Iwan Turgieniew

STEPOWY KRÓL LIR

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

XXI

XXII

XXIII

XXIV

XXV

XXVI

XXVII

XXVIII

XXIX

XXX

XXXI

STEPOWY KRÓL LIR

Iwan Turgieniew

PEWNEGO zimowego wieczoru zebraliśmy się w sześciu u dawnego uniwersyteckiego kolegi. Rozmowa zeszła na Szekspira — mówiliśmy o typach szekspirowskich, o tym, z jaką głębią i prawdziwością zostały one wydobyte z otchłani ludzkiej istoty. Podziwialiśmy, zwłaszcza ich prawdę życiową, ich powszedniość; każdy z nas wymieniał po nazwisku tych Hamletów, tych Otellów, tych Falstaffów, a nawet tych Ryszardów III i Makbetów (tych ostatnich, co prawda na zasadzie prawdopodobieństwa), z jakimi wypadło mu się zetknąć.

— A ja, moi panowie — wykrzyknął nasz gospodarz, człowiek już niemłody — znałem niegdyś pewnego króla Lira!

— Jak to? — zapytaliśmy.

— A tak! Jeśli chcecie, to wam opowiem!

— Prosimy bardzo!

I nasz przyjaciel niezwłocznie rozpoczął swoją opowieść.

I

„Całe moje dzieciństwo — zaczął — i wczesną młodość, do chwili ukończenia piętnastu lat, spędziłem na wsi, w majątku mojej matki, bogatej obywatelki ziemskiej w ...ej guberni. Chyba najsilniejsze wrażenie w owych dawnych latach wywarła na mnie postać naszego najbliższego sąsiada, niejakiego Martyna Pietrowicza Charłowa, Zresztą to wrażenie, które tak silnie wryło się w moją pamięć, z wielkim trudem można było w niej zatrzeć: nikogo podobnego do Charłowa nigdy już potem nie spotkałem. Wyobraźcie sobie człowieka o wzroście olbrzyma! Na potężnym korpusie tkwiła, nieco bokiem, bez najmniejszego nawet śladu szyi, potworna głowa. Nad nią wzdymał się istny stóg splątanych, żółtosiwych włosów, wyrastających niemal że od nastroszonych brwi. Na szerokiej płaszczyźnie sinej, jakby obłupanej ze skóry twarzy sterczał potężny, szyszkowaty nos, dumnie połyskiwały szeroko rozstawione, maleńkie błękitne oczka — i otwierały się wargi, również maleńkie, ale krzywe, spękane, tej samej barwy co i reszta twarzy. Głos, który wydobywał się z tych ust, choć chrapliwy, był niezwykle silny i dźwięczny... Jego dźwięk przypominał szczęk belek żelaznych, wiezionych na furze po nierównym bruku — gdy Charłow mówił, zdawało się, że woła do kogoś przez szeroki wąwóz podczas silnego wiatru. Nie łatwo było orzec, co właściwie wyrażała twarz Charłowa, tak bardzo była szeroka... Nie można jej było ogarnąć jednym spojrzeniem! Ale twarz ta nie była nieprzyjemna — rysował się w niej nawet pewnego rodzaju majestat — wyglądało to dziwnie i niezwykle. Ręce miał Charłow niby dwie poduszki! A palce, a nogi! Pamiętam, że nie mogłem patrzyć bez uczucia pokornego lęku na dwuarszynowe plecy Martyna Pietrowicza, na jego ramiona podobne do żaren młyńskich; szczególnie jednak niezwykłe wydawały mi się jego uszy! Wyglądały zupełnie jak obarzanki — pełno w nich było esów-floresów!

Martyn Pietrowicz zimą i latem nosił kazakinę z zielonego sukna, przepasaną czerkieskim rzemieniem, i buty z grubej skóry; halsztuka nigdy na nim nie widziałem: zresztą wokół czego wiązałby go Martyn Pietrowicz? Dyszał przeciągle i ciężko jak byk, ale stąpał cicho. Można by pomyśleć, iż znalazłszy się w pokoju stale lękał się, że wszystko rozbije i postrąca, dlatego też przesuwał się z miejsca na. mjejsce ostrożnie, raczej bokiem, zupełnie jakby się skradał. Silny był naprawdę jak Herkules i wskutek tego cieszył się w zaścianku wielkim poważaniem: lud nasz do dziś jeszcze czci legendarnych mocarzy. O Martynie Pietrowiczu powstały nawet legendy: opowiadano, że pewnego razu spotkał w lesie niedźwiedzia i omal go nie pokonał gołymi rakami, że zastawszy w swojej pasiece obcego chłopa-złodzieja przerzucił go wraz z wozem i koniem przez chruściany płot, itd. Sam Charłow nigdy nie przechwalał się swoją siłą. „Jeśli błogosławiona jest moja prawica — mawiał — to znaczy, że taka była wola boska!" Martyn Pietrowicz był dumny, ale nie ze swojej siły, lecz ze swojego rodu, ze swojej genealogii, ze swojego rozsądku.

— Nasz ród wywodzi się od wszeda(tak Martyn Pietrowicz wymawiał słowo Szwed), od wszedaCharlusa — twierdził — za panowania księcia Iwana Wasiljewicza Ciemnego (o widzicie państwo, jak to dawno!) przyjechał ten wszedCharlus do Rosji, ale nie chciał być czuchońskim hrabią — chciał być rosyjskim szlachcicem i zapisał się do złotej księgi. Oto skąd wzięliśmy się my, Charłowowie! I z tego też powodu wszyscy Charłowowie rodzą się blondynami o jasnych oczach i mlecznej cerze.

— Ależ Martynie Pietrowiczu — usiłowałem zaoponować — przecież Iwana Wasiljewicza Ciemnego w ogóle nigdy nie było, był tylko Iwan Wasiljewicz Groźny. Ciemnym przezwano wielkiego księcia Wasilja Wasiljewicza.

— Pleciesz! — spokojnie odpowiadał Charłow — skoro ja mówię, to znaczy, że tak jest!

Pewnego razu moja matka chwaliła przy nim jego rzeczywiście niezwykłą bezinteresowność.

— Ach, Natalio Nikołajewno! — rzekł prawie z oburzeniem — też pani znalazła powód do pochwał! Nam, państwu, inaczej się nie godzi, żeby żaden cham, żaden chłop, żaden podwładny nie ośmielił się źle o nas pomyśleć! Ja — Charłow, ród swój, o, skąd wywodzę (wskazał palcem gdzieś bardzo wysoko nad sobą, prosto w sufit), i .żebym honoru nie miał? Czy to możliwe?

Innym razem zachciało się jakiemuś przejezdnemu dostojnikowi, który gościł u mojej matki, zażartować z Martyna Pietrowicza. Ów zaczął znowu mówić o wszedzieCharlusie, który przybył do Rosji...

— Za króla Ćwieczka? — przerwał dostojnik.

— Nie, nie za króla Ćwieczka, lecz za wielkiego księcia Iwana Wasiljewicza ciemnego.

— A ja sądzę — ciągnął dygnitarz — że ród pański jest o wiele bardziej starożytny i sięga nawet czasów przedpotopowych, gdy żyły jeszcze mastodonty i megaloterie.

Te naukowe terminy były zupełnie nie znane Martynowi Pietrowiczowi, ale zrozumiał, że dostojnik z niego szydzi.

— Możliwe — mruknął — że nasz ród rzeczywiście jest wielce starożytny. Opowiadają, że gdy mój praszczur przybył do Moskwy, mieszkał tam głupiec nie mniejszy niż wasza ekscelencja, a tacy głupcy rodzą się tylko raz na tysiąc lat.

Dostojnik był wściekły, a Charłow tylko odrzucił w tył głowę, wysunął podbródek, parsknął — i tyle go widziano. Po dwóch dniach znowu się zjawił. Matka moja zaczęła mu czynić wyrzuty. — To lekcja dla niego, łaskawa pani — przerwał jej Charłow — na drugi raz nie będzie taki wojowniczy, zapyta wpierw, z kim ma do czynienia. To jeszcze młokos, niech się uczy. —Dostojnik był prawie w tym samym wieku co Charłow, ale ten olbrzym przyzwyczaił się uważać wszystkich za młodzików. Był bardzo pewny siebie i nie bał się nikogo. — Co mi kto może zrobić? Gdzie jest na świecie taki człowiek? — pytał Charłow i nagle zaczynał się śmiać urywanym, lecz ogłuszającym śmiechem.

II

Moja matka była bardzo wybredna w zawieraniu znajomości, ale Charłowa przyjmowała u siebie ze szczególną gościnnością i niejedno mu wybaczała; Charłow przed dwudziestu pięciu laty ocalił jej życie, utrzymawszy jej karetę na krawędzi głębokiego parowu, w który zwaliły się już konie. Szory i szleje popękały, a Martyn Pietrowicz nie wypuścił z rąk koła, choć krew trysnęła mu spod paznokci. Moja matka ożeniła go, wydając za niego siedemnastoletnią sierotę wychowaną w jej domu. Martyn Pietrowicz miał wtedy lat czterdzieści. Żona jego była drobna — mówiono, że Charłow wniósł ją do swojego domu na dłoni — żyła z nim niedługo, ale urodziła mu dwie córki. Moja matka po śmierci żony Charłowa otaczała go nadal swoją opieką. Starszą jego córkę umieściła w pensjonacie gubernialnym, potem znalazła dla niej męża i miała już upatrzonego męża dla młodszej córki. Charłow był solidnym gospodarzem, ziemi miał ze trzysta dziesięcin, zabudował się po trochu. O tym, że chłopi byli mu posłuszni, nie warto nawet wspominać. Ze względu na swoją tuszę Charłow nigdzie prawie nie Chodził piechotą, ziemia go nie nosiła. Jeździł wszędzie na niskiej linijce, sam powoził, kierując starą, trzydziestoletnią klaczą ze szramą od rany na grzbiecie: tę ranę otrzymała pod wachmistrzem kawalergardzkiego pułku w bitwie pod Borodino. Klacz wciąż kulała i to na wszystkie cztery nogi, stępa iść nie mogła, biegła tylko truchcikiem, podskakując, żywiła się po miedzach bylicą i piołunem, czego nie zaobserwowałem u żadnego innego konia. Pamiętam, że zawszę się dziwiłem, jak ta półżywa klacz mogła dźwigać tak straszny ciężar. Nie śmiem powiedzieć, ile pudów ważył nasz sąsiad. Za plecami Charłowa siadał w linijce jego czarnowłosy hajduczek, Maksymka. Przycisnąwszy się całym ciałem i twarzą do swojego pana, wparłszy się bosymi nogami w tylną oś linijki, Maksymka zdawał się być listeczkiem lub robaczkiem, który przypadkowo przylgnął do piętrzącej się przed nim gigantycznej bryły mięsa. Ten sam hajduczek raz na tydzień golił Martyna Pietrowicza. Opowiadają, iż w celu przeprowadzenia tej operacji Maksymka właził na stół, inni kpiarze zapewniali, że musiał biegać wokół podbródka swojego pana. Charłow nie lubił długo siedzieć w domu, toteż często można go było widzieć, jak rozjeżdża w swoim odwiecznym ekwipażu, trzymając lejce w jednej ręce (drugą wystawiał zawadiacko, a łokieć opierał na kolanie), w maleńkim, starym kaszkiecie na czubku głowy. Śmiało rozglądał się dokoła swoimi niedźwiedzimi oczkami, grzmiącym głosem pozdrawiał wszystkich spotykanych chłopów, mieszczan i kupców; popom, których bardzo nie lubił, głośno i dosadnie wymyślał, a pewnego razu zrównawszy się ze mną (wyszedłem na przechadzkę ze strzelbą) tak głośno poszczuł zająca, który przycupnął koło drogi, że w uszach jęczało mi i dzwoniło aż do samego wieczora.

III

Moja matka, jak już wspominałem, gościnnie przyjmowała u siebie Martyna Pietrowicza; wiedziała, iż żywi dla niej głęboki szacunek! „Dziedziczka! Pani wielmożna! Osoba naszego pokroju!" — mawiał o niej Charłow. Nazywał ją dobrodziejką, a ona widziała w nim oddanego sobie olbrzyma, który nie zawahałby się ruszyć w jej obronie sam jeden przeciwko całej gromadzie chłopów. I chociaż nie przewidywano w ogóle takiego wypadku, jednakże według mojej matki nie należało wobec braku męża (matka wcześnie owdowiała) pogardzać takim obrońcą jak Martyn Pietrowicz. Był to przy tym człowiek prosty i szczery, nie starał się o niczyje względy, pieniędzy nie pożyczał, wódki nie pił — nie był też głupi, choć nie miał żadnego wykształcenia. Matka moja miała do niego zaufanie. Gdy powzięła zamiar spisania testamentu, wezwała go na świadka i Martyn Pietrowicz umyślnie pojechał do siebie po okrągłe okulary w drucianej oprawie, bez których nie mógł pisać; zresztą i z okularami na nosie, sapiąc i odymając się, ledwie zdołał w ciągu kwadransa z trudem nakreślić swój tytuł szlachecki, imię ojca i nazwisko, przy czym litery stawiał ogromne, kwadratowe, z zawijasami i ogonkami. Wykonawszy to trudne zadanie oświadczył, że jest znużony, że dla niego pisanie jest tym samym, co łowienie pcheł. Tak, moja matka szanowała go... ale dalej niż do jadalni go nie wpuszczano. Zbyt silny bowiem bił od niego zapach: niosło od niego ziemią, leśnym poszyciem, iłem. bagien. „Jak od czorta!" — zapewniała moja stara niania: W czasie obiadu stawiano Martynowi Pietrowiczowi oddzielny stolik — nie czuł się tym dotknięty, wiedział, że innym było nieprzyjemnie obok niego siedzieć, zresztą i on mógł jeść swobodniej, a jadł tak, jak nikt — sądzę — nie jadał od czasów Polifema. Na wszelki wypadek odstawiano dla niego zawsze sześciofuntowy może garnek kaszy. „Ty mnie przecież objesz!" — mawiała moja matka. — „A tak, wielmożna pani, pewnie, że objem!" — odpowiadał uśmiechając się Martyn Pietrowicz.

Matka lubiła słuchać, gdy Charłow rozprawiał o sprawach gospodarskich, ale nie mogła zbyt długo wytrzymać jego głosu.

— Cóż to, mój kochany! — wołała — mógłbyś się chyba z tego wyleczyć! Zupełnie mnie ogłuszyłeś! Istna trąba!

— Natalio Nikołajewno! Dobrodziejko! — odpowiadał zazwyczaj Martyn Pietrowicz — nie jestem panem mojego gardła. Zresztą, jakie lekarstwo może mi pomóc? Niech pani sama pomyśli! Lepiej trochę pomilczę.

Myślę, że istotnie żadne lekarstwo nie mogłoby podziałać na Martyna Pietrowicza, który zresztą nigdy nie chorował.

Opowiadać Charłow nie lubił i nie umiał. „Od długiego gadania tylko zadyszka!"— mawiał z wyrzutem. Tylko wtedy, gdy naprowadzano rozmowę .na rok 1812 (Charłow służył w pospolitym ruszeniu i otrzymał medal brązowy, który w święta nosił na włodzimierzowskiej wstążce), gdy go pytano o Francuzów, wówczas opowiadał kilka anegdot, chociaż stale przy tym zapewniał, że żadnych prawdziwych Francuzów w Rosji w ogóle nie było, tylko przywlekli się jacyś maruderzy zapędzeni głodem, a on sporo tej czerni wybił po lasach.

IV

A przecież ten niespożyty, pewny siebie olbrzym miewał chwile melancholii i zadumy. Bez wszelkiej widomej przyczyny nagłe ogarniał go smutek, zamykał się wtedy samotnie w swoim pokoju i huczał — tak, właśnie huczał — niby wielki rój pszczół albo też przywoływał do siebie hajduczka Maksymkę i kazał mu śpiewać albo czytać na głos z jedynej książki, jaka dostała się do jego domu; był to jakiś luźny tom „Wypoczynku człowieka pracowitego" w wydaniu Nowikowa. I Maksymka, który dziwnym zbiegiem okoliczności potrafił sylabizować, zaczynał" ze zwykłym w takich wypadkach połykaniem słów i przestawianiem akcentów wykrzykiwać np. następujące zdania: „...ale czło-wiek popędliwy czyni z owego miejsca pustego, jakie znajduje wśród stworzeń, wywody zupełnie inne. Każde stworzenie z oddzielna, powia-a-da, nie może uczynić mnie szczęśliwym!" itd., albo też cieniutkim głosikiem wyśpiewywał smutną piosenkę, z której nic nie można było pojąć poza dźwiękami: ,,I...i...e...e..i... Aaa", skal... O...y...y...by...i...i...i...ła! A Martyn Pietrowicz kiwał tylko głową, rozmyślał o znikomościach tego świata, o tym, że wszystko rozsypie się w proch i uschnie jako mdłe zioło, przeminie — i przestanie istnieć! Pewnego razu wpadł mu w ręce obrazek przedstawiający zapaloną świecę, na którą ze wszystkich stron, odymając policzki, dmuchają wiatry; niżej był napis: „Takie jest życie człowiecze". Bardzo mu się spodobał ten obrazek, powiesił go w swoim gabinecie, ale w normalnych, niemelancholijnych okresach odwracał go do ściany, żeby zachować spokój. Charłow, ten olbrzym, lękał się śmierci! Jednakże nawet w okresach, melancholii rzadko uciekał się o pomoc do religii czy też modlitwy, w tym wypadku miał bowiem więcej zaufania do swojego własnego rozsądku. Nie odznaczał się zbytnią pobożnością, w cerkwi również widywano go rzadko; mawiał co prawda, że nie chodzi do cerkwi rzekomo tylko dlatego, iż ze względu na swoje rozmiary boi się, by z niej wszystkich nie wypchnąć. Ataki melancholii kończyły się zazwyczaj w ten sposób, że Martyn Pietrowicz zaczynał pogwizdywać — i nagle grzmiącym głosem kazał zaprzęgać do linijki, potem jechał w sąsiedztwo chwacko potrząsając wolną ręką nad daszkiem kaszkietu, jakby chciał powiedzieć: teraz to już wszystko jedno! Prawdziwy był z niego Rosjanin!

V

Siłacze podobni do Martyna Pietrowicza bywają najczęściej flegmatyczni; on zaś, przeciwnie, dość łatwo wpadał w rozdrażnienie. Wyprowadzał go z cierpliwości zwłaszcza brat jego nieboszczki żony, niejaki Byczków — który znalazł kąt w naszym domu niby to w charakterze nadwornego błazna czy też rezydenta — przezwany jeszcze we wczesnej młodości Suwenirem. To przezwisko przylgnęło już do niego na stałe, nazywali go tak wszyscy, nawet służba, która co prawda tytułowała go Suwenirem Timofiewiczem. Prawdziwego swojego imienia Byczków zdaje się nawet sam nie znał. Był to człowiek nieszczęśliwy, pogardzany przez wszystkich, słowem człowiek żyjący na cudzej łasce. Z jednej strony ust brakowało mu wszystkich zębów, wskutek czego jego mała pomarszczona twarzyczka wydawała się wykrzywiona. Suwenir nieustannie się krzątał, wciąż był w ruchu: to zachodził do izby dla pokojówek, to do kantoru, to znów na słobodę do popa albo do chaty starosty, zewsząd go wyganiano, a on tylko wzruszał ramionami i mrużył swoje zezowate oczka — i śmiał się przykrym, bulgocącym śmiechem, który brzmiał tak, jakby ktoś płukał butelkę. Zdawało mi się zawsze, że gdyby Suwenir miał pieniądze, to okazałby się jak najpodlejszym człowiekiem — złym, niemoralnym, a nawet okrutnym. Bieda mimo jego woli „skróciła mu cugle". Pić pozwalano mu tylko w święta. Ubierano go przyzwoicie, według polecenia mamy, ponieważ Suwenir wieczorami służył jej jako partner do pikiety lub bostona. W takich chwilach Suwenir powtarzał: „Tak, za chwilę, ja zyraz, zyraz..." —- „Co zyraz?" — z gniewem pytała go moja matka. Suwenir w mgnieniu oka krył ręce za plecami, kulił się i szeptał: „Jak sobie wielmożna pani życzy". Podsłuchiwać pod drzwiami, plot kować, a zwłaszcza „dogryzać" ludziom, drażnić ich — to było jego najważniejsze zajęcie, a „dogryzał" tak, jakby miał do tego prawo, jakby się za coś mścił. Suwenir zwracał się do Martyna Pietrowicza, mówiąc mu „panie bracie" i dokuczał mu nieustannie i boleśnie. „A za co, panie bracie, zamęczyliście moją siostrę, Margarytę Timofiejewnę?" — nie przestawał pytać Suwenir Martyna Pietrowicza, kręcąc się koło niego i chichocąc. Pewnego razu Martyn Pietrowicz siedział w pokoju bilardowym; było tam przewiewnie i nikt tam nigdy nie widział ani jednej muchy, toteż nasz sąsiad — wielki wróg upału i słońca — bardzo chętnie ten pokój odwiedzał. Martyn Pietrowicz siedział między bilardem i ścianą. Suwenir przesmykiwał się tuż obok jego brzucha, drażnił go i robił miny... Martyn Pietrowicz chciał go odepchnąć i wyciągnął przed siebie obie ręce. Na swoje szczęście Suwenir zdążył się uchylić, dłonie „pana brata" napotkały kant stołu — i ciężki, wiejski bilard spadł ze wszystkich sześciu śrub... Można sobie wyobrazić, jaki by placek pozostał z Suwenira, gdyby się dostał w te potężne dłonie!

VI

Od dawna już byłem ciekaw, jak Martyn Pietrowicz urządził swoje domostwo, chciałem zobaczyć, jak wygląda jego mieszkanie. Pewnego razu oświadczyłem, że odprowadzę go konno do Jeśkowa (tak nazywała się jego posiadłość). — Oho! chcesz obejrzeć moje królestwo? — zapytał Martyn Pietrowicz. — Proszę bardzo! Pokażę ci ogród. i dom, i gumno, i wszystko. Pełno mam wszelkiego dobra! — Ruszyliśmy w drogę. Od naszej wsi do Jeśkowa było tylko trzy wiorsty. „Widzisz, to moje królestwo! — zagrzmiał nagle Martyn Pietrowicz, usiłując z trudem odwrócić swoją nieruchomą głowę i szeroko rozkładając ręce w lewo i w prawo. — To wszystko moje." Dwór Charłowa stał na szczycie spadzistego wzgórza, w dole, jakby je przylepiono do brzegów niewielkiego strumienia, stało kilka biednych chłopskich chałup. Nad strumieniem u grobli stara baba w kraciastej spódnicy uderzała kijanką w skręconą bieliznę.

— Aksinia! — huknął Martyn Pietrowicz tak, że stado wróbli aż poderwało się z sąsiedniego pola zasianego owsem. — Mężowi gatki pierzesz, co?

Baba szybko odwróciła się i pokłoniła w pas.

— A tak, ojczulku, gatki — słychać było jej słaby głos.

— A mówiłem! O, spójrz — ciągnął Martyn Pietrowicz, kłusując wzdłuż wpółzgniłego chruścianego płotu — to moje konopie, a to — chłopskie, widzisz różnicę? A to mój ogród,. ja posadziłem jabłonie, wierzby też ja sadziłem. Przedtem , nie było tu ani jednego drzewa. Ucz się — widzisz!

Skręciliśmy na dziedziniec otoczony parkanem, wprost bramy wznosiła się stara, zmurszała oficyna ze słomianą strzechą i ganeczkiem na słupkach. Obok stała druga oficyna, nowsza, z maleńką facjatką — ale także na kurzych nóżkach. „Patrz i ucz się — rzekł Charłow — widzisz, w jakim to domku mieszkali moi ojcowie, a teraz, o, jakie sobie wystawiłem pokoje." Te pokoje podobne były do domku z kart. Pięć, sześć psów, jeden bardziej kudłaty od drugiego, przywitało nas ujadaniem. „Owczarki — zwrócił moją uwagę Martyn Pietrowicz. — Prawdziwe krymskie! Leżeć! Bo wam łby poukręcam!" Na ganku nowej oficyny ukazał się młody człowiek w długim nankinowym kitlu — mąż starszej córki Martyna Pietrowicza. Szybko podbiegł do bryczki, z szacunkiem podtrzymał łokieć zsiadającego teścia, a nawet usiłował pokazać, że drugą ręką zamierza podtrzymać olbrzymią nogę, którą teść, pochylając się ku przodowi, z rozmachem uniósł nad kozłem; następnie młody człowiek pomógł mi zejść z konia.

— Anno! — zawołał Charłow. — Synek Natalii Nikołajewny zechciał nas odwiedzić. Trzeba go ugościć. A gdzie Eulampia? (Anna była starszą, Eułampia młodszą córką Charłowa).

— Nie ma jej w domu. Poszła w pole zbierać bławatki — odpowiedziała Anna, stając w oknie koło drzwi.

— Twaróg jest? — zapytał Charłow.

— Jest.

— A śmietana jest?

— Jest.

— No, to przynieś, a ja tymczasem pokażę paniczowi mój gabinet. Panicz pozwoli, tędy — dodał zwracając się ku mnie i kiwając na mnie wskazującym palcem. W swoim domu już mi nie mówił „ty": gospodarz powinien przecież być uprzejmy. Prowadził mnie przez korytarz. — Tutaj spędzam czas — rzekł przechodząc bokiem przez próg szerokich drzwi — to mój gabinet. Proszę łaskawie wejść.

Gabinet okazał się przestronnym pokojem, nieotynkowanym i prawie pustym. Na ścianach na nierówno wbitych gwoździach wisiały dwie nahajki, trójgraniasty, zrudziały kapelusz, jednorurka, szabla, jakieś stare chomąto nabijane blaszkami i obrazek przedstawiający zapaloną świecę, na którą dmą wichry; w kącie pokoju stała drewniana kanapa, pokryta barwnym dywanem. Setki much głośno bzykały pod sufitem, zresztą w pokoju było chłodno, tylko czuło się bardzo silnie ten leśny zapach, który wlókł, się wszędzie za Martynem Pietrowiczem.

— No co, gabinet jak się patrzy? — zapytał Charłow.

— Bardzo tu ładnie.

— Popatrz, tu wisi holenderskie chomąto — ciągnął Charłow, znów przechodząc na „ty". — Wspaniałe chomąto! Wymieniłem u Żyda. Spójrz tylko!

— Chomąto rzeczywiście piękne.

— Gospodarskie! Powąchaj no... co za skóra! — Powąchałem chomąto. Pachniało zjełczałym rybim tłuszczem — i tyle.

— No, niech panicz siądzie, o, tam, na krzesełku, proszę się rozgościć — rzekł Charłow, a sam opadł na kanapę i przymknąwszy oczy, jakby się zdrzemnął, nawet zaczął pochrapywać. Spoglądałem na niego w milczeniu i nie mogłem się napatrzyć: po prostu góra nie człowiek! Nagle Charłow ocknął się.

— Anno! — zawołał, a jego potężny brzuch wzniósł się przy tym i znowu opadł jak fala morska — co tam? Rusz no się! Czyś nie słyszała?

— Już nakryte, ojcze, proszę do stołu — rozległ się głos córki.

W głębi duszy zdziwiłem się, z jaką szybkością wypełniano polecenia Martyna Pietrowicza i ruszyłem za nim do salonu, gdzie na stole nakrytym czerwonym obrusem w białe pasy była już przygotowana przekąska: twaróg, śmietana, pszenny chleb, nawet cukier tłuczony z imbirem. Gdy rozprawiałem się z twarogiem, Martyn Pietrowicz dobrotliwie mruknąwszy: ,,Jedz, złotko, jedz, gołąbku, nie gardź naszą wiejską strawą" — znów usiadł w kącie i znów jakby się zdrzemnął. Przede mną nieruchomo, z opuszczonymi oczyma stała Anna, a przez okno mogłem dostrzec, jak jej mąż oprowadzał po dziedzińcu mojego konika, własnoręcznie przecierając łańcuszek uzdy.

VII

Moja matka nie okazywała względów starszej córce Charłowa; nazywała ją pyszałkiem. Anna prawie nigdy nie zjawiała się u nas z życzeniami, a w obecności matki zachowywała się oficjalnie i powściągliwie, chociaż z łaski mamy uczyła się w pensjonacie, wyszła za mąż, a w dzień ślubu otrzymała od niej tysiąc rubli asygnatami oraz żółty szal turecki, co prawda trochę podniszczony. Anna była średniego wzrostu, niezbyt pełna, bardzo żywa, ruchliwa; włosy miała gęste, płowe, a na ładnej, smagłej twarzy trochę niezwykle, ale przyjemnie wyglądały bladobłękitne, wąskie oczy; nos był prosty i cienki, wargi także cienkie, a podbródek spiczasty. Każdy kto na nią spojrzał, z pewnością musiał sobie pomyśleć: „Ależ z ciebie ziółko!" Mimo to było w niej coś pociągającego; nawet ciemne, maleńkie znamiona, rozsiane gęsto na jej twarzy, nie raziły, przeciwnie — wzmagały wrażenie, jakie wzbudzała jej postać. Z rękami wsuniętymi pod chustkę spoglądała na mnie z góry na dół (ja siedziałem, a ona stała), zły uśmieszek błąkał się po jej wargach, policzkach, w cieniu długich rzęs. „Rozpieszczony paniczyk!" — mówił jakby ten uśmiech. Z każdym oddechem nozdrza jej rozdymały się lekko — to też wyglądało nieco dziwnie. Mimo wszystko zdawało mi się, że jeśliby Anna Martynowna mnie polubiła albo tylko zechciała mnie pocałować swoimi wąskimi, twardymi wargami. — to z radości podskoczyłbym pod sam sufit. Wiedziałem, że Anna była bardzo surowa i wymagająca, że baby i dziewki bały się jej jak ognia — ale cóż! Anna Martynowna drażniła skrycie moją wyobraźnię... Zresztą właśnie skończyłem wtedy piętnaście lat — a w tym wieku!...

Martyn Pietrowicz znowu się ocknął. —Anno! — zawołał — pobębniłabyś trochę na fortepianie... Młodzi panowie to lubią.

Obejrzałem się... w pokoju stało coś, co wykazywało żałosne podobieństwo do fortepianu.

— Słucham ojcze — odparła Anna Martynowna. — Ale co ja zagram temu panu? Jego to nie zainteresuje.

— Czego więc nauczyli cię na pinsji?

— Pozapominałam już... zresztą struny popękały.

Głosik Anny Martynowny był bardzo miły, dźwięczny i jakby pełen skargi... podobny do głosu, jaki wydają czasem drapieżne ptaki.

— Hm... — zaczął Martyn Pietrowicz i zamyślił się — hm.... zaczął znowu — a może chciałby panicz obejrzeć gumno, przypatrzyć się? Wołodźka pójdzie z paniczem. — Hej! Wołodźka! — zawołał do swojego zięcia, który wciąż jeszcze oprowadzał po podwórzu mojego konia — zaprowadź panicza na gumno... i w ogóle... pokaż moje gospodarstwo. A ja się trochę zdrzemnę! Tak! wszystkiego najlepszego! — Wyszedł z pokoju, a ja za nim. Anna Martynowna zaczęła natychmiast sprzątać ze stołu, czyniła to pośpiesznie i jakby ż przykrością. W progu odwróciłem się i złożyłem jej ukłon, ale ona jakby nie dostrzegła mojego ukłonu, tylko znowu się uśmiechnęła i to jeszcze zjadliwiej niż poprzednio.

Odebrałem z rąk zięcia Charłowa uzdę mojego konia. Poszliśmy na gumno, ale ponieważ nic tam nie znaleźliśmy ciekawego, a w dodatku Wołodźka nie mógł przypuszczać, że mnie jako młodego chłopca szczególnie zajmuje gospodarstwo, więc przez ogród wróciliśmy na trakt.

VIII

Znałem dobrze zięcia Martyna Pietrowicza: nazywał się Włodzimierz Wasiljewicz Sletkin, był sierotą, wychowankiem mojej matki, synem drobnego urzędnika, który zajmował się sprawami naszego majątku. Z początku umieszczono go w szkole powiatowej, potem wstąpił do ,,ojcowskiego biura", potem dano mu pracę w magazynach państwowych i wreszcie ożeniono go z córką Martyna Pietrowicza. Moja matka zwała go „żydkiem": i rzeczywiście — Sletkin ze swoimi kędzierzawymi włoskami, ze swoimi czarnymi i wiecznie wilgotnymi oczami, podobnymi do gotowanych śliwek, ze swoim jastrzębim nosem i szerokimi, czerwonymi wargami miał w sobie coś z typu żydowskiego. Tylko skórę miał białą i w ogóle był dość przystojny. Z natury był usłużny, byleby tylko sprawa nie miała nic wspólnego z jego osobistą korzyścią. W przeciwnym bowiem razie z chciwości zupełnie nie wiedział, co począć, a nawet zaczynał płakać. O byle szmatkę gotów był natrętnie żebrać przez cały dzień, sto razy przypominać o danej mu obietnicy i obrażał się, i jęczał, jeśli jej natychmiast nie spełniano. Lubił włóczyć się po polach ze strzelbą, a gdy zdarzało mu się ustrzelić zająca lub kaczkę, wówczas uroczyście wkładał swoją zdobycz do torby myśliwskiej mówiąc przy tym: „No, teraz sobie brykaj, i tak mi nie uciekniesz! Teraz mnie się przydasz!"

— Dobrego ma pan konika — rzekł swoim sepleniącym głosem, pomagając mi wleźć na siodło — przydałby mi się taki konik! Ale gdzie tam! Takie szczęście to nie dla mnie. Niechby pan może mamy poprosił... przypomniał! — A czy panu obiecała?

— Gdyby obiecała! Nie, ale ponieważ jest tak wspaniałomyślna, więc myślałem...

— Niech się pan zwróci do Martyna Pietrowicza.

— Do Martyna Pietrowicza! — powtórzył przeciągle Sletkin — Martyn Pietrowicz tak samo odnosi się do mnie jak do jakiegoś tam nędznego hajduczka Maksymki. Ostro nas trzyma i żadnej nagrody nie widać za wszystkie trudy.

— Naprawdę?

— Jak Boga kocham. Kiedy Martyn Pietrowicz powie: „Moje słowo święte", to jakby siekierą odrąbał. Proś, nie proś — wszystko jedno. Zresztą Anna Martynowna, moja małżonka, ma u niego mniejszy awantaż niż Eulampia Martynowna.

— Ach, mój Boże! — przerwał nagle i z rozpaczą załamał ręce. — Niech pan spojrzy, co to? Jakiś niegodziwiec wykosił całą półośminę owsa, naszego owsa. Widział pan? I jak tu żyć? Zbóje, bandyci! Rzeczywiście, prawdę mówią — nie wierz Jaśkowowi, Bieśkowowi, Jerinowi, Bielmowi (tak się nazywały cztery okoliczne wsie). Ach, ach, straty tu na półtora, a może i na dwa ruble!

W głosie Sletkina słychać było niemal szloch. Spiąłem konia i szybko się oddaliłem.

Jeszcze dobiegały mnie okrzyki Sletkina, gdy nagle na zakręcie drogi ukazała się ta sama córka Charłowa Eulampia, która według Anny Martynowny poszła w pole po bławatki. Gęsty wianuszek tych kwiatów otaczał jej głowę. W milczeniu wymieniliśmy ukłony. Eulampia była również bardzo interesująca, nie brzydsza niż siostra, tylko urodę miała innego rodzaju. Była wysoka, postawna, wszystko w niej było wielkie — i głowa, i nogi, i ręce, i białe jak śnieg zęby, a zwłaszcza wypukłe, zamglone, ciemnoniebieskie oczy, podobne do szklanych paciorków. Wszystkie członki jej ciała były prawie monumentalne (nie darmo była córką Martyna Pietrowicza), ale harmonijne. Widać było, że Eulampia nie wiedziała, co począć z jasnym, grubym warkoczem i trzykrotnie owinęła go wokół ciemienia. Usta miała prześliczne, świeże jak róża, malinowe, a gdy mówiła, to środek jej górnej wargi unosił się z lekka, co wyglądało bardzo mile. Ale w spojrzeniu jej olbrzymich oczu kryło się coś dzikiego, niemal okrutnego. „Sama sobie pani, kozacka krew" — mówił o niej Martyn Pietrowicz. Trochę się jej lękałem. Ta postawna piękność przypominała mi nieco jej ojczulka.

Odjechałem od niej niezbyt daleko i usłyszałem, że zaczęła śpiewać równym, silnym, nieco zbyt ostrym, prawie chłopskim głosem, potem nagle umilkła. Odwróciłem się i ze szczytu wzgórza ujrzałem ją stojącą obok zięcia Charłowa przed skoszoną ośminą owsa. Sletkin wymachiwał rękami, a ona stała bez ruchu. Słońce oświetlało jej wysoką postać, a wianuszek bławatków jaśniał błękitem na jej głowie.

IX

Powiedziałem wam już, zdaje się, moi panowie, że moja matka wystarała się o narzeczonego również i dla tej drugiej córki Charłowa. Był to jeden z najbiedniejszych naszych sąsiadów, Gawryło Fiedulicz Żytkow, emerytowany major, człowiek już niemłody i jak sam mówił o sobie, zresztą nie bez pewnej dumy, jak gdyby dając o sobie rekomendację: „nie w ciemię bity". Żytkow ledwie umiał pisać i czytać i był bardzo głupi, ale, ponieważ uważał się za „wykonawcę", w głębi duszy spodziewał się, że zostanie rządcą u mojej matki... „Czego innego to może nie, ale zęby liczyć chłopom, o, to ja doskonale potrafię — mawiał, sam niemal zgrzytając zębami — dlatego że się przyzwyczaiłem — wyjaśniał — w moim poprzednim zawodzie."

Gdyby Żytkow nie był taki głupi, to by zrozumiał, że nie ma właśnie żadnych szans, by dostać się na stanowisko rządcy u mojej matki, ponieważ musiałby przedtem usunąć obecnego rządcę, niejakiego Kwicińskiego, dzielnego i pracowitego Polaka, którego matka moja darzyła całkowitym zaufaniem. Twarz Żytkowa była długa, końska, cała obrośnięta jasnopopielatymi włosami, nawet policzki pod oczyma były zarośnięte. W największy mróz pokrywały ją gęste krople potu, niby brodawki. Na widok mojej matki Żytkow natychmiast wyprężał się jak struna, głowa zaczynała mu drgać z nadmiaru gorliwości, olbrzymie dłonie uderzały z lekka po biodrach i zdawało się, że cała postać woła: „Rozkaż tylko, a ja wszystko wykonam!" Moja matka nie łudziła się co do zdolności Żytkowa, to jej nie przeszkadzało jednakże zajmować się sprawą jego małżeństwa z Eulampią.

— Tylko czy ty dasz sobie z nią radę, ojczulku? — spytała go pewnego razu.

Żytkow uśmiechnął się dumnie.

— Ależ, Natalio Nikołajewno! Niech się pani zmiłuje, całą przecież kompanię trzymałem w karbach, chodzili jak na komendę, a tego bym nie potrafił! Też mi sztuka!

— Co innego kompania, ojczulku, a co innego szlachetnie urodzona dziewczyna, żona — zauważyła moja matka z niezadowoleniem.

— Ależ, Natalio Nikołajewno! — znów wykrzyknął Żytkow. .— Doskonale to możemy pojąć. Jedno tylko słowo. Panna, osoba delikatna!

— No — zdecydowała moja matka — Eulampią nie da sobie zrobić krzywdy.

X

Pewnego razu —było to w czerwcu i dzień chylił się już ku wieczorowi — służący zameldował o przyjeździe Martyna Pietrowicza. Moja matka zdziwiła się — nie widzieliśmy go już przeszło tydzień, ale nigdy nie odwiedzał nas o tak późnej porze. — Pewnie coś się stało! — wykrzyknęła półgłosem. Twarz Martyna Pietrowicza, gdy wwalił się do pokoju i natychmiast opadł na stojące tuż obok drzwi krzesło, miała wyraz tak niezwykły, tak była zamyślona, a nawet blada, że moja matka mimo woli głośno powtórzyła swój okrzyk.

Martyn Pietrowicz w milczeniu wlepił w nią maleńkie oczka, westchnął ciężko, milczał jeszcze przez chwilę, wreszcie oświadczył, że przyjechał w pewnej sprawie... która...takiego rodzaju... z powodu...

Wymamrotawszy te słowa bez związku, nagle wstał i wyszedł.

Moja matka zadzwoniła na lokaja, a gdy ten wszedł, kazała mu natychmiast dogonić Martyna Pietrowicza i zawrócić z drogi. Ale Martyn Pietrowicz zdążył już wsiąść do swojego powoziku i odjechać.

Następnego ranka moja matka, którą zadziwiło, a nawet przygnębiło zarówno dziwaczne postępowanie Martyna Pietrowicza jak i niezwykły wyraz jego twarzy, zamierzała właśnie posłać umyślnego, gdy sam Martyn Pietrowicz znowu przed nią stanął. Tym razem wydawał się bardzo spokojny.

— No, mówże, ojczulku, mów — wykrzyknęła moja matka, gdy tylko go ujrzała — co się z tobą stało?! Wczoraj to aż sobie pomyślałam: Boże! — czy przypadkiem temu naszemu staruszkowi nie pomieszało się w głowie?

— Nie pomieszało mi się w głowie, łaskawa pani — odpowiedział Martyn Pietrowicz — nie taki ze mnie człowiek. Ale muszę się z łaskawą panią naradzić.

— W jakiej sprawie?

— Wątpię tylko, czy to będzie dla pani przyjemne...

— Mów, ojcze, mów, tylko jaśniej. Nie denerwuj mnie. Cóż to za to? Mów jaśniej. A może znowu ogarnęła cię melancholia?

Charłow zasępił się. — Nie, nie melancholia — miewam ją tylko wtedy, gdy księżyc jest na nowiu, ale, łaskawa pani, pozwól, że zapytam, co pani myśli o śmierci?

Moja matka przestraszyła się: O czym?

— O śmierci? Czy śmierć może oszczędzić kogokolwiek na tym świecie?

— Cóżeś ty znowu, ojcze, wymyślił? Kto z nas jest nieśmiertelny? I ty — choć urodziłeś ,się olbrzymem — a przecież i twój koniec nastąpi.

— Nastąpi! Och nastąpi — podjął Charłow i zamyślił się. — Miałem widzenie senne — rzekł wreszcie. — Co takiego? — przerwała moja matka.

— Widzenie senne — powtórzył. — Ja przecież sny widzę.

— Ty?

— Ja! A to pani nie wiedziała? — Charłow westchnął. — No więc było tak... Położyłem się, będzie temu więcej niż tydzień, w wigilię Pietrowego postu, położyłem się po obiedzie, by troszkę odpocząć, no i usnąłem, i widzę jak gdyby do mnie do pokoju wbiegł wrony źrebaczek. I zaczął ten źrebaczek brykać i zęby szczerzyć. Jak żuk — taki wrony źrebaczek.

Charłow umilkł.

— No i co? — rzekła moja matka.

— Aż tu nagle odwraca się ten źrebaczek i jak wierzgnie prosto kopytem w mój lewy łokieć, w sam staw... Zbudziłem się: ani ręką ruszyć, ani lewą nogą. No, myślę sobie, paraliż. Ale jakoś się rozruszałem, tylko mi po stawach mrówki biegały i jeszcze teraz biegają. Jak rozprostuję dłoń, to biegają.

— Po prostu, Martynie Pietrowiczu, odleżałeś sobie rękę. — Nie, łaskawa pani, proszę tak nie mówić! To było ostrzeżenie... o mojej śmierci.

— Ale, rzeczywiście! —przerwała mu moja matka.

— Ostrzeżenie! To znaczy: przygotuj się, człowiecze! I dlatego, łaskawa pani, nie zwlekając ani chwili, oto co chcę pani oświadczyć! Nie chcąc — krzyknął nagle Charłow — aby ta śmierć właśnie zaskoczyła mnie, raba bożego, niespodziewanie, pomyślałem sobie tak: rozdzielę teraz, jeszcze za życia, majątek między dwie córki moje, Annę i Eulampię, według wyroku boskiego. — Martyn Pietrowicz zamilkł, westchnął głęboko i dodał: — Nie zwlekając ani chwili.

— No cóż? Słusznie — zauważyła moja matka — myślę tylko, że niepotrzebnie tak się śpieszysz.

— I ponieważ pragnę — ciągnął podnosząc głos Charłow — aby się to odbyło w należytym porządku i zgodnie z prawem, więc nąjpokorniej proszę synka pani, Dymitra Siemionowicza — łaskawej pani niepokoić nie śmiem — proszę więc synka onego, Dymitra Siemionowicza, a krewnego mojego, Byczkowa, zobowiązuję, aby byli obecni przy dokonaniu formalnego aktu i przy intromisji dwóch moich córek, zamężnej Anny i niezamężnej Eulampii; ten to akt ma się odbyć pojutrze, o dwunastej w południe, we własnym majątku moim, Jeśkowie, czyli Koziulkinie, z udziałem zwierzchnich władz i urzędników, którzy zostali już zaproszeni.

Martyn Pietrowicz z trudem zakończył tę mowę, z pewnością wyuczoną na pamięć i przerywaną częstymi westchnieniami... Wyglądał, jakby mu zabrakło w piersi tchu, jego pobladła twarz spurpurowiała; kilkakrotnie otarł z niej pot.

— Więc sporządziłeś już akt podziału? — spytała go moja matka. — Kiedyś ty to zdążył?

— Zdążyłem, och! Nie jedząc, nie pijąc... —  Sam pisałeś?

— Wołodźka... Och! Pomógł!... — I podanie złożyłeś?

— Złożyłem i izba zatwierdziła, i sąd powiatowy otrzymał zlecenie, i wyznaczono dzień przybycia objazdowego sądu ziemskiego... och!

Matka uśmiechnęła się. —Widzę, Martynie Pietrowiczu, żeś załatwił wszystko jak należy — i jak prędko! Widać pieniędzy nie żałowałeś!

— Nie żałowałem, łaskawa pani,

— Właśnie! A mówisz, że chcesz się ze mną naradzić. No cóż, niech Mitieńka jedzie, poślę z nim Suwenira i powiem Kwicińskiemu... A Gawryłę Fiedulicza zaprosiłeś?

— Gawryła Fiedulicz... pan Żytkow... też jest przeze mnie powiadomiony. Jako narzeczonego wypada!

Martyn Pietrowicz wyczerpał cały zapas swojej wymowy. Przy tym wydawało mi się zawsze, że nie był zbyt dobrze usposobiony względem narzeczonego, którego wyszukała matka. Być może spodziewał się dla swojej Eulampiuszki partii bardziej korzystnej.

Wstał z krzesła i szurgnął nogą. — Za zgodę dziękuję!

— Dokąd, dokąd? —spytała moja matka. — Posiedźże, każę podać przekąskę.

— Bardzo dziękuję_— odparł Charłow. — Ale nie mogę... Och! Muszę do domu...

Cofnął się i swoim zwyczajem ruszył bokiem w kierunku drzwi.

— Zaczekaj, zaczekaj! — ciągnęła moja matka — czy oddajesz córkom cały swój majątek bez reszty?

— A pewnie, bez reszty.

— No, a ty... gdzie będziesz mieszkał?

Charłow aż zamachał rękami. — Jak to gdzie? U siebie w domu, jak mieszkałem dotąd... tak będę mieszkał dalej. Jakaż tu może być zmiana?

— A jesteś tak zupełnie pewien swojego zięcia i córek?

— A to łaskawa pani raczy mówić o Wołodźce? O tej szmacie? Ja gdzie zechcę, tam go popchnę, i tu, i tam... Jaką on ma władzę? A one, to jest córki, muszą mnie aż do grobu karmić, poić, odziewać i obuwać... Niech się łaskawa pani zmiłuje! Przecież to pierwszy ich obowiązek! Zresztą nie będę się im długo naprzykrzał. Śmierć przecież nie za górami, lecz za plecami.

— Śmierć — wola boska — zauważyła moja matka — a twoje córki rzeczywiście mają taki obowiązek. Tylko wybacz mi, Martynie Pietrowiczu, ale starsza twoja, Anna, znana z pychy, a młodsza też wilkiem patrzy...

— Natalio Nikołajewno.! — przerwał jej Charłow — co też pani? Żeby one... Moje córki... żebym ja... Nieposłuszeństwo wobec ojca? Ależ im nawet we śnie... Sprzeciwiać się? Komu? Ojcu rodzonemu?... Odważyć się na coś takiego? A czy to trudno mi je przekląć? W bogobojności i w pokorze żyły dotąd — i nagle! Boże!

Charłow aż się zakaszlał, zachrypł.

— No, dobrze, już dobrze — spiesznie uspakajała go moja matka. — Ale mimo wszystko nie rozumiem, dlaczego teraz właśnie zachciało ci się oddawać majątek? Przecież i tak dostanie się im po tobie. Myślą, że przyczyną wszystkiego jest twoja melancholia.

— Ależ, Natalio Nikołajewno! — nie bez oburzenia sprzeciwił się Charłow — pani wciąż o tej melancholii! Tu działa może siła wyższa a pani tylko: melancholia i melancholia! Dlatego, łaskawa pani, tak to obmyśliłem, że ja sam, za życia chcę postanowić, kto ma co posiadać i kogo czym nagrodzę, niechże rządzi i wdzięczność niech czuje, i obowiązek niech spełnia, ojciec i dobroczyńca postanowił to jako wielką łaskę...

Charłow znowu umilkł...

— No, dobrze już, dobrze, mój ojcze — przerwała mu moja matka — bo znów ci się zjawi wrony źrebaczek.

— Och, Natalio Nikołajewno, proszę mi o nim nie wspominać! — zajęczał Charłow. — To śmierć moja przychodziła po mnie. Pokornie przepraszam. A panicza dobrodzieja będę miał honor oczekiwać pojutrze!

Martyn Pietrowicz wyszedł, moja matka popatrzyła za nim i znacząco pokiwała głową. — Nic dobrego z tego nie wyjdzie — wyszeptała. — Nic dobrego. Zauważyłeś — zwróciła się do mnie — że jak mówi, to oczy mruży jak od słońca. To zły znak. Takiemu człowiekowi na sercu bywa ciężko i grozi mu nieszczęście. Jedźże pojutrze z Wincentym Osipowiczem i z Suwenirem.

Koniec wersji demonstracyjnej.

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej