj Tartufa, ten głupiec,

także chce nas pouczać, własną pieczeń upiec:

piorunuje nas wzrokiem, prawi nam kazania,

wstążek, różu i muszek używać zabrania.

Własnoręcznie nam podarł ten nicpoń przeklęty

chusteczkę, którą znalazł gdzieś w Żywotach Świętych ,

mówiąc, że świętokradczo mieszamy ze sobą

to, co boskie, i to, co diabła jest ozdobą.

Scena 3

ELMIRA, MARIANNA, DAMIS, KLEANT, DORYNA

ELMIRA

Żeście nie wysłuchali, co mi jeszcze w progu

wyczytała - możecie podziękować Bogu.

Ale mój mąż już wraca. Nie dojrzał mnie. Wolę

pójść go czekać na piętrze niźli tu, na dole.

KLEANT

Ja go zasię przywitam tu, będzie to bowiem

krótsza sprawa, i tylko dzień dobry mu powiem.

DAMIS

O małżeństwie mej siostry wspomnij mu bez żartów.

Podejrzewam, że temu sprzeciwia się Tartuf,

że to za jego sprawą nasz ojciec się jeży,

a wiesz, jak bardzo rzecz ta na sercu mi leży.

Kochają się Marianna i mój druh Walery,

ja zaś do jego siostry afekt żywię szczery.

I jeśli trzeba...

(Orgon wychodzi)

Scena 4

ORGON, KLEANT, DORYNA

ORGON

Witam, panie szwagrze.

KLEANT

Już byłem na odchodnym, lecz witam cię także.

Rad cię widzę. Na dworze dzisiaj niezbyt mile.

ORGON

Doryno... Mój szwagierku, zaczekaj no chwilę;

aby mi troski ująć, ścierpisz, mam nadzieję,

że zasięgnę języka, co się tutaj dzieje.

(do Doryny)

Czy przez te dwa dni wszystko pomyślnie szło w domu?

Co każde z was porabia? nic nie brak nikomu?

DORYNA

Jejmość do nocy miała gorączkę przedwczora

i tak straszny ból głowy, że wręcz była chora.

ORGON

A Tartuf?

DORYNA

Tartuf?

Świetnie się ma. Zdrów i tłusty,

rumiany, czerstwej cery, z wiśniowymi usty.

ORGON

Biedaczysko!

DORYNA

Pod wieczór mdłości ją porwały,

niczego nie dotknęła przy kolacji całej,

tak okropny ból głowy trapił biedną panią.

ORGON

A Tartuf?

DORYNA

Powieczerzał za siebie i za nią:

ładnie przyrumienione dwie przepiórki spożył,

zjadł połowę pieczeni, potrawką dołożył.

ORGON

Biedaczysko!

DORYNA

Dręczona żądłem tej niemocy,

oka zmrużyć nie mogła w ciągu całej nocy;

leżała więc bezsennie, rozpalona, zgrzana -

i musieliśmy przy niej czuwać aż do rana.

ORGON

A Tartuf?

DORYNA

Mile senny po jadle, napoju,

udał się wprost od stołu do swego pokoju,

tam pod ciepłą pierzynę wlazł bez ociągania

i snem sprawiedliwego przespał do śniadania.

ORGON

Biedaczysko!

DORYNA

Na koniec, za naszą namową,

dała sobie krew puścić - i natychmiastową

odczuła po tym ulgę. To szczęście, doprawdy!

ORGON

A Tartuf?

DORYNA

Pełen męstwa, ofiarny jak zawdy,

zbrojny przeciw cierpieniom, przeciw sztuczkom piekła,

chcąc tę krew powetować, co z pani uciekła,

przy kawie cztery lampki wina golnął sobie.

ORGON

Biedaczysko!

DORYNA

Na szczęście jest już po chorobie.

Teraz idę na górę do pani i powiem,

jak wielce pan się cieszy jej wróconym zdrowiem.

Scena 5

ORGON, KLEANT

KLEANT

Prosto w nos ci się śmieje, snadź za dudka ma cię;

a choć nie chcę bynajmniej rozgniewać cię, bracie,

że słuszne są jej drwiny, wyznam ci otwarcie.

Gdzież kto widział podobne opętanie czarcie?

Czyżby ten człowiek władał czarami, lubystkiem,

żeś dla niego, mój bracie, zapomniał o wszystkim,

żeś go z nędzy wydobył swą kapryśną chętką,

a teraz na dobitkę...

ORGON

Szwagrze, nie tak prędko!

Męża, o którym mówisz, nie znasz jeszcze wcale.

KLEANT

Niech będzie, że go nie znam, skoro chcesz tak. Ale -

na to, by się domyślić, co to jest za postać...

ORGON

Ręczę, że wielbicielem jego mógłbyś zostać,

że gdy go poznasz, będziesz zachwycony także.

To człowiek który... który... jest człowiekiem, szwagrze.

Kto nauk jego słucha, ten żyje w spokoju,

na ludzi spoziera jak na kupę gnoju.

Jego wpływ mię odrodził, zrobiłem się twardy,

on mię dla sentymentów nauczył pogardy;

od wszelakich przyjaźni duch mój wyzwolony;

choćbym widział śmierć brata, dzieci, matki, żony,

tyle to mnie obejdzie, co trzaśnięcie z bata.

KLEANT

Winszuję tej postawy, proszę pana brata!

ORGON

Ha! gdybyś widział, bracie, jak się z nim zetknąłem,

obydwaj byśmy dzisiaj kochali go społem.

Codziennie do kościoła przychodził i skromnie,

w skupionej pobożności klękał tuż koło mnie.

Ściągał na siebie oczy wszystkich, co tam byli,

Żarliwością swych modłów. Od chwili do chwili

wzdychał ciężko, zapadał w nabożne ekstazy,

kornie całował ziemię niezliczone razy;

kiedy zaś wychodziłem, on prędko biegł przodem,

by święconą mi podać z kropielnicy wodę.

Słysząc od jego sługi, który wzór zeń bierze,

o jego niedostatku, zasługach i wierze,

składałem mu podarki; lecz on, pełen miary,

zawsze pragnął mi zwrócić choć część mej ofiary:

«To za dużo - powiadał - w dwójnasób za dużo;

inni bardziej ode mnie na litość zasłużą».

Że zaś przyjąć tych zwrotów ja się nie zgadzałem,

żebrakom szedł to rozdać ze zbożnym zapałem.

Wreszcie Pan Bóg mię natchnął, bym go wziął do siebie,

i odtąd wszystko idzie w tym domu w jak niebie.

Dba o każdy szczególik, nawet mojej żonie

poświęca moc uwagi ku mej czci obronie,

ostrzega mnie przed ludźmi, co smalą cholewki,

jest o nią zazdrośniejszy niż ja, bardziej krewki.

Czułość jego sumienia nad podziw jest wielka:

boli go, jak grzech ciężki, lada bagatelka,

nigdy najmniejszej winy sobie nie przebaczy -

tak dalece, że kiedyś bliski był rozpaczy,

gdy pchłę złapał na sukni odmawiając modły

i zbyt gniewnie ją zabił, co ma za czyn podły.

KLEANT

Pleciesz takie androny, aż mi nieprzyjemnie.

Pytasz o drogę, bracie, czy kpisz sobie ze mnie?

Czyżbyś naprawdę sądził, że ta gadanina...

ORGON

W twoich słowach niezbożność pobrzmiewać zaczyna:

dusza twa nie jest wolna od tej brzydkiej skazy

i, jakem już ci mówił ze dwanaście razy,

napytasz sobie kiedyś poważnych kłopotów.

KLEANT

Prawić takie morały każdy z was jest gotów:

chcecie, by wszyscy byli - jak wy - niewidomi;

toteż jako bezbożność zdrowy wzrok was gromi;

kto waszą dwulicowość chce omijać z dala,

ten nie ma czci ni wiary, ten świętości kala.

Nie, nie, wbrew twej naganie nie jestem w rozterce,

szczerze mówię, co myślę, Bóg widzi me serce.

Nie potrafi mnie zmylić, mimo tych przechwałek,

ni fałszywy pobożniś, ni fałszywy śmiałek;

i podobnie jak nie jest dowiedzioną rzeczą,

że ci są najmężniejsi, co najgłośniej skrzeczą,

tak prawdziwi pobożni, za wzór służyć godni -

to nie ci, którzy wiecznie poklasku są głodni.

Jakże to? Czyżbyś żadnej nie robił różnicy?

Tyleż ważą pobożni co i obłudnicy?

Tą samą waść pochwałą tych i tamtych darzy?

Chcesz jedną cześć oddawać i masce, i twarzy?

Nie rozróżniasz forteli od szczerości skorej,

za jedno bierzesz prawdę i prawdy pozory,

jednakowo i widmo, i osobę ceniąc,

na równi kładąc dobry i fałszywy pieniądz?

Ludzie po większej części są to stwory dziwne,

opornie umiarowi, słuszności przeciwne!

Rozum zda się mieć dla nich szranki nazbyt ciasne,

więc się z nich wymykają, szerząc błędy własne,

i często gęsto paczą rzecz najszlachetniejszą,

gdy, chcąc ją wyolbrzymić, przez toż ją umniejszą.

Powiadam ci to wszystko nawiasem jak gdyby.

ORGON

Tak, wielkim profesorem jesteś bez ochyby;

w tobie się ześrodkował wszystek rozum świata,

wszystka mądrość istotna i wszystka oświata,

tyś wyrocznia, tyś Katon, sędzia naszych czasów,

przy tobie reszta ludzi - to zgraja głuptasów.

KLEANT

Nie jestem, miły bracie, wielkim profesorem,

rozum świata dla innych też stoi otworem.

Tyle tylko że umiem (tym jednym się szczycę)

między fałszem a prawdą pociągnąć granicę.

I podobnie jak w świecie nie znam bohatera

godniejszego szacunku niż pobożność szczera,

jak nie znam szlachetniejszej ni piękniejszej sprawy

niźli święta gorliwość, niźli zapał prawy -

tak znów najgwałtowniejsze budzi we mnie wstręty

pobielany obłudnik, pyszałek nadęty,

wierutne świętoszkostwo, czczy faryzeusze,

których uwodzicielskie, świętokradcze dusze

bezkarnie i bezbożnie czynią nadużycie

z tego, co nam najświętsze, cenniejsze nad życie.

Ci ludzie, mając duszę wrzekomo podniosłą,

robią sobie z religii towar i rzemiosło,

chcą kupić mir, szacunek, ludzkie poważanie

za wywracanie okiem, za porywy tanie;

ci ludzie, mówię, pędzą jak rącze bieguny,

by, po drodze do nieba, zagarniać fortuny;

modląc się - nienasytni są o każdej porze,

zalecają pustelnię, a żyją przy dworze;

wnet umieją moralność nagiąć do swych przywar;

mściwy gniew, zdradny podstęp do serca im przywarł,

kiedy kogo chcą zgubić, umieją jak trzeba

upozorować zemstę - większą chwałą nieba,

a tym niebezpieczniejsi w swej złości są oni,

że czczonej przez nas wszystkich używają broni

i że ich bogobojność, której pokłon bijem,

pragnie nas zamordować poświęcanym kijem.

Spotykamy zbyt często wzorowość obłudną,

leczy ludzi z czystym sercem rozpoznać nietrudno.

Bieżący wiek, mój bracie, stawia nam przed oczy

mężów, w których się przykład wielkich cnót jednoczy:

spójrz na Alcidamasa, Oronta, Periandra,

spojrzyj na Polidora, spojrzyj na Klitandra;

tytułu do czci naszej nikt im nie zaprzeczy,

są poczciwi nie w gębie, jeno w samej rzeczy;

nigdy nieznośna dufność u nich nie postała,

ich pobożność jest ludzka, jest wyrozumiała;

wszystkich naszych postępków nie biorą na spytki,

gdyż uznają za pychę taki osąd płytki,

i, zostawiając innym wzniosłych słów wawrzyny,

własnym czynem prostują nasze zdrożne czyny.

Pozór zła, pozór grzechu nie bardzo ich wzrusza,

dobrze mniemać o innych skłonna jest ich dusza.

Obmowa ich nie nęci, nie bawi intryga;

w znojnym trudzie ku cnocie każdy z nich się dźwiga;

nadmiernej surowości dobroć ich unika,

grzech mają w nienawiści, ale nie grzesznika;

nie chcą być, w służbie Boga, przesadnie zażarci,

ni karcić zła dotkliwiej, niż sam Bóg je karci.

Oto są dla mnie wzory, oto ludzie szczerzy,

oto jakich przykładów trzymać się należy.

Twój człowiek snadź innego jest pokroju, szwagrze -

chwalisz go w dobrej wierze, wielbisz go, a jakże,

lecz sądzę, żeś olśniony światłem nie najzdrowszym.

ORGON

Mój drogi panie bracie, skończyłeś już?

KLEANT

Owszem.

ORGON

Padam, do nóg waszmości.

(chce odejść)

KLEANT

Bracie, jedną chwilę.

Porzućmy te spory. - Jeśli się nie mylę,

Walery miał twym zięciem zostać za twą zgodą?

ORGON

Tak.

KLEANT

I dzień oznaczono, kiedy pannę młodą

miał pojąć.

ORGON

Słusznie.

KLEANT

Czemuż to się dziś odwleka?

ORGON

Nie wiem.

KLEANT

Czyżbyś innego upatrzył człowieka?

ORGON

Może.

KLEANT

Danego słowa szwagier nie dotrzyma?

ORGON

Tegom nie rzekł.

KLEANT

Przeszkody żadnej chyba nie ma,

która by cię z już danych obietnic zwolniła?

ORGON

Kto wie?

KLEANT

Pytanie - proste, odpowiedź - zawiła.

Walery mi w tej sprawie kazał cię wybadać.

ORGON

Dziękuję niebu za to!

KLEANT

Lecz cóż mam mu gadać?

ORGON

Co ci się żywnie zechce.

KLEANT

Koniecznie potrzeba

zamiary twoje poznać. Chcesz więc - ?

ORGON

Wolę nieba spełnić.

KLEANT

Mówmy poważnie. Dałeś Waleremu

swe słowo. Czyje cofasz? Jeśli tak, to czemu?

ORGON

Żegnam.

KLEANT

(sam)

O jego miłość truchleję. Wbrew chęci

idę go powiadomić, co się tutaj święci.

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT II

Scena 1

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 2

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 3

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA 4

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III

Scena 1

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 2

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 3

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 4

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 5

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 6

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 7

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT IV

Scena 1

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 2

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 3

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 4

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 5

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 6

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 7

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 8

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT V

Scena l

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 2

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 3

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 4

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 5

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 6

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 7

Niedostępny w wersji demonstracyjnej